Waar is God? | April 2025

Jaargang 19 Nummer 1 April 2025

Magazine van en voor iedereen die zich met de PThU verbonden voelt.

Thema: Waar is God?

pag 4

‘Hier gaat het altijd over God’ Geloven in het Midden-Oosten

pag 17

Leren van geleefd geloof Miniconferentie ‘God in lived religion’

pag 24

Wat blijft is een basaal vertrouwen Lieke Werkman over leven

Protestantse Theologische Universiteit Inspiring wisdom

Waar is God? In de gastvrije ontvangst-

in de artikelen van deze PThUnie, dat auteurs en

en ontmoetingshal van

geïnterviewden de vraag het volle pond geven én

het nieuwe huis van

antwoordrichtingen wijzen. Christelijke theologen

de PThU, die je

in het Midden-Oosten geven aan, dat God niet

door een eeu-

aan de ene of de andere kant staat, maar naast

wenoud poortje

de slachtoffers. Ook zien zij tekenen van God:

aan de Jansdam

in vrijlating van mensen, redding, de moed om

14 bereikt, zie ik

de waarheid te zeggen. God werkt via mensen.

koffiedrinkende

Bovendien zien en horen zij telkens om zich heen

studenten staan.

hoe velen de lof van God zingen. De interviewer,

Er lopen ook

Bernhard Reitsma, schrijft zelf over het geloof

predikanten en

van Muslim Background Believers. Hierbij aanslui-

geestelijk verzorgers

tend, in een mini-conferentie over ‘Lived Religion’,

rond voor nascho-

is de vraag hoe gelovigen wereldwijd, binnen en

lingscursussen. Waarover

buiten de kerk, Gods aanwezigheid verwoorden

spreken zij? Over het leven, de

en verbeelden en hoe onderzoek daaraan recht

kerk, de wereld, de mens, en… God.

kan doen. Ilonka Terlouw, die onderzoek doet naar bidden en gebeds­praktijken, reikt aan waar

Theologie is denken, spreken en schrijven over God,

mensen God vinden: in het gebed, in de hande-

mens en wereld (‘deze drie’) en vooral, hoe deze

ling van het bidden, ook door met Jezus mee te

met elkaar verbonden zijn. Juist daar ontstaan de

bidden. In een ontroerend, openhartig, ‘opgewekt

vele vragen. Is er leven na de dood? Wat is de zin

en fel’ afscheidsinterview vertelt Lieke Werk-

van het leven? Hoe heeft God in Jezus een begin

man over geloofsvoorstellingen en verbeelding,

gemaakt met een nieuwe wereld en hoe maakt

maar er is niet ‘slechts’ verbeelding: voor kleine,

God ook nu de wereld nieuw? Hoe ‘werkt’ God en

kwetsbare mensen is God bereikbaar. Ook zij

hoe ervaren mensen God? Waar is God? Het is die

zelf leeft met een ‘basaal vertrouwen’. En Suzan

laatste vraag naar Gods aan- of afwezigheid, die

Sierksma-Agteres laat zien dat met name in de

telkens weer opkomt in tijden van oorlog, geweld,

psalmen – en ook bij Jezus – de vraag naar Gods

machtsvertoon, onderdrukking en lijden. Goedbe-

aan- of afwezigheid vaak een persoonlijke, wan-

schouwd zijn deze tijden er bij voortduring, maar er

hopige vraag is. Er is echter ook de veelzeggende

zijn perioden en situaties waarin de vraag naar God

eerste vraag van God aan de mens: waar ben jij?

vaker en met een grotere intensiteit wordt gesteld.

In dat verband vraagt Eward Postma vraagt zich af

Gelet op alles wat er nu in onze wereld gebeurt,

wat ‘aanwezigheid’ is. Hij beschrijft zijn impressies

leven wij opnieuw in zo’n periode.

op de zondagmorgen en hoe hij ertoe komt om zich open te stellen. Dat doen ook de theologen

2

Zijn er richtingen waarin antwoorden op deze

de komende jaren in het huis van de PThU. U bent

vraag kunnen worden gevonden? Het verrast mij

er welkom!

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

inhoud pag 10

Bidden is een deur openen naar God

pag 14

In afwezigheid aanwezig

pag 17

Waar en hoe vinden mensen God?

PThUnie in gesprek met Ilonka Terlouw over haar gebedsonderzoek.

In de Bijbel ligt de vraag ‘Waar is God?’ tussen hoop en wanhoop, betoogt Suzan Sierksma.

Heleen Joziasse en Benno van den Toren over God in het geleefde geloof.

En verder: pag 09

‘Mens, waar ben je?’

pag 20

Buitenstaander

pag 24

Met emeritaat

pag 28

Promoties & publicaties

Eward Postma wordt de zondagochtend gewaar.

Een pleidooi voor geloven op de drempel.

Lieke Werkman blikt terug op haar 32 jaar aan ThUK en PThU.

Met ditmaal o.a. de promoties van Henk Vogel en Theo van Leeuwen.

PThUnie is een magazine van en voor iedereen die zich met de PThU verbonden voelt.

Adverteren in PThUnie? Vraag naar de mogelijkheden via communicatie@pthu.nl

Redactie Christiane van den Berg-Seiffert, Theo Boer, Caspar Dullemond (eindredacteur), Bärry Hartog, Bernhard Reitsma, Henk de Roest (hoofdredacteur) en Esther Scherpenisse (adviseur).

Redactieadres Janskerkhof 12, 3512 BL, Utrecht, communicatie@pthu.nl Vormgeving en realisatie Verloop, Alblasserdam | www.verloop.nl Fotografie Caspar Dullemond, Ton van Kattenbroek, Wouter Muskee.

Wijzigingen in uw abonnement doorgeven? Ga naar pthu.nl/wijzigingdoorgeven

ISSN-nummer 1876-9233

Protestantse Theologische Universiteit PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | maart 2025

3

‘In het Midden-Oosten praten we de hele tijd over God’ Bernhard Reitsma: ‘Hier in Nederland wordt naar

Waar is God te midden van

aanleiding van de situatie in jullie regio nogal eens

alle wanhoop en ellende?

de vraag gesteld waar God is. Is dat voor jullie ook een

Voor wie de beelden uit

relevante vraag?’

Gaza op het netvlies heeft,

Rima Nasrallah: ‘Ik weet niet of ik die vraag zo zou

is dat geen onbegrijpelijke

stellen. Hier geldt: God is. In Europa is dat anders: veel

vraag. Bernhard Reitsma,

mensen hebben een probleem met het idee van God. In het

hoogleraar kerk en theologie

Midden-Oosten praten we de hele tijd over God. Dat gezegd hebbende, snap ik natuurlijk wel waarom je deze vraag stelt.

met als aandachtsveld

We leven in deze regio in een donkere context van geweld,

islam aan de PThU, legde

onrecht, ontworteling en armoede. Voor een buitenstaander

haar in een Teams-gesprek

is het moeilijk te zien hoe God werkt, ja: dat God werkt. Voor

voor aan twee christelijke theologen in de regio: Rima

mijzelf is het beginpunt wat Jezus zegt in Lucas 4: “De Geest van de Heer rust op Mij, want Hij heeft mij gezalfd. Om aan armen het goede nieuws te brengen heeft Hij Mij gezonden, om aan

Nasrallah, universitair

gevangenen hun vrijlating bekend te maken en aan blinden het

docent praktische theologie

herstel van hun zicht, om onderdrukten hun vrijheid te geven,

en decaan aan de Near East School of Theology in

om een genadejaar van de Heer uit te roepen.” Om mij heen zie ik die tekenen: mensen worden vrijgelaten, ze worden gered van onder het puin, ze durven de waarheid te zeggen

Beiroet en gepromoveerd

ook al betekent het hun dood, ze klampen zich vast aan het

van de PThU, en Willem-Jan

leven, hoe kwetsbaar dat ook is. Daarin zie ik heel duidelijk

de Wit, via de GZB docent

de aanwezigheid van God.’

Bijbelwetenschappen en

Willem-Jan de Wit: ‘In mijn proefschrift ben ik bezig

systematische theologie en

geweest met de vraag naar God vanuit de context van

waarnemend decaan aan het

seculier postchristelijk Amsterdam. Hier in Egypte

Evangelical Theological Seminary in Cairo.

is de situatie echt anders. Het bestaan van God is voor veel mensen veel meer een vanzelfsprekendheid. God is aanwezig in de taal: het alledaagse taalgebruik is doorspekt met religieuze

44

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 1 | april 2025

�N GESPREK uitdrukkingen en begroetingen. Over heel Caïro schalt vijf keer per dag de gebedsoproep. En veel kerken hebben een zondagsschool met honderden kinderen die de lof van God zingen. De oorlog in Gaza is verschrikkelijk, maar stelt hier niet opeens het bestaan van God ter discussie.’

RN: ‘Onze uitdaging is niet waar God is, maar wie Hij is. Hier in Libanon is het conflict tussen Israëliërs en Palestijnen heel dichtbij. We zijn er bij betrokken. Als christenen staan we tussen twee heel verschillende begrippen van God die we om ons heen ervaren. Daar worstelen we mee.

er hier in Nederland mensen die zeggen: dat geldt

Aan de ene kant zegt Israël: God staat aan onze

niet voor moslims. Want moslims hebben een

kant, God heeft ons het land beloofd. En daarin

andere God dan de God van de Bijbel. Dat maakt

weet men zich gesteund door veel evangelische

het logischer om aan te nemen dat God niet aan

christenen overal ter wereld. Aan de andere kant

de kant van Hamas staat, maar aan de kant van

staan Hezbollah en Hamas, die ook zeggen: God

Israël. Wat zou jij tegen hen zeggen?’

staat aan onze kant, wij zijn martelaren en strijden voor Gods zaak. Als christenen zitten we daar-

RN: ‘Ik zeg dan dat God voorbij onze religie

tussen klem. Aan de ene kant begrijpen we wat

bestaat. Hij hoort niet bij een bepaalde stam.

Israëliërs en hun evangelische vrienden zeggen,

In Jezus Christus hebben we de God leren kennen

‘In Nederland vertrouwen mensen op hun eigen kennis, hun plannen, hun verzekeringen. In het Midden-Oosten vertrouwen ze op God’ maar zonder het daarmee eens te zijn. Aan de

die naar ons toekomt, ondanks onze zonden.

andere kant steunen we onze landgenoten, terwijl

En Jezus vraagt ons niet om land te veroveren en

we moeite hebben met de definities die zij gebrui-

groepen buiten te sluiten. Iedereen deelt in zijn

ken. Daarom citeerde ik eerder Lucas 4. Voor ons

liefde tot het bittere einde.’

als christenen in het Midden-Oosten is het heel belangrijk ons te realiseren dat God aan de kant

BR: ‘Willem-Jan, hoe sta jij hierin?’

van de slachtoffers staat. En God staat niet aan de kant van de onderdrukkende machten, wie of

WJdW: ‘Persoonlijk heb ik nooit zulke uitgespro-

wat deze ook mogen zijn. In Syrië, in Gaza, hier in

ken politieke standpunten gehad over de staat

Libanon, zien we onderdrukkende machten die

Israël. Als iemand die in Egypte leeft, sta ik dicht-

claimen dat ze God aan hun kant hebben staan.

bij mensen die zich zorgen maken over wat er

En we zien de slachtoffers.’

gebeurt in Gaza. Theologisch ben ik het er helemaal mee eens dat we allemaal geschapen zijn

BR: ‘Jij zegt dat God met de slachtoffers is. Nu zijn

naar het beeld van God. En op persoonlijk niveau Lees verder

PThUnie | Jaargang 18 | nummer 1 | april 2025

5

voel ik daarnaast de pijn van de mensen in Gaza.

worden opgezonden naar de hemel? Het is geen

Maar ik ben iemand die naar beide kanten wil

afgerond antwoord, maar misschien helpt het

luisteren. Tegelijkertijd wil ik voorzichtig zijn met

juist toch wel om te midden van al die beelden en

de vraag: waar is God? De claim dat God aan een

stemmen die de psalmen oproepen ten diepste

bepaalde kant staat, kan het conflict juist voeden.

toch de stem van Christus te horen, die nu ook

Als theoloog zie ik het dan meer als mijn roeping

verzoenend en zuiverend al die botsende gebeden

om een stap terug te doen en van enige afstand

aan zijn Vader voorlegt. Als christen wil ik God niet

te reflecteren op het gebruik van religieuze taal in

eenzijdig aan één kant van het conflict plaatsen,

zo’n gespannen situatie. Ik deel met Rima dat we

maar voel ik me veeleer geroepen te zoeken naar

God zien in Jezus Christus. Ons wordt gevraagd

gerechtigheid en verzoening.’

om naar gerechtigheid te streven als we Hem volgen. Maar dat betekent niet dat ik in iedere

RN: ‘Heeft God naar jouw idee een actieve rol in

situatie kan beoordelen wie er goed of slecht is.

het conflict?’

Aan beide kanten van dit conflict wordt enorm geleden. Vorig jaar schreef ik een stukje over

WJdW: ‘Niet direct. Maar God werkt gewoonlijk

Psalm 44.* In Romeinen 8 citeert Paulus uit deze

via mensen. Psalm 146 zegt dat God opkomt voor

psalm: “Om u worden wij dag na dag gedood en

de verdrukten, maar ook dat Hij rechtvaardigen

afgevoerd als schapen voor de slacht.” Hij past dat

liefheeft. In dat laatste hoor ik die roeping om, in

vers toe op zichzelf en medegelovigen, om hen te

navolging van Hem, te zoeken naar gerechtigheid.’

bemoedigen dat, ondanks het lijden, niets hen kan scheiden van de liefde van Christus. Zo’n christe-

RN: ‘Ik zou een stap verder willen gaan en zeggen

lijke lezing van de psalmen vind ik mooi. Maar ik

dat we zelf actiever op zoek moeten naar gerech-

vraag me daarbij wel af of dit ruimte laat om in de

tigheid. Het is voor mij minder moeilijk dan voor

psalmen ook de klacht te horen van de joden van

Willem-Jan om vast te stellen bij wie de schuld ligt.

wie op 7 oktober 2023 zoveel geliefden zijn ver-

Er is hier duidelijk sprake van onderdrukking.’

moord door Hamas en van de moslims die lijden onder het oorlogsgeweld in Gaza. Als ieder zich in

BR: ‘Dit laat zien hoe lastig het is om er achter te

de psalmen mag herkennen, leidt dit dan niet tot

komen waar God is in dit hele proces. Ook als we,

botsende gebeden – van verschillende godsdien-

zoals Willem-Jan zegt, het oordeel aan God over-

sten en van strijdende partijen in het conflict – die

laten en zelf het goede doen, dan blijft de vraag open wat dat goede dan is. Hetzelfde punt komt dan op een andere manier weer terug. Als we het oordeel overlaten aan God, kunnen we nog steeds interpreteren wat dat oordeel is. Is het mogelijk een perspectief te vinden waarin God niet aan een bepaalde kant staat maar tegelijkertijd aan de kant staat van de onderdrukten?’

WJdW: ‘Het is moeilijk. Als je het houdt bij de vaststelling dat iedereen lijdt, dan zeg je niet genoeg.

Aan de andere kant zie ik ook het risico van alleen maar de helft van het verhaal willen horen.

Ik voel de spanning. Als Rima zegt: we moeten een stap verder doen, dan zeg ik ja maar ik voel tegelijkertijd aarzeling om dat te snel te doen.

Want het risico is dat je dan de polarisatie van de

6

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

standpunten alleen maar vergroot. Zonder dat het iemand helpt.’

BR: ‘Het is duidelijk dat we als kerk worstelen met de vraag van aan welke kant God staat.

Hoe gaan we daarmee om? Buitenstaanders zouden zich de vraag kunnen stellen wat de zin is van het christelijk geloof, als we hier geen duidelijkheid over hebben. Kunnen we toch nog wat zeggen, of blijven we steken in de conflicterende perspectieven?’

RN: ‘Die verschillende perspectieven zullen blijven bestaan, omdat we het hebben over interpretaties van de Bijbel. We kunnen ieder geval duidelijk maken waar we zelf staan. Voor mij is duidelijk dat we in Christus hebben gezien dat God tegen

zegt, je wordt alleen gehoord door de mensen

wereldrijken is. Het Egyptische rijk van de Farao’s,

die het al met je eens zijn. Of het wordt tegen je

het Syrische rijk… God is tegen een rijk dat ver-

gebruikt.’

overt en doodt en onderdrukt en marginaliseert.

Als christenen moeten we ons teweerstellen tegen

WJdW: ‘Hier in Egypte leer ik dat het bestaan van

die imperialistische mentaliteit. En is dat iets wat

God voor velen een basisgegeven is. Ook los van

ik deel met alle christenen overal ter wereld? Nee,

dit conflict hebben mensen allerlei redenen om

natuurlijk niet. Er zijn altijd verschillende interpre-

in God te geloven. In het Westen zou de reactie

taties en je kunt alles met een beroep op de Bijbel

misschien zijn: “Al dat lijden in de wereld toont

rechtvaardigen. We zullen het als christenen nooit

dat er geen God is” of “Al dat geweld in naam

met elkaar eens worden, maar dat betekent niet

van God laat zien hoe verwerpelijk religie is”. Hier

dat we moeten stoppen met praten.’

in Egypte is het gemakkelijker om te zeggen: dit zijn menselijke conflicten, weliswaar gedrenkt in

BR: ‘Dat klinkt realistisch. In die spanning moeten

religieuze taal, maar nog altijd conflicten tussen

we als christenen onze weg vinden. En daarmee

mensen. Zelf sta ik hier nog weer op een andere

Gods koninkrijk recht doen. Ik voel zelf een zekere

manier in. Voor mij stelt Gaza, hoe verschrikke-

‘Er is geen mens voor wie Christus niet gestorven is, los van etniciteit of geloof’ verlamming op dit punt. Ik voel de angst van

lijk ook, nu niet opeens het bestaan van God ter

veel Israëliërs over wat er in het Midden-Oosten

discussie. Het “Gij bij mij” van Psalm 23 is veeleer

gebeurt. En meer nog voel ik mee met de Palestij-

de basis, juist omdat het zo’n diepgang heeft

nen in Gaza. En ik voel me daarbij schuldig dat ik

gekregen door de woorden van de voorafgaande

niet duidelijker ben in wat ik zeg, dat ik niet duide-

psalm die Christus uitroept aan het kruis: “Mijn

lijker opkom voor bijvoorbeeld Palestijnse chris-

God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?”

tenen. Dat sluit aan bij wat Willem-Jan eerder zei

Dat “Gij bij mij” geldt zo zelfs in onze ervaringen

over het vergroten van de polarisatie. Wat je ook

van godsverlatenheid.’

Lees verder

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

7

RN: ‘Willem-Jan benadrukte dat God de basis is.

dat we toegroeien naar een respect­vol gesprek

Hij is dichtbij. Dat komt ook door de mate van

waarbinnen dan ook ruimte is om verschillen en

lijden in het Midden-Oosten. Mensen die de kwets-

pijnpunten te benoemen. Het gaat mij er daarbij

baarheid van het leven ervaren, voelen God dich-

niet primair om tot een specifieke “theologie van de

terbij. Ze weten zich afhankelijk van God. Als ik in

godsdiensten” te komen. Hier in Egypte leer ik dat

Nederland ben, valt me altijd op hoezeer mensen

de dialoog in de eerste plaats gaat over de prakti-

vertrouwen op hun eigen kennis, hun plannen,

sche vraag hoe we beter kunnen samenleven.’

hun verzekeringen, de feiten en statistieken. In het Midden-Oosten vertrouwen mensen op God.’

RN: ‘Maar kunnen mensen in het Westen en in Israël empathie voelen voor moslims die dood-

BR: ‘Ligt daar dan misschien een oplossings­-

gaan? Worden moslims ook als slachtoffer gezien?

richting?’

Dialoog is natuurlijk mooi, maar als christenen kunnen we er niet omheen dat ieder mens is

WJdW: ‘Hier in Egypte zijn christenen een minder-

geschapen naar het beeld van God. Er is geen

heid. Ze hebben te maken met discriminatie en

mens voor wie Christus niet gestorven is, los van

vervolging. Er zijn aanvallen op kerken geweest.

etniciteit of geloof. Hier in Beiroet brengen we

Tegelijkertijd zie ik dat christenen en moslims

allemaal onze kinderen naar school, we drinken

manieren hebben gevonden om met elkaar samen

samen koffie, we hopen allemaal dat we in vrede

‘De oorlog in Gaza is verschrikkelijk, maar stelt hier niet opeens het bestaan van God ter discussie’ te leven. In dorpen feliciteren moslims christenen

kunnen leven. Maar het probleem is dat sommigen

met hun feestdagen – en andersom. Ik heb het idee

van ons als minder menselijk worden beschouwd.

dat we in Nederland gedurende de twintigste eeuw

Het is voor mij niet acceptabel dat een christen

op een meer respectvolle manier over het joden-

een medemens als minderwaardig ziet of met

dom hebben leren spreken. Niet langer in negatieve

minder recht op een goed bestaan.’

stereotyperingen dus. Ik denk dat we die stap ook moeten zetten in onze relatie met de islam. Ik hoop

BR: ‘God is met de mensen in de marge. Dat is een centraal element in het christendom, maar ook in het jodendom en de islam gaat het om gerechtigheid en oog voor de zwakken. In het christendom zien we mensen als geschapen naar het beeld van God. Dat betekent ook dat God zijn schepping liefheeft en Jezus zond om voor de mensheid te sterven. Als je Christus hebt leren kennen, verandert als het goed is je blik op je medemens. Als Christus zegt: heb je vijanden lief, dan gaat het niet alleen om mensen die precies als jij zijn. Dat is niet gemakkelijk, maar het voorkomt dat je de ander als minderwaardig ziet.’ * Uit dit stukje voor het Friesch Dagblad wordt in dit antwoord geciteerd.

Foto pagina 4: de kathedraal van Sint-Elias en Sint-Gregorius de Verlichter in Beiroet.

8

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

COLUMN

‘Mens, waar ben je?’ door dr. Eward Postma universitair docent beroepsvorming & spiritualiteit aan de PThU

Aanwezigheid is een wonderlijk iets. Als ik

nog eens als ik het kerkgebouw binnenga en als

op zondagmorgen door de stad loop, weet ik

iemand mij daar begroet of een orde van dienst

waarheen ik op weg ben. Vaak ga ik langs een

aanreikt.

bekende route, die ik ook door de week volg als ik naar andere bestemmingen ga. Maar op

Wat fijn is en niet fijn, wat ik aantrekkelijk vind

zondag loopt het anders dan op weekdagen.

of waartegen ik me verweer, het gaat vanaf dat

De gewaarwording is anders.

moment meer meedoen. Wat hier is, wat hier gebeurt of niet gebeurt zit me dichter op de huid.

Het luiden van de kerkklokken doet daar zeker

Mijn zintuigen staan intensief in contact met mijn

in mee. Met het horen van de klokken word ik

omgeving: de ruimte, het licht, de mensen, de

me bewust van mijn presentie hier op straat.

grafstenen onder mijn voeten, de bank waarin ik

Ik ben onderweg naar de kerk, op deze dag en in

plaatsneem – het harde en stevige van het hout,

deze stad.

het liedboek voor me, de mensen naast me.

Het doet iets met mijn afstemming. Met hoe ik

Aanwezigheid heeft te maken met gewaarwor-

kijk bijvoorbeeld. Op zondagmorgen lopen er in

den, luisteren, kijken, ruiken, voelen, contact

Utrecht vaak al toeristen op straat. Zie ik ook al

krijgen met de plek waar je bent. Er wordt een lied

mensen die op weg zijn naar de kerk? Mensen

geoefend en mijn afstemming krijgt opnieuw een

die ik ken? Het gebeurt onwillekeurig. Er komen

impuls – ik oefen mee. Als de organist na de stilte

steeds nieuwe dimensies van gewaarwording

inzet beweeg ik mee en ga staan. Met dat eerste

bij. Ik ben niet alleen iemand die anderen waar-

lied is er in mij onmiskenbaar een besef van begin.

neemt, maar word ook zelf waargenomen.

Het over en weer van stemmen in het Kyrie inten-

Herkennen ze in mij een kerkganger? Of heeft

siveert met het aanheffen van het Gloria. In het

niemand een idee?

gezang sta ik voor het Lam op zijn troon. Als we (ja: we!) na het gebed van deze zondag gaan zitten

Aanwezigheid heeft te maken met je verhouden

en de eerste lezing wordt aangekondigd, land ik

tot je omgeving. Naarmate je daarin meer actief

op deze plek. Bij alles wat er gebeurt en wat ik

en concreet een positie inneemt, zal de gewaar-

daaraan beleef is er een rustig, eenvoudig besef

wording intensiveren. Bij mij gebeurt dat als ik het

ingedaald: hier ben ik, hier is de gemeente. Nu is

plein naar de ingang van de kerk oversteek, en

er openheid om te horen wat komt.

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

9

Onderzoeker Ilonka Terlouw:

‘Bidden is

een deur openen naar Gods

nabijheid’

PThUnie: ‘Waarom zou je moeten kijken naar mensen, gebed en het bidden zelf?’

Ilonka Terlouw: ‘Mensen vragen altijd: waar is God? Maar in de Bijbel is God ons voor en vraagt: “Mens, waar ben jij?” De vraag is: waar ben jij, mens, in het gebed, als je bidt?

Ben je er helemaal bij, ben je eerlijk en kwetsbaar en open?

Dat is niet vanzelfsprekend. Het is ook niet makkelijk om met alles wat je bent, denkt en voelt, tot overgave te komen en eerlijk tegenover God te staan. Bonhoeffer zegt daarover: “Met het gevulde of ook het lege hart de weg naar God vinden, dat kan geen mens uit zichzelf. Daar heb je Jezus Christus

Waar is God in het gebed?

voor nodig.” Daarom is die mens die bidt voor mij zo relevant.

Dr. Ilonka Terlouw, die op

Mensen staan in al hun kwetsbaarheid voor God. In het kunnen

de PThU onderzoek doet

openstellen voor God tref je dus al iets van God aan.

naar gebedspraktijken, begrijpt de vraag wel: ‘In onze maatschappij, waar God de grote afwezige is,

‘De zin van bidden is niet vragen en antwoord krijgen’

komt die vraag bovendrijven.

Waar is God, en antwoordt Hij wel?’ Maar wie echt wil weten waar God is in het gebed, moet verder kijken dan die vraag,

Ten tweede kun je God ook aantreffen in het gebed dat gebeden wordt. Dat is voor mij sterk verbonden aan Jezus, die ons het gebed als geschenk geeft. Waar is God? Jezus wijst daarbij naar zichzelf: “De Vader is in Mij.” Vertaald

vindt ze: naar de mens die bidt,

naar het gebed: in het bidden van Jezus treffen we God

naar het gebed, en naar de actie

aan. Zo ook in de woorden die Jezus ons heeft leren

van het bidden zelf. Waar dient bidden nu echt toe?

bidden. Ze geven je toegang tot zijn innige relatie met de Vader. Zo zijn er veel meer gebedsteksten die je bidden kunt in Jezus naam, met Jezus mee. Op het moment dat je dat doet, breekt

10

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

ONDERZOEK dat je leven open. Het laat je Gods goedheid zien

verbondenheid met God en de mensen om ons

waar je die zelf nooit zou zien. Het biedt nieuwe

heen. Je groeit als mens van God. En dan zou het

inzichten en perspectief. Ik weet dat deze insteek

zomaar kunnen dat je niet altijd met honderd

tegengesteld kan zijn aan wat tegenwoordig als

procent zekerheid kunt zeggen waar God begint

authentiek bidden wordt gezien: wat heb jij op

en jij eindigt. En toch ontwaar je op een gegeven

je hart, wat zijn jouw woorden? Dat wordt hoger

moment: oh ja, zó mag ik met God op weg gaan.

aangeslagen. Ik zeg dan: ga eens elke avond

Soms merk ik dat mensen zich sterk focussen op:

‘Ik proef soms angst bij mensen om hun bestemming mis te lopen’ Psalm 90 bidden en elke ochtend Psalm 4. Dáár

wil God dat ik links of rechts ga, richting baan A

zul je God vinden. Ik doe dat zelf al jaren. In mijn

of richting studie B? Het bidden staat dan geheel

ervaring – en ik denk dat mensen dat wel herken-

in het teken van dat soort vragen. Soms proef ik

nen die vaste gebedsteksten gebruiken – kan dat

zelfs angst bij mensen om hun bestemming mis te

enorm veel teweeg brengen. Regelmatig schuurt

lopen. Maar ik lees in het Nieuwe Testament dat

het met je eigen werkelijkheid en waarheid.

God ons heeft voorbestemd om het evenbeeld

Ten derde treed je ook in contact met God in de

van zijn Zoon te worden. En dat kan hij doen op

handeling van het bidden. Je bent verbonden met

pad A en op pad B. Ik denk weleens: we breken

God door de Geest die God ons geschonken heeft.

ons de kop, soms tot het krampachtige aan toe,

Die Geest schudt aan ons geweten, geeft inzicht,

over de verkeerde vraag.’

kracht en troost, bidt voor ons als wij niet bidden.

Bidden is ook een deur openen naar Gods nabijheid. De manier waarop God daarop “antwoordt” en waarop mensen dat antwoord verstaan, Onderzoek ‘Een nieuw gebed’

is heel divers. Dat heeft te maken met ons

Het onderzoek ‘Een nieuw gebed’ loopt tot

mens-zijn, en ook met Gods aanwezig-

2028. In de periode 2025-2026 doet Ilonka Ter-

heid, die niet in te kaderen valt.’

louw onderzoek in gemeenten om de gebedspraktijPThUnie: ‘Hoe maak je dan onder-

ken in kaart te brengen. Welke gebedspraktijken hebben

scheid tussen wat God zegt en je

mensen, wat zijn op dit moment de manieren waarop zij

eigen gedachten?’

bidden? Waar gaat dat goed, en hoe komt dat? Zo wil ze nieuwe inzichten verkrijgen over hoe bidden werkt in deze

IT: ‘Ik denk dat je een probleem

tijd. In 2027-2028 kijkt ze wat kerken kunnen leren van deze

hebt als je denkt dat je die twee kunt

praktijken. Meer weten? Kijk op pthu.nl/nieuwgebed.

scheiden, als je wilt kunnen zeggen:

Je kunt als gemeente meewerken aan dit onder-

dit is een openbaring van God aan mij.

zoek. Aanmelden kan bij Ilonka Terlouw via

God is aan het werk in deze wereld, is

iterlouw@pthu.nl.

aan het werk in mij, en daarin worden mijn inzichten, identiteit en karakter gevormd. Dat is een messy process. In het gebed oefenen we de Lees verder

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

11

PThUnie: ‘Hoe zou je mensen dan adviseren om te gaan met een “woord van God”?’

IT: ‘De zin van bidden is niet vragen en antwoord krijgen, maar mens-worden in Gods nieuwe wereld, worden als Christus. Ik zeg: verleg de focus van je eigen keuzestress naar Christus. Wat doet Gods nabijheid met jou? Krijgt de vrucht van de Geest in jou gestalte? Hoe ziet je karakter eruit, en komt die nieuwe mens al enigszins uit de grondverf? Als jij je laat vormen door Gods Geest, en door “de vernieuwing van je gezindheid”, zoals Romeinen 12 zegt, dan ontdek je ook of de richting die je in wilt slaan daarbij past en aansluit.

Of die recht doet aan wie jij als mens in Christus mag zijn. Dat neemt heel veel druk weg. Dan kun je ontspannen een weg inslaan en is er ruimte om alsnog een andere kant op te gaan.’

Advertentie

12

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

De vraag waar we God kunnen vinden wordt in het middeleeuwse lied Ubi Caritas op een eenvoudige manier beantwoord: ‘Daar waar naastenliefde is.’ Deze hymne uit de

Ubi Caritas

katholieke kerk is traditioneel verbonden aan de voetwassing op Witte Donderdag en kent

Ubi caritas et amor, Deus ibi est.

vele verschillende versies en tekstvariaties,

Congregavit nos in unum Christi amor.

waaronder natuurlijk die van Taizé. Het bekende

Exultemus, et in ipso iucundemur.

Britse vocaal ensemble VOCES8 heeft de recente

Timeamus, et amemus Deum vivum.

versie van de Noorse componist Ola Gjeilo

Et ex corde diligamus nos sincero.

op zijn repertoire staan. Een indrukwekkende opname hiervan is te vinden op pthu.nl/ubicaritas.

(‘Where charity and love are, God is there.

Christ’s love has gathered us into one.

Let us rejoice and be pleased in Him. Let us fear, and let us love the living God. And may we love each other with a sincere heart.’)

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

13

OVERDENKING

ʻWaarom heeft U mij verlaten?ʼ God in afwezigheid aanwezig door dr. Suzan Sierksma-Agteres universitair docent Nieuwe Testament aan de PThU De vraag ‘Waar is God?’ zou in de eerste

bij de vraag ‘Waar is God?’ eerst denken aan Jezus’

eeuw de nodige opgetrokken wenkbrauwen

psalmcitaat aan het kruis: ‘Mijn God, mijn God,

hebben opgeleverd. Immers, goden en god-

waarom hebt u mij verlaten?’ (Mk 15:34, Mt 27:46,

delijke wezens waren overal in de kosmos,

Ps 22:1). Het is een vraag en tegelijk een aanklacht

en tegelijk op vele specifiek aan hen gewijde

die een ongemakkelijke spanning uitdrukt tussen

locaties te vinden. Waar is God niet, zo zou

hoop en wanhoop. Hoop dat de relatie hersteld

de reactie zijn. Nu het bestaan van God in

kan worden, waarom zou je het anders vragen?

onze moderne tijd niet langer als een van-

Maar de afstand, de verlating is al aan de orde.

zelfsprekend gegeven wordt aangenomen,

En wordt er nog echt een antwoord verwacht?

is ook deze vraag van kleur verschoten.

Waar is God, überhaupt? Als we met onze

Wanhoop

historisch-kritische blikken de Bijbel lezen is

We worden niet graag met de wanhoop van Jezus

het soms ook moeilijk om tussen alle sporen

geconfronteerd. De kanttekening bij de Statenver-

van mensenhanden en culturele verweven-

taling zegt hier opmerkelijk genoeg: ‘Dit zijn geen

heid nog iets van God te ontwaren.

woorden van wanhoop, aangezien de Zoon vol-

‘We worden niet graag met de wanhoop van Jezus geconfronteerd’

14

In de Bijbel komt de vraag ‘Waar is God?’ wel voor,

komen op de Vader betrouwd heeft.’ Al te gemak-

maar is het doorgaans een persoonlijke vraag,

kelijk grijpen preken ook het vervolg van deze

geadresseerd aan de Allerhoogste zelf. Een vraag

psalm aan om de hoorder gerust te stellen: God

met de ondertoon van een vertrouwenscrisis.

geeft antwoord (vers 22), hij hoort de schreeuw

Waar bent u, God? Als we u nodig hebben, kunnen

om hulp van de zwakke (vers 25) en de toekomst

we dan wel van u op aan? Hoe stevig is ons ver-

is er één van Gods heerschappij over de volken

bond, en wat is dat verbond waard als ik deson-

(vers 29). Dat moet Jezus ook hebben beleden, zo

danks moet lijden? In het licht van Pasen moest ik

luidt dan de conclusie. Bijbelschrijvers gaan echter

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

bewust om met hun citaten – zo hebben ook de

al wat minder paradoxaal,

studenten van het vak Theologische interpretatie

maar de eenheid in de

van de Bijbel in historisch perspectief mij dit jaar

natuur van Christus

opnieuw doen inzien. Waar citaten beginnen en

des te ongrijpbaarder.

eindigen, of wat ze aanpassen aan de brontekst

Volgens Augustinus van

is doorgaans betekenisvol. Als Markus of Matteüs

Hippo is het niet alleen

hier Jezus’ rotsvaste vertrouwen of berusting in zijn

de mens Jezus, maar de

lot hadden willen uitdrukken, dan was daar hier

‘oude mens’ die hier door

alle gelegenheid voor. Markus beperkt het tot deze

Jezus heen spreekt; het is de

uitroep. En het enige dat Matteüs aanpast aan

zondige mens die ver verwijderd is van

Markus’ verwoording is een verfraaiing van diens

de ‘redding’ waarover de psalmist spreekt (Enar-

wel erg hoekige Grieks. Als we de tekst hier zelf

rationes in psalmos, 22). Vanuit de context van

willen laten spreken kunnen we daarom beter de

Paulus’ denken is dit te begrijpen – Augustinus

spanning overeind houden. Voor je het weet maak

verwijst zelf naar Romeinen 6:6: ‘We weten dat ons

je Jezus tot een goddelijke held, die al wist hoe

oude bestaan met Hem gekruisigd is omdat er

goed het allemaal af zou lopen.

een einde moest komen aan ons zondige leven.’

‘De moderne mens leeft goddeloos in de meest existentiële zin van het woord’ Het probleem van de passies en de zonde lijkt En dat brengt ons ook bij andere lastige vragen

bij deze kerkleraar echter meer voorop te staan

die voortvloeien uit deze ene vraag. Het is ook

dan bij de evangelisten. Vanuit Psalm 22 is dit

theologisch één van de meer spannende uitspra-

bovendien een vreemde conclusie. De spreker is

ken van Jezus. ‘Gott von Gott verlassen, wer kann

daar zwak, vervolgd en de dood nabij, maar ook

es fassen?’ luidt de retorische wedervraag die aan

trots op zijn godsvrucht. Van de moederschoot

Maarten Luther wordt toegeschreven. God door

af heeft deze mens op zijn God vertrouwd, en die

God verlaten, is zoiets denkbaar? Voor Bijbelwe-

vasthoudendheid leidt nu tot spot. Waar is nu die

tenschappers biedt deze paradox een antwoord

God, spotten de omstanders, die zoveel van je

op de vraag waarom Lukas deze woorden niet

zou houden? Het is in Psalm 22 de rechtvaardige,

opneemt in zijn evangelie. Het riep vermoedelijk

lijdende mens, die God ter verantwoording roept

te veel vragen op over wie Jezus was en trekt zijn

voor zijn kant van het verbond. En het is als recht-

goddelijkheid in twijfel. Des te waarschijnlijker,

vaardige, lijdende mens, dat Jezus deze woorden

volgens het onderzoek naar de historische Jezus,

meespreekt. Of de evangelieschrijvers daar ver-

dat dit daadwerkelijk zo door Jezus van Nazareth

volgens bij dachten dat Jezus ‘voor ons tot zonde

is gezegd.

is gemaakt’ (2 Kor 5:21) is nog maar de vraag, aangezien het vergeven van zonden in Markus

Mens-zijn

en Matteüs vooral functioneert om de macht van

In de vroege kerk, wanneer de christologie nog

Jezus duidelijk te maken.

meer ter discussie staat, wordt bij deze tekst sterk de menselijke kant van Jezus benadrukt. Ambro-

Goed en wel al deze bijbelwetenschappelijke

sius van Milaan schrijft dat niet Jezus’ goddelijkheid

nuanceringen, denkt u misschien, maar we zouden

hier twijfelt en verbaasd is, maar zijn mens-zijn.

toch op zoek gaan naar God in de Bijbel? Nu zijn

Dat maakt de paradox van ‘God door God verlaten’

we weer toch weer bij de afwegingen van auteurs Lees verder

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

15

beland: de menselijke worstelingen en voorkeuren.

Schaduw

We proberen de vraag ‘Waarom heeft God Jezus

Een moderne denker die deze afwezigheid van

verlaten?’ te beantwoorden, met allerlei waarde-

God tot op het bot heeft doorleefd is Simone

volle historische contextualiseringen. Maar wat als

Weil (1909-1943). Voor haar is de schepping

we Jezus’ vraag aan zijn Vader nu eens niet pro-

enkel denkbaar in termen van Gods afwezigheid.

beerden te beantwoorden? Het ‘waarom’ van de

Het kwaad in de wereld is alleen te begrijpen door

godverlatenheid verbindt de schreeuw van Jezus

de schepping te zien als een ‘schaduw’ van Gods

met de schreeuw van alle tijden en plaatsen. Mis-

licht. God kan hier dus ook enkel in afwezigheid

schien is het niet aan ons om dat grote ‘waarom’

aanwezig zijn. Ook Pasen begrijpt zij in termen van

eens logisch en soteriologisch op te lossen. Als er

deze paradox: net als God in de eucharistie aan-

een tijd is waarin de vraag naar Gods afwezigheid

wezig is in wat wij ervaren als een hap brood, zo is

overal klinkt is het wel de onze. De moderne mens

hij aanwezig in het ultieme kwaad door het verlos-

leeft goddeloos in de meest existentiële zin van

sende lijden van het kruis. En alleen door het erva-

het woord. Voor ons is de uitroep ‘Waarom heeft u

ren van die afwezigheid, door het lijden heen, kan

mij verlaten?’ verbreed tot kosmische proporties.

een mens God op het spoor komen. Sterker nog:

Waarom heeft u de kosmos verlaten?

‘Wie God niet in zich heeft kan zijn afwezigheid niet ervaren’ (Gravity and Grace, 1947, 27). Alleen door God te beminnen stellen we God present. Alleen door de wereld te beminnen maken we de wereld tot werkelijkheid, voorbij de schaduw.

Dat legt een grote verantwoordelijkheid bij de mens. De verantwoordelijkheid voor het present stellen van God, door de ander, door de wereld lief te hebben. Misschien is dat ook met de Bijbel te verbinden. De eerste die de vraag ‘Waar ben je?’ stelt in de Bijbel, is niet een mens. Het is God die dit aan de mens vraagt (Gen. 3:9). De bal wordt zo teruggekaatst. Van ‘Waar bent u, God?’ naar ‘Waar ben je, mens?’. Als we zo verlangen naar Gods aanwezigheid, laten we dan eerst die vraag maar eens goed op ons inwerken.

Achterglasschilderij ‘Kruisiging van Jezus met Maria en Johannes’ (Tirol, ca. 1535), naar een door Marcantonio Raimondi gekopieerde prent van Albrecht Dürer.

16

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

IN DE PRAKTIJK

Onderzoekers PThU willen leren van geleefd geloof door Caspar Dullemond Academische theologie wil nog wel eens cerebraal zijn: meer gericht op het hoofd dan op het hart. Maar op de miniconferentie ‘Where is God in Lived Religion?’, die in juni op de PThU plaatsvindt, staat niet het geleerde, maar het geleefde geloof centraal. Hoe verwoorden en verbeelden gelovigen zelf Gods aanwezigheid? Dr. Heleen Joziasse (foto hiernaast), diaconaal opbouwwerker in Den Haag en onderzoeker op het gebied van interculturele theologie, en prof. dr. Benno van den Toren, hoogleraar interculturele theologie aan de PThU, maken deel uit van het team dat deze conferentie voorbereidt. Ze rekenen op spannende uitkomsten.

als norm. Dat is ook logisch, want dat is de wereld waar we in zitten. Dat betekent dat we vrij goed zijn

PThUnie: ‘Om bij de basis te beginnen: wat is

in het formuleren van het Evangelie in woorden die

“lived religion”?’

aansluiten bij de hoger opgeleide middenklasse.

We zijn wat dat betreft soms vooral met onszelf

Heleen Joziasse: ‘Het is een term uit de religie-

in gesprek. Een aardig voorbeeld is de dissertatie

studies, waarin het draait om de betekenis van

waarop Jos Colijn aan de PThU is gepromoveerd.

geloof in het dagelijks leven van mensen. Het gaat

Hij deed vergelijkend onderzoek naar de geleefde

om geloof dat belichaamd is in de praktijk: hoe

dooptheologie in gereformeerde contexten in

mensen bidden, hoe ze zingen, hoe ze een begra-

India, Malawi en Nederland. Die vergelijkende

fenis invullen, hoe ze hun kind naar het doopvont

insteek is heel belangrijk, want zo voorkom je dat

brengen, hoe ze omgaan met de mooie en moei-

je de eigen klassieke theologie gaat toepassen op

lijke dingen in het leven.’

andere werelddelen. Het boeiende is dat er ook in Nederland een behoorlijk verschil bleek te zijn

PThUnie: ‘Waarom is aandacht daarvoor zo

tussen wat voorgangers zeggen over de theologie

belangrijk?’

van de doop en hoe gemeenteleden dat beleven. In de interviews sprak geen van de doopou-

Benno van den Toren: ‘Als academische theo-

ders over de doop als het afwassen van zonden.

logen nemen we nog wel eens onze eigen ervaring

Dat komt in al die doopliturgieën heel netjes voor,

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

17

kwijtgeraakt. We weten uit de Bijbel dat bidden ‘Where is God in Lived Religion?’ vindt op 4 en 5 juni plaats aan de PThU. Het is een bijeenkomst op uitnodiging, waaraan diverse studenten, onderzoekers en docenten een bijdrage leveren. De bedoeling is dat deze miniconferentie wordt gevolgd door twee andere tweedaagsen.

De conferentie is een samenwerking van de twee leerstoelgroepen community & care en intercultural theology & missiology. Naast Van den Toren en Joziasse maken prof. dr. Henk de Roest en dr. Theo Pleizier deel uit van de organisatie.

zeker zo belangrijk is als praktische hulp, maar dat raakt gemakkelijk op de achtergrond.’

BT: ‘Een ander voorbeeld. Op de pioniersplek in Groningen, waar ik tot anderhalf jaar geleden bij betrokken was, liep ik mee met verschillende mensen die God hadden gevonden. Er was daar een vrouw die in een gesprek met mij het beeld gebruikte van Jezus als grote broer. Daar zou ik zelf nooit opgekomen zijn. Maar voor haar was het een sprekend beeld. Want bij je grote broer kun je altijd terecht. Hij staat dichterbij dan je ouders en hij gaat voor je door het vuur. Het is een mooi beeld en ook een stabiel beeld, want je broer blijft altijd je broer.’

HJ: ‘Zo gebruiken Afrikaanse vrouwen vaak het beeld van Jezus als hun vriend. Dat wil zeggen

maar het wordt niet opgepikt. Als theoloog zeg ik

iemand die betrouwbaar is, je serieus neemt, niet

dat dit een centraal element is. Maar er is blijkbaar

op je neerkijkt. Ook dat is een veelzeggend beeld.’

een afstand met wat kerkgangers denken. En ook daar is veel waardevolle theologie en geloofservaring te vinden. Het echt aandachtig bestuderen van het geleefde geloof van mensen dichtbij en ver weg, helpt ons in gesprek te komen met andere

‘We weten uit de Bijbel dat bidden zeker

sociale en culturele groepen.’

zo belangrijk is als

HJ: ‘Als diaconaal opbouwwerker ervaar ik hoeveel

praktische hulp, maar

geloof er vanuit de buurt de kerk wordt binnengebracht. Elke dag weer leer ik van mensen met andere geschiedenissen, onder wie ook vluchtelingen en migranten. Zo komt er bij ons in het

dat raakt gemakkelijk op de achtergrond’

buurt-en-kerkhuis een jongen. Hij heeft geen papieren en haalt voedsel bij ons. Afgelopen week was hij er, maar hij leek heel afwezig. We konden

PThUnie: ‘Maar wat doe je daar als

nauwelijks contact krijgen. Gaat het goed, vroeg ik,

theoloog mee?’

kan ik je helpen? Het gaat helemaal niet goed, zei

18

hij. En toen was hij weg. Dus ik maakte me nogal

BT: ‘Je leert ervan. Een van mijn promovendi doet

zorgen om hem en probeerde contact te leggen

onderzoek naar de plek van het lichaam in het

met zijn hulpverlener. De volgende dag appte

geloof. Bij de pinksterkerken leer je God niet alleen

hij mij: wil je alsjeblieft voor mij bidden? En toen

kennen door woorden maar ook in je lichaam.

dacht: o ja, dat kan natuurlijk ook. Ik zat zelf te

Je voelt Gods Geest in warm worden, in huilen,

denken aan het alarmeren van de hulpverlening,

knielen en dansen… Ik vind het heel belangrijk

maar dit was dus waar hij behoefte aan had.

voor theologen om daarmee bezig te zijn. Bij mij

Daar leer ik van. Het voor iemand bidden is iets

zit God heel vaak in het hoofd, in mijn woorden

uit de christelijke traditie dat we een beetje zijn

en gedachten. Wat betekent dat voor de manier

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

waarop ik het geloof deel met mensen die minder

gedaan in gemeenschappen en die kunnen laten

in hun hoofd leven? Ik ervaar langzamerhand,

zien hoe de geleefde theologie van deze gemeen-

onder andere door mijn ervaring met de pinkster-

schappen eruit ziet. Daaruit kan dan een mooi

en de anglicaanse traditie, dat ook mijn lichaam

gesprek ontstaan en het kan ons theologiseren op

daarbij belangrijk is. Ik denk dat ook voor de groe-

andere sporen brengen.’

pen waar Heleen mee werkt, woorden vaak veel minder belangrijk zijn dan voor mensen die aan

BT: ‘Mijn ervaring is de beste academische con-

de academie werken. Mensen zien Gods aanwe-

ferenties niet die zijn waar je met driehonderd

zigheid in heel andere dimensies van het bestaan.

academici in een grote zaal samenkomt, maar juist

Dat stelt kritische vragen aan hoe wij geloven en

die waar je met een kleine groep mensen rond de

waar wij God ontmoeten. God relateert ook aan

tafel zit en uitgebreid de tijd hebt om naar elkaar

andere dimensies dan het hoofd.’

te luisteren en elkaar te bevragen.’

PThUnie: ‘Bij deze conferentie reflecteren

PThUnie: ‘Wanneer is deze miniconferentie

jullie dus wetenschappelijk op geloofsuitin-

geslaagd?’

gen die niet zo beredeneerd zijn?’

HJ: ‘Wat mij betreft is de conferentie geslaagd HJ: ‘In het thema van zo’n conferentie zit natuur-

als wij met elkaar woorden kunnen vinden die

lijk iets tegenstrijdigs. Theologie is reflectie op

recht doen aan de aanwezigheid van God in het

geloof, terwijl het geleefde geloof niet geordend,

geleefde geloofsleven. En dat we daarmee ook die

niet systematisch is. Het is rommelig. Traditio-

ervaring van het geloofsleven veel dichter tegen

neel is theologie geloof dat naar doordenking

andere disciplines aan kunnen brengen, zoals de

zoekt, zoals Anselmus zegt. Maar voor Afrikaanse

systematische theologie en de Bijbelwetenschap-

vrouwen theologen is theologie geloof dat leven

pen. Ik hoop dat we samen kunnen ervaren dat dit

zoekt. Het is het geloof dat de doordenking draagt.

iets is waarmee we de betekenis van het christelijk

Het gaat eraan vooraf.’

geloof beter kunnen uiten. Niet alleen in woorden, maar ook in daden.’

BT: ‘Het is nog maar de vraag of de geloofsuitingen waarover we het hier hebben, niet beredeneerd zijn. Ik ben eerder betrokken geweest bij onderzoek naar de relatie tussen geloof en wetenschap in Afrika. En daar kwamen we eigenlijk via literatuurstudie niet uit. Omdat in de literatuur vooral standpunten vanuit het Westen worden doorgegeven. Verder was er eigenlijk niet zoveel over geschreven. Maar toen wij in gesprek gingen met studenten en academici ter plaatse, bleek dat ze er wel degelijk op reflecteren. Het werd alleen niet opgeschreven.’

PThUnie: ‘Is deze conferentie een inventarisatie van wat er op de PThU aan onderzoek beschikbaar is?’

HJ: ‘Dat ook. Tijdens de conferentie willen we vooral de mensen horen die onderzoek hebben

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

19

COLUMN

Buitenstaanders door prof. dr. Bernhard Reitsma, hoogleraar kerk en theologie met als aandachtsveld islam aan de PThU

In de wereld zijn de tegenstellingen – zo lijkt het tenminste – overzichtelijk. Joden en moslims staan in het conflict in het Midden Oosten tegenover elkaar; moslims en christenen verschillen van mening over wie Jezus is; en het Westen en de islam kennen hun ‘clash of civilizations’, zoals Samuel P. Huntington het noemt. Waar moet je dan messiaanse gelovigen en MBBs plaatsen? Zij zijn vreemde eenden in de bijt. Maar juist

Bij het interreligieuze gesprek

deze laatste groep, moslims die Jezus als Messias volgen,

zijn ze meestal afwezig: in

lijkt de laatste jaren enorm te groeien. Volgens sommige

Jezus als Messias geloven-

meer moslims Jezus gaan volgen dan in de veertien eeuwen

de joden en moslims die

ervoor. Wie zijn deze gelovigen en waarom spreken we over

Jezus zijn gaan volgen. De

moslims die Jezus gaan volgen en niet gewoon over christenen?

interreligieuze dialoog gaat over het algemeen tussen christenen en (orthodoxe)

Cultuur Mazhar Mallouhi, een moslimvolgeling van Jezus uit Syrië, typeert zichzelf als iemand met een islamitische familie uit een

joden, of tussen christenen

islamitisch land, die ervoor kiest die cultuur te blijven bewaren

en moslims. In bijzondere

nadat hij onherroepelijk is veranderd door de transforme-

gevallen komt het tot een driegesprek tussen de drie

rende kracht van de Heer. Hij noemt de islam zijn afkomst (heritage), Christus zijn erfenis (inheritance). Je zou ook kunnen zeggen: hij is ‘cultureel insider, theologisch outsider’.

monotheïstische religies. Maar

Jezus-gelovigen met een moslimachtergrond erkennen Jezus

‘Messias belijdende joden’ en

als Heer en redder, maar blijven ook deel uitmaken van

‘Muslim Background Believers’

hun socio-religieuze gemeenschap.

(MBB) maken bijna nooit deel

Ze bevinden zich daarmee in een heel spannende posi-

uit van die gesprekken. Zijn ze

tie. Want in wezen horen MBBs er in geen van beide

gewoonweg buiten beeld? Zijn we te

werelden bij. Voor de islamitische gemeenschap zijn

druk met onszelf? Of vinden we deze gelovigen lastig, omdat ze niet in ons binaire systeem passen?

20

onderzoekers zijn er alleen al sinds de revolutie in Iran (1978)

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

ze buitenstaanders, afvalligen, die figuurlijk of heel soms letterlijk dood worden verklaard. Ze doen er niet meer toe en worden genegeerd. Maar ook de christelijke gemeenschap weet niet

goed raad met ze. Hun geloofsbeleving is anders, hun geschiedenis en cultuur wijkt af van die in

Centrum

de traditionele kerken. En het maakt daarbij niet

Want is hun liminaliteit bijbels gezien niet precies

uit of het gaat om protestantse kerken, evange-

de essentie van de christelijke gemeente? Bijwo-

lische gemeenschappen of rooms-katholieke of

ners en vreemdelingen, levend tussen de realiteit

oosters-orthodoxe kerken. MBBs ervaren nogal

van de huidige werkelijkheid en de toekomst van

eens de druk om zich te conformeren aan Wes-

de volheid van het Koninkrijk van God. We zijn

terse normen en waarden, om zich anders te gaan

geen toeristen die even langs waaien, we zijn

kleden of om hun blik op de werkelijkheid aan te

migranten. We verblijven hier, maar hebben ons

passen aan die van het Westen. Zij prikken daar

burgerschap elders. Liminaliteit of marginaliteit

doorheen en houden ook de traditionele kerken

behoort daarom tot het DNA van de christelijke

een spiegel voor: ‘Hebben jullie je niet uitgeleverd

gemeente. Gelovigen in Jezus met een moslim­

aan een seculiere westerse cultuur en een soort

achtergrond zetten mij met beide benen op de

westerse heidense vorm van christendom?’

grond als ik de neiging krijg om vanuit het centrum of vanuit de macht te gaan denken. Dat is in de

Drempel

christelijke machtsdynamiek van vandaag in de

Ze leven in een vorm van liminaliteit. Dat wil

Verenigde Staten, in het Midden-Oosten tussen

zeggen dat ze in een tussenfase leven. Limi-

Israël en de Palestijnen en in de confrontatie

naliteit is afgeleid van het latijnse woord limen,

tussen Poetin en Zelensky veelzeggend.

dat drempel betekent. Het wordt gebruikt voor overgangssituaties, zoals het aangaan van een

Als we ons afvragen waar God is, dan kunnen we

huwelijk, bij rouw of het krijgen van een kindje.

niet om deze gemeenschappen van moslims (en

In een overgangssituatie ben je niet meer thuis

joden) die Jezus als Messias en Heer erkennen

in het verleden, maar hoor je ook nog niet bij

heen. Daar gebeurt iets dat op zijn minst van

waar je naar toe gaat. De keerzijde is dat je ook

ons vraagt dat we naar hen gaan luisteren. Het is

een beetje bij beide werelden hoort. Je laat het

ondenkbaar dat we hen niet betrekken in het

verleden niet zomaar los en je maakt al deel uit

geloofsgesprek. Ze hebben voor alle gespreks­

van wat er komt. Zo vormen MBBs een tussen-

partners een boodschap over waar God is!

gemeenschap, die niet thuis is in de islamitische wereld, maar ook niet helemaal in het christendom. En tegelijkertijd maken ze ook deel uit van beide. Het verschil met ‘gewone’ liminaliteit is, dat het nu niet gaat om een overgangsfase, maar om een permanente toestand.

Misschien is het dus wel heel belangrijk om juist naar deze groepen van gelovigen te luisteren.

Zij hebben iets gezien en gevonden in Jezus Christus dat hun leven heeft veranderd. Soms hebben ze visioenen of dromen gehad, waarin Jezus aan hen verscheen. Soms hebben ze iets geproefd in het leven van christenen, in hun levensstijl van onzelfzuchtige liefde. Soms zijn ze de Bijbel gaan

Op 27 januari jl. hield Bernhard Reitsma bij het aanvaarden van zijn hoogleraarschap zijn inaugurele rede ‘A clash of civilizations revisited’, over de rol en betekenis van in Jezus gelovigende moslims vandaag voor de christelijke kerk en theologie. De rede is te down­ loaden op pthunie.nl.

lezen en werden ze geraakt door de persoon van Jezus. Wat het ook is, het heeft ons iets te zeggen en houdt ons een spiegel voor.

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

21

NIEUWS

PThU krijgt bekostiging voor bachelor De PThU krijgt bekostiging voor haar nieuwe

Een andere doelgroep is studenten die al een

voltijd bacheloropleiding Theologie in Utrecht.

studie doen, maar zich meer willen verdiepen

De Minister van Onderwijs heeft het positieve

in de theologie of mensen die al actief zijn op

advies van de Commissie Doelmatigheid Hoger

de arbeidsmarkt, maar op zoek zijn naar een

Onderwijs (CDHO) gevolgd. Zowel de PThU als

existentiële studie. De bachelor bereidt studenten

de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) zijn

voor op de master Theologie aan de PThU,

zeer verheugd over dit besluit.

maar deze bacheloropleiding is ook een goede academische voorbereiding op andere masters.’

De CDHO toetst met het doelmatigheidsonderzoek in hoeverre de arbeidsmarkt behoefte heeft

Rector Klaas Spronk benadrukt het belang van

aan een nieuwe opleiding als deze. De conclusie

samenwerking: ‘De PThU werkt bij het vormgeven

uit deze onderzoeken is dat er ruim voldoende

van haar opleidingen graag en vruchtbaar samen

belangstelling bestaat voor deze nieuwe opleiding.

met andere partijen, zoals we dat al jaren doen met

Daarnaast is de toegenomen belangstelling voor

de Rijksuniversiteit Groningen. Wij zien het als een

de studie theologie dit collegejaar, over de hele

verrijking om in samenwerking met anderen “het

breedte van de kerk, een duidelijk signaal voor de

bredere perspectief” te zoeken.’ Hierbij gaat het

toekomst. ‘En dat is echt goed nieuws en zeker voor

onder meer om de Universiteit Utrecht, de Vrije

ons’, aldus Kees Boele: ‘De nieuwe bachelor komt

Universiteit en de drie andere levensbeschouwelijke

precies op tijd.’

universiteiten. Ook zet de PThU, samen met de PKN en de hbo-opleiders CHE en Windesheim een

Ronelle Sonnenberg, opleidingsdirecteur bachelor

zogeheten ‘opleidingsdelta’ voor kerkelijk werkers,

PThU: ‘Met deze bachelor richten wij ons specifiek

pastores en predikanten op.

op jonge studenten met een vwo-diploma.

Wim Vermeulen Ds. Wim Vermeulen, tevens predikant in de Jacobikerk in Utrecht, is de nieuwe academiepastor van de PThU. De academiepastor vervult een belangrijke rol binnen de gemeenschap van de PThU. Zeker bij een studie theologie komen veel vragen op studenten af, bijvoorbeeld over de eigen spiritualiteit, verschillen in geloofsopvattingen of over geschiktheid voor het ambt. Bij de academiepastor kunnen zij hierover in gesprek gaan. Ook is de academiepastor betrokken bij de kapelvieringen 22 22

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

Erik Olsman houdt inaugurele rede Zingeving beroert onze zinnen. En geestelijke verzorging verzinnebeeldt wat ertoe doet.

Dat zijn twee centrale gedachten in de oratie van Erik Olsman, hoogleraar geestelijke verzorging aan de PThU. Bij zijn aanvaarding van de leerstoel Geestelijke verzorging op 21 november 2024 in Utrecht sprak hij zijn inaugurele rede ‘De verzinnebeelding van geestelijke verzorging: een praktische esthetiek’ uit.

Naast het belang van beelden, metaforen en muziek, gaat verzinnebeelden ook over het belang van dromen. Dit raakt aan hoop, een onderwerp dat Olsman al vijftien jaar fascineert. In zijn praktische esthetiek werkt hij drie plaatsen van geestelijke verzorging uit, die tegelijk metaforen zijn: de donkere diepte, het landschap van glorende hoop,

zich relatief verzelfstandigd heeft, bijvoorbeeld

en het schitterende feest, waar iedereen thuiskomt.

ten opzichte van gemeentepredikantschap. Daar-

Dat laatste is ook wat hem drijft in zijn streven

mee hangt samen dat geestelijk verzorgers welis-

naar gerechtigheid.

waar diverse levensbeschouwelijke achtergronden hebben, maar dat zij het belang delen dat de rol

Over zijn leerstoel zegt Olsman: ‘Ik denk dat er

van geestelijk verzorger zichtbaar is.’

goede redenen zijn om geestelijke verzorging een aparte leerstoel te geven, zoals dat het vak

De rede van Olsman is te downloaden op pthu.nl.

nieuwe academiepastor PThU en openbare bijeenkomsten als de dies natalis en

De benoemingsadviescommissie noemt Wim Ver-

de opening van het academisch jaar. Vermeulen

meulen ‘een predikant die zich natuurlijk beweegt

(1981) is heel gemotiveerd om bij de PThU aan de

in de breedte van de kerk en die daarmee veel

slag te gaan: ‘Ik heb zelf tijdens mijn studie theolo-

studenten zal weten aan te spreken. Hij is bena-

gie en ook daarna ontdekt hoe belangrijk het is om

derbaar voor studenten en medewerkers die met

mensen te hebben bij wie je gewoon terecht kunt.

pastorale vragen rondlopen en zal hen daarbij

Die je een goede vraag stellen, iets aanreiken, een

uitstekend kunnen begeleiden. Hij is een bevlo-

luikje voor je open doen, of met je bidden. Ik ben

gen theoloog met hart voor de academie en met

nog altijd dankbaar dat ik zulke mensen zelf heb

visie op kansen tot interactie tussen PThU en de

ontmoet, en daarom hoop ik de komende tijd zo'n

Utrechtse samenleving. Ook kan hij een deskun-

mens voor de PThU-gemeenschap te kunnen zijn.’

dige en veelzijdige rol spelen in liturgische vieringen van de PThU-gemeenschap.’

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

23

'Een basaal vertrouwen in de Eeuwige' door Caspar Dullemond ‘Vorig jaar kon ik nog geen tien meter lopen. Van de

Ze heeft twee rollators, legt ze uit.

kamer naar de keuken was eigenlijk al te veel.’ Ze zat

Een zware, om bijvoorbeeld afval

veel met haar poezen op de bank, deed de deur open

naar de container te brengen.

voor de thuiszorg en de bezorger van de supermarkt.

‘Ik had soms wel negen zorgafspraken per week, knetter­

En een superlichte, van

gek werd ik ervan.’ Onlangs kreeg ze te horen dat haar

racefietsmateriaal, waarmee

longen schoon zijn: de kanker is niet teruggekomen. ‘Over

ze onlangs voor het eerst

een jaar gaan ze opnieuw kijken. Hartstikke goed nieuws

weer van Vinkhuizen naar

natuurlijk. Al blijf je met een onzeker perspectief zitten: je vertrouwt niet langer volledig op je lichaam.’ Ze weet ook dat

'Stad' was gewandeld. Lieke

ze niet meer helemaal de oude wordt: ‘Ik heb twee chroni-

Werkman vertelt het met

sche kwalen, dus die gaan niet meer over.’ Met een zeldzame

duidelijke tevredenheid.

zucht: ‘Ik was altijd een hele stoere meid, een kampeermoeder.

Ze wil maar zeggen: het gaat wat beter met haar.

Afgelopen januari nam ze na 32 jaar afscheid van de universiteit. In 2022 raakte ze overwerkt: ‘Ik ben zo’n

Dat ben ik niet meer.’ Geen fietsvakanties meer voor haar, tentje achterop. Of haar rollators permanente huisgenoten worden, weet ze niet. Wel hoopt ze het achterstallige onderhoud in de tuin weer te kunnen aanpakken.

Afscheid Werkman heeft vrede met haar ontijdige vertrek bij de universiteit: ‘Ik heb in mijn leven nooit minder dan zeventig

beetje naar huis gestuurd,

procent gewerkt. Ik heb twee kindertjes gekregen en een

omdat collega’s zagen dat het

echtgenoot begraven. Dan denk ik: ik heb ook wel genoeg

niet goed met me ging. En als je dan tot stilstand komt, wordt

gedaan.’ Het bevalt haar wel om geen deadlines en geen werkdruk meer te hebben, maar ze mist het lesgeven en het dagelijkse, vanzelfsprekende contact met studenten:

het eerst alleen maar erger.’ Rond

‘Uiteindelijk ben ik een onderwijzer.’ Het vertrek van de

dezelfde tijd was longkanker bij

universiteit uit Groningen noemt ze ‘dieptreurig’. Door

haar geconstateerd. Zware jaren waren het, vertelt ze, waarin ze met tegenzin afhankelijkheid leerde.

24

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

nu te vertrekken is die verhuizing haar bespaard gebleven. Het is goed zo, maakt ze duidelijk.

En er is op een mooie manier afscheid van haar genomen. Een feest was het, met speeches

MET EMER�TAAT en welgekozen cadeaus. Veel boeken natuurlijk, want het blijven theologen, maar gelukkig ook veel kunst, zegt ze. Er waren collega’s en

Lieke Werkman (Groningen, 1961) studeerde

oud-collega’s uit haar hele academische

theologie aan de Vrije Universiteit (VU) en

loopbaan aanwezig: van haar tijd als aio

promoveerde daar op feministische zorgethiek. Vanaf

aan de VU, van haar jaren aan de Theolo-

1993 werkte ze als universitair docent ethiek en later

gische Universiteit Kampen en natuurlijk

interculturele theologie aan de Theologische Universiteit

van de PThU. ‘Heel veel aardige, lieve,

Kampen (ThUK), die in 2007 opging in de PThU. Vanaf 2012

leuke mensen met wie ik veel plezier

was ze verbonden aan de vestiging Groningen. Bij beide

heb gehad.’

instellingen was ze een periode opleidingscoördinator en betrokken bij het internationale programma. Werkman

Mensenwerk

was getrouwd met ds. Menno van Oel, die in 2014

Lieke Werkman studeerde theologie aan de

overleed. Ze heeft twee volwassen kinderen en

VU. De universiteit, lekker ver weg van haar

woont in Groningen.

ouderlijk huis in Middelstum, was een bewuste keuze, de studie zelf het resultaat van een praktische afweging: ‘Ik kon niet kiezen tussen Nederlands, geschiedenis, filosofie en politicologie. Alle leuke alfastudies zeg maar. In de theologie kwamen

Mededogen

al die studies samen.’ Ze studeerde af in de ethiek

Haar eigen motivatie als theoloog ligt in het ver-

en promoveerde bij Harry Kuitert, die ze nog altijd

lengde van Kuitert: de kwetsbaarheid van het

als haar leermeester ziet: ‘Het gaat me niet eens

‘strooien soortje’ dat de mens is. Helpen geloofs-

zozeer om zijn ethiek, als wel om zijn theologische

voorstellingen de kwetsbare mens verder of dienen

opvattingen. Essentieel bij hem is onze omgang met

ze slechts de machthebber? ‘Daar zit voor mij een

God, niet het voor waar houden van geloofsvoor-

bron van mededogen met kleine mensen. “Voor

stellingen. Die geloofsvoorstellingen – uit de Bijbel

kleine mensen is hij bereikbaar”, zoals Huub Ooster-

of dogmatisch – zijn nodig, want anders zouden we

huis schreef. Dat kun je hard invullen met politiek,

niet weten waar we God moesten zoeken. Maar ze

maar het zit ook in muziek en kunst. En in het

‘Ik was altijd een hele stoere meid, een kampeermoeder. Dat ben ik niet meer’ zijn wel mensenwerk en daarom voer voor kritisch

pastoraat. Die aandacht voor kwetsbare mensen

theologiseren. Dat idee is altijd bij me gebleven, ook

is wat ik studenten door de jaren heen heb willen

in de ethiek en de interculturele theologie.’ Kuiterts

meegeven.’ Heeft ze in dat verband ooit overwo-

laatste stap, waarbij hij stelde dat geloven slechts

gen om dominee te worden? ‘Een poosje. Toen ik

verbeelding is, kon ze echter niet meemaken: ‘Toen

mijn promotieonderzoek deed en zag hoe weinig

dacht ik: wat is dit voor flauwekul? Natuurlijk is

vacatures er voor ethici waren, heb ik daar wel aan

het verbeelding. Het zijn onze denkbeelden, maar

gedacht. Ik ben ooit bijna benoemd als pastor in

daarmee zijn ze niet “slechts”. Ze zijn het enige

een psychiatrisch ziekenhuis. En ik heb me terug-

dat we hebben. Anders kunnen we niet over God

getrokken uit een procedure voor studentenpre-

praten, toch?’

dikant. Ik dacht: dan krijg ik mijn proefschrift nooit Lees verder

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

25

Zo kennen we Lieke Werkman. Opgewekt en fel tegelijk. Vrolijk tegendraads.

Met duidelijke meningen en plezier in het verwoorden ervan. Met de kerk als instituut heeft ze niets, zegt ze.

De PKN is steeds meer een landelijke organisatie geworden: ‘Het is een gebouw in Utrecht.’ Loyaliteit voelt ze met de plaatselijke kerkelijke gemeente. ‘Een groep mensen met wie je optrekt, met wie je wat gemeen hebt. Of met wie je soms niets gemeen hebt, maar met wie je het wel probeert te rooien.’ Van huis uit is ze ‘door en door gereformeerd’, maar die stroming is in de PKN nauwelijks nog terug te vinden, zegt ze.

Inmiddels omschrijft ze zichzelf als ‘oecumenisch protestant’. Werkman: ‘De kerk moet een gemeenschap zijn en geen instituut. En dan wel graag een gemeenschap die ook een beetje om zich heen kijkt. Dus niet een gesloten club van mensen die gezellig bij elkaar wegkruipen. Het kerkasiel in Kampen is een prachtig voorbeeld van de kracht van zo’n kerk.’ Om die reden is ze laatst ook donameer af.’ Dus met haar predikantsopleiding heeft ze

teur van het Leger des Heils geworden: ‘Met de

eigenlijk niets gedaan? ‘Zeker wel. Ik had preekcon-

geloofsvoorstellingen van die mensen heb ik niets.

sent en heb nog best veel rondgepreekt. En ik heb

Maar ik zie wat ze doen, voor dak- en thuislozen,

dertig jaar predikanten opgeleid. Dat telt ook hoor!’

voor verslaafden. En dan denk ik: ze mogen van mij

Als universitair docent in Kampen had ze predikant

vroom praten wat ze willen, maar dit is wat ze heel

in algemene dienst kunnen worden, maar dat vond

concreet doen. En daar gaat het om.’

‘Aan de kant van het leven moet het gebeuren. Daar moet je knokken voor die kwetsbare medemens’

26

ze onzin: ‘Niemand heeft me kunnen uitleggen waar

Bedje

dat goed voor zou zijn. Dan word je zo’n functiona-

Werkman heeft in haar recente leven het nodige

ris binnen de kerk. Nou, daar ben ik veel te gerefor-

voor de kiezen gekregen. Is haar geloof haar

meerd voor.’ Wat bij dit alles ook meespeelde, was

daarbij tot steun geweest? ‘Jawel. Dat wel. Er is een

dat ze inmiddels getrouwd was met een predikant,

basaal vertrouwen.’ In? ‘In de Eeuwige.’ Ze citeert

Menno van Oel. ‘Ik dacht: twee predikanten in één

de dichtregels van Matthias Claudius, die ook

huis, alsjeblieft niet. Hij moest vier van de vijf zon-

voor Kuitert zo belangrijk waren: ‘Der Mensch

dagen preken, en dan zou ik zeker die vijfde zondag

lebt und bestehet nur eine kleine Zeit / und alle

op stap moeten. Ja doei, je wilt ook wel een keer

Welt vergehet mit ihrer Herrlichkeit. / Es ist nur

naar Artis.’

einer ewig und an allen Enden / und wir in seinen

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

Händen.’ De afgelopen tijd heeft ze veel over de dood nagedacht, zegt ze. En ze heeft daar een duidelijke voorstelling van: ‘Ik heb niet dat idee dat je allerlei mensen van vroeger weer tegenkomt.

Alsjeblieft niet, eigenlijk. Ik stel me voor dat je door een tunneltje teruggaat naar waar je vandaan komt.

En dan mag je even bij de Eeuwige op schoot zitten, die dan tegen je zegt: “Je hebt het best wel goed gedaan, Lieke, je hebt niet te veel kwaad aangericht.

Maar als je het goed vindt, er komen vandaag nog

ʻDe kerk moet een gemeenschap zijn en geen instituut. En dan wel graag een gemeenschap die ook een beetje om zich heen kijkt’

een paar langs, dus…” En dan stopt de Eeuwige je in en mag je heerlijk de hele eeuwigheid slapen in je bedje.’

Het is een wat kinderlijke voorstelling, geeft ze zelf grif toe: ‘Maar ik heb het idee dat je als je ouder wordt, terugkomt bij de fundamentele beelden van je jeugd.

Het is een voorstelling van niks misschien, maar het is wat mij overblijft. En de rest doet er niet zo vreselijk toe.

We weten er uiteindelijk niets van. Maar dit is blijkbaar waar ik naar verlang: een soort geborgenheid. En rust – wat natuurlijk ook veelzeggend is na een periode van overwerktheid. Dat is de ene kant, de kant van de dood. Maar daartegenover staat de kant van het leven. Aan de kant van het leven moet het gebeuren. Daar moet je knokken voor die kwetsbare medemens. Ik kan natuurlijk niet meer zo vreselijk hard knokken. Maar ik wil ook niet te vroeg gaan slapen. Ik heb mijn kinderen beloofd dat ik zal proberen tachtig te worden.’

Opening academisch jaar 2021-2022. Lieke Werkman biedt scheidend rector Mechteld Jansen een speciale uitgave van PThUnie aan.

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

27

PROMOT�ES & PUBL�CAT�ES

Promotie: Psalmen als kunst

Op donderdag 28 november verdedigde Henk Vogel aan de PThU zijn proefschrift: Sing after God a new song.

Ritual-musical appropriations of Psalms in contemporary Dutch and Flemish culture. Buiten liturgische contexten wordt het psalmzingen heruitgevonden door kunstenaars en cultuurmakers. Zij voelen zich daartoe uitgedaagd door tradities van collectieve liturgische psalmzang. Niettemin lijken hun ideeën over tradities van collectieve liturgische psalmzang hen te belemmeren in het meer verdergaand verkennen van het potentieel van psalmzang, meer specifiek de gelaagdheid en ambiguïteit van het zich richten tot God, van individu en gemeenschap in collectieve psalmzang, en van het evenwichtig rechtdoen aan lijden en hoop in existentiële contemplatie. Henk Vogel (1992) studeerde Nederlandse taal en cultuur aan de RUG en volgde een onderzoeksmaster Nederlandse literatuur en cultuur aan de UU. Hij is actief als componist en (amateur)uitvoerder van voornamelijk kerkmuziek. Zijn promotores waren prof. dr. Marcel Barnard en prof. dr. Mirella Klomp.

Hoe voer je wezenlijke gesprekken in het pastoraat en de geestelijke verzorging? Daarover gaat het onderzoek What Layer Are We On? Conversational Hermeneutics in Chaplaincy and Pastoral Care, waarop Theo van Leeuwen op 20 januari aan de PThU promoveerde. Zijn onderzoek is een gedetailleerde analyse van de gesprekspraktijk, die aan geestelijke verzorgers en pastores concrete handreikingen biedt om met mensen van verschillende levensbeschouwelijke achtergronden effectief en behulpzaam in gesprek te raken over hun situatie. Belangrijke elementen daarin zijn de verschillende lagen van betekenis, het gebruik van metaforische taal en de bijdrage van de gesprekspartner. Daarnaast krijgen opleidingen verhelderende perspectieven aangereikt om toekomstige pastores en geestelijk verzorgers beter toe te rusten in gespreksvoering. Theo van Leeuwen studeerde theologie aan de UU en een deel klinische psychologie aan de Vrije Universiteit. Hij was predikant in Arkel en Spijkenisse. Tot begin dit jaar werkte hij bij Windesheim als docent pastoraat en existentiële zorg. Zijn promotores waren prof. dr. Martin Walton en prof. dr. André Mulder.

28

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

Promotie: De praktijk van het pastoraal gesprek

Het neemt steeds verder toe: de stress en eenzaamheid onder studenten. Ook in het voortgezet onderwijs zijn de cijfers onrustbarend. Zelfs bij leerlingen in het basisonderwijs begint het al. Er wordt veel over geschreven en er wordt van alles aan gedaan. Kees Boele, onder meer gepromoveerd theoloog, voorzitter van het CvB van de PThU en voormalig bestuurder bij de HAN, is van oordeel dat er drie oorzaken van stress onder studenten in het onderwijs zélf gezocht moeten worden: het perspectiefloze intellectuele klimaat in onze cultuur, een te optimistisch mensbeeld en de economisering van het onderwijs. Door het onderwijs als een vorm van muziek te zien, komt men enkele wezenlijke kenmerken van goed onderwijs beter op het spoor. Het

Kees Boele, Adagio. Een remedie tegen stress onder studenten.

Utrecht: KokBoekencentrum 2025. 224 pp., € 21,99.

boek wil zowel docenten als leidinggevenden en bestuurders prikkelen, uitdagen en bemoedigen, door hen te bepalen bij dat wat het hart moet zijn van hun instelling en bij… hun eigen hart.

Miljoenen Nederlanders zijn sinds 1566 gedoopt na het uitspreken van het doopformulier zoals dat tot op de dag van vandaag achterin menig gereformeerd psalmboek te vinden is. Waar komt dat formulier vandaan? Hoe heeft het zich sinds de eerste publicatie ontwikkeld?

Hoe is het opgebouwd? De auteurs van dit boek proberen antwoord te geven op dit soort vragen voor het doopformulier en voor het liturgisch materiaal waarmee het is gepubliceerd en dat tezamen als de Liturgie wordt aangeduid. De auteurs richten zich in het bijzonder op het ontstaan en de ontwikkeling van de teksten in de periode tussen 1566 en 1639. Naast het doopformulier betreft dat bijvoorbeeld het formulier voor de bediening van het avondmaal en het formulier voor de bevestiging van een huwelijk.

Tevens worden achttien gebeden besproken voor gebruik in de kerkdienst, aan huis en in kerkelijke vergaderingen. Een overzicht van alle publiek toegankelijke uitgaven in het tijdvak 1566-

Klaas-Willem de Jong en Wim Moehn (red.), De Nederlandse gereformeerde Liturgie 1566-1639. De teksten en hun dynamiek.

Hilversum: Verloren 2024, 670 pp., € 45,00.

1639 waarin de Liturgie is opgenomen en behouden zijn, completeert dit naslagwerk. Meer informatie via kwdejong@pthu.nl.

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

29

PROMOTIES & PUBLICATIES

Sommige slavernijparabels in het Nieuwe Testament worden wel ‘texts of terror’ genoemd, omdat de slaafgemaakten die erin voorkomen worden geslagen of zelfs in tweeën worden gesneden. Ondanks – of juist vanwege – dit geweld, worden slavernijgelijkenissen in de vroegchristelijke en vroegrabbijnse literatuur vaak gebruikt om de unieke relatie tussen God en zijn volk te illustreren. Sommige rabbijnse parabels stellen zichzelf zelfs hardop de vraag waarom God in bepaalde passages vergeleken wordt met een slavenhouder en niet met een vader.

In deze studie onderzoekt de auteur, postdoc onderzoeker bij de PThU bij het project ‘Slavernij’, redenen en betekenis van het gebruik van de meester-slaaf metafoor in de parabels: wat vertelt het ons over de vroegchristelijke en vroegrabbijnse theologie, inclusief mogelijkheden voor kritiek en verzet ten opzichte van het goddelijke, en wat zegt het over slavernij in de antieke wereld?

Martijn J. Stoutjesdijk, ‘You Are My Slaves.’ A Comparative Study of the Slavery Metaphor in Early Rabbinic and Early Christian Parables.

Jewish and Christian Perspectives 41.

Leiden: Brill, 2025. xii-408 pp. € 135,-.

De terugkeer van de deugdethiek wordt nogal eens gezien als een correctie op een typisch protestantse gebodsethiek. Deze gebodsethiek zou de voorbode zijn van een moderne plichtsethiek, waarin alle nadruk ligt op het juiste handelen op basis van plichten. In dit boek laat Pieter Vos, hoogleraar ethiek en geestelijke verzorging bij de krijgsmacht aan de PThU, zien dat de Reformatie geen breuk is met de klassieke en christelijke deugdethiek.

Er bestaat juist een rijke protestantse deugdethische traditie, al is die nog grotendeels onontgonnen. Deze traditie biedt interessante perspectieven voor een hedendaagse deugdethiek. Zijn deugden en goede praktijken te

Pieter Vos, Het goede in het gewone leven: Protestantse deugdethiek (Serie Verantwoording 45). Amsterdam: Buijten & Schipperheijn Motief 2025. 215 pp., € 23,90

30

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

verbinden met een goddelijke wet? Hoe kunnen we in het gewone leven deugden leren van voorbeeldfiguren? Kunnen deugdzame mensen zowel deugden als ondeugden hebben? En hoe kunnen we groeien in de deugden?

Tekstborden, zoals die waarop de Tien Geboden zijn afgebeeld, zijn een even karakteristiek als over het hoofd gezien onderdeel van historische Nederlandse protestantse kerkinterieurs. In dit boek beschrijft Jacolien Wubs, die onlangs kwam werken in het kader van het PThUonderzoeksproject ‘Grond’, zulke tekstdecoratie als een innovatieve vorm van kerkelijke beeldcultuur die opkwam na de beeldenstorm, en

Jacolien Wubs, werd ingezet in het geschikt maken van kerken voor de viering van de To Proclaim, to Instruct gereformeerde eredienst. Deze rijk geïllustreerde studie is gebaseerd and to Discipline. The op een brede inventarisatie van tekstborden en tekstschilderingen Visuality of Texts in in kerken in de voormalige Nederlandse Republiek (ca. 1575-1800).

Calvinist Churches in the Een verkenning van tekstdecoratie rondom de Noordzee – in Dutch Republic, Anglicaanse, Deens-Noorse lutherse en Oost-Friese lutherse verschenen in de serie: kerken waar calvinistische invloeden zich lieten gelden ‘Kunst und Konfession – toont verbondenheid voorbij de breuk die de in der Frühen Neuzeit’ (8).

Reformatie in de Kerk teweegbracht.

Regensburg: Schell + Steiner: 2024, 456 pp, € 50,00.

Advertentie

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025

31

AGENDA 6 MEI 2025

INGRIJPEN! SYMPOSIUM EN ORATIE MARJO KORPEL In een wereld die piept en kraakt onder menselijke uitputting en onberekenbare wereldleiders horen we vaak de verzuchting dat God nu toch eens zou

geloofsvorming. De cursus biedt verbinding tus-

moeten ingrijpen. Maar waar en hoe zou dat ingrij-

sen theoretische perspectieven, competenties en

pen dan gezien kunnen worden? Hierover houdt

praktische uitvoering. Plaats: PThU. Docenten:

de PThU het symposium 'Ingrijpen! Gedachten

Ronelle Sonnenberg (PThU), Sabine van der

over Gods interventie in de wereld', met aanslui-

Heijden (CHE), Gert Schouten (PKN), André

tend de oratie van prof. dr. Marjo Korpel. Aanmel-

Groenendijk (HGJB). Kosten € 2200,-.

ding via pthu.nl/korpel.

17 MEI 2025

INSPIRATIEDAG: SAMEN OPLOPEN

16 EN 17 JUNI 2025

PAO-CURSUS: OUDE BRONNEN, NIEUWE TIJDEN Hoe spreken de Bijbelse teksten in onze actua-

Deze dag is bedoeld voor iedereen die als pastoraal

liteit? Deze tweedaagse cursus zoomt in op de

bezoeker, ouderling, geestelijk verzorger predikant

stap van de tekst naar de preek. Het is de stap

of kerkelijk (jeugd)werker actief is in pastoraat of

die iedere voorganger zet, in alle verschillende

geestelijke begeleiding. Op deze dag maak je kennis

contexten. Maar hoe doe je dat? Hoe kun je met

met oude en nieuwe vormen van geestelijk optrek-

al de nodige jaren preekervaring weer met een

ken met mensen en (her)ontdekt hoe waardevol

frisse blik kijken naar de oude teksten en naar de

geestelijke vorming en geestelijke begeleiding is.

actualiteit waarin we die nu horen? Plaats: Nieuw

Een dag om inspiratie op te doen en zelf geïnspi-

Hydepark, Doorn. Docenten: dr. Ad van Nieuw-

reerd weer naar huis te gaan. Sprekers zijn dr. Theo

poort en dr. André Verweij. Kosten € 768,-.

Pleizier, docent praktische theologie aan de PThU, en diaken en geestelijk begeleider Rob Polet. De dag vindt plaats in de Plantagekerk in Zwolle. Aanmelding via geestelijkebegeleiding.nl.

Bijbelstudies PThU

5 JUNI 2025 (EN DRIE DATA IN HET VOLGENDE COLLEGEJAAR)

PAO-CURSUS: INTERGENERATIONELE GELOOFSVORMING

Wil je in jouw gemeente in gesprek over racisme? De PThU ontwikkelde vijf Bijbelstudies waarmee je aan de slag kunt. De studies zijn onderdeel van een methode waarmee je

Hoe houden we jonge generaties betrokken bij de

zelf Bijbelstudies over dit onderwerp

kerk en het geloof? In deze cursus onderzoek je

kunt ontwikkelen. Download ze via

de mix van pedagogisch, sociologische, en theo-

pthu.nl/bijbelstudie.

logische inzichten rondom participatie van jonge mensen (0-35 jaar) en intergenerationeel kerkzijn, met bijzondere aandacht voor intergenerationele

Het complete PAO-aanbod vindt u op pthu.nl/onderwijs/nascholing/ 32

PThUnie | Jaargang 19 | nummer 1 | april 2025