Taal en teken | PThUnie november 2024

Jaargang 18 Nummer 2 Oktober 2024

Magazine van en voor iedereen die zich met de PThU verbonden voelt.

Thema: Taal en teken

pag 4

‘Communicatief rondhangen’ Jasja Nottelman neemt afscheid

pag 14

Liever Engels?

Meertaligheid in je geloof

pag 16

Terug naar Utrecht Thuiskomen in de Janskerk

Protestantse Theologische Universiteit Inspiring wisdom

Taal en teken Het was mede van-

de kerk, tot een ander kerkgenootschap (want die

wege de vakken

studenten zijn er ook bij de PThU) of ook als een

Hebreeuws, Grieks

ander niet meer goed kan geloven.

en Latijn dat ik destijds besloot

In september 2024 zijn onze beide driejarige

om theologie

masters naar de Daltonlaan in Utrecht verhuisd,

te gaan stu-

overigens met behoud van het PThU-traject in

deren. Er was

de bachelor in Groningen. Ook de (Engelstalige)

een teken, een

eenjarige master is meeverhuisd. We hopen in

roepingsmo-

2025 met een nieuwe bachelor te kunnen starten.

ment, dat ik

Deze nieuwe situatie leidt, volgens waarnemend

mij nog goed

rector Klaas Spronk, tot het bij elkaar brengen van

kan herinneren,

studenten en docenten uit alle tradities binnen de

licht doezelend op de

kerk. Uit de recente – zeer positieve – onderzoeks-

terugreis van een inspirerende jongerenreis naar Taizé: ‘Zou jij niet predikant worden?’

visitatie blijkt dat samenwerking met de PKN en met alle in Utrecht aanwezige partner-instellingen, waaronder ook de Universiteit Utrecht, daarbij het blijvende parool vormt. Elkaar kunnen verstaan,

Daar lag de oorsprong van mijn eerste motiva-

schakelen tussen meerdere talen, zal voor de

tie. Tijdens de nadere verkenning van de studie

PThU-Utrecht essentieel zijn. In dit nummer van

bleken daar echter ook de talen bij te horen, en

PThUnie wordt op de verkenning daarvan een

dat versterkte mijn drijfveer! De Bijbel helemaal

voorschot genomen. Er is een spannend inter-

kunnen lezen in de oorspronkelijke taal, wie wil

view met het College van Bestuur. We horen de

dat nu niet? Een eigen werkvertaling maken, dat

afscheidnemende academiepastor Jasja Nottelman

leerde je al in het eerste jaar. We moesten in Leiden

over haar jarenlange begeleiden en verstaan van

vijftig hoofdstukken uit het Hebreeuws vertalen en

studenten. Elise Alberts vertelt over haar promo-

twee evangeliën uit het Grieks. Je ontdekte daarbij

tieonderzoek, naar de impact van meertaligheid

ook de emotionele gevoelswaarde van de woor-

op de geloofsbeleving van jongeren. Bij de opening

den. En regelmatig merkte je dat je in de Bijbel

van het academisch jaar ging het over het (theo-

iets niet begrijpt omdat het je begrip te boven

logisch) verstaan van het taalveld van de ander,

gaat… Een tekst enigszins gaan begrijpen begint bij

bijvoorbeeld van een supporter van FC Utrecht…

niet-begrijpen.

En emeritus-hoogleraar Luco van den Brom geeft aan, hoe er met de studie theologie voor hem ‘een

Schakelen

nieuwe wereld en een nieuwe taal’ openging. Religi-

Deze fundamentele competentie taal en tekens te

euze taal – geloofstaal – kan je wereld veranderen.

verstaan, heb ik in de jaren daarna, en ook als pre-

Bij het afscheid van Trudy Struijs stond phronèsis,

dikant en later hoogleraar, altijd behouden. Ik ont-

wijsheid centraal: wijsheid waarbij er gecommuni-

dekte, in de gemeente en onder studenten, hoe ik

ceerd wordt over taal en stand heen. Tenslotte, bij

vaak moest schakelen tussen woorden. Hoe leer je

zijn afscheid vroeg Marcel Barnard: is God ook in

dat? Door goed te luisteren. Alleen zo leer je de taal,

AI-taal te vinden?

de tekens en het verhaal van een ander kennen.

Ook als de ander behoort tot een andere richting in 2

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

Henk de Roest

inhoud pag 10

En nu verder!

pag 14

Meertalig

pag 21

Alomtegenwoordig

Het College van Bestuur over samenwerken met het hbo en de positieve onderzoeksvisitatie.

Elise Alberts vertelt over haar PhD-onderzoek naar de invloed van taal op geloofsbeleving.

Emeritus-hoogleraar Luco van den Brom kwam vanuit de logica in de theologie terecht.

En verder: pag 04

Afscheid

pag 09

Column

pag 27

Op de pedalen

pag 32

Promoties & publicaties

Academiepastor Jasja Nottelman blikt terug.

De focus op ‘diepgeworteld zijn’ zit Eward Postma niet helemaal lekker.

Sponsortocht naar de nieuwe locatie.

Met ditmaal o.a. de promotie van Rienke Vedders-Dekker.

PThUnie is een magazine van en voor iedereen die zich

communicatie@pthu.nl

Redactie Theo Boer, Ton van Kattenbroek (adviseur), Caspar Dullemond (eindredacteur), Henk de Roest (hoofdredacteur), Bernhard Reitsma.

Redactieadres Postbus 7161, 1007 MC, Amsterdam, communicatie@pthu.nl.

Vormgeving en realisatie Verloop drukkerij, Alblasserdam.

Fotografie Mike van Bemmelen, Caspar Dullemond, Ton van Kattenbroek, Jaap Maars, Wouter Muskee.

Wijzigingen in uw abonnement doorgeven? Ga naar

ISSN-nummer 1876-9233

met de PThU verbonden voelt.

Adverteren in PThUnie? Vraag naar de mogelijkheden via

pthu.nl/wijzigingdoorgeven

Protestantse Theologische Universiteit PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

3

Vertrekkend academiepastor

Jasja Nottelman

over de kunst van het ‘communicatief rondhangen’

PThUnie: ‘Je werkt inmiddels een kwart eeuw als studentenpastor. En de laatste twintig jaar

door Caspar Dullemond

daarvan

was je voor een dag in de week als pastor

verbonden aan de theologieopleiding, eerst bij HTWI, daarna bij de PThU. Waarin verschilde dat werk van dat van studentenpastor?’

Jasja Nottelman: ‘De opdracht die ik bij het HTWI meekreeg was heel helder: je bent er voor de studenten die zich voorbereiden op het ambt van predikant. En met die studenten had ik dan gesprekken. Bij de PThU kreeg het werk een wat bredere invulling. Dat is een universiteit met eigen tradities, zoals de dies en de opening van het academisch jaar. En daar ging ik dan voor in de liturgie. Zo werd ik steeds meer academiepastor. Maar de focus heb ik altijd wel op studenten gehouden. Ook omdat ik natuurlijk maar een kleine aanstelling had.’

PThUnie: ‘Het grote voordeel van je werk als academiepastor lijkt me dat je de doelgroep volledig in kaart hebt. Jij weet precies voor wie je er bent.’

JN: ‘Dat klopt. Als studentenpastor zit je ergens en wacht je tot de studenten naar je toe komen. Je organiseert

Ze was een vertrouwd gezicht in de verschillende wandelgangen die de PThU

gebeurt. Als academiepastor is dat gemakkelijker.

Collega Theo Witkamp noemde wat ik deed “communicatief rondhangen” en dat vat het goed

sinds 2007 kende. Op 4 juli nam

samen. Als academiepastor ben je aanwezig op de

academiepastor Jasja Nottelman

verschillende locaties en je zorgt dat je mensen

afscheid van haar universiteit.

PThUnie sprak met haar over twintig jaar luisteren, praten, duwen en vieren.

44

activiteiten en dan is het maar afwachten wat er

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 1 | april 2024

ziet en aanspreekt: dit ben ik, dit doe ik, ik ben bereikbaar. Als ik bijvoorbeeld bij een training op Hydepark was, dan kwamen daar bijna altijd afspraken uit voort.’

IN GESPREK

PThUnie: ‘Kon je binnen die kleine aanstelling

PThUnie: ‘Vielen sommige van deze zaken niet

genoeg doen?’

onder de studieadviseurs?’

JN: ‘Praktisch gezien was het lastig dat er

JN: ‘Met de studieadviseurs heb ik heel intensief

verschillende locaties waren: er was ooit een

en prettig samengewerkt. Zij verwezen studenten

overgangsperiode dat de studenten verspreid

vaak naar mij door. We hebben samen ook

zaten over Utrecht, Leiden, Kampen, Amsterdam

weleens een beetje good cop bad cop gedaan.

en Groningen. Ik heb het al die jaren als een soort

Dan benadrukte de studieadviseur de strenge

vliegende kiep gedaan. Af en toe smokkelde ik wel

boodschap: jij moet zorgen dat je nu afstudeert.

‘De ene keer zat ik wat vaker bij de PThU, de andere keer nam ik meer tijd voor mijn werk als studentenpastor. Het is allemaal voor het Koninkrijk tenslotte’ eens wat, hoor. De ene keer zat ik wat vaker bij

En dan kwam de student bij mij en hadden we

de PThU, de andere keer nam ik meer tijd voor

een heel begripvol gesprek. Die combinatie

mijn werk als studentenpastor. Het is allemaal

werkte goed.’

voor het Koninkrijk tenslotte. Wel heb ik vanaf het begin gezegd: ik wil echt zelf mijn agenda bepalen.

En dat kon. Iedere rector heeft mij die ruimte gegeven.’

Jasja Nottelman studeerde theologie aan de

PThUnie: ‘Wat bespraken studenten zoal met jou?’

Rijksuniversiteit Groningen. Vanaf 1998 was zij predikant van de Janskerk en studentenpastor in Utrecht. In 2004 werd ze daarnaast in deeltijd pastor

JN: ‘Vaak ging het over problemen met

voor het Hervormd Theologisch Wetenschappelijk Instituut

de studie of over problemen die zo hun

(HTWI), dat in 2007 opging in de Protestantse Theologische

effect op de studie hadden. Dat kon van

Universiteit (PThU). Van 2008 tot 2019 was ze daarnaast

alles zijn: een geloofscrisis, een relatie

voorzitter van de Oecumenische Vrouwensynode. Sinds

die uitgaat, niet uit de kast durven

2010 is ze redactielid van Predikant & Samenleving. In 2022

komen… Maar het kon ook gaan over een

werd ze studentenpastor in Groningen, en bleef daarbij als

gesprek met de geschiktheidscommissie

academiepastor verbonden aan de PThU. In de zomer

dat moeizaam was verlopen. Sommige

van de 2024 nam ze afscheid van de PThU. Ze woont

vrouwelijke studenten kwamen bij me omdat

in Visvliet, waar ze samen met haar man Harry

ze zich door hun mannelijke medestudenten

een ‘school voor levenskunst’ is gestart.

niet geaccepteerd voelden. En bij zijinstromers speelde vaak de verhouding tussen studie en gezin. Ja, echt van alles eigenlijk.’

Lees verder

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 1 | april 2024

5

PThUnie: ‘Is het aantal studenten met problemen

PThUnie: ‘Je noemde ook dat vrouwelijke

in de loop der jaren toegenomen?’

studenten zich niet serieus genomen voelden.’

JN: ‘Wat in ieder geval een steeds belangrijker

JN: ‘Dat speelde met name in Amsterdam.

thema werd is de studiedruk: hoe bolwerk ik dit

Vrouwelijke studenten hebben weleens het gevoel

allemaal? Ik heb zelf nog gestudeerd in de tijd dat

dat ze hun keuze om predikant te worden moeten

je eerst de staatsopleiding deed en vervolgens

verdedigen tegenover sommige mannen. Daar heb

de kerkelijke opleiding. Daardoor was er eigenlijk

ik veel gesprekken over gevoerd. Ik heb geprobeerd

best veel ruimte om je studie ook een beetje uit te

ze voor de opleiding te behouden, ze aangemoedigd

smeren en een beetje te puzzelen van: als ik het

om bondgenoten te zoeken. En dat is heel veel

ongeveer zo en zo doe, dan moet het wel lukken.

vrouwen ook goed gelukt, vind ik. En daarmee zijn

Dat is echt veranderd. De studeerbaarheid is soms

ze ook wel wat beter bestand tegen het werkende

echt een probleem. Het is ook echt wel heel veel

leven, waar ze dit ook tegen blijven komen. Het

wat je als theologiestudent moet verwerven. Het is

blijft een thema. Ook dat is de kerk.’

een stevige opleiding.’

PThUnie: ‘Ben jij altijd geaccepteerd door alle studenten? Ook de mannen?’

JN: ‘Ik denk het niet. Maar dat is lastig hard te maken. Niet iedereen heeft mij opgezocht, zoveel is duidelijk. Natuurlijk heb ik ook veel gesproken met mensen die in een hele andere hoek van de kerk zaten. Maar er was geen verplichting, voor niemand. Studenten met een probleem zochten soms ook hulp bij hun eigen predikant.’

PThUnie: ‘En wat was het probleem met de geschiktheidscommissie?’

JN: ‘Studenten hebben in de loop van hun studie drie geschiktheidsgesprekken voor de kerk. In dat traject ging er nog wel eens wat mis.

Studenten voelden zich niet serieus genomen door de commissie. Of ze kregen een verslag terug waarin ze zichzelf niet herkenden. Dat heeft deels te maken met de commissies, die weleens wat ongevoelig kunnen zijn in hun reactie. Maar het lag ook aan de situatie. Het is alsof studenten dan opeens in een heel nieuw perspectief zitten. Ze schrikken van wat blijkbaar de realiteit is. Kijk, op zich weten ze wel wat de bedoeling is, maar zo’n gesprek maakt het wel heel concreet. Daar heb ik met veel

6

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

studenten gesprekken over gehad: heb

De School in Visvliet is zowel woonadres als

je inzicht in wat je aan het doen bent en hoe je overkomt? Ik spiegelde

werkplek voor Jasja en haar man Harry Feenstra.

ook wel de manier waarop ze mij

Drie jaar geleden kochten ze het oude dorpsschooltje als

benaderden. Niet iedere theo-

basis voor een kleine leefgemeenschap. Haar schoonouders

logiestudent communiceert

hebben een eigen appartement binnen het gebouw. Daarnaast is er

gemakkelijk. En bovendien

een gastenkamer ‘voor mensen die even op adem moeten komen’, zoals

leer je dat als het goed is

Jasja het noemt: ‘Het kan een plek voor crisisopvang zijn, maar we hebben

ook tijdens de opleiding.

ook predikanten op studieverlof gehad. Het is een fijne omgeving om lekker

Dus zeker zo’n eerste

ongestoord te kunnen schrijven.’ Nog een tweede ruimte wordt verbouwd

gesprek was wel eens

tot gastenverblijf. De mini-community kent niet echt een gebedsritme,

moeizaam. Soms moest er

aldus Jasja: ‘Maar we hebben wel de gezamenlijke eetmomenten. En

echt wat gebeuren.’

natuurlijk is er ruimte voor gesprekken en wandelingen.’ Harry is koster geworden van het aanpandige gereformeerde kerkje. Hier wordt ‘s

PThUnie: ‘Gaf je dan een

zondags een kerkdienst met een gastvoorganger gehouden, en op

soort sollicitatietraining?’

woensdagavond een kleinschalige viering. Jasja: ‘Ook op andere momenten kun je in de kerk terecht. Er is een paaskaars, je

JN: ‘Misschien kun je dat wel zo

kunt er Taizé-liederen draaien. Onze gasten lopen er

zeggen. Soms ging het inderdaad

zo naartoe. En wijzelf ook.’

over tools die ze nodig hadden, een assertiviteitscursus bijvoorbeeld. Maar het ging vooral over dat diepere niveau. Met de

‘Het is bij een kapelviering op de universiteit lastig om zowel in het moment te zitten als wetenschappelijk te reflecteren op dat moment’ geschiktheidscommissie heb je het over ambt, beroep, persoon en geloof. En soms wisten

JN: ‘Nou, meestal deed de scriba of de

studenten niet goed hoe ze daarover moesten

synodevoorzitter de inhoudelijke meditatie.

praten. Er gebeurt nogal wat met je geloof tijdens

En ik deed de liturgie. Dat vond ik wel een mooie

de studie. Je raakt overspoeld. En jouw ontwikkeling

verdeling. Maar inderdaad, ik stond daar namens

moet maar net passen in het ritme van de drie

de PThU in een kerkelijke setting.’

gesprekken. Daar zaten ze soms mee: wat zeg ik nu over God? Ik legde dan uit dat je daar doorheen

PThUnie: ‘Heb jij je verantwoordelijk gevoeld voor

moet, dat je een soort tweede naïviteit moet

de spiritualiteit van de PThU?’

hebben om weer over God te kunnen praten. Vaak gingen de latere gesprekken wat gemakkelijker.’

JN: ‘Die spiritualiteit was wel een heet hangijzer, iets dat er niet steeds op een vanzelfsprekende

PThUnie: ‘Bij grote bijeenkomsten was jij een van

manier bij hoorde. Het was lastig om vormen

de gezichten van de PThU. Jij deed de liturgie.

te vinden waar iedereen zich thuis bij voelde.

Ik had wel eens de indruk dat studenten en

Op beide locaties hadden we vanaf het begin

docenten er voor de theologie waren, en jij voor

wekelijkse vieringen. Er is de keuze gemaakt dat

het geloven. Herken je daar iets van?’

studenten de hele breedte van spiritualiteit konden Lees verder

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

7

ervaren, waarbij ik dat als pastor ook niet hoefde

mij dan weer brengt. Daar heb ik altijd ontzettend

te sturen. Er waren dus verschillende mensen die

van genoten.’

zo'n viering deden. Ik deed er gewoon in mee.

Dat werkte op zich wel. Maar over spiritualiteit

PThUnie: ‘Dat raak je ook niet helemaal kwijt

wordt onder docenten ook verschillend gedacht.

natuurlijk.’

Daar is veel over gediscussieerd. Past zo’n kapel met een viering wel binnen een universiteit? En als

‘Nee, gelukkig niet. Ik blijf studentenpastor in

je dan een viering houdt, is dat dan onderdeel

Groningen. En daarnaast ben ik mentor van

van het onderwijs? Is dat waar je predikanten in

beginnende predikanten. Dan spreek ik opnieuw

opleiding leert voorgaan? Of is het iets dat op

de mensen die ik als student heb meegemaakt.

zichzelf staat? Het is bij zo’n viering lastig om zowel

Dat is geweldig natuurlijk.’

in het moment te zitten als wetenschappelijk PThUnie: ‘Wat is jouw wens voor de PThU?’

te reflecteren op dat moment. In die zin waren de vieringen op Hydepark misschien wat vanzelfsprekender. Daar hoorde het beoefenen

JN: ‘Wat ik vanuit de grond vanuit mijn hart hoop

van spiritualiteit er vanouds helemaal bij.’

is dat de PThU gewoon een heel goede plek krijgt in Utrecht. Met al die mensen die zich met hart en

PThUnie: ‘Wat heb je het leukst gevonden aan je

ziel inzetten voor de opleiding, die alles doen om

werk hier?’

studenten goed beslagen ten ijs te laten komen, moet dat ook lukken. En op die plek zal ik met heel

JN: ‘De gesprekken met studenten. Ik ben toch

veel plezier af en toe weer verschijnen.’

altijd weer nieuwsgierig naar wat die mens ook

Advertentie

t Dominass predikantenpakke

De verzekering voor predikanten!

Kennis van zaken en uitgekiend verzekeringspakket met dekking voor de bijzondere risico’s voor u als predikant.

Onze specialisten zijn betrokken bij uw persoonlijke situatie en zetten zicht dagelijks in om de verzekeringen van ruim 3.700 predikanten te beheren.

Kennismaken is eenvoudig: bel 0344 642 404

Dorpsstraat 10 | 4033 EX Lienden www.dominass.nl | info@dominass.nl

8

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

COLUMN

Diepgeworteld door dr. Eward Postma universitair docent beroepsvorming & spiritualiteit aan de PThU

Het woord ‘diepgeworteld’ wordt in mijn

De focus op het diepgeworteld zijn zit me niet

omgeving veel gebruikt. In haar instellings-

helemaal lekker. Dat komt vast doordat we in

plan afficheert de PThU zichzelf als diep-

een tijd leven waarin we, om maar goed voor de

geworteld. En in mijn eigen leerstoelgroep

dag te komen, werkelijk alles weten te exploite-

doen we onderzoek naar ‘diepgewortelde

ren. Maar ook dit: waar is de leefomgeving van

spiritualiteit'.

de wortels? Mag die ook meedoen? Feitelijk loop ik te hoop tegen wat de Franse filosoof Baptiste

Wie goed geworteld is, staat stevig. Dat klinkt

Morizot een klassieke tegenstelling noemt: alleen

er geloof ik in mee. Die valt niet zomaar om.

natuur die voor ons aan het werk is gezet geeft

Een beetje sneu is het wel. Want intussen ver-

ons iets. De andere natuur, die we niet als ‘bron’

huizen we dat het een aard heeft. Heeft een

hebben aangemerkt, bestaat slechts ‘voor zichzelf’

diepgewortelde theologie iets te zoeken aan de

en is secundair.

Daltonlaan waar zij ad interim is geplant? Van een vriend begreep ik dat zo ongeveer elke Utrechtse

Wederkerig

onderwijsinstelling al eens onderdak heeft gevon-

Morizot vraagt naar een alternatief. Een ander

den op dit adres.

concept waarmee we de eenzijdigheid omzeilen en de wederkerigheid ten opzichte van

Wat ik mee hoor klinken is een verlangen naar

een bovendien in veel opzichten gevende leef-

kwaliteit. Wie diepgeworteld is, laaft zich niet

omgeving in het vizier krijgen. Er is veel meer

zomaar aan om het even welke bron. Het beeld

wisselwerking dan in de focus op wortels en

ademt kracht en volharding. Alleen bronnen die

bronnen tot uitdrukking kan komen. En er zijn ook

diep onder de oppervlakte liggen volstaan.We

niet-intentionele gaven.

hebben het hier over diep-zinnigheid. Verlangen daarnaar. Maar er zit, zoals ik het begrijp, iets een-

Is zo kijken iets voor de PThU in deze tussen-

zijdigs aan. Dat is bijna inherent aan het denken in

tijd? Op mijn eerste werkdag op de Daltonlaan

termen van wortels en bronnen. Die lijken in het

viel me op dat we daar omgeven worden door

beeld dat wordt opgeroepen immers geïsoleerd

andere onderwijsinstellingen, waaronder een

van hun omgeving. Ze staan op zichzelf. De wor-

mbo-opleiding. Is dit een ‘gevende omgeving’ voor

tels zijn belangrijker dan de grond waarin ze hun

een universiteit? Of zien we ons huidige onder-

weg zoeken. En diepe bronnen, die zijn exclusief.

komen toch vooral als een plek die onze diepe

Daar kan niet iedereen zomaar bij. Dat straalt af

verworteling vertraagt en belemmert?

op alles wat diepgeworteld is.

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

9

NIEUWS

En nu verder!

College van Bestuur over onderzoeksvisitatie en ambtsbesluit Het is een vorm van theologisch kamperen.

deze allemaal recht te doen. Vandaar dat de weg

In afwachting van haar volgende thuis aan

weleens wat kon kronkelen. Maar het resultaat

het Utrechtse Janskerkhof bivakkeert de

mag er wezen, aldus het rapport. ‘De commissie

PThU een klein half jaar in een kantoorflat

ziet onze omzwervingen als een groeiproces’,

aan de Daltonlaan, vlakbij de A27. Alles

zegt Spronk: ‘Dat vind ik een troostrijke gedachte:

ademt hier tijdelijkheid. Maar na een zomer

blijkbaar waren die verschillende vestigingsplaat-

van zagen en timmeren kan er tenminste

sen nodig om verder te komen. Nu is er een

theologie bedreven worden: de computers

samenhang die gezien en gewaardeerd wordt.’

zijn aangesloten, de collegezalen ingericht,

Hoe de commissie dit verwoordt is te mooi om

de lift werkt en de koffie staat klaar.

in het Nederlands te vertalen: ‘The committee was struck by the fact that this “Werdegang”, this

Tussen de verhuiskratten vinden we voorzitter

evolution, has resulted in a positive identity, and

Kees Boele en waarnemend rector Klaas Spronk,

that despite the many challenges that the staff

samen het College van Bestuur van de PThU.

and leadership of the PThU faced, the committee

Ze zien er op deze late zomerdag tevreden uit.

did not meet an exhausted community, but rather

Na een collegejaar met de nodige incidenten en

an energised institution that is discovering itself,

pech, waaronder niet in de laatste plaats de uit-

and has realised that for its research coherence

gestelde verhuizing naar het Janskerkhof, voelen

it is imperative to work together at one location.’

ze zich gesterkt door een zeer positieve onder-

Zo hoort de PThU het ook eens van een ander.

zoeksvisitatie, waarin bovendien externe en soms

10

ook interne kritiek op de universiteit overtuigend

Voorgangers

wordt beantwoord. Neem nu de regelmatige

Gezegd moet worden dat er ten opzichte van de

verhuizingen. De PThU werd in 2007 gevestigd

vorige visitatie, in 2018, nog wel wat te winnen

in Kampen, Utrecht en Leiden, verhuisde na

viel. Toen constateerde de commissie te weinig

vijf jaar naar Amsterdam en Groningen en na

verband tussen de verschillende onderzoeks-

nog eens twaalf jaar is nu Utrecht de plek. Voor

projecten en onvoldoende samenhang van

buitenstaanders wijst een dergelijke ‘college

academische, kerkelijke en maatschappelijke

tour’ wellicht op een gebrek aan richting, aldus

output. ‘Op die punten hebben we fors ingezet’,

de visitatiecommissie, maar vanuit de geschie-

aldus Spronk. Hij benadrukt de goede rol die zijn

denis bekeken is het eigenlijk erg logisch. In de

voorgangers in de betreffende periode als rector,

PThU kwamen allerlei kerkelijke denominaties en

Mechteld Jansen en Maarten Wisse, in dat proces

richtingen samen. Het was van groot belang om

hebben gespeeld. Er is fors gereorganiseerd in

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

het bestaande onderzoek en nieuw onderzoek is beter ingebed in het geheel. Over de inhoud en de relevantie van het huidige onderzoek is de commissie zeer te spreken. ‘Icoonprojecten’ als Moral Compass, Grond, Kerk en Slavernij en Toekomstig Kerkzijn doen het goed. Spronk: ‘De commissie spreekt vooral haar tevredenheid uit dat het onderzoek zo breed wordt gedeeld.’ Als advies geeft de commissie om nog wat sterker op het thema van secularisatie in te zetten. Ook benadrukt de commissie het belang van actuele, maatschappelijk relevante onderzoeksprojecten, maar zij wekt de universiteit tegelijkertijd op om de eigen grond goed te onderhouden. ‘Een project houdt op een gegeven

Toch

moment op, maar je hebt ook je eigen disciplines

zijn ‘blij en

om rekening mee te houden: de Bijbelvakken, de

trots’ niet voor

systematische theologie, de ethiek, de praktische

iedereen vanzelfspre-

theologie, de historische theologie… Die wortels

kende associaties als het gaat om de huidige ver-

moeten we goed in de gaten houden. Dat is voor

houding tussen kerk en universiteit. Dit voorjaar

de komende jaren een uitdaging’, zegt Spronk.

nam de generale synode het rapport Ruimte voor Woord en Geest aan, dat het onder meer mogelijk

De verhuizing naar de Utrechtse unilocatie

maakt dat ook bachelor-studenten hbo-theologie

waardeert de commissie positief, maar coöpe-

pastor worden, met dezelfde bevoegdheden

ratie – met oude en nieuwe partners – blijft het

als de academische predikant, hoewel alleen in

parool. De bestaande samenwerking met de

‘minder complexe’ situaties. Spronk: ‘Dat rapport

Rijksuniversiteit Groningen wordt voortgezet.

is natuurlijk heel sterk bepaald door het probleem

En de nieuwe vestigingsplaats is een bloeiend

van de positie van de kerkelijk werker. Daar waren

theologisch en levensbeschouwelijk landschap

geen duidelijke regels voor. Maar dat probleem

waarin volop mogelijkheden tot samenwerking te

had ook anders, en volgens mij vrij eenvoudig,

vinden zijn. Behalve om de Universiteit Utrecht

opgelost kunnen worden. Maar nu zijn we in

gaat het dan om de Theologische Universiteit

een ambtsdiscussie terechtgekomen, waarbij

Utrecht, de Utrechtse vestiging van de Tilburg

onze opleiding voor predikanten het risico loopt

School of Catholic Theology en de Universiteit

gedevalueerd te worden. Het visitatierapport laat

voor Humanistiek.

zien dat je gedegen onderzoek nodig hebt om het theologisch onderwijs vitaal te houden. Als je als

Rapport

kerk een universiteit hebt die op dit niveau onder-

En dan is er natuurlijk de samenwerking met de

zoek aan de dag legt, doe er dan je voordeel mee.’

Protestantse Kerk in Nederland (PKN), waarvan het landelijk bureau ook al in Utrecht gevestigd is.

Spronk heeft er moeite mee dat binnen de

‘Deze onderzoeksvisitatie onderstreept natuurlijk

nieuwe constellatie een nieuw ambt wordt gecre-

hoe belangrijk het is dat de kerk zich laat voeden

ëerd, namelijk dat van pastor: ‘Kerkordelijk is dat

door academische theologie – óók als een kritisch

lastig. Het is een wat vreemde figuur, die zijn weg

tegenover. De PKN mag blij en trots zijn dat de

nog moet vinden. Hoe moet je dit ambt vertalen

visitatie zo’n positieve uitkomst kent’, zegt Boele.

naar het buitenland toe? Voor lutheranen binnen

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

11

de PKN is het ingewikkeld, omdat die veel meer

een situatie dat hbo’ers en wo’ers beide predi-

verbonden zijn met hun kerken in het buiten-

kant kunnen worden. Dat is gewoon de stand van

land.’ Een ander punt is het kerkelijk toezicht op

zaken. Wij hebben als opleider dit besluit van de

de opleidingen: ‘Onze toezichthouders worden

ambtelijke vergadering te respecteren en we gaan

benoemd door de kerk. Benoemingen van docen-

er dus aan meewerken.’ Voor de nascholing van

ten en hoogleraren gaan allemaal via de synode.

zowel pastores en predikanten heeft de synode

De eindtermen van de opleiding staan in ordinan-

de PThU als ‘hoofdaannemer’ aangewezen.

tie 13. Als de pastor nu dezelfde bevoegdheden

Met de hbo-opleidingen in kwestie, de Christelijke

krijgt, gaan de benoemingen van toezichthouders

Hogeschool Ede (CHE) en Windesheim, wil Boele

aan CHE en Windesheim dan ook via de synode?

dus graag afspraken maken over een onderlinge

En ook de benoemingen van docenten aldaar?’

taakverdeling: ‘Misschien kunnen we ter synode

En niet te vergeten: ‘Wanneer is er sprake van een

van november al iets van een gemeenschappelijk

complexe gemeente en wanneer niet?’

plan laten zien.’ De PThU blijft wat hem betreft ‘the place to be’ voor wetenschappelijk onderzoek

Taakverdeling

en voor wetenschappelijk onderwijs; iets waarvan

Het zijn vragen die op weg naar verdere imple-

uiteindelijk ook afgestudeerde hbo’ers kunnen

mentatie goed moeten worden doordacht. Maar

profiteren, middels een vervolgopleiding of in de

het besluit is genomen en het CvB rekent er niet

nascholing. En Boele en Spronk twijfelen er niet

op dat het nog wordt teruggedraaid. Liever dan

aan dat er ook voldoende interesse zal blijven

een achterhoedegevecht te voeren, wil de PThU

voor de academische predikantsopleiding. Voor-

positief meedenken over een goede uitvoering

delen van de samenwerking zien ze wel degelijk:

van het besluit, zegt Boele: ‘We gaan nu toe naar

het synodebesluit betekent dat jonge en oudere mensen die ‘iets met kerk en geloof’ willen doen, nu sterker dan vroeger kunnen kiezen uit diverse mogelijkheden op maat. De opleidingen hebben hier, samen met de PKN, al een voorschot op genomen door een gezamenlijke wervingscampagne te starten, met als motto: ‘Zinvol voor velen’. Boele: ‘Het is een campagne die breed begint om zoveel interesse te wekken voor theologie als beroep, maar die vervolgens specificeert, zodat je mensen op de juiste plek krijgt.’ In de samenwerking tussen hbo en wo ontstaat dan behalve doorstroom ook ‘wisselstroom’, legt Boele uit: ‘Daar zijn onze opleidingsdirecteuren, samen met die van de CHE en Windesheim ook actief mee bezig. Om een soort spectrum aan te bieden, met goede arrangementen voor iedereen. Noem het een opleidingsdelta. We hopen daarmee de aantrekkingskracht van theologie te vergroten.

Zodat we gezamenlijk de kerk goed van dienst kunnen zijn.’

De gezamenlijke wervingscampagne van PThU, CHE, Windesheim en PKN is te vinden op komtheologiestuderen.nl

12

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

NIEUWS

Oversteek levert ruim € 4.500 op voor Near East School of Theology Op 21 juni maakte de PThU symbolisch de oversteek naar de nieuwe vestiging in Utrecht. Vanuit Groningen en Amsterdam vertrokken twee groepen op de fiets voor een toertocht van respectievelijk 218 en 40 kilometer.

Parallel hieraan liep een wandelgroep door Utrecht om daar de diverse theologische plekken te verkennen. De deelnemers maakten deze tochten niet alleen voor zichzelf: ze lieten zich sponsoren voor de Near East School of Theology in Beiroet. Met de mooie opbrengst van € 4.550,24 schaft dit protestantse seminarie nieuwe boeken aan.

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

13

ONDERZOEK

‘God is meertalig’ door Elise Alberts promovendus aan de PThU

Ik spreek LJ op een vrijdagmiddag in haar

anderen weten feilloos te schakelen tussen de

studentenhuis waar ze samen met andere

verschillende talen op de markt, werk en thuis.

mensen uit haar kerk woont. Ze is opgegroeid

Het is dus lang niet vanzelfsprekend om eentalig

in een Brits-Nederlands gezin en heeft altijd

opgevoed te worden. Ook in het geloofsleven

in Nederland gewoond, waarmee ze een inte-

betekent dit dat er meerdere communicatiemoge-

ressante casus is voor mijn onderzoek naar

lijkheden zijn om God te aanbidden of om samen

meertalige christenen. Hoewel LJ beide talen

met anderen Hem op te zoeken in bijvoorbeeld

even goed beheerst, is ze lid van een Engels-

een kerkdienst of een bijbelkring. In evangelisatie

talige kerk, leest ze de Engelstalige Bijbel,

wordt er vaak benadrukt dat het belangrijk is om

luistert ze naar Engelstalige praise en leest

de Bijbel te lezen in de ‘taal van je hart’; de taal die

ze Engelstalige theologen. Het Nederlands,

het meest intiem is en waarmee je het dichtst bij

zo vertelt ze mij, voelt onecht en past niet bij

God kan komen. Maar, staat die taal van je hart

haar beeld van God. De Heilige Geest klinkt

altijd gelijk aan je moedertaal? En kun je meerdere

spookachtig terwijl Holy Spirit warmte met

hartentalen hebben?

zich meedraagt. Als we samen in gebed gaan, doet zij dat in het Engels en ik in het Neder-

Kabbelende beekjes

lands. Toch zijn er ook momenten wanneer

In mijn onderzoek stel ik de vraag wat voor impact

het Nederlands wél een rol speelt in haar

meertaligheid kan hebben op je geloofsbeleving

geloofsleven – wanneer er toch Nederlandse

en hoe meertalige christenen door hun geloof

woorden opkomen in gebed en wanneer ze

navigeren. Bij LJ zagen we bijvoorbeeld dat een

met haar Nederlandstalige vrienden over het

taal associaties met zich meedraagt die een ander

geloof praat. Ze vindt het zelf niet heel gek:

beeld van God bevatten. Zo beschrijven mensen

‘Hij [God] is meertalig’, zegt ze lachend.

bijvoorbeeld dat het gebruik van een andere taal hen een andere blik op het geloof geeft. Voor een

14

Meertaligheid is wereldwijd de norm, niet de

aantal Nederlandstaligen die ik heb gesproken

uitzondering: een meerderheid van de wereldbe-

in mijn veldwerk voelt het Engels, een taal die ze

volking groeit op met twee of meer omgangstalen.

pas later in hun leven hebben geleerd, als meer-

Sommigen groeien op met ouders die allebei een

omvattend en krachtiger. Dit resoneert beter met

verschillende taal spreken. Anderen spreken één

hun beeld van een almachtige God. In sommige

taal in het gezin, maar spreken op school en met

gevallen kan een eerste taal zijn kracht verliezen

hun vrienden weer een andere taal. Nog heel veel

doordat de woorden een bepaalde emotie met

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

zich meedragen die niet (langer) past bij hoe mensen hun relatie met God beschrijven.

Wanneer ik met Mausie, een vrouw van middelbare leeftijd met een Duits-Nederlandse achtergrond, een stukje uit de Bijbel lees in het Nederlands, – we lezen Psalm 23 – trekt ze een vies gezicht bij het vers over ‘kabbelende beekjes’.

‘Dat vind ik dan zo afgezwakt’, zegt ze.

Ook in de kerk kan meertaligheid verrijkend zijn.

Denk aan een moment voor de gemeente om het Onze Vader op te zeggen in de taal die ze het liefst spreken; of het zingen van liederen in een

– zoals veel mensen in Nederland – al vroeg Engels

andere taal, of dat nu Engels, Fries, Sranantongo

te spreken. Tijdens mijn studie taalwetenschap

of Koreaans is. Het spreken van een andere taal,

vond ik het begrip meertaligheid erg fascinerend.

zelfs voor een kort moment, kan een gevoel van

Omdat ik mijzelf erin herkende, maar ook omdat

veiligheid creëren en de verbinding versterken met

ik de meertaligheid, en met name het gebruik van

elkaar en de wereldkerk. Het kan ook een dieper

het Engels in Nederland om mij heen enorm zag

begrip van de Bijbel geven: veel christenen die

toenemen. Zoals veel andere jongeren gebruikte

‘In Nederland biedt de groeiende invloed van de Engelse taal, iets waar veel Nederlanders huiverig voor zijn, juist kansen om God in twee talen te laten kennen’ ik spreek lezen de schriftlezing ook in meerdere

ik het Engels ook in mijn dagelijks leven: ik luis-

talen. In Nederland biedt de groeiende invloed van

terde naar Engelstalige muziek en las Engelsta-

de Engelse taal, iets waar veel Nederlanders hui-

lige boeken. Toen ik later ook nog koos voor een

verig voor zijn, juist kansen om God in twee talen

Engelstalige kerk, kwam ik in contact met veel

te laten kennen. In mijn onderzoek kijk ik ook naar

mensen van diverse taalachtergronden die geza-

hoe men ruimte kan bieden aan meerdere talen in

menlijk in het Engels God aanbaden. Het maakte

een kerkdienst.

mij nieuwsgierig naar de invloed van taal op de geloofsbeleving van die mensen, en hoe ze daar

Dagelijks leven

theologisch op reflecteren. In mijn PhD-project bij

Het onderwerp ligt ook dicht bij mijn eigen hart.

de PThU krijg ik de ruimte om met een taalweten-

Zelf groeide ik op in een Nederlandstalig gezin,

schappelijke én theologische bril naar dit feno-

ging naar een Nederlandstalige kerk, maar leerde

meen te kijken.

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

15

Terug in Utrecht Het welkom was deze middag dan ook hartelijk.

De Utrechtse onderwijswethouder Eelco Eerenberg (D66) zag in zijn openingswoord de komst van de universiteit duidelijk als een aanwinst voor zijn stad: ‘Als gemeente kijken we naar de toekomst.

Dat doen we graag samen met een instelling die zich bezighoudt met de grote vragen van het leven.’ Hij vertelde hoe zijn inbox volstroomt met berichten van mensen die weinig vertrouwen hebben in de instituties: ‘De vraag: wat gun ik de ander, maakt steeds vaker plaats voor: wat is er voor mij? Zo kunnen we geen stad, zo kunnen we geen samenleving zijn.’ Sociale cohesie is belangrijk, benadrukte hij, en hij putte daarbij uit een taalveld dat nauw aansloot bij dat van de aanwezigen: ‘barmhartigheid’, ‘het brengen van een offer’… ‘U kunt de volgende generatie helpen hier een beetje beter in te worden’, verwachtte Eerenberg.

De wethouder was zijn toespraak begonnen met een duidelijk statement: ‘Uw universiteit is terug in Utrecht.’ Hij refereerde daarmee natuurlijk aan het eerdere verblijf van de PThU (2007-2012) in onder meer deze stad en wellicht ook aan de kerkelijke opleiding van de Nederlandse Hervormde Kerk, die daaraan vooraf ging. In zijn bijdrage dook kerkhistoricus van de PThU nog wat verder de geschiedenis in, namelijk naar het begin van de achtste eeuw. Utrecht

Het voelde als thuiskomen. De opening van het academisch jaar

wie de theologie in Nederland begon, aldus Gert van Klinken. Hij schetste de

van de PThU vindt al jaren plaats

eerste aartsbisschop op het huidige

in de Utrechtse Janskerk, maar op

Nederlandse grondgebied als een

deze vrijdag 31 augustus wisten docenten en studenten zich aanstaande medebewoners van de kerk.

16

is de stad van Willibrord, de man met

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

buitenstaander: ‘Hij doet denken aan mensen die nieuw bij de kerk komen. Ze nemen hun eigen taal mee.’

NIEUWS

Taalveld Van Klinken legde daarmee een link met het thema van deze middag. In een forum onder leiding van masterstudent Dorien Keus poogden Nicolien Luitwieler (predikant in Willemstad en promovendus aan de PThU), Ruth Six (predikant in Nieuwegein-Noord) en theoloog des vaderlands Kees van Ekris het lastige begrip ‘diepgewortelde spiritualiteit’ te duiden. In een wereld waarin iedereen weer wat anders gelooft en veel mensen zoekende zijn, wordt van spirituele leiders, zoals predikanten, steeds meer verwacht, zei Luitwieler.

Diepgewortelde spiritualiteit maakt mogelijk dat ze zich staande houden. Ze benadrukte hoe belangrijk het is om de taal van de ander te spreken.

te verwoorden. ‘Gemeenteleden willen woorden

Een goed voorbeeld daarvan is de taal die paus

aangereikt krijgen. De woorden die ze hebben

Franciscus in toespraken ten overstaan van

meegekregen, werken niet altijd meer.’ Ook zijzelf

moslims gebruikt, vertelde ze. Six merkt dat haar

is zich voortdurend bewust van het belang van

gemeenteleden het moeilijk vinden om hun geloof

relationele taal, zei ze: ‘Wat heb ik eigenlijk te zeggen tegen mensen in een ander taalveld?’

Van Ekris bewoog zich het afgelopen jaar in maar liefst tien verschillende werelden, ieder met een eigen taal en traditie, waaronder het theater, de

‘Gemeenteleden willen woorden aangereikt krijgen. De woorden die ze hebben meegekregen, werken niet altijd meer.’

Lees verder

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

17

18

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

Een introïtus hoorde hij in het clublied: ‘Zondag is ons daggie.’ Hij kwam dit jaar in aanraking met allerlei diepreligieuze thema’s, vertelde hij: ‘Onze kwesties zijn de kwesties van de samenleving.’

Plusjes Tijdelijk rector Klaas Spronk stond in zijn ‘fata en data’ stil bij de actualiteit. De universiteit telt momenteel 236 studenten.

Het hopelijk tijdelijk ontbreken van een eigen zelfstandige bachelor maakt dat de PThU dit jaar niet profiteert van de opvallende stijging van het aantal eerstejaars theologiestudenten in Nederland. Wel kan de universiteit mooie plusjes noteren bij de masterstudenten (10% meer) en de marechaussee op Schiphol en de Bunnikside

zij-instromers (40% meer). Goed nieuws was er

van FC Utrecht. Deze confrontaties met andere

ook van het onderzoeksfront: ‘De visitatiecom-

taalvelden zijn ontregelend, aldus Van Ekris: ‘Ze

missie stak ons een hart onder de riem met de

voorkomen dat ik gemakkelijke antwoorden geef.

mededeling dat we op de goede weg zijn. De ener-

Maar ze dagen mij ook uit om de beste theolo-

gie spat er bij de PThU vanaf, aldus de commissie.’

gie uit mijn eigen traditie beschikbaar te stellen.’

Spronk kondigde een jaarlijkse Willibrordlezing

Hij noemde als voorbeeld dat hij een dag meeliep

aan, die traditie en toekomst moet verbinden.

met FC Utrecht-fan Michel: ‘Hij leidde me rond in zijn wijk, waar de huizen inmiddels zo duur zijn dat de eigen bewoners ze niet meer kunnen betalen. Ik hoorde bij hem een kyrie: zie mij, ontferm je over mij.’

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

19

MET EMERITAAT

Luco van den Brom: ‘Wij hebben niet het

laatste woord.

Dat bedoel ik niet vroom, maar we zijn gewoon

begrensde wezens’

Van den Brom, inmiddels dertien jaar met emeritaat, is nooit gestopt met nadenken, interpreteren, uitleggen. Niet dat hij het werk op de universiteit mist: ‘Emeritaat is heerlijk. Je mag gewoon doordenken, maar je hoeft niets. Je hebt geen enkele verplichting. Je hoeft geen punten te halen met je publicaties. Duurt het een week, duurt het een maand, duurt het een jaar... Niemand roept je

door Caspar Dullemond

op het matje. Behalve je eigen denken. En daar luister ik wel naar.’ Aan de eettafel in de woning aan de rand van professorendorp Haren praten we over zijn theologische weg, die in de wis- en natuurkunde begon.

‘Ik had voor catechisatie een heel aardige dominee die de dingen goed kon uitleggen. En je kon ook echt met hem in gesprek. Op een gegeven moment zei hij dat het wel aardig zou zijn als ik theologie ging studeren. Maar ja, jij bent een bèta, zei hij. En dat was ik natuurlijk ook. Ik ging wis- en natuurkunde studeren in Utrecht. Daar ben ik overgestapt op theologie. Dat kwam vooral door mijn vriendjes op de sociëteit.

Die kwamen met allerlei verhalen over wat die ene professor had gezegd en wat die andere professor had gezegd. En ze hadden het steeds over hun leermeester. Ik vroeg: wie is

Halverwege het gesprek kijkt Luco van den Brom, emeritus-­ hoogleraar dogmatiek en ethiek

zeiden ze, en dat is Van Ruler. Om zo naar je professor te kijken vond ik nogal kritiekloos en dat liet ik ook merken.

Toen zeiden ze, kom maar een keer met ons mee. En dat

van de PThU, de verslaggever

deed ik. Arnold van Ruler gaf elke vrijdagochtend col-

aan. Een schattende blik: ‘Jij denkt

lege in het centrale academiegebouw. Wat me opviel

dat ik college aan het geven ben, hè?’

Een korte stilte, pretoogjes: ‘Nou, dat is ook zo.’

20

jullie leermeester dan? Nou, er is maar één leermeester,

was dat alle studenten gingen staan toen de professor binnenkwam. Dat was ik bij wiskunde niet gewend. Daar had het argument status, niet de persoon. Ik had in eerste instantie geen idee

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

waar hij het over had. Maar ik was verrast dat hij in zijn college allerlei zaken met grapjes verduide-

Luco van den Brom (Eemnes,

lijkte. Een stukje humor is van belang in de theo-

1946) studeerde wis- en natuurkunde

logie, vind ik. Want hij die in de hemel zetelt, die

in Utrecht en stapte vervolgens over naar

lacht ook, zegt de Psalmdichter. Nou, zoiets had

theologie. Hij was predikant in Blokzijl en in

ik nog nooit meegemaakt. En het interessante

Soest. In 1982 promoveerde hij bij prof. dr. Vincent

was dat die grapjes ook provocerend waren

Brümmer op het proefschrift God alomtegenwoordig.

richting zijn gehoor. Er zaten jongens die naar

Hij was kerkelijk hoogleraar dogmatiek en christelijke

hun kleding te beoordelen in de rechterflank

ethiek in Groningen en kerkelijk hoogleraar christelijke

van de kerk thuishoorden, en die hield hij een

geloofsleer en christelijke ethiek in Utrecht. Van 2007

beetje voor de gek. Toen begon zijn verhaal

tot zijn emeritaat in 2011 was hij hoogleraar aan

me ook inhoudelijk te intrigeren. Hij benadrukte

de PThU. Hij was ook buitengewoon hoogleraar

steeds het belang van logica, en dat klonk mij als

systematische theologie aan de University of Pretoria.

bèta natuurlijk als muziek in de oren.’

‘Na mijn kandidaats natuurkunde heb ik tegen mijn ouders gezegd dat ik wilde overstappen naar theologie. Mijn vader zei: dat is voor het eerst dat ik zoiets van jou hoor. Mijn vader was een orthodoxe

voorbaat denken: zo zit het in elkaar. Ik moet de

schoolmeester met duidelijke meningen. Theolo-

kritische vragen van anderen niet willen ontlo-

gische wetenschap vond hij toch wat bedreigend

pen. Dat is als theoloog mijn levensstijl geworden.

voor het geloof. Maar toen zei hij tot mijn ver-

Je moet over je vak praten. En dan niet in vakjar-

rassing: nou ja, als je dat zo graag wilt, dan is dat

gon. Als theoloog ben je bezig met wat in de wer-

prima, maar dan moet je wel je doctoraal examen

kelijkheid van een persoon resoneert. Daar moet

doen. We hebben veel te veel dominees die alleen

je altijd op bedacht zijn.’

'De relatie die je als mens met God hebt, kan tegen een stootje. In die zin kun je zeggen dat die relatie eeuwig is' maar kandidaat tot de heilige dienst zijn en nooit

Klompen

een stap verder komen. En dat vond ik prima, want

‘In Blokzijl ben ik gepokt en gemazeld als gemeen-

eigenlijk wilde ik nog wel meer dan dat. Ik wilde

tepredikant. Blokzijl stond bekend als een libe-

promoveren. Er was een nieuwe wereld voor me

rale gemeente. Voor orthodoxie moest je in het

opengegaan, een wereld met een nieuwe taal.’

nabijgelegen Vollenhove wezen… Ik had allerlei gemeenteleden die zich interesseerden voor

‘Van Ruler was voor mij een opstapje. Ik vond het

systematische theologie en godsdienstfilosofie.

erg leuk wat hij deed. Maar het analytische dat in

Zij wilden graag met mij in gesprek. Ze vonden

mij zit, werd vooral aangesproken door de vragen

het geweldig dat ik wetenschappelijk onderzoek

die ik leerde bij de godsdienstfilosoof Brümmer.

bezig was. Ze groeiden uit hun boerenklompen, zal

Je moet zelf nadenken. En je moet niet de profes-

ik maar zeggen, want in de hele omgeving stond

sor napraten. Jij moet zeggen wat jij denkt. Bij hem

niemand die gepromoveerd was. De theologische

leerde ik wat religieuze taal met je leven doet.

discussies konden ze in Blokzijl heel aardig bijbe-

Ik wil weten wat er gezegd wordt. Ik moet niet bij

nen. Ze hielden zich bezig met wezenlijke vragen.

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

21

MET EMERITAAT ‘Mijn vader zei: we hebben veel te veel dominees die alleen maar kandidaat tot de heilige dienst zijn en nooit een stap verder komen’ Wat zeg ik als ik God zeg? Wat zeg ik als ik zeg:

bent. In dat opzicht is God alomtegenwoordig.

Jezus is mijn Heer? En wat heeft zo’n uitspraak

En daarmee bedoel ik eigenlijk dat God relevant

voor gevolgen voor mijn verdere levensgang?

is. Niet alleen maar wanneer ik in de kerk zit of

Die gesprekken hebben mij erg gestimuleerd.’

wanneer ik in de theologische faculteit aan het woord ben. Nee, God is relevant in het totale

‘College heb ik ook altijd in dialoogvorm gegeven.

leven. Ik bedoel niet dat je God overal tegenkomt,

Ik had in Utrecht clubjes van zestig tot zeventig stu-

maar dat we door God overal in de werkelijkheid

denten. Maar ik reageerde altijd ogenblikkelijk op

aangesproken worden. Zoals ik het zie, moeten wij

wat iemand zei. Dat had ik van Brümmer geleerd.

voor die relatie met God relationele taal gebruiken.

Dan kreeg je een gesprek. Wat is in jouw geloof

Dus we moeten geen dingen zeggen waarmee

belangrijk? Nee, niet wat men belangrijk vindt, maar

wij God kwalificeren in een bepaalde abstractie.

wat jij belangrijk vindt. Daar informeerde ik dan

We zeggen: God is almachtig. En God is eeuwig.

naar. Een beetje socratisch ja. Een vraag stellen

Maar waar het om gaat is wat het voor jou bete-

en dan doorvragen. Dat deed ik om ze duidelijk

kent om Hem eeuwig te noemen. Ik heb daar zelf

te maken dat ze een positie aannamen die niet

wel een voorstelling bij. De relatie die je als mens

vanzelf spreekt. Ik probeerde hun duidelijk te

met God hebt, is bestendig. Die relatie kan tegen

maken dat de taal die ze gebruikten altijd relatio-

een stootje. En in die zin kunnen we zeggen dat

neel is. Theologische begrippen staan niet op zich,

die relatie eeuwig is. Menselijke relaties houden

maar gaan over hoe mensen iets ervaren. Wat dat

een keer op, hetzij door de dood, hetzij doordat

betreft is “bevinding” een prachtige term. Bevinding

mensen van elkaar vervreemd raken. Maar als

kun je heel letterlijk vertalen als: hoe jij iets ervaart.

een relatie bestendig is, dan kun je zeggen: we

En ervaring is voor godsdienstige categorieën erg

zijn vrienden voor eeuwig. Feitelijk klopt dat niet.

belangrijk. Want daar gaat het over zaken die bepa-

We zijn niet eeuwig. Maar we zijn wel vrienden;

lend zijn voor wat je doet in relatie met anderen.

vrienden die trouw aan elkaar zijn. Het is een

Wat je doet tegenover God.’

verbond. En die kwalificatie van die vriendschap is op een gegeven moment ook bepalend voor

Geloofsuitspraak

het voortzetten ervan. Dat vriendschap niet alleen

‘Ik werd door mijn vrienden als apologeet

maar is dat je elkaar aardig vindt. Dat je ook

beschouwd. En dat klopt wel een beetje. Ik wil

nieuwe kanten aan elkaar probeert te ontdekken.

nog altijd duidelijk maken dat het christelijk geloof

En dat je er in jullie omgang voor zorgt dat het

over dingen van de werkelijkheid gaat. Het geloof

voor de ander ook leuk is. Het klinkt heel evangeli-

is niet vreemd aan de werkelijkheid, maar staat

caal, maar: welk een vriend is onze Jezus?’

ertoe in verhouding. Zo ben ik bij de alomtegen-

22

woordigheid van God terechtgekomen. Dat was

‘Die beeldtaal wordt in het geloof nog wel eens

het onderwerp van mijn proefschrift. Ik betoogde

onder de tafel gewerkt. We suggereren dat we

daar dat alomtegenwoordigheid een geloofsuit-

feitelijke uitspraken over God kunnen doen.

spraak is. Dat God met je mee reist, waar je ook

We hebben niet het laatste woord. Dat bedoel

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

ik niet vroom, maar we zijn gewoon begrensde wezens. Wat we zeggen zijn metaforen die ons uit het verleden zijn aangereikt en die wij niet meer kunnen missen.

Maar daarmee zijn het nog geen feitelijke uitspraken, het zijn verhalen. Het zijn beschrijvingen van situaties waar je je met anderen in bevindt.

En het grootste personage in die verhalen is God.’

>ƵĐŽ :͘ ǀĂŶ ĚĞŶ ƌŽŵ

dŚĞŽůŽŐŝƐĐŚ ũŽŶŐůĞƌĞŶ

'ŽĚ ĞŶ ŵĞŶƐ ŝŶ ƌĞůĂƚŝŽŶĞĞů ƉĞƌƐƉĞĐƚŝĞĨ

Meesters, promovendi van Van

den Brom, bezorgden de artikelenbundel

sĞƌnjĂŵĞůĚĞ ĂƌƚŝŬĞůĞŶ ďĞnjŽƌŐĚ ĚŽŽƌ ,ĞůĞĞŶ DĂĂƚ ĞŶ ůĐŽ DĞĞƐƚĞƌƐ

De predikanten Heleen Maat en Alco

Theologisch jongleren, met een keuze uit het latere werk van hun leermeester. Religieuze en kerkelijke praktijken nemen hierin een prominente plaats in. Een bibliografie completeert de bundel. Het boek kost € 25,(incl. verzendkosten). Het boek is te bestellen door een e-mail te sturen naar theologischjongleren@gmail. com met vermelding van het adres waar het boek naartoe gestuurd kan worden. Tegelijk kan € 25,worden overgemaakt op rekening NL81 INGB 0005 7149 66, t.n.v. A. C. Meesters, Steggerda, o.v.v. ‘Theologisch jongleren’.

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

23

NIEUWS

Afscheid

Marcel Barnard Tijdens zijn

de eerste vrouwelijke predikant in de Nederlandse

afscheidsora-

Hervormde Kerk in 1968, die daarna een trouwe

tie op 16 mei

wegbegeleidster van hem is geweest. Zij was bij de

2024 bena-

plechtigheid aanwezig en verliet na afloop gearmd

drukte Marcel

met haar neef de zaal.

Barnard de enorme ont-

Waarnemend rector Klaas Spronk sprak warme

wikkelingen van

woorden aan zijn collega met wie hij in 1986 samen

de technologie

als predikant in Broek en Waterland stond: Spronk

tussen zijn promotie

als gereformeerde, Barnard als hervormde dominee.

in 1987 en zijn afscheid

Barnard kreeg in 1996 een aanstelling bij het Evan-

37 jaar later. Het gaat dan met name om ont-

gelisch Luthers Seminarium aan de Universiteit van

wikkelingen in de informatietechnologie die

Amsterdam, maakte de overgang na 2000 als hoog-

nu nog niet te overzien zijn. Hij wees ook op

leraar lutherana en liturgiestudies naar de kerkelijke

zijn ‘talige’ werk door de afgelopen decennia

opleiding aan de Rijksuniversiteit Utrecht, en was van

heen, en vond aan het eind van zijn academi-

2005-19 ook nog hoogleraar aan de Vrije Universi-

sche loopbaan gelegenheid om ict en taal te

teit. Spronk prees de vele promovendi van Barnard,

verbinden.

ruim boven de twintig, en niet alleen afkomstig uit Nederland maar ook uit vele buitenlanden. Meer-

24 24

‘De technologie staat nog in de kinderschoenen,

dere van zijn promovendi zijn inmiddels actief

maar kinderen worden groot’, aldus Barnard.

in het hoger onderwijs, waaronder zijn opvolger

Hij thematiseerde twee vragen: is de mens de

Mirella Klomp. Klomp, die daarna het woord kreeg,

schepper aan het worden van zijn opvolger? En op

typeerde Barnard als iemand die de theologische

welke wijze is God ook in de informatietechnologie

wetenschap zag als een reservaat, waarin hij werkte

betrokken? Hij stelde de gedurfde vraag of God, die

met de termen ‘onderbreken’ (stilstaan en begrij-

in mensen geïncarneerd is, niet ook in de kunstma-

pen) en ‘openbreken’ (open staan voor het nieuwe).

tige intelligentie zou kunnen incarneren: ‘Is God ook

Zij prees zijn humor als ‘zuurstof in het reservaat’.

in AI-taal te vinden? Slaat God ook zijn tenten op in

Ook prees ze zijn baanbrekende werk zowel op het

die machines?’ Barnard stimuleerde zijn hoorders

terrein van promoveren op artikelen (in plaats van

om die vraag in elk geval ook te stellen: ‘De boek-

monografieën) en bij het binnenhalen van fondsen.

drukkunst is door kerken en christenen weergaloos

Een andere spreker was prof. Cas Wepener uit Stel-

omarmd. Zou dat niet ook bij de volgende technolo-

lenbosch (Zuid-Afrika) die Barnards openheid voor

gische revolutie mogen?’ In zijn dankwoord refe-

de Afrikaanse, en in het bijzonder de Zuid-Afrikaanse

reerde Barnard vooral aan zijn tante Thea Barnard,

cultuur, prees. (Verslag: Theo Boer)

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

Op donderdag 13 juni 2024 nam de PThU

om vervolgens ‘zo vroom en vrolijk als mogelijk je

afscheid van Trudy Struijs. Met een sympo-

werk te doen. Bidden mag ook’. Tenslotte sprak

sium over het thema ‘phronèsis’ (praktische

Edward van ’t Slot over ‘hoe het dan theologisch

wijsheid) rondde zij twintig jaar werken bij

zit’. Hij wees naar de wijze meisjes uit de gelijkenis,

het Theologisch Seminarie Hydepark en nu

de wijze koning Salomo, de jonge Daniël: steeds

de leerstoelgroep Beroepsvorming en Spiritu-

wijsheid van jonge mensen, en wijsheid waarbij

aliteit af.

er gecommuniceerd moet worden over taal en stand heen. Waar phronèsis is, wordt zij volgens

Op het door zeker honderd mensen bezochte

Van ’t Slot besmettelijk. En de link met de theolo-

symposium stelde middagvoorzitter Nadine van

gie? ‘In de regels van Gods wijsheid treden.’ Regels

Hierden dat deze praktische wijsheid ‘in Trudy beli-

zonder wijsheid zijn ondenkbaar, omgekeerd ook.

chaamd wordt’. Plenair volgde een drietal reflec-

Het moet verbonden zijn en blijven met God –

ties van collega’s. Christiane van den Berg-Seiffert

phronèsis in combinatie met pistis.

beschreef hoe de phronèsis een basisvoorwaarde is voor alle deugdzaamheid, die te maken heeft

Daarna gingen de deelnemers in vijf workshops

met het vermogen tot zelfreflectie. Aristoteles ziet

aan het werk. Biblioloog met Annette Merz; Uit de

de phronèsis als één van de vijf disposities waar-

kunst met Melanie Broos; Op elkaar aangewezen

mee de ziel tot waarheid komt. Het gaat daarbij

met Eward Postma en Nadine van Hierden, Op de

altijd om concreet handelen gericht op het goede,

juiste laag met Theo van Leeuwen, en Muzikale ver-

waarbij de phronèsis mag beslissen welke deugd

halen met Florian Kruijswijk Jansen (zoon van Trudy

er ‘mag winnen’. Deze wijsheid is ook altijd open

en haar man Teun) en Thijmen Schoute. Florian en

voor de toekomst en levend in hoop. Dat laatste

Thijmen zorgden ook voor een muzikale omlijsting

verbond Van den Berg met de Geest die waait

van de hele middag. Op de achtergrond figu-

waarheen Hij wil. Henk van den Bosch sprak aan de

reerde een kunstwerk van oud PThU-collega Corja

hand van een casus over de phronèsis in de con-

Menken-Bekius. In haar slotwoord gaf Trudy aan

text van ambt en roeping. Volgens hem moet je de

dat phronèsis ‘eigenlijk is waar de hele leerstoel-

vraag naar wat is wijsheid voortdurend expliciteren

groep over gaat’. Zij refereerde ook aan haar goede jaren bij de KPV en over de supervisie. Inderdaad hebben hele generaties theologen (zelf)reflectie in de context van het pastoraat van Trudy geleerd.

Een afsluitend lied was het toepasselijke lied ‘Zoek de wegen van de wijsheid’ (849, Nieuwe Liedboek).

Als afscheidscadeau ontving zij een gouden speldje van een pijl en boog, vanouds symbool voor de praktische wijsheid: zorgvuldig richten, aangepast aan windrichting en doel, en het dan loslaten. (Verslag: Theo Boer)

Afscheid

Trudy Struijs PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

25

PROMOTIES & PUBLICATIES

Promotie: ‘...als de mens die naast je is’

Wat gebeurt er als mensen elkaar ontmoeten, te hulp schieten, liefhebben, voor elkaar zorgen? Om deze vraag draait het in het proefschrift ... als de mens die naast je is. Theologisch denken over zorg en zorgen, dat Dick de Jong op 26 maart aan de PThU in Amsterdam verdedigde.

Het is een onderzoek naar de betekenis van Karl Barths visie op naastenliefde tegen de achtergrond van (en in gesprek met) zorgethische benaderingen. De aan Barth ontleende centrale stelling is dat naastenliefde allereerst de liefde is van de naaste. Voor de bezinning op zorgen impliceert dat een radicaal ander startpunt dan gebruikelijk, namelijk het besef eerst te ontvangen en dan te schenken. Dat verandert onze kijk op wat we doen als we zelf zorgen; en op wat zorgen betekent voor de samenleving.

Dick de Jong (1955) studeerde theologie in Utrecht. Hij was onder meer predikant in Oss, studentenpastor in Utrecht en geestelijk verzorger in het Ziekenhuis Rivierenland in Tiel. Ook verleende hij pastorale hulpdiensten in Oss, Lith en Oijen.

Zijn promotores waren prof. dr. Rinse Reeling Brouwer, prof. dr. Erik Borgman (Tilburg University) en dr. Pieter Dronkers (UvH).

In deze analytische studie (onder meer geprezen door de filosoof Richard Cross van Notre Dame) veronderstelt Guus Labooy de christologie van de concilies en streeft naar een diepgaander begrip van twee vitale christelijke thema’s: christologie en verzoening. Het kloppende hart van het eerste deel is Duns Scotus’ nauwkeurige analyse van de incarnatie. Labooy wijdt het tweede deel van het boek aan de analyse van verzoening en vooral aan het meest controversiële aspect ervan: plaatsvervangend strafdragen. Beknopt wordt betoogd dat op exegetische gronden de diverse modellen van verzoening complementair zijn. Guus Labooy is predikant in de

Guus H. Labooy, Christology and Atonement: A Scotistic Analysis.

Rowman & Littlefield, 2024, € 88.

26

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

PKN en schreef belangrijke delen van dit boek als deelnemer aan het SDE (Societas Doctorum Ecclesiae) programma van de PThU van 2017 tot 2021.

Promotie: Een Godswoord in mensentaal

Op 15 april 2024 verdedigde

Jaco Zuurmond aan de PThU in

Amsterdam zijn proefschrift: Een Godswoord in mensentaal. Verantwoording bij en verwerking van de heruitgave van K.H. Miskotte, om het levende Woord. Zijn promotores waren prof. dr. Rinse Reeling Brouwer en dr. Ciska Stark. Het proefschrift biedt een nieuw zicht op het hermeneutischhomiletische hoofdwerk van dr. K.H. Miskotte, het uit vier opstellen bestaande Om het levende Woord (1948), waarvan Zuurmond een heruitgave verzorgde. Getoond wordt hoe voor Miskotte belangrijke theologische thema’s door de verschillende edities van de verschillende opstellen heen zich steeds meer tot structurerende en samenbindende kernelementen van zijn hermeneutiek ontwikkelen. De voor de heruitgave verrichte bronnenanalyse blijkt daarnaast verrassend nieuw licht te werpen op Miskottes omgang met zijn belangrijkste leermeesters, Karl Barth en Franz Rosenzweig. Zuurmond (1962) studeerde theologie in Brussel en Amsterdam. Daarna werd hij predikant in Glanerbrug, en later in Enschede, waar hij nu naast gemeentepredikant ook studentenpredikant is.

God in bits & bytes bevat reflecties op een leven dat steeds meer wordt beheerst door infotechnologische ontwikkelingen. De bril van de auteur is een theologische. Wat betekent de informatietechnologie voor ons denken over God? Kan de God die we zochten in het woord en in woorden uiteindelijk ook gevonden worden in digits, in cijfers, preciezer in 0 en 1? Een God in bits & bytes? Bij zijn afscheid als hoogleraar theologie en terugkijkend op zijn opleiding en loopbaan in de wetenschap, ziet Marcel Barnard de info-technologische revolutie als dé majeure gebeurtenis. Een gebeurtenis die zich bijna ongemerkt, en in een razende vaart, heeft voltrokken: ‘Op de basisschool vertelde de meester van computers die sneller konden rekenen dan mensen. We konden het nauwelijks geloven. Toen ik in 1987 promoveerde hadden we nog geen internet. Nu, bij mijn emeritaat, leef ik mijn leven in een onophoudelijke dynamiek met een technologie waar ik inmiddels volkomen van afhankelijk ben, maar die ik niet doorgrond of zelfs maar kan aanwijzen, en die ik soms ook beangstigend

Marcel Barnard, God in bits & bytes.

Middelburg: Skandalon 2024, € 25,99.

vind. Ik besloot de laatste twee jaar van mijn loopbaan mijn onderzoek te wijden aan die informatietechnologie en wat die voor ons denken over God betekent.

Dit boek is er het resultaat van.’

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

27

PROMOTIES & PUBLICATIES

Promotie: Hoe kostbaar is een kwetsbaar mens

Hoe kunnen de kerken op adequate wijze het diaconaat aan kwetsbare ouderen vormgeven in de huidige samenleving? Het is essentieel om de stem van de kwetsbare ouderen te horen en hun ervaringen, meningen en behoeften serieus te nemen, betoogt Rienke Vedders-Dekker in haar proefschrift Hoe kostbaar is een kwetsbaar mens: kwetsbare ouderen, diaconaat en de Wmo, dat ze op 27 juni aan de PThU in Groningen verdedigde. Haar promotores waren prof. dr. H. Noordegraaf en prof. dr. M.J. Verkerk. Voor deze studie is empirisch onderzoek naar de daadwerkelijke behoefte van kwetsbare ouderen in een landelijk en een stedelijk gebied in de regio Twente gedaan, vanuit de vraag wat de kerk en in het bijzonder het diaconaat in een veranderende samenleving voor ze kan betekenen. Dekker (1970) studeerde theologie in Kampen. Ze werkte in diverse functies rond kerk en zorg. Sinds 2023 is ze werkzaam als predikant voor Diepenheim.

Afgunst is een pijnlijke emotie. Anderen lijken het beter getroffen te hebben dan wijzelf en dat is maar moeilijk te verkroppen. Hoewel iedereen ermee bekend is, wordt afgunst toch niet erg goed begrepen. In dit boek, dat onlangs in dagblad Trouw uitgebreid aandacht kreeg, verheldert en verrijkt universitair docent Rob Compaijen ons begrip van afgunst door in gesprek te gaan met klassieke en hedendaagse denkers, en door te rade te gaan bij literatuur en de beeldende kunsten. Hij laat zien dat er belangrijke verschillen bestaan tussen afgunst en jaloezie en dat afgunst ten diepste draait om eigenwaarde. Hij betoogt dat afgunst een wezenlijk vijandige emotie is en dat we haar, hoewel we niet kiezen voor onze emoties, toch kunnen veroordelen. Ook onderzoekt

Rob Compaijen, Afgunst. Een filosofie van een pijnlijke emotie.

Amsterdam: Boom, 2024, € 24.

28

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

hij de rol van afgunst in de maatschappelijke strijd voor gelijkheid en werkt hij enkele manieren uit waarop we haar invloed in onze levens terug kunnen dringen.

In dit handboek beschrijft en evalueert PThUemeritus hoogleraar missiologie de geschiedenis, theorie en praktijk van het christelijke gebed in de mondiale setting van andere godsdiensten en ideologieën. In tegenstelling tot de vele devotionele boeken die jaarlijks over het gebed op de markt verschijnen, focust deze uitgave op de gebedsleer. Als leer staat zij op één lijn met de

gebedsleer U christelijke AANBIDDEN

geloofsleer en de zedeleer. In feite is deze theologische discipline,

Jan A.B. Jongeneel

gebedsplaatsen, gebedstijden, gebedshoudingen en gebedsexpressies,

ook in Nederland, onderontwikkeld. Zij onderzoekt empirisch alle alsmede de verschillende soorten en vormen van het gebed in en

Jan A.B. Jongeneel, U aanbidden: Christelijke gebedsleer.

Utrecht: KokBoekencentrum 2024, € 29,99.

buiten de eredienst. In het slothoofdstuk wordt bidden behandeld als een goede gave, als een hele opgave en als totale overgave aan JHWH, de Vader van Jezus Christus. In een ‘Intermezzo’ geeft de auteur aan welke rol het gebed gespeeld heeft in zijn persoonlijke leven en in zijn werken als predikant en als docent in binnen- en buitenland.

Deze website bespreekt 1400 liederen, gedichten en gebeden in Liedboek. Zingen en bidden in huis en kerk (2013). Talloze kerkmusici, theologen en hymnologen geven muzikaal en inhoudelijk inzicht in liederen, belichten gedichten en gebeden, en verschaffen biografische gegevens over componisten als Willem Vogel, dichters als Ria Borkent en auteurs van gebeden als Augustinus. Liturgische thema’s, muziektheorie, zangvormen of groepen van liederen ontvangen verheldering. Er zijn links naar liedmelodieën. Vul op de website namen van (oud) PThU-medewerkers in en je ziet hun talrijke bijdragen: Nienke van Andel, Klaas-Willem de Jong. Evert Jonker, Corja Bekius en Edward Postma.

Maarten Diepenbroek, Pieter Endedijk, Klaas Holwerda, Ko Joosse, Gerdien Neels, Look van Oorschot en Jan Smelik (redactie), www.liedboekcompendium.nl, Interkerkelijke Stichting voor Kerkmuziek (ISK), vanaf 2014.

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

29

PROMOTIES & PUBLICATIES

Dit boek vertelt het verhaal van een zendingsmuseum en het zendingswerk van de Vrije Evangelische Gemeenten in het koloniale tijdperk. Het museum was gevestigd in de Amsterdamse Weteringkerk en bestond uit een verzameling van meer dan negenhonderd Batakse voorwerpen uit Noord-Sumatra.

In 1958 is de collectie overgedragen aan het Tropenmuseum, tegenwoordig het Wereldmuseum Amsterdam. Tegen de achtergrond van het Nederlandse koloniale verleden wordt de geschiedenis van deze collectie ontvouwd. Het boek maakt duidelijk hoe de aard van het zendingswerk in de loop van de tijd verschoof: van ‘bekeringsoffensief’ tot steeds meer waardering voor het eigen, volwaardige karakter van de Batakse cultuur. Leo Mietus, docent aan het Seminarium van de Bond van Vrije Evangelische Gemeenten, draagt met deze rijk geïllustreerde studie bij aan een bezinning op koloniale invloeden in de zending.

Leo Mietus, Een onbetaalbare collectie.

Koloniale achtergronden en geschiedenis van het Bataks Museum van zendeling Friedrich Eigenbrod in de Weteringkerk te Amsterdam (1923-1958).

Amstelveen: Eon Pers 2024, € 30.

Dit themanummer gaat over leven met een beperking en de rol van de kerken. Het nummer wil gemeenten aanzetten opnieuw na te denken over het samen leven en geloven met mensen met een beperking. André Mulder laat in het openingsartikel zien wat er gebeurt als we Bijbelteksten lezen door de bril van de ervaringen van mensen met een beperking. Het beeld is niet eenduidig: er zijn meerdere soms tegengestelde lijnen in het geloofsverhaal van God en

Thijs Tromp en André Mulder (red.), Leven met een beperking.

Themanummer Ouderlingenblad voor Pastoraat en Gemeenteopbouw 101 (1157), april 2024.

30

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

mensen. Thijs Tromp doet verslag van een indringend gesprek met Elisabeth van Windt die haar zoon Tobias verloor aan de dood toen hij 16 jaar was. Andere bijdragen zijn van de hand van Roelie Reiling, Hanna Yoo en Wija van der Kaaden. Verspreid door dit nummer vindt de lezer suggesties voor verder lezen, kijken (films) en doen.

Driekwart van de Nederlanders is bezorgd over het klimaat en vindt dat er actie moet worden ondernomen. Toch voelt slechts één op de twee Nederlanders zich persoonlijk verantwoordelijk en leiden klimaatzorgen nauwelijks tot duurzamer gedrag.

Dat blijkt uit dit onderzoek, dat op 23 april 2024 verscheen. Uit

Sociaal en Cultureel Planbureau en PThU, Tussen duurzaam denken en duurzaam doen. Houding, gedrag en veranderbereidheid van religieuze en nietreligieuze Nederlanders als het gaat om klimaat.

Den Haag en Amsterdam: april 2024.

de resultaten van dit kwantitatieve onderzoek blijkt dat er weinig verschillen zijn tussen religieuze en niet-religieuze groepen als het gaat om opvattingen over klimaatverandering en duurzaam gedrag.

Wel spelen geloofsovertuigingen een rol bij de houding en het gedrag van mensen. Een andere opvallende uitkomst is dat mensen die de urgentie van klimaatverandering erkennen en vinden dat ze moeten bijdragen aan de oplossing van het klimaatprobleem, dat niet laten zien in duurzamer gedrag. Dit rapport is een waardevolle bron voor het onderzoeksproject Grond (pthu.nl/grond). Het onderzoek is te downloaden via de PThU-website.

Op 31 mei nam Klaas Spronk afscheid als hoogleraar gelegenheid werd hem een bundel studies

Several Bible characters travelled to other regions to sojourn there, either temporarily, or for the rest of their lives. Some of them left their birthplace because of famine, war, or conflicts with relatives, while others were deported. Not only the Bible but also other texts from the ancient Near East call attention to the plight of desperate foreigners and express the obligation to offer them help and asylum. The articles in this volume are devoted to the status of foreigners in ancient Israel and the ancient Near East, as well as in Early Judaism and the Early Church, and their influence on those who welcomed them. Special attention is given to contextual Bible reading, an approach that highlights the influence of readers’ opinions on their interpretation of ancient texts, also of texts about foreigners.

aangeboden over vluchtelingen in de wereld van de

Bijbel – een thema waar Spronk zich herhaaldelijk in

verdiepte. De artikelen in deze bundel gaan in op de status van vreemdelingen in het oude Israël en de omliggende landen, in het vroege jodendom en het Nieuwe Testament. In de bundel

PEETERS-LEUVEN

is er speciale aandacht voor contextueel Bijbellezen, een PEETERS

benadering die laat zien hoe de interpretatie van de Bijbel mede 104294_FS Spronk_CBET 119_00_cv.indd All Pages

bepaald wordt door de context en de vooronderstellingen van de lezers. De bundel bestaat uit vierentwintig artikelen, waaronder bijdragen van de volgende PThUonderzoekers: Marjo Korpel, Paul Sanders, Lieve Teugels, Bärry Hartog en Riemer Roukema.

Marjo Korpel and Paul Sanders (eds.) Meaningful Meetings with Foreigners in the World of the Bible

Oude Testament aan de PThU. Bij deze

C O N T R I BU T I O N S TO

119

BIBLICAL EXEGESIS & THEOLOGY

119

Marjo Korpel and Paul Sanders (eds.)

Meaningful Meetings with Foreigners in the World of the Bible

PEETERS

PEETERS 21/02/24 13:36

Marjo Korpel en Paul Sanders (red.), Meaningful Meetings with Foreigners in the World of the Bible. Bijdragen bij het afscheid van Klaas Spronk.

Leuven: Peeters, 2024, € 100.

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

31

AGENDA 15 NOVEMBER 2024

SYMPOSIUM: JAN DE LIEFDE De negentiende-eeuwse predikant Jan de Liefde trok zich het lot aan van de armen. Tijdens dit symposium staat hij centraal als vertegenwoordiger van geloof en sociale daadkracht.

Aanleiding voor deze dag is het nieuwe boek van

lijkheden die een liberale, open of ruimzinnige

emeritushoogleraar Cees Houtman, Een dominee

theologie biedt om in te gaan op de uitdagingen

die geen dominee wilde heten (Amsterdam, Semi-

van vandaag. De liberale theologie heeft steeds

narium Bond VEG, 2024). Aanmelden via info@

aansluiting gezocht bij de moderne cultuur en

reveilarchief.nl.

wilde duidelijk maken dat het christendom voor die cultuur van belang is. Plaats: Utrecht.

16 NOVEMBER 2024

TOP-DAG PTHU: ALLES OVER THEOLOGIE Theologie is een studie voor het leven. Je bestu-

Docent: prof. dr. Rick Benjamins.

Kosten € 1185,-.

10-11 FEBRUARI 2025

anderen. Het is een denkoefening waar je zelf

EN UW NAAM WORDT EEN LIED IN MIJN MOND

nooit buiten staat. Op deze TOP-dag (Theology

Willem Barnard (1920-2010) was dichter en out

on purpose) in Utrecht leer je de studie theologie

of the box beelddenker op het grensvlak van

van binnen en van buiten kennen. Aanmelding

kerk, liturgie en wereld. In deze cursus ga je in

via pthu.nl.

gesprek met zijn liederen en denken en verdiep

deert geloof, niet alleen van jezelf maar ook van

je je kennis van Bijbel, liturgie en theologie. Je

29 NOVEMBER 2024

PUBLIEKSCONFERENTIE: DE POLARISATIE VOORBIJ?

doet inspiratie op voor de eredienst en je krijgt nieuwe, kritische aanknopingspunten voor christelijke spiritualiteit en gemeente-zijn in

Hoe komen we aan de polarisatie voorbij?

deze wereld. Plaats: Heeswijk Dinther.

Deze publieksconferentie in de Janskerk en de

Docenten: dr. Eward Postma e.a.

Boothstraatkerk in Utrecht gebruikt een unieke

Kosten € 768,-.

invalshoek voor de analyse en het verkennen van alternatieven: aandacht voor het transcen-

11 FEBRUARI EN 11 MAART 2025

verleden. De conferentie maakt deel uit van het

PAO-CURSUS: OMGAAN MET MORELE KEUZES IN DE BEROEPSPRAKTIJK

Moral Compass Project, waarin onderzoekers

In twee dagen richten we ons op twee niveaus

zich buigen over de (on)mogelijkheid van moreel

van morele reflectie. De ethiek van het pasto-

gesprek in onze tijd. Sprekers zijn Pieter Vos,

raat betreft keuzen van de pastor. Ethiek in het

Ariën Voogt, Dominique Gosewisch, Rudmer

pastoraat gaat over de pastorant die behoefte

Bijlsma, Rob Compaijen, Sophia Höff en

kan hebben aan morele coaching.

Theo Boer. Aanmelding via pthu.nl.

Plaats: Doorn. Docent: prof. dr. Theo Boer.

dente karakter van het Goede, gevoed door theologische en wijsgerige visies uit heden en

Kosten € 675,-.

3 FEBRUARI, 3 EN 31 MAART 2025

PAO-CURSUS: LIBERALE THEO­LOGIE VOOR VANDAAG In deze cursus ontdekken deelnemers de moge32

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 2 | oktober 2024

Het complete PAO-aanbod vindt u op pthu.nl/onderwijs/nascholing/