l
l
Pipiwharauroa Kohitātea 2023
Pukapuka: Toru Tekau
He punenga, he hoa, he pononga, he pāpā
Ko Horouta te waka Ko Puketapu, ko Mātiti ngā maunga Ko Te Ārai te Uru, ko Maraetaha ngā awa Ko Rongowhakaata, ko Ngāi Tāmanuhiri ngā iwi Ko Ngāti Maru, ko Rangiwaho ngā hapū Ko Whakatō, ko Muriwai ngā marae. Kātahi te tangata maha ngā tūmomo āhuatanga te kitea e te tangata, ko Fred. He tangata pono ki tana whānau, ki tana iwi me te hapori whānui. He tangata koi te hinengaro, ka rangona tōna waha e hāparangi, e katakata ana ahakoa kei whea. Ka menemene tonu te tangata ki ana kōrero hīanga, ki ana kupu hātakēhi. He tangata hūmārie, ngākaunui, he tangata mahi ngākau pono, me te mahi tikanga pono, ka whakanuia e te tini, e te rahi puta noa i Te Tairāwhiti whānui. Ko ōna mātua ko Hiwi Rori Maynard Jnr rāua ko Rina (Lena) Waipare Wyllie. Nā rāua, ka whai pānga a Fred ki ngā iwi o Rongowhakaata, o Ngāi Tāmanuhiri, o Te Aitanga a-Māhaki, o Ngāti Kahungunu me Ngāti Porou. I te matenga ohorere o tana pāpā, ka moea a Jack Robin e tana māmā, ā, ka noho pūmau, ngākau pono tonu a Fred ki a Jack Robin. I kuraina a Fred i te Te Kura o Manutūkē me Te Kura Tuarua o Tūranga Tane. I te mutunga o te kura, i haere ia ki Tāmaki Makarau ki te Akoranga Mahi (Trade Training). I te mutunga o ana whakamātautau, ka eke panuku ki te taumata o taua akoranga o Aotearoa huri noa, kātahi ka tūtaki ki a Kāwana-Tianara Tā Arthur Porritt i Tūranga.
Inside this month...
Page 2
Panui: Tahi
I tana hokinga mai ki Tūranga, ko te putanga tērā o tana ihu - āe mārika, te whiwhinga o tana tiwhikete whakangungu, ana, ko tērā te urunga atu ki Poverty Bay Electrical Power Board, mau ana mō te toru tekau tau.
I noho a Fred hei heamana mō Te Reo Irirangi o Tūranganui ā Kiwa – Tūranga FM; nāwai, ka whakataungia a Fred hei kaiwhakahaere mō te teihana. Kātahi nei te tūnga tino pai rawa ki a Fred, ā, tino harikoa ko ia te kaiwhakahaere o Tūranga I te tau 1972, ka moe ia i a Sharon, ā, ka FM i te taonga i Te Pou Irirangi Toa o Te puta ā rāua tamariki tokowhā. Nāwai, ka Tau 2016. puta ngā mokopuna tokoono. E rua putanga he māhanga. Tino kaingākau tahi rāua a Fred E ai ki a Ronald Nepe, te Kaiwhakahaere me Sharon ki te taha mātauranga me te kaha Matua o Te Rūnanga o Tūranganui ā Kiwa, whakatō i taua whakaaro me taua āhuatanga tika tonu kia whakanuia a Fred, te kaipara ki ā rāua tamariki, mokopuna me te hapori i te huarahi o te nuinga o ngā kaupapa hoki puta noa i Te Tairāwhiti me ana mahi ki Te Whakaruruhau o Ngā Reo Irirangi Māori Pono mārika, kāre i tua atu, ko te whutupōro, me te mōhio hoki e whai pānga ngā iwi o ko YMP. Mai i te kaitākaro, ki te kaiako, pūmau Tūranga ki ngā take ā-motu, ā-tōrangapū. taketake, hei kaiwhakahaere, tau tonu ana pūkenga hei whakahaere tikanga. I te tau I te pō poroporoaki, ka whakapuaki ana 2015, i whakawhiwhia ia ki te Tohu Mema kaimahi i tō rātou arohanui me tana taha Toiora. He kaiwawao hoki ia mō Poverty Bay maroke, tana tikanga ‘kaua e pā mai’. Ki Rugby Referees mō te wā poto, ā, ka huri ki ngā whakaaro o Fred, he tangata ia nā ngā te āwhina i Te Kura o Manutūkē me ngā tīma tāngata, he tonotono. He tangata ngahau, whutupōro Māori o Tūranga. he tangata atawhai, he tangata tino pono ki tana whānau, ki tana iwi me te katoa i I taua wā, ahakoa he nui ngā piki me ngā tautoko i a ia i ngā tau kua pahure. I tua heke, i ārahi ia i Te Kura o Manutūkē ki te atu o ana hoa tata, ko Willie Te Aho tana whakatū i te Rūmaki Reo Māori, ā, i noho hoa i kōrero mō ana pūkenga ki te ārahi, ia hei mema kōmiti whakahaere mō ngā ki te tautoko, te tohu o te maire tū wao. mahi whakanui i te rua tekau mā rima tau o te kura. He tangata patu, whakaweto E kore te aroha ahi hoki i te Manutūkē Fire Brigade, ā, ka E maroke i te rā noho hoki hei mema komiti whakahaere o Maraetaha Incorporation; whai muri mai, i Mākūkū tonu noho hei heamana mō Rongowhakaata Ngāi I aku roimata e Tāmanuhiri Kōkiri. I te tau 1986, ka noho ia hei kaitiaki, hei kaihautū mō Rongowhakaata i Te Rūnanga o Tūranganui ā-Kiwa, hei kaitohutohu i Cedenco, me te mahi mutunga kore i ngā komiti o te rūnanga i mua i te nohanga hei heamana. Pono tonu a Fred ki te wawata a Te Rūnanga mō te kaupapa o Te Tino Rangatiratanga
Tūranga Tangata-rite Tūranga Makaurau Tūranga Ararau Tūranga-a-Mua Tūranganui-ā-Kiwa
E ai ki a John Ruru, te heamana o mua, mā te tino tangata ka kitea te huarahi e puta ai te ihu i te raruraru, āe mārika, ko Fred tērā - te para huarahi e tau ai te puehu, e oti ai te mahi. He mema ia o te poari kaitiaki o Te Kura Tuarua o Tūranga Tane, he kaitautoko hoki i ngā kerēme a Tūranga ki Te Arawhiti. Mai i te tīmatanga o Rongowhakaata Iwi Trust, hiaroa a Fred e pono tonu ana ki te kaupapa.
TĀMANUHIRI TŪTŪ POROPORO TRUST
Pages 4 & 5
He Raumahara Rangi Moeke
Pages 7- 10
Tūranga Ararau 2023 Courses
Pages 12 & 13 He Kōrero
Page 16
Tūranga Ararau