R. S. Thomas

Ein stad mellom tru og tvil

R. S. Thomas

Ein stad mellom tru og tvil DIKT I UTVAL Gjendikta av Hans Johan Sagrusten Etterord ved Ă˜yvind Lerø

efrem 2013

R. S. Thomas: Ein stad mellom tru og tvil Utval og norsk gjendikting ved Hans Johan Sagrusten © Efrem forlag 2013 Omslag og sats: Øyvind Lerø, Efrem forlag Trykk: Scandbook Sett med Chaparral Papir: 100 g Munken Premium Cream © Kunjana Thomas 2001 © Bloodaxe Books, lisensiert frå Villanden forlag, for dikt frå Collected Later Poems ISBN 978-82-92922-27-9 Efrem forlag, Follese post@efremforlag.no www.efremforlag.no

innhald Forord

9

Landsens kyrkje 15 Fjellandet i Wales 16 Fiskane 17 I ei landsens kyrkje 18 Utsynet frå glaset 19 Landsens prestar 20 Ein diktar døyr 21 Musikaren 22 Til dømes 23 Heia 24 Klokketårnet 25 Gudsteneste 26 I kyrkja 27 Presten 28 På kne 30 Kain 31 Via Negativa 32 Øya 33

Riket 34 Då han kom 35 Ordet 36 Amen 37 Sending 38 Bøna 39 Poste restante 40 Forhandlingar 42 Kapellet 43 Ann Griffith 44 Månen i Lleyn 45 Brått 47 Utkast 48 Ivan Karamasov 49 Jul i ei fjellbygd 50 Striden 51 Såleis 52 Det lever 53 Valet 54 Ekteskap 55 Den gylne åkeren 56 Llananno 57 Å sjå utover havet 58 Godt 59 Han som lyder i roa 60 Kjernefysisk 61 Lovsong 62 Det er slik det er 63 Mellomrommet 64 Våpenhuset 66 Spelet 67 Skuggar 68

Vegskiltet 69 Justeringar 70 Venting 72 Den tome kyrkja 73 Svaret 74 Fråværet 75 Pilegrimsferder 76 Pakta 78 Marknadsdag 79 Blomar 80 Nærværet 81 Brått 83 Bodskapen 84 Denne andre 85 Ventetid 86 Tilbaketrekking 87 Eit kratt i Lleyn 89 Lyngheia 90 Folkeeventyr 91 Svar 92 Sjå ut 93 «Kyrkja er lita» 94 «Eg ser ut på det tidlause havet» «Når vi er veike» 96 På bølgjevis 97 Eit ekteskap 98 Trekkfuglar 99 Aldersheim 100 Stilt 101 Tagnad 102 Planetarisk 104 Saman 105

95

Rik 107 Løna 108 Høgtid 109 Gravstein 110 Samanlikningar 111 «Spør ikkje meg» 112 «Det rikaste språket» 114 Etterord «Orda er ikkje lenger stigen» 117 Notar 141 Register over kva samlingar dikta er tekne frå Tidlegare gjendiktingar 155

149

FORORD Få har skrive så sterkt om tvil og tru som Ronald Stuart Thomas (1913-2000). Han skreiv om den tunge kjensla av Guds fråvær, og om dei lysande glimta då han likevel kjendest nær. Han skreiv om Gud i bilete han fann i heimlandet sitt, Wales, bilete frå heiene og liene i fjellandet der, og bilete frå kysten med fuglane, tidvatnet og bølgjene. Gjennom 25 diktsamlingar, skrivne over ein periode på over femti år, utforskar Thomas dei gåtefulle og løynde sidene ved Gud. R. S. Thomas er ved sida av Dylan Thomas den fremste lyrikaren i Wales i etterkrigstida. Han var prest i den anglikanske kyrkja og skreiv mange dikt omkring åndelege emne. Det sterke forholdet hans til Wales er ei anna kjelde til forfattarskapet hans. På sine eldre dagar engasjerte han seg sterkt for walisisk språk og kultur, ikkje berre gjennom diktinga si, men òg på folkemøte og i intervju.

Thomas vart fødd i Cardiff i 1913. Han voks opp på øya Holyhead, som son til ein sjøkaptein, og var einaste barnet i familien. Sjølv om han var fødd i Wales, voks han

9

opp med det engelske språket. I vaksen alder lærte han seg walisisk, men han skjøna at han aldri kom til å meistre det godt nok til å skrive dikt på språket.

Thomas vart ordinert til prest i 1936. Gjennom eit langt presteliv gjorde han teneste mange stader. Flyttingane frå prestegjeld til prestegjeld teiknar eit slags mønster for den indre utviklinga hans: Han tok til i aust, i dei områda av Wales som var sterkast prega av engelsk språk og kultur, og enda opp lengst ute i vest, på ei vêrhard halvøy i eit område der det walisiske enno stod sterkt.

Han gifte seg med kunstnaren Mildred Eldridge i 1940.

I 1942 kom Mildred og R. S. Thomas til det fyrste av tre prestegjeld der han skulle vera nokså lenge: Manafon, som ligg avsides i fjellandet i Midt-Wales. Det var her Thomas skreiv dei fyrste diktsamlingane sine. Mange av skildringane hans av det walisiske fjellandet vart skrivne i desse åra, eller dei tek fram att minna frå Manafon.

I 1954 flytte Mildred og Thomas ut mot vestkysten. I 18 år var Thomas prest i Eglwys-Fach, inst i ei vik i Cardiganbukta. Og frå 1972 til 1978 var han prest i Aberdaron, ytst på Lleyn-halvøya nordvest i Wales. Prestegjeldet ligg ute i havgapet, med hardt vêr og eit rikt fugleliv. Denne bilet­ verda finn vi att i dei seinare dikta hans. Etter at han vart pensjonist, busette han seg i ei lita hytte utan moderne hjelpemiddel, ytst ute på spissen av halvøya.

Mildred døydde i 1991, etter å ha vore sjuk i fleire år.

Etter at Mildred var død, skreiv Thomas nokre av dei finaste dikta som nokon har skrive om ektefellen sin. Han gifte seg sidan på nytt med Betty Vernon. Ronald Stuart Thomas døydde i år 2000, 87 år gamal.

Også i dei dikta som har ein åndeleg tematikk, finn vi det walisiske landskapet. Vi møter gamle kyrkjer der

10

Thomas gjorde teneste, vi ser åsane og liene der dei småe gardsbruka ligg. I dei seinare dikta til Thomas møter vi ikkje minst havet. Det uendelege havet og dei stadige bølgjeslaga står for Thomas som bilete på den endelause ventinga på Guds nærvær.

I Aberdaron finn vi eit anna bilete som pregar diktinga til Thomas: Fuglane og deira årlege trekkreiser. Han samanliknar lengsla etter Guds nærvær med ventinga på ein sjeldan fugl. Ventinga kan til sist bli så full av lengsle at ho får eigenverdi. Ja, fuglekikaren ville nesten bli skuffa, om den sjeldne fuglen endeleg dukka opp.

Det er kjensla av Guds fråvær som opptek Thomas.

Kvar gong eit menneske møter Gud eller kjenner nærværet hans, er det berre som ein uklår skugge, eit spor vi ikkje kan tyde. Men fråværet kan somme tider vera så intenst, så fullt av lengsle, at ein ikkje ville ha vore det forutan. Ja, fråværet liknar nokre gonger på det nærværet ein stundar etter.

Thomas var ein produktiv diktar. Han skreiv fleire enn 1500 dikt. Utvalet i denne boka er ikkje ordna tematisk, men kronologisk. Likevel følgjer dei éin tråd i forfattarskapet hans: Eg har lagt vekt på dei dikta der Thomas skriv om åndelege spørsmål, og særleg dei som handlar om kjensla av Guds fråvær. Eg har òg valt ut nokre av dei vakre dikta han skreiv om Mildred. Thomas var aktiv som diktar heilt til det siste. Han gav ut mange diktsamlingar etter at han vart pensjonist, og fleire av dei beste dikta hans vart til i alderdomen. Har var nominert til Nobelprisen i litteratur i 1995, som gjekk til Seamus Heaney.

Eg vart kjend med diktinga til R. S. Thomas gjennom boka «Efter Jeriko» (Solum Forlag, Oslo 1990), der Henning Kramer Dahl har gjeve ei rad med gjendiktingar av

11

dikta til Thomas. Nokre av desse dikta har eg òg omsett.

Sjå liste over desse bak i boka.

Takk til konsulentane som på ulike steg i arbeidet har gjeve meg mykje god og nødvendig hjelp med manu­ skriptet: engelskprofessorane Arthur O. Sandved og Bjørn Tysdahl, og forfattar og teolog Oskar Stein Bjørlykke. Dei veikskapane som enno måtte vera i boka, er det eg sjølv som har stelt til.

Takk til professor Tony Brown ved universitetet i Bangor for gode råd kring utvalet av dikt og for hjelp med dei litterære referansane. Professor Brown er dessutan assisterande leiar for R. S. Thomas-studiesenteret ved Universitetet i Bangor. Han er meir enn viljug til å hjelpe den som ønskjer å setja seg meir inn i diktinga til Thomas.

Takk òg til dr. Peredur Davies ved universitetet i Bangor for hjelp med lydskrift til dei walisiske stadnamna.

Ei særleg takk går til Øyvind Lerø i Efrem Forlag, som hadde lese R. S. Thomas i mange år alt, då manuskriptet med gjendiktingar dumpa ned i postkassa, og som var viljug til å satse på ein walisisk diktar dei færraste her i landet har høyrt om.

Hans Johan Sagrusten

12

«The nearest we approach God … is as creative beings. The poet, by echoing the primary imagination, recreates. Through his work he forces those who read him to do the same, thus bringing them ... nearer to the actual being of God as displayed in action.»

R. S. Thomas The Penguin Book of Religious Verse (1963), s. 8

13

Landsens kyrkje (Manafon) Kyrkja står der, bygd av stein frå elva, skøyr av ljos, som om ein pust kan knusa det tunne skalet, spille vatnet som krusar, stilt som solskin, i skåla som er kvelva.

Men ho står der enno. Lette blomar slår i vakre bølgjer kring vegger elva har danna med si mjuke omsorg, men ingen kjærleg Gud stanar for hennar skuld den stigande flaumen av strå.

15

På kne Stunder av stor ro, på kne framfor eit altar av tre i ei steinkyrkje om sommaren, ventar på at Guden skal tala; lufta er ein stige for stilla, solljoset slår ein ring om meg, liksom eg spela ei stor rolle. Og publikum er stille, heile den tette krinsen av ånder som ventar, liksom eg, på bodskapen.

Suffler meg, Gud, men ikkje enno. Kvar gong eg talar, endå om det er du som talar gjennom meg, er det noko som går tapt.

Meininga ligg i å vente.

30

Kain Abel såg på såret som bror hans gav han, og elska han for det. Kain såg blikket hans og slo han på nytt. Blodet ropa frå marka; Gud lydde.

Han spurde ut Kain. Men Kain svara: Kven skapte blodet? Eg bar fram for deg reine offer: det blonde håret til kveitekornet, dei knoklete grønsakene, blomane, ting som ikkje ropa ut si smerte, som blødde i det stille. Du ville ikkje ta imot dei.

Og Gud sa: Det var ein del av meg sjølv han gav meg. Lammet var rive ut or mi eiga side, det dinglande hovudet, dei raude tårene som fall – dei var som ein spegel for meg, der eg såg mitt eige bilete. Eg salva meg sjølv til vegen mot det fordømte treet, som er staden for di gjerning.

31

Via Negativa Nei då, eg har aldri tenkt anna enn at Gud er det store fråværet i livet vårt, den tome tagnaden inne i oss, staden vi går til og leitar, ikkje i von om å koma fram eller finne. Hans stad er glipene i kunnskapen vår, mørkret mellom stjerner. Vi går etter ekkoet hans, ser fotefara der han nett gjekk. Vi stikk handa i sida hans og vonar å finne henne varm. Vi ser på menneske og stader liksom han òg hadde sett på dei, men finn ikkje spegelbiletet hans.

32

Øya Og Gud sa: Eg vil byggje ei kyrkje her og gjera så folket her må tilbe meg og slå dei med fattigdom og sjukdom, til løn for hundreår med hardt slit og tolmod. Og veggene skal vera harde som hjarto deira, og vindaugo sleppe inn ljoset motviljug, som sinnet deira, og orda frå presten drukne i jamringa frå vinden. Alt dette vil eg gjera, sa Gud, og sjå kor det bitre i augo deira veks, kor lippene fyllest med verk frå bønene deira. Og kvinnene deira skal føde på altara mine, og eg skal velje dei beste av dei til å kastast attende i havet.

Og det var berre på éi øy.

33

Riket Det ligg langt av lei, men der inne går mykje ulikt føre seg: Høgtider der den fattige er konge og den lungesjuke er lækt, speglar der blinde ser seg sjølve og kjærleiken ser attende på dei, industri som reparerer krøkte kne og sinn som er knekte av livet. Det ligg langt av lei, men du kjem dit på eit blunk, og inngangen er gratis. Om du vil reinse deg sjølv for all attrå og stelle deg fram med tome hender berre, og den enkle gåva som er trua, grøn som eit lauvblad.

34

Då han kom Og Gud heldt i handa ein liten klode. Sjå, sa han.

Og sonen såg. Langt borte, som gjennom vatn, såg han eit solsvidd landskap med skarpe fargar. Ljoset brann der, utbrende hus kasta lange skuggar; ein blenkjande orm, ei elv snodde seg fram, glimande av slim.

På ein naken ås la eit nake tre eit sorgfullt drag over himmelen. Mange menneske strekte dei tunne armane sine mot det, liksom dei venta på at ein bortfaren april skulle koma attende til dei krosslagde greinene. Sonen følgde dei med auga. Lat meg fara dit, sa han.

35

Ordet Ein penn kom til synes, og guden sa: «Skriv korleis det er å vera menneske.» Og handa mi stod lenge still over den blanke sida, heilt til bokstavar tok til å forme seg på den nakne flata, lik fotefaret til ein vandrar som har gått seg vill, og eg stava ordet «einsamt». Og handa mi ville til å stryke det ut, men røystene frå alle som ventar ved livets vindauga, ropa: «Det er sant.»

36

Amen Alt var førebudd: møya med barn, fødselen i Betlehem, den turre vandringa opp til Jerusalem. Profetane sa det på førehand, skriftene forplikta han til å godta det. Judas gjekk til verket med det bitre kysset sitt; kva anna kunne han gjera?

Den høge alders visdom, takka for lang og tru teneste, er ikkje for ein frelsar. Han måtte drepast; frelsa måtte vinnast gjennom endå ei synd. Treet, den gamle kløyvinga i tilværet, med røtene djupt i tankemørkret, var planta av Gud. Det er inga meining i livet om det ikkje finst menneske til å avvise kjærleiken. Gud treng martyriet hans.

Dei milde augo ser ned frå Krossen i omvend triumf. Kva bryr det han at offera folk kjem med, er så småe?

37

Lovsong Eg lovar deg fordi du er kunstnar og vitskapsmann i éin. Kvar gong eg blir skremd av makta di, ser kva under du gjer med ein vinkel, kan eg høyre deg nynne for deg sjølv i eit notesystem som Beethoven drøymde om, men aldri fann.

Du lèt skalaer strøyme i regnvatn og havvatn, slår akkordar med ljoset om morgonen og kvelden, formar skulpturar med skuggar, føyer i hop lauv ved lauv, når våren kjem, til strofer i eit endelaust dikt. Du talar alle språk og ingen, du svarar på våre mest komplekse bøner med den enkle forma til ein blome, konfronterer oss, når vi vil temje deg til vårt bruk, med rasande virus under linsene våre.

62

Det er slik det er Med fingrane gjer ho maling til blomar, med kroppen får ho blomane til å minne om seg. Ho er alltid i arbeid og lappar vårt ekteskaps kledning, ho plukkar lik ein fugl etter noko vi kan eta. Finst det tornar i livet mitt, er det ho som trykkjer brystet mot dei og syng.

Når ho skjenner, er orda hennar for kvasse. Etterpå er ho i timevis oppteken med å gni smil inn i såra. Eg såg henne då ho var ung og brusa instinktivt med heile mi fjørdrakt for å vinne henne. Ho lét seg ikkje lure, men ho godtok meg, slik ei jente gjer når månen er smal og kjærleiken vantar, som ein ho kunne byggje ein heim i lag med til barnet ho hadde tenkt seg.

63

Eit ekteskap Vi møttest

under ei skur av fuglesong.

Femti år gjekk, kjærleikens augneblink

i ei verd som trælar under tida.

Ho var ung; eg kyste med augo

att og opna dei mot rynkene hennar.

«Kom» sa døden og valde henne til

partnar før siste dansen. Og ho,

som i livet hadde gjort alt

med ynde som ein fugl, opna no nebbet

og sleppte eit sukk, ikkje

tyngre enn ei fjør.

98

Trekkfuglar Han er det store tome vi lyt ut i, og vi skrik til kvarandre på veg i den retninga han blæs frå. Kva gjer det om vi aldri kjem fram for å hekke eller overvintre i vår eiga forståings klimasone?

Dette er nok – at vi har fått venger og ei kompassnål i vårt sinn som peikar mot hans aude nordpol.

Og det er tider, endåtil ved polen, då han lèt vera å trekkje seg attende, slik at det er ljost der heile natta lang.

99

etterord

«Orda er ikkje lenger stigen» Utsegna er R. S. Thomas’ eiga ‘helsing’. Ei utsegn for tap av tru og håp? Det kan hende, vi får sjå. Det er henta frå det siste diktet i denne samlinga, og sist står det òg i Residues, samlinga diktaren var i gong med og visste ville bli utgjeven kort tid etter sin død. Han døydde i år 2000, i Wales, der han flytte lengre og lengre vest utover i sitt 87-årige liv, fødd som han var i 1913; dei eldste spora av R. S. Thomas er difor 100 år i år.

Ein stad mellom tru og tvil tar seg fram i dei siste femti. Det er eit stykke veg frå Spindrift, diktarens første diktsamling som vart skriven på 1930-talet og aldri utgjeven, og til grinda som opnar seg inn til dei markante samlingane Sagrusten har hovudstamma i utvalet sitt frå.

Dette er dikt som etablerte Thomas som ein hyrde ‘med lykti i hand’ – for å låne ord sagt om Arne Garborg – for å kaste lys over sitt hovudtema: Gud og hans fråvær; Guds mørke nærvær.

Dikt skrivne før 1963 er difor knapt med, og mange er det heller ikkje frå dei aller siste samlingane. Heilt nyleg kom samlinga Uncollected Poems, og nye bøker om

117

diktaren utgjevne i 2013 er ein tendens vi har sett ei stund; det er ikkje berre jubileums-virak. * Den mange først tenkjer på når walisisk dikting blir nemnt er ein annan Thomas enn ‘R.S.’ Dei var like gamle, men der R.S. både vart gamal og rik på sjølvkritikk, døydde Dylan Thomas, eit ung-geni og tyngja under sjølvøydelegging, så altfor tidleg. Litterært var dei nok begge inspirerte av ein tredje Thomas av walisisk opphav: Edward.

R.S. oppdaga Edward Thomas allereie i sin ungdom, og den eldre (som i røynda aldri vart gamal) vart viktig for den tidlege diktinga til R.S. Utover på sekstitalet, då R.S. for alvor byrja utvikle sin eigen stil, såg han med nye auge på Edward Thomas; her fann han ein som hadde absorbert mykje av Wordswort’s symbolisme, og noko av Keats’, inn i si dikting. Den kjenslefylte og psykologisk underbygde naturpoesien til Edward Thomas kunne reflektere individet og hennar psykologiske situasjon, framandgjeringa for oss sjølve og vårt univers, det framande og ukjende i oss og utanfor oss. Så langt Edward.

R.S. kan i samanlikning med Dylan virke tørr og tung. Men om ‘vår’ Thomas hadde mottatt Nobelprisen i litteratur i 1996 – og ikkje berre vorte nominert – ville saka om kven som er å rekne for Wales’ store diktar vore mindre diskutabel – på papiret.

Hadde vi spurt R. S. Thomas sjølv, ville han nok ha svara på eit uforståeleg walisisk. Han gjorde det om spørsmåla var for dumme.

R. S. Thomas snudde ikkje kappa etter vinden. Men med dette var han òg eit trugsmål for seg sjølv; han stod i fare for å skyggje for sin eigen poesi. I eit barskt, overskya,

118

men vakkert og turist-infisert Wales, vart Thomas teikna som eit kulturelt ikon, beisk, ugjestmild og kald som den fuktige vestavinden mange walisarar gladeleg sendte vidare inn over engelsk land.

Diktaren var ikkje snar til å la seg intervjue, men han var heller ikkje heilt taus; han gav ut ein sjølvbiografi. Neb var rett nok på walisisk – og skriven i tredje person – og når vi les byrjinga på Ian Hamiltons melding av den andre sjølvbiografiske boka Thomas kom med (1997), forstår vi at R. S. trivst i det tvitydige: R.S. Thomas’s four autobiographies (four memoir essays, really) were written in Welsh, and the most substantial of the four – first published in Wales a dozen years ago – was titled Neb, which means ‘nobody’: as in ‘a nobody’ or ‘nobody very special’. And this fits with our uncertain view of Thomas these past four decades.

Has this poet been too humble? Or has he been too proud? Is he to be admired for self-effacement or chastised for self-absorption? Over the years, Thomas has asked himself such questions many times, and his replies have been as non-definite as ours.

Konteksten gjorde at mange kritikarar peika på R.S.’ viktige rolle som poet for Wales, men sjølve dikta vart i for stor grad marginaliserte. Rett nok selde han samlinga Collected poems i eit opplag på tjue tusen, støtta opp av ein stigande popularitet og skriving som nok etablerte diktaren, men som i liten grad hadde framheva dikta ut frå dei litterære kriteria åleine.

Debatten om kvaliteten på dei litterære kleda til diktaren har difor kome og gått og aldri heilt vorte konkludert.

119

Prosodien (i vid tyding) – stil og teknikk, form og rørsler – har fått for lita merksemd, vil dei fleste vere einige om.

Alt i 1972 erklærte magasinet Poetry Wales, i ei utgåve dedisert R. S. Thomas, at han var Dylan Thomas’ arvtakar. Motsett har den walisiske poeten Robert Minhinnick meint at R. S. Thomas har vore overvurdert.

Dei seinaste åra har det stadig kome til artiklar om diktarens eigenart; M. Wynn Thomas, ein av dei fremste ekspertane på R. S. Thomas, og poetane Damian Walford Davies og Damian Lloyd, bør her nemnast.

Men det er professor i moderne britisk litteratur, Daniel Westover, sjølv litterært prisløna poet, som har dykka djupast ned i tematikken. Han kom nyleg med boka R. S. Thomas, A Stylistic Biography. Her kjem han med ein kritisk gjennomgang av R. S. Thomas’ prosodi og utvikling.

Sjølv om han meir ønskjer å opne for samtale enn å konkludere, gjer han det òg; R. S. Thomas var den mest stilistisk progressive poeten i sin generasjon, seier han.

Westover siterer poeten J. Meek-Davies i konklusjonane sine som i ei melding av innleiingsvis nemnde Residues seier at R. S. Thomas sjølv i døden maktar å liggje føre.

Unge Westover stør tanken om at ein ny generasjon av kritikarar må ny-lese R. S. Thomas, fristilt frå ikonet. * Sjølv om ikonet på mange måtar tedde seg som éin i rørsla av beiske munkar som på 300-talet drog ut i den egyptiske øydemarka for å søkje Gud i stilla og einsemda, hadde han – som ein hovudperson i populære fiksjons-sjangrar – ein fasettert karakter; han gifte seg på nytt 83 år gammal.

Underleg er det likevel ikkje at dei vakre kjærleiksdikta Thomas skreiv på slutten av livet sitt, ikkje var til henne,

120

men retter seg til den første kona; Mildred Eldrigde, biletkunstnaren – ‘Elsi’.

Mannen som knapt tala med nokon (heller ikkje med Elsi, i følgje sonen Gwydion) talar di tydelegare då han 78 år gamal i sine eigne hender ber Elsi inn i heimen og opp til soverommet på loftet for at ho skulle få oppfylt sitt siste ønske: å døy heime. Han ville vere brudgom òg i døden. Og kjærleiksdikta til henne, om dei så er skrivne på forblåsne klippeformasjonar i Wales, er vakre krystallar, som snøkorallar. samanlikningar Med alle lette ting likna eg henne, med ei snøfjon, ei fjør.

Eg hugsar ho kvilte mot armen min då vi dansa, lik ein fugl på reiret, redd egga skulle knusast, redd ho låg for tungt på kjærleiken vår. Snø smeltar, fjører blæs bort; eg har senkt oska hennar ned i meg lik eit anker.

121

I diktinga hentar R. S. Thomas metaforar frå naturen, og i kjærleiksdikta særs fuglane, og, som vi seinare skal sjå, frå sin praksis som anglikansk prest; han har ein balansert bruk av sterke verkemiddel; spranga i tid og fargetonar er elegante, og fremst av alt: dei medvitne brytingane av verselinja er ein særeigen signatur som mangfaldiggjer tydingane. eit ekteskap Vi møttest

under ei skur av fuglesong.

Femti år gjekk, kjærleikens augneblink

i ei verd som trælar under tida.

Ho var ung; eg kyste med augo

att og opna dei mot rynkene hennar.

«Kom» sa døden og valde henne til

partnar før siste dansen. Og ho,

som i livet hadde gjort alt

med ynde som ein fugl, opna no nebbet

og sleppte eit sukk, ikkje

tyngre enn ei fjør.

122

Som mange fromme gudsvener har freista å tale om trua, slik skriv Thomas om kona si. (Frå «Det er slik det er»): … Finst det tornar / i livet mitt, er det ho / som trykkjer brystet mot dei og syng.

Nyleg kom ei utval med tittelen Poems to Elsi (Damian Watford Davies, 2013), der ordet ‘til’ er heilt bevisst. Å bruke preposisjonen ‘om’ blir ofte ikkje rett. I diktet «Til dømes» (side 23), med både vakre og bittersøte ord, er det lett å tenkje at det er diktaren med si Elsi som diktet handlar om. Men vi må ikkje gløyme at diktet er frå ei tidleg samling. Kvinna som døyr i diktet er ikkje Elsi. Det skjer 25 år seinare.

Det er mange dikt å hente frå, og heller ikkje den sistnemde samlinga har med dei ekfrastiske dikta; Elsi var jo kunstnar. R.S. dikta ikkje berre om biletkunst, men òg om musikk, om forfattarar og filosofar.

Sagrusten skriv i forordet om utvalet han har gjort for denne samlinga. Det geniale i å fokusere på dikta om Gud og kjærleiksdikta til Elsi, er følgjande: Dikta til henne er ikkje blomster som klorer seg fast i sprekkene i Thomas’ berg av religiøs dikting – dei er ein del av berget. Til og med fuglekikking, den store hobbyen R.S. sa han starta med som ein reaksjon, ein protest, mot maskina: den moderne verda si havesjuke og øydelegginga av jorda – går inn i heilskapen i diktinga, og i sær i dei vakre dikta til Elsi; i kjærleiksdikta finn ein slik alle Thomas’ fokus fletta saman: Wales og fuglane, kjærleiken til Elsi og Guds mysterium; i dei har R. S. Thomas vove eit stykke tøy uten saum.

Eg las «Samanlikningar» – og vart varm. No les eg

123

«Stilt» sakte – og ser ‘som gjennom vatn’. stilt Kvart år venta du med utol på fugletrekket om hausten.

Fuglane fór, og det var over.

Så var det din tur. Du fór, ikkje sørover, til eit skinande, solljost land, men ut i mørkret, der ingen polar finst, ingen horisontar kjem imot deg. I går kveld, då eg rusla dit dei tunne beina dine fekk seg reir, bles det ei ugle ned frå steinkrossen din, mjukt som ein fjuk frå ein tistel. Og eg undra meg.

R. S. Thomas var ingen spiritualist, men eg kan ikkje unngå å tenkje på Monsieur de Sainte-Colombe, komponisten og gambespelaren frå 1600-talet, og møta med kona si – etter hennar død – så konkret og vakkert skildra i Pascal Quignard sin vesle roman, Tous les matins du monde (omtrent: ‘alle morgonar i heile verda’ og mest kjent i filmatiseringa med Depardieu i hovudrolla i Alle årets dager.) Hos R. S. er symbolismen gjort åskodeleg – på ramme alvor. * R. S. Thomas’ Gud er ‘god of the gaps’. Og som Gud er den

124

skjulte, absconditus, fann han Elsi abscondita. Kan hende elska han henne for høgt. Og kan hende er alle dikta i denne samlinga kjærleiksdikt … eller – elska Thomas verkeleg Gud? For har eg ikkje lese at han på ei av sine reiser skreiv noko som er nær støytande? (Han sat ikkje berre på dei salte berga i Wales, han fór til Alaska for å sjå kvalar, Dubai for fuglar – det var no visst ein litterær konferanse der òg…) Han var i Brasil då han skreiv: I Hellas fylgde vi spora av Gud opp på Olympus, men han forsvann, som alltid, i den tynne lufta. Kanskje Gud likevel er ei ape? Dei liker å urinere på framande.

Som i dikta ligg orda med undertekst som var dei ei rekkje av isfjell. Han skreiv dette 85 år gamal, og saman med den siste kona, Betty Vernon – ei kvinne som både «røykte, drakk og banna» – hadde han nokre gode år. Han vart meir munter, seiest det. Elsi sjølv kalla sin Ronald Stuart for ‘R.S.’ Men då poeten Gwyneth Lewis, på ein konferanse for skrivande i Barcelona, stilte R.S. spørsmålet: «Kva skal eg kalle deg?», svara han: «Kall meg Ronaldo.» * 2013 er ei hundreårsmarkering av R. S. Thomas’ fødsel.

Ved hans død stadfeste ei markering i Westminster Abbey at vestavinden hadde spreidd spirande frø utover heile det britiske kontinentet. Her las blant anna den engelske hoffpoeten Andrew Motion og skotten og nobelprisvinnaren Seamus Heaney dikta hans. Den nyleg avdøde Seamus var forresten den som snappa nobelprisen det året R.S. var nominert. Thomas kunne vere arrogant,

125

men om si eiga dikting bruka han å svare; «Å, det går i søpla alt i hop.»

Sjølv om han flittig brukte papirkorga, seiest det, er det ikkje der vi finn årsaka til tittelen for dette etterordet; det veit vi – 1500 dikt vart det til slutt. Kritikarar (og truleg lesarar) har lett vorte fanga i førestillinga om at R. S. Thomas sjølv er forteljarstemma i alle dikta. Sjølvsagt er han det òg, i noko grad. Han har sjølv skapt denne linsa dikta har vorte sett gjennom.

Det er lett å tru at «Orda er ikkje lenger stigen» er diktarens eigen trong for å sjå Guds englar stige opp og stige ned i orda han fyller papiret med. Men som prest veit han at stigen ikkje vart senka ned berre for Jakob. Han var berre ein sjåar. På det viset er Thomas ingen subjektiv postmodernist, knapt nok ein modernist – sjølv om han stilistisk er det eitt hundre og tjue prosent. Han er djupt plassert i ‘dei frie vers’ og prest med både Baudelaire og Rimbaud på nattbordet. Han dikta om dei òg. Men han skreiv ikkje for seg sjølv og ville det fekk noko å seie for andre. Han skreiv for oss.

Men før ein besøkjer orda frå Thomas og tassar rundt i den turre jorda der stigen til Gud skulle ha vore senka ned, kan linja frå diktet få vere ei kontrastvæske i R. S. Thomas sjølv og gjere synleg den verkeleg store inspirasjonskjelda han peika mot; var denne diktaren berre ei unnamanøver då R.S. sto på ‘høgda av sin karriere’? Nok eit døme på å røykleggje åstaden? For Wallace Stevens, den kjende amerikanske diktaren som sprada rundt i stråhatt, ruta dress og spaserstokk, kunne det vere mogleg? At R.S. hadde lese eit dikt av Yeats kvar dag i sitt vaksne liv kunne ein kanskje forstå, men han nemde òg Stevens? Kvar dag?

Ein skulle tru Thomas ville sjå mot andre enn Wallace

126

Stevens som inspirator og førebilete. Å, ja , litterært, tenkjer ein. Men korkje i form eller innhald liknar dei. Og i sjølve fundamentet, trua og teologien…

Stevens meinte Gud og poesien djupast sett var det same, dei hadde same funksjon; Gud var skapt av poesien: The major poetic idea in the world is and has always been the idea of God. One of the visible movements of the modern imagination is the movement away from the idea of God. Så langt kunne nok Thomas støtte Stevens, men ikkje i konklusjonen: The poetry that created the idea of God will either adapt it to our different intelligence, or create a substitute for it, or make it unnecessary. These alternatives probably mean the same thing.

Stilistisk er Stevens, om noko, ein leiken poet av kjensler og aningar, mens Thomas, om nokon, ein poet med ‘idear’.

Og i den grad vi søkjer ideane hos begge, kan ein hos Stevens finne at ein ender opp der, men i Thomas’ dikt er det gjerne der han startar, for så å utfalde aningar og bilete for å skildre dette og trekkje lesaren inn i kjensler som kretsar rundt ideen.

Det er svært feil å trekkje konklusjonen om at Thomas kunne nådd lesaren like godt med prosa. For det er nettopp dei poetiske verkemidla som gjev ‘ideen’ kraft til å overtyda. Thomas meinte vegen til intellektet gjekk gjennom hjartet. Eit dikt er eit ekko i hjartet til ein annan. Kan hende fann R.S. ukjente, men farande vegar hos Stevens.

127

Thomas skreiv to dikt med direkte referanse til Stevens, «Wallace Stevens» og «Homage to Wallace Stevens», ingen av dei er gjendikta til norsk. Eit tredje dikt er eit kontrapunkt til eit kjent Stevens-dikt: «Thirteen Ways of Looking at a Blackbird»1. Professor William V. Davies essay om dei to diktarane2 viser korleis Stevens, i eit forsøk på å gje innhald til sitt berømte «Nothing that is not there and the nothing that is», lar svarttrostane symbolisere vendingane i ein manns sinn. R. S. Thomas, i sitt «Tretten svarttroster ser på et menneske»3, lar svarttrostane skape eit intenst fokus mot mannen. I begge dikta dukkar han til sist opp som ein apokalyptisk skapnad i form av døden.

Diktet er eit godt døme på litterær ulikskap, tematisk og stilistisk, hos diktarane.

Kan løysinga vere så enkel at R. S. Thomas i Stevens fann både ei kjelde for å halde sin imaginasjon open og vital og samstundes ein frodig kulp; flyte på Lysten ved teksten, for å bruke Barthes ord?

Om Stevens dikting seier R.S. at «hans dikting / var hans kyrkje» der han «brende sine metaforar som røykjelse» og at «hans syntaks var høg / som hans religion».

Men ein verkeleg likskap mellom diktarane er knytt til ein metafor R.S. hentar frå ein person han både dikta om og uttala var ein inspirasjon; Søren Kierkegaard. Danskens ‘sytti tusen famnar’ bruker Thomas i eitt av dikta om Stevens, der han først ‘teiknar opp’ poeten (som seint vart diktar):

�������������������������������������������������������������������� Diktet finns i Jan Erik Vold si gjendikting i eit utval med tittelen Keiseren av iskrem, Gyldendal 2009 2 I boka R. S. Thomas, Poetry and Theology.

3 Diktet er gjendikta av Kramer Dahl i Efter Jeriko, Solum 1990

128

was for years dumb Mumbling the dry crust Of poetry, until the teeth grew Ivory of a strange piano …

The deep spaces between stars Fathomless as the cold shadow His mind cast

R. S. Thomas bruker her ‘fathomless’ i tydinga mangetydig meining. Eit kjenneteikn på hans eiga dikting; verselinja blir broten og diktet aldri ført inn på langgrunt vatn. På djupna trivst Thomas. Og det var her han fann ein alliert i Stevens, trass at dei i framtoning ikkje såg ut til å kome frå same klode. Wallace frå Hartfords forsikringsbransje, i dress og blankpussa sko; R. S. med polise i den anglikanske kyrkja og frakk og støvlar i Wales, i Manafon, Eglwys Fach og Aberdaron.

Blessings, Stevens I stand with my back to grammar at an altar you never aspired To, celebrating the sacrament of the imagination whose high-priest notwithstanding you are. * I vår protestantiske røyndom kan utsegner R.S har kome med virke universalistiske. At til dømes ein annan religion kan vere ein farande veg om det er den vegen ein

129

har, finn mange vanskeleg å akseptere at han kan seie.

Men R. S. Thomas hadde ein djup kristen identitet. For han var altaret staden der stigen var reist. Sakramentet (nattverden) var kristendom per se.

Thomas nekta å vende seg mot kyrkjelyden då den anglikanske kyrkja flytta altaret og endra kvar presten skulle stå i messefeiringa. Han valde å bli ståande vendt mot Gud. Få kan trå Gud så nær og samstundes utfordre som R. S. Thomas, men samstundes vise at han står på heilag jord. Han har mange bilete på Gud, konfronterande – men aldri spottande, fornøyelege – men som gjer at menneska blir avkledde (frå «Den tome kyrkja»): Dei la denne fella av stein / for han og lokka han med talgljos, / som om han skulle koma inn frå mørkret / lik ein kjempestor nattsvermar og flakse ikring der.

Ein indirekte og utfordrande konfrontasjon med Gud finn ein i diktet «Øya»: Og Gud sa: Eg vil byggje ei kyrkje her og gjera så folket her må tilbe meg og slå dei med fattigdom og sjukdom, til løn for hundreår med hardt slit og tolmod. Og veggene skal vera harde som hjarto deira, og vindaugo sleppe inn ljoset motviljug, som sinnet deira, og orda frå presten drukne i jamringa frå vinden. Alt dette vil eg gjera, sa Gud, og sjå kor det bitre i augo deira veks, kor lippene fyllest med verk

130

frå bønene deira. Og kvinnene deira skal føde på altara mine, og eg skal velje dei beste av dei til å kastast attende i havet.

Og det var berre på éi øy.

Eg spør Thomas om han ser på seg sjølv som ein profet?

Han svarar på walisisk. Men dikta hans viser at han så visst trur profetane til alle tider har funnest, med den same krafta og i eit språk som til alle tider har sprengd hyggja: såleis Same kva du tenkjer deg, så har det hendt. Ingen ord som ikkje er sagde, ingen gjerningar som ikkje er gjorde; vin forgifta i kalken, lik misbrukte. Alt medan engelen frå Jesaja fer hit og fer dit med den logande gloa.

Lika i kalken (R.S. Thomas brukar ordet ‘corpses’ som vi høyrer i engelsk krim på tv, men eigentleg er eit gamaldags ord for lik, og ordet som er omsett til ‘misbrukte’ er ‘raped’, som kan bety restar av druene under vinproduksjonen.)

Han omtalar dei som Kristus opp gjennom tidene alltid har kalla sine, og alt skjer til tagnad, ‘Ingen ord’ (første vers) blir sagt om det som har hendt. ‘Ingen ord’ skiftar så i neste linje meining og blir ein del av ‘synda’, dei vonde

131

gjerningane. Slik bretter Thomas lag av meining inn i dikta. Og det kan så visst vere ‘indrekyrkjeleg’ kritikk i dette; engelen frå Jesaja reinsar undervegs lippene til den eine etter den andre for å kunne tale sant om Gud, men likefullt skjer ugjerningane. Frå dei same?

Ein kan stundom lure på om Thomas er på menneska si side, om han vil sin kyrkjelyd godt. Det er underleg å sjå korleis han som prest omtalar hendingar i soknet med passande kutyme, og i neste augneblink gjev hendinga plass i eit anna ljos som er langt frå flatt og kjenslefritt i ei ‘nådelaus’, poetisk røynd. Diktet «Evans» er eit godt døme: Presten R.S. Thomas skriv i kyrkjebøkene: «6. februar, gravferda til William Evans, 49 år. Herr Evans hadde hatt ein lang og prøvande tid til sengs etter den fatale ulukka.»

Poeten (I Solum si Kramer Dahl-omsetjing) skriv: «Evans? Ja, mang en gang / Kløv jeg ned den nakne / Trappen til det dystre kjøkkenet / … … // Det var ikke mørket mot øynene / Og i munnen som forferdet meg; ikke engang / Sildringen av regn som blod fra det ene / Værpiskede treet. Det var mørket / Som klumpet seg i årene til den syke mannen / Jeg forlot skibbrudden på den veldige / Og ensomme stranden av hans egen ødslige seng.

Men om han i dikta tilsynelatande kan omtale folk i vonde vendingar – særleg i kontrast til dei han vil løfte opp (sjå t.d. diktet «Ann Griffith» s. 44) finn ein dikt med stor empati for folket òg:

132

ordet Ein penn kom til synes, og guden sa: «Skriv korleis det er å vera menneske.» Og handa mi stod lenge still over den blanke sida, til bokstavar tok til å forme seg på den nakne flata, lik fotefaret til ein vandrar som har gått seg vill, og eg stava ordet «einsamt». Og handa mi ville til å stryke det ut, men røystene frå alle som ventar ved livets vindauga, ropa: «Det er sant.»

I R. S. Thomas’ dikting er det ikkje rom for illusjonar, tynne abstraksjonar, men orda er knytt til staden, til naturen, til dei tidlause teikn som kan peike på meining og som taler sant om Gud. Og denne talen er sublim. I diktet ‹På bølgjevis» skraper diktaren berget reint for laus masse, og som Kristus fann ei klippe å byggje si kyrkje på, søkjer Thomas feste for trua: … Bølgjene slår opp på stranda / og glid attende.

Eg spring / opp vegane mot Gud / og glid attende.

Brenningane kjem att / og strekkjer seg lengre; / gneg vidare på fastlandet / Det har dei gjort i tusentals / år og avdekt litt etter litt / berget under overflata.

Thomas’ forteljarstemme slepp seg ned i bølgje-

133

metaforen for å ta seg sjølv og lesaren tilbake i historia som har avdekt berget – grunn-dogmet i trua, Kristus komen i kjøt – for så, seinare ut i diktet å tangere den einskilde sin kamp; kan hende er kampen òg å dele sanninga ein meiner å ha sett (t.d. Thomas’ oppgåve å forkynna), men som stadig taper seg i sublime erfaringar.

Diktet tar seg vidare, om enn i ein subjektiv forteljarposisjon, mot ei objektivt oppgåve: tale på vegne av alle sine personlege, bitre erfaringar i møtet med Gud – det ugjennomtrengelege berget, og vise, framleis i ei rørsle som havet, som tidvatnet, søkkje, senke seg ned på kne og, kven veit, kan hende det er med Guds kraft dette: dei bedande må løfte ei flo av bøner mot han, frå Abraham som bad for byen og til den einskilde sin agenda.

Til slutt ligg ein utmatta med kinnet mot berget; «i rivnene hans strimer av nåde / der trua kan slå rot og vekse».

R. S. Thomas, som søkte eit autentisk Gudsnærvær i mørke krokar i sine kyrkjer, i lyset på heia og mellom klipper ytst ute i Wales; der dei fortsatt snakka keltisk – eit språk Thomas lærte seg, men som han med sorg måtte erkjenne han aldri kunne dikte på, som lar kikkerten gli over forblåsne landskap, men som berre såg fuglar og lidande menneske; som ikkje kjende seg forlaten, men etterlaten av Gud – ei hard erkjenning for ein anglikansk prest – vart aldri lei av å stille spørsmålet om kvar Gud var å finne, og han både ikkje svara og svara sjølv:

Suffler meg, Gud, men ikkje enno. Kvar gong eg talar, endå om det er du som talar

134

gjennom meg, er det noko som går tapt.

Meininga ligg i å vente. (frå «Venting») * Så er det til slutt berre tilbake å seie dette: Wallace Stevens, og han med mange andre etter Matthew Arnold, ville halde fast ved at ‘orda er stigen‘, men at den du finn på toppen djupast sett er deg sjølv. R. S. Thomas har ein heilt annan agenda med desse orda. Det er den moderne verda som hindrar oss i å sjå Gud. Det er fordi ho gjev oss ureine hjarte. Det er maskina han vil ha til å ruste. Kramer Dahl seier i sitt etterord i Efter Jeriko: «Enhver leser av hans poesi vil umiddelbart oppleve at Thomas’ ubehag overfor den moderne verden stikker dypere enn hos tidens gjengse poet, som strør om seg med noen sosiale og eksistensielle spørsmåltegn nærmest av gammel laugsvane. Hos Thomas er ubehaget gått over i en klar erkjennelse av at all menneskelig handel og vandel i beste fall er et ørkesløst tidsfordriv.»

For Thomas var temaet Gud, og verkemidla var knytte til erfaringane som prest. Ibsens «Å dikte er å se» passer i høgste grad godt på Thomas, og han hadde nok lese «Seerbrevet» av Rimbaud, og om ikkje han var einig i vegen fram til å bli ein sjåar, så støtta han nok franskmannen i målet.

Thomas uttrykte sjølv ein grunnleggjande tese. I Neb skriv han:

135

Livet er ei pilegrimsvandring, og om vi ikkje har lykkast å kome eit lite stykke nærare sanninga, om vi ikkje har ei betre oppfatning av Guds vesen før ein har nådd reisa til endes, kvifor starta vi då reisa i det heile tatt? (Autobiographies, 106) «Det rikaste språket» Det rikaste språket som verda har kjent, og endå heng tunga som lamma i møte med trugsmålet frå Stalin, Hitler, Pol Pot. Adjektiva er trøytte, verba ubestemte, berre fakta er enno ferske; dei spirer opp frå jorda som er gjødsla med skuldlause offer.

Orda er ikkje lenger stigen der englar stig opp og stig ned. Dei blir kasta mot oss snøggare enn vi kan femne dei, slengde til sides når dei ikkje lenger gjer nytten som reklame. Sex er for stutt eit ord til å oppfylle krava frå kjærleikens litteratur.

Jetflya susar der oppe i høge lufta, men får ingen hymnar tileigna seg, slik som lysande ånder.

Mindre enn eit år før han døde vart R. S. Thomas spurt

136

kvifor han dikta så mykje om Gud. – Fordi eg trur på Gud, svara han.

– Very well, but what sort of God? – Han er ein poet som song skapinga, svara R.S. – Og han er også eit intellekt med eit ultra-matematisk sinn som han forma heile universet inne i. Svaret er å finne i eit kapittel av Augstins Vedkjenningar der han seier: «Dei ropte alle med ei røyst, Han skapa oss.»

Om orda framleis skal vere stigen, må dei innehalde sanning. Det eg no vil gjere, er å snu på ei kjend retorisk utsegn, tilpasse ho til føremålet (vi som er sterke, rike vellukka, gjer vi noko liknande med gudsorda?). Er kan hende det er no gjer noko som kan knekkje eit trinn på stigen? Opphavleg er uttrykket ‘forkynn evangeliet, om naudsynt med ord’ sagt å tilhøyre Frans av Assisi. Men i høg grad forkynte han med ord – kvar dag, om vi les Fioretti … vi skjønar meininga likevel, styrken i utsegna, kva som tel: kjærleik er handlingar. Så difor seier vi med R. S. Thomas: Søk sanninga, om ikkje lenger i orda.

Det R. S. Thomas hadde sett, og som gav kraft til ventinga, var at Guds allmakt ligg i den endelause sjølvutleverande kjærleiken, lysande synleg i krosshendinga, og som vi finn «Når vi er veike» (side 96) og ‘… lèt att augo / mot verda, står ein stad / inne i oss ein busk // i brann.

Vi lurte på om R. S. Thomas elska Gud? I intervjuet vart han beint fram spurt om det, og slik svara han: – Loving God is too much of a human construct. What there must be is awe.

Follese, 8. oktober 2013 øyvind lerø, forleggar efrem forlag

137

ÂŤI think that so much of our Christian beliefs ... are an attempt to convey through language something which is unsayableÂť R. S. Thomas

139

Få har skrive så sterkt om tvil og tru som R. S. Thomas (1913-2000).

Han skreiv fram Gud i bilete han fann i heimlandet sitt, Wales, frå heiene og liene i fjellandet der, og kysten med fuglane, tidvatnet og bølgjene.

R. S. Thomas utforska dei gåtefulle og løynde sidene ved Gud og skreiv trufast om den tunge kjensla av Guds fråvær. Iblant òg om dei få, lysande glimta då han likevel kjendest nær: heia Ho var som ei kyrkje for meg.

Eg steig inn med mjuke steg, heldt anden lik ei huve i handa.

Det var stilt.

Den Gud som var der, lét meg kjenne han, endå eg ikkje høyrde han, i reine fargar som gav væte til auga, i vinden som rørte seg gjennom graset.

R. S. Thomas var nominert til Nobelprisen i litteratur i 1995.

Utval og gjendikting er ved Hans Johan Sagrusten.

ISBN 9788292922279

ISBN 978-82-92922-27-9

9 788292 922279

www.efremforlag.no