Page 1

1


1


Lutheri! Ola I. Breivega

Magister Kristofers memoarar Roman

efrem forlag 2017


© Efrem forlag 2017 www.efremforlag.no Omslag og sats : Øyvind Lerø Foto forside: Rørosmuseet / Øyvind Lerø skrift: Adobe Garamond Pro 12/16 Papir: 70 g Holmen Book Cream Trykk: Dardedze Holografia, Latvia ISBN: 978-82-92922-39-2


fø re o rd Forfattaren vil ha det til at denne romanen byggjer på eit førelegg på dansk som i si eldste form skreiv seg frå byrjinga av 1600-talet. Det skulle vera eit autentisk vitnemål om organisert katolsk motstand mot den lutherske reformasjonen i Noreg, ført i pennen av magister Kristofer Rasmusson Hjort (1551–1616). Magisteren er kjend som motreformatorisk aktivist i Noreg, men førelegget som, blir det altså hevda, var overlevert i hans namn, reiste visse tekstkritiske problem. Ikkje så å forstå at det var særskilt upåliteleg til stridsskrift å vera. Men ein skulle visstnok ikkje ha fått referert mange sidene før to spørsmål trengde seg på: Kunne magisteren verkeleg vera opphavsmann til førelegget? Og: Hadde han vore åleine om forfattarskapen? På det fyrste spørsmålet meinte ein at svaret måtte bli «ja, iallfall til delar av det», på det andre – logisk nok – eit kategorisk «nei». For utan tvil måtte det ha vore «medforfattarar» på ferde etter at magisteren døydde, ja, kanskje alt 5


i hans eiga levetid. Nokor anna forklaring på at førelegget inneheldt så mykje som magisteren sjølv ikkje på noko vis kunne ha skrive, greidde ingen å finna. Ein må difor gå ut frå at førelegget har vandra frå hand til hand opp gjennom hundreåra, og at mange har vore med på å forma det. Endeleg var det dei som kunne fortelja at førelegget var skrive på ein dansk med skiftande tidspreg, noko som rimar godt med fleirforfattarteorien. Mange stader i den danske ordstraumen skal det ha dukka opp norske vendingar; det gjer det rimeleg å tru at iallfall somme av medforfattarane har vore nordmenn. Førelegg eller ei – denne romanen hadde aldri vorte til utan dei kreative innspela og den moralske støtta frå husfrue Titta og redaktør Øyvind. Eg takkar båe to hjarteleg. OIB

6


fy r s t e b o l k e n


1 Å sjå til er landet som før. Same dalane og elvane, same fjordane og fjella. Same målet som før høyrest i bonde­ stover og fiskarheimar og i dei gråe husklyngjene vi ikkje veit betre enn å kalla byar. Skomakarane syr sine skor, og kremmarane falbyd sitt kram. Folket tygg sin vassgraut og slurpar i seg sitt skjør. Og kvar helst det finst hus, finst det kyrkjer. Utanpå er dei òg som før. Men på innsida har noko nytt og framandt teke seg til rette. Det gamle er sundbrote og vraka; det som var noko verdt i klingande mynt, er rana og bortført til Danmark. Orda som lyder i dei før så heilage romma, er forvrengde, og songen har fått ein skjerande klang. Slik kan eg halda fram – og det kjem eg til å gjera så lenge det spinn liv i meg. Andsynes dei to som sit her og skal forhøyra meg òg! Eg såg kvast på den mest storlåtne av dei to prestane, ein høg kar med spissbart og sirleg forma hakeskjegg. Korleis kan eit menneske som har vore død i sju år, gå til nattverd? spurde eg. Han møtte ikkje augo mine, endå så kaut han hadde tedd seg like føreåt. 9


Eg sat i stiftsgarden i Oslo saman med dei to kyrkjemennene og ein skrivar. Det var brennheitt i det vesle rommet. Julisola skein inn gjennom det opne vindauga og baka meg. Eg vart sitjande og dra i samarien min, freista å lyfta han litt opp frå låra. Eg kjende sveitten pipla frå kjakane og renna ned langs halsen og ottast han kom til å setja flekker på den nystiva pipekragen min. Vi sikta sjølvsagt til det som hende før ho døydde, svara han og drog fingrane gjennom hakeskjegget sitt før han slo ut med høgrehanda på storkarsvis. Om det har eg ingen ting å fortelja dykk. Nei så menn om eg har! Superintendent Sinning hadde fått løyve av statthaldar Kruse til å la to kannikar ved Oslo domkyrkje halda eit førebels avhøyr av meg før sjølve rettssaka kom opp. Dei bad meg gjera greie for kor ofte eg hadde teke mot nattverden på luthersk vis som slottsprest på Akershus og sokneprest i Aker. Dessutan ynskte dei å få vita kven som hadde gjeve meg sakramentet, og kvifor kona mi, som dei måtte vita var avliden alt for fleire år sidan, hadde vist seg så sjeldan ved Herrens bord. Dei verka til å byrja med særs ihuga i tenesta. Men same kor dei spurde og grov, gjorde eg nett som eg hadde sagt: Eg tagde. Etter vel ein time gav dei opp. Så langt rakk ihugen. Kva trur de oppdragsgjevaren dykkar vil seia når de melder dykk for han med uforretta sak? spurde eg då dei to utsendingane frå superintendenten – som dei nye «bispane» 10


kallar seg – var på veg mot døra. Det skil ikkje deg, var det frekke svaret frå den storlåtne. Slik snakkar ein ikkje til ein mann i mi stilling, skulle eg til å svara. Men det var før, det. På Gjerpen prestegard heldt aktor fram i same sporet, eg nekta framleis å svara. Eg var sta, han bøs. Så skifte han taktikk og byrja å spørja meg ut om kva jesuittar eg hadde hatt omgang eller kontakt med på anna vis opp gjennom åra. Eg ynskte ikkje å svara på det heller, men aktor pressa på. Det enda med at eg gav etter på dette punktet, som eg heldt for å vera eit av dei minst farlege: Eg har lese eit stutt bel hos jesuittane, men det var på ei tid då det ikkje var i strid med kongens lov. Som sant var. Jaså. Men breva som den medtiltala bror din Jakob Rasmusson Hjort har late etter seg på Onsøy prestegard, provar ikkje berre at du har studert hos jesuittane, mellom anna på kollegiet deira i Braunsberg, men òg at du har halde ved lag kontakten med dei papistiske prestane der, jamvel rektor, i alle år etterpå. Aktor såg triumferande på meg. Altså var eg gripen i lygn alt same dagen som rettssaka byrja. Men eg blånekta, endå eg visste at aktor visste at eg laug han beint opp i synet. Han sette i ein hånskratt og sende superintendent Sinning eit medvitande augnekast. Alle som var til stades i retten denne fyrste dagen, hadde fått kålsuppe til dugurds. No låg det ein eim av 11


flatu­lentia frå velfylte mannfolkvommer i lokalet. Den ekle teven plaga meg ille, men la tydelegvis ingen dempar på aktor, som heldt fram med sitt: Stemmer det kanskje heller ikkje at du oppmoda bror din Jakob til å studera hos jesuittane? På det svara eg «jau», men gjorde gjeldande det same som eg nett hadde sagt: at korkje då eg sjølv studerte i Braunsberg, eller då bror Jakob tok fatt på studia sine der, fanst det nokor lov som forbaud nordmenn å studera på jesuittkollegium i utlandet. Eg la til at det var far, den høgvyrde rektoren på Oslo katedralskule, som hadde fått meg til å gje bror Jakob det rådet. Men då aktor byrja å spørja meg ut om ein annan kar som var på studieferd i Italia og ikkje var innkalla til rettssaka, svara eg at eg ikkje hadde noko som helst å opplysa om han, endå eg visste at han studerte katolsk kyrkjerett i Padua. Då retten vart heva, stengde dei ikkje oss tiltala inne i lensmannsarresten eller på romma våre. Det gjorde dei ikkje dei neste dagane heller. Til vår undring lét dei oss gå omkring som vi ville på prestegarden, «Gjerpen store». Vi kunne snakka fritt saman om stoda og avtala oss imellom korleis vi best skulle forsvara oss. Så sikker på å ha ei god sak var altså superintendenten. Han hadde dessutan gjort det klårt for oss straks vi var komne til Gjerpen, at dersom vi prøvde å røma, ville det vera jamgodt med at vi tilstod alt vi var skulda for. Avstikkarane vi gjorde frå den over femti alner høge asken som stod som eit landemerke midt på prestegardstunet, strekte seg difor ikkje lenger enn til 12


«Gjerpen vesle», garden der lensmannen budde, og til ei høgd dei kalla Løberget. Der kunne vi ta i augnesyn nokre merkelege figurar som var innhogne i fjellet. Bortimot tjue av dei var avbildingar av skip med mannskap om bord. Eit av skipa låg havarert med kjølen i vêret. Eit symbol på kyrkja i Noreg i dag, slo det meg.

13


2 Med domen og avsløringane som låg til grunn for den, tok alt ei ny vending. Eg måtte straks gjera ei vågeleg ferd. Det kunne stå om meir enn embetet og æra for to prestar til i undergrunnsrørsla. Dei måtte åtvarast. Som leiar var det mi sjølvsagde plikt å gjera det. Eg hadde farlege prov mot dei i saltaskene. No nærma eg meg fyrste målet og sat sliten på hesten som lunta nordetter dalen. Eg var kledd som ein vanleg ferdamann; prestekleda mine hadde eg lagt att heime. Eg ville for all del unngå å bli attkjend. Fem dagar før hadde eg som vanleg leidd hesten min søretter og inn i skogen medan det enno var natt. Men eg hadde ikkje noko å gjera på Akershus denne morgonen. Så lenge før eg nådde bygrensa, tok eg vegen austetter og passerte Maridalsvatnet på nordsida. Då den nye dagen lét dei fyrste solstrålane verma andletet mitt, hadde eg nådd garden på Nordtveit, eit av klostergodsa som danskekongen hadde grafsa til seg med reformasjonen. Hadde det vore som i dei gode tidene, kunne eg ha sete i koret no og sunge laudes til Guds ære saman med brørne som budde her, og gjeve heile meg over til den gregorianske 14


songen. No var det så altfor sjeldan eg fekk ro på meg til å kvila i bøna, vera i stilla. Etter å ha rive meg laus frå den nostalgiske draumen min på Nordtveit hadde eg spora hesten og ride snøgt og målretta på pilegrimsvegen mot Nidaros. Men så langt som til det gamle katolske erkebispesetet skulle eg ikkje; eg ville vera framme ved målet mitt når halve vegen dit var unnagjord. Eg hadde nett kryssa Frya og var komen inn i Fron prestegjeld og ut på det flate åkerlandet på storgarden Forr heilt nede ved Laugen. Skurdonna var i full gang med mykje folk, det teikna til å bli eit kronår. Dei hadde det annsamt i det fine augustvêret og la snautt merke til meg der eg reid vidare på kongsvegen mot Hundorp. I fjor ved dette leitet var det nok ikkje så mange karfolk å sjå her. Lensmannen hadde stått fram midt under gudstenesta og kunngjort at ein skotsk leigehær på om lag tre hundre mann hadde gått i land i Isfjorden, teke seg opp Romsdalen, marsjert over Lesja og no hadde nådd Rosti, det tronge og bratte elvegjelet der det så vidt var plass til vegen som krøkte seg ned frå Dovre mot Sel. Skottane var tinga av svenskekongen for å hjelpa han i Kalmarkrigen mot danskane. Dei skal stoggast! var ordren frå lensmannen. Det er stor skam at ingen har stogga dei før! la han til. Dei våpenføre mennene i Fron hadde teke børser, øksar og spjut ned frå veggen og fare nord til Kringen i Sel. Der, eit stykke sør for åmotet mellom Laugen og Otta, smalna vegen til mellom ein bratt fjellvegg og den stride elva. Sta15


den var som skapt for den som ville leggja seg i baklur. Her samla det seg etter kvart fleire hundre bønder frå mange av bygdene i dalen. Alle som ein var fullrådde på å stogga inntrengjarane. Det greidde dei. Ikkje berre slo dei skottane og tok over halvparten av dei til fange, men dagen etter massakrerte dei fangane utanfor låven der dei hadde vore haldne innestengde om natta. Oppspilte og drukne som bøndene var, stelte dei til eit fælsleg blodbad. Berre atten av skottane fekk leva. Sidan eg på mitt vis var ein soldat i krig med danskekongen, kjende eg samhug med desse skottane. Trugsmålet om dødsstraff hadde hange over meg heilt sidan eg sprengreid ut porten på Gjerpen prestegard to veker tidlegare. No kunne eg sjå husa på Hundorp og steig av hesten. Garden var like vakker som folk hadde fortalt meg at han skulle vera. Staselege hus mellom gule åkrar med fullmoge korn. Likevel vart eg ikkje ståande der lenge og sjå meg ikring, men sette meg på hesten att og reid attende mot Forr. Kvifor eg gjorde det, forstod eg ikkje. Det var eit innfall; vegen vidare nordetter frå Hundorp såg ikkje verre ut enn han var andre stader, og målet var ikkje langt unna. Men tilbake til Forr bar det. Der tok eg av frå kongsvegen og slo inn på ein kløvstig. Han steig bratt opp lia, og det vart tyngre for vallaken å bera røslege meg og dei fullstappa saltaskene. Gampen var sveitt då vi nærma oss Steig, kongsgarden som hadde rådd for det meste i dalen sidan den heilage Olav flytte makta hit frå Dale-Gudbrands Hundorp. Eg fekk straks auga på kapellet som den sæle 16


kongen hadde fått bygt berre få år etter at han var i bygda. No stod det vesle gudshuset til nedfalls. Dei nytruande kjem nok til å riva det, kjenner eg dei rett. Eg stogga hesten like før eg var framme ved det store våningshuset, og batt han i ein hafellstaur. Så sneik eg meg bort til ei tjukkstomna bjørk og vart ståande bak henne og stira mot tunet. På denne garden krydde det av trugne kongsmenn, visste eg. Men denne ettermiddagen var det ikkje ei levande sjel å sjå på tunet, ikkje eingong ein bjeffande hund som kunne ha avslørt meg. Lukketreff! Eg gjekk bort til hesten att, kleiv i salen og reid sakte mot Alme. Her opna Fron seg framfor meg som eit digert staup. På båe sidene av Laugen såg eg velstelte gardar og grender. Midt i elva låg det ei avlang øy der det gjekk oksar på beite. Aldri i mitt liv hadde eg sett så fager ei bygd. Skaparen hadde vore raus mot frøningane. Eg ville stogga hesten og la det eg såg, få festa seg i minnet. Men han var ikkje i det lunet, og eg ville ikkje tvinga han. Så han raska på i nedoverbakkane, og snart var eg på Listad, garden der den heilage Olav hadde sove natta før han reid ned til Hundorp til møtes med Dale-Gudbrand og skræmde han og dei andre storbøndene i dalen til å ta ved trua på Kvite-Krist – nesten seks hundre år tidlegare. Eg lét gampen stega inn på tunet. No residerte herr Jens Mortensson her, mangeårig sokne­prest til Fron og ein av oss seks i rørsla, saman med kona si, fru Inger Ingolfsdotter.

17


Laudetur Jesus Christus!1 sette eg i straks herr Jens opna døra. Eg godt som brøytte meg inn. Å høyra det spake utropet frå herr Jens og sjå han ta eit steg bakover var ikkje nett som eg hadde tenkt. Nei, eg skulle ikkje ha kome busande på slik. Eg set mi ære i å vera høvisk mot vener. Men både kropp og sjel trong ei utblåsing av harmen, redsla og trøyttleiken som fylte meg, no då eg endeleg var komen til folk eg kunne lita på. På ferda til Fron hadde eg ikkje våga å ta inn på nokon gjestgjevarstad. Eg hadde ikkje eingong banka på hos bror min på Stange prestegard, men kvar kveld snike meg inn i ei vegnær løe og overnatta der. Eg hadde ingen grunn til å klaga over det, for den krydra angen av nyturka høy hadde vore god å falla til ro i både for hesten og meg. Annan mat enn den eg hadde med meg frå embetsbustaden min i Sørkedalen, hadde eg ikkje trunge. Og bekkene og åene eg hadde kryssa på klopper og bruer, hadde vore svalande å drikka av i seinsommarvarmen. Men domen og det alvorlege ærendet mitt sette sitt preg på meg. Det var ingen glad mann som var ute og reid. In aeternum. Amen,2 kom det varsamt frå herr Jens; fru Inger svara fastare på den katolske helsinga mi. Herr Jens, kledd i luthersk samarie og med det greske nytestamentet til Erasmus frå Rotterdam i handa (eg kjende det att på permen), ana nok at den uventa gjesten var 1 2

Lova vere Jesus Kristus! I all æve. Amen.

18


eit førebod om trugande farar, og måtte straks leggja til på sitt lågmælte vis: Kva har vi å takka for at magister Kristofer gjer oss den æra å vitja oss? Usurpatorane! svara eg, framleis like høgrøysta, endå eg freista å roa meg. Tala ikkje så høgt, velborne. Tenestfolket har lange øyro, mest kviskra herr Jens. Så, vend mot fru Inger, sa han: Sei til innejenta at ho skal gjera i stand bispekammerset åt magister Kristofer og syta for at han får seg eit laug. Deretter kan ho finna drengen og be han stella hesten hans. Så kan ho dekkja på åt oss tre i finstova og laga mat av det beste ho finn på stabburet. Fru Inger neia og gjorde straks som ho var føresagd.

19


3 Etter lauget var eg rolegare der eg sat i finstova saman med herr Jens og venta på maten medan vi båe meiska oss på eit krus øl. Det var eit vakkert rom, enkelt, men velhalde. Dei store glasa mot vest og sør kunne henta inn ljoset så lenge himmelen hadde noko å gje. No låg det ein mild raudfarge i rommet. Han bar bod om at hausten ikkje var langt unna. Men det hang framleis lauv på trea, og eg hadde kunna sjå frå hesteryggen då eg kom til gards, kor vakkert det var rundt prestebustaden. Ta heile garden i augnesyn kunne eg gjera i morgon tidleg når sola stod opp, etter at herr Jens og eg kanskje hadde fått lese laudes saman. Eg såg fram til det. Soknepresten venta ikkje besøk av sokneborn så seint på dagen og hadde bytt ut samarien med knebrok og strikka ullhoser og ein sid kalveskinnsvest som passa godt til den sennepsfarga ulltrøya han bar nærast kroppen. Etter lauget på bispekammerset hadde eg òg fått på meg nye klede henta or saltaskene. Herr Jens lyfte ølkruset. Skål, magister Kristofer, det er ei ære og ei glede å ha deg på vitjing. 20


Eg nikka og takka og helsa han med kruset. Eg er glad for å vera her. Herr Jens sat og vippa med tøffelen på eine foten. Innefottyet hans såg mjukt og fint ut. Det er triveleg med tøflar, og hans var sikkert ikkje berre trivelege, men gode og varme òg på kalde vinterdagar. Men her i stova trong ein nok aldri frysa, for det stod ein stor peis i eine hjørnet. Ein slik moderne eldstad var det ikkje mange gardar som hadde. Og eg visste frå embetsbustaden min at slike innretningar vermer godt. Ja, ikkje berre held dei rommet dei står i varmt, men reint og friskt òg. Feiar innestengd luft og sot og oske opp gjennom pipa og ut til kråkene. Hm, sa herr Jens og flytte stolen sin nærare min. Eg tok det som eit teikn på at han ville prata fortruleg, og det viste seg å stemma: Kva meinte du med at det er «usurpatorane» som er årsaka til denne like uventa som kjærkomne vitjinga? Kven er dei? Snakkar du om ransmenn? Ryktet om rettssaka i Gjerpen har altså ikkje nådd dalen, tenkte eg, letta. Eg kjende likevel på meg at herr Jens ikkje trong noko svar på spørsmålet sitt for å skjøna kva som var hendt. Han ville berre få stadfest dei vonde aningane sine. Dei har dømt meg fredlaus. Dei? Kven har dømt deg? Fyrst og fremst superintendenten vår, magister Nils Klausson Sinning. Nei no, peip herr Jens. 21


Men han var sjølvsagt ikkje åleine om det, heldt eg fram. Han hadde samla prostar og prestar frå heile stiftet på Gjerpen prestegard til ein såkalla kommisjonsdomstol. Det skulle sjå ut som ei rettssak, må vita. Men nokon uhilda dom kunne det ikkje bli. Dei var ute etter å ta oss frå fyrste stund. Alle i Sinnings flokk var på ein eller annan måte personleg interesserte i at vi vart dømde, men dei var truleg ikkje heilt samde om kor hardt dei skulle slå ned på oss. Det viste seg til slutt at fleirtalet ynskte at vi skulle straffast bortanom all rettferd. Saka var i røynda avgjord før ho byrja. Vent no litt – seier du «vi»? Herr Jens fekk eit engsteleg drag over andletet. Det slo meg kor gamal og vesal han var, endå han var yngre av år enn eg. Ja, eg sat sjølv-fjerde på tiltalebenken. Utan å overdriva kan eg seia at det var kremen av presteskapet i stiftet som stod for retten, menn av dei fremste ættene på Austlandet. Eg ser ingen grunn til å vera falskt smålåten. Det var slik det var. Og klagemålet mot dykk var … Men det kan du vel tenkja deg, min gode Jens: papisme, for å tala luthersk. Ved det ordet var det som herr Jens fekk ny kraft, og han spratt av stolen: Då kunne like godt eg òg ha vore blant dykk dømde, då! Visst, visst! Du skal vera glad du ikkje var nemnd i 22


papira dei la fram som prov. Men du er omtala i nokre brev eg har hatt i saltaskene på ferda hit. Det er på grunn av dei eg sit her no. Til all lukke kom dei aldri på rettens bord. Eg tok fram brevbunken. Brenn dette! sa eg. Gjer det no! Andre prov mot deg finst ikkje. Om du ikkje sjølv skulle ha liggjande brev eller andre papir som kan avsløra deg, då. Brenn desse breva, seier eg, så får du fred i sjela. Herr Jens bladde sakte gjennom breva eg hadde gjeve han, og såg engsteleg på meg før han kasta bunken på grua og seig ned att på stolen. Motet hans var som det alltid hadde vore den tida eg hadde kjent han: like skralt som talen hans var spak. Å bestemma seg for å bli med i rørsla vår måtte ha kosta han harde kampar med seg sjølv. Fred i sjela var nok det siste han kom til å få. Han vart sitjande uroleg på stolen, mest som han skalv. Skål, herr Jens! Eg drakk ut ølkruset, smilte til han og sa: Eg skal sjølvsagt anka domen. Men dette sa eg berre for å setja mot i herr Jens. Å anka ei avgjerd frå ein kommisjonsdomstol var ikkje å tenkja på, det visste eg. Dei skal aldri få tvinga meg til å røma landet, la eg til. Men dei orda skulle eg få eta i meg att. Så kom maten på bordet.

23


4 No er eg berre Kristofer. Magister Kristofer, rett nok, når eg titulerer meg med graden eg vart tildelt i Luthers Wittenberg. Alle dei andre titlane eg har bore: rektor, sokneprest, slottsprest, har eg mist. For ikkje å tala om tittelen eg kunne ha fått: superintendent av Oslo. Eg er fallen i unåde. Som fortent har du falle for eige grep, seier uvenene mine. Dei er mange og mektige. Vi skriv det Herrens år 1616. Snart tre år er gått sidan eg vart jaga frå Noreg og stranda her i Rostock. Tre elendige år. Noko vakkert syn er eg ikkje. Grånande, med langt uflidd hår og ditto fullskjegg. Tjukkfallen, seier folk. Røsleg, brukar eg å svara. Dårleg kledd, det må eg medgje. Den utslitne lutherske samarien er det einaste ytterplagget eg har. Og det går lenge mellom kvar gong eg får meg eit laug. Storparten av tida i hansabyen sit eg på ei tarveleg kneipe ved Petridamm, drikk øl og skriv på desse livsminna mine. Eg ynskjer så inderleg at noko skal finnast att etter meg, om så berre eit skarve manuskript. Men langt kan det ikkje bli; tida kjennest knapp, og papir er dyrt. Eg har fastna i Rostock, byen har vorte mitt eksils Babylon. Eg kjem meg nok aldri herifrå. 24


Rett utanfor krovindaugo renn Warnow. Når eg ein hende gong er i skjemtelune, kallar eg ho Eufrat. Med det får eg lagt ein gamaltestamentleg dåm over utlegda mi. Lagnaden til dei bortførde jødane som sat og gret ved elvane i Mesopotamia og stunda heim att til Jerusalem, har kome meg nærare no: Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus cum recordaremur Sion3, les eg i Breviarium nidrosiense. Denne praktfulle bøneboka for prestar og klosterfolk er ei av dei få bøkene eg fekk med meg frå Noreg. Eg bed framleis tidebønene så ofte eg kan. Men Warnow fortener ikkje skjemtenamnet eg har gjeve henne, stutt og smal som ho er. Fyrst nordanfor byen, på veg mot estuariet ved Austersjøen, vidar ho seg ut og får ein viss likskap med den i fader Abrahams fødeland. Det hender at Rasmus, son min, og eg fylgjer elva medstraums mot den vesle fiskarlandsbyen Warnemünde. Men dit er det så pass langt at vi dessverre aldri har nådd heilt fram. Er det rett årstid, kan vi fanga kreps i elva og sanka lauk og kål som har vorte liggjande att på åkrane etter innhaustinga. Matauken kjem godt med. Rasmus syter for føda vår på andre måtar òg. Han bakar brød åt oss i dei offentlege omnane som magistraten lèt innbyggjarane bruka gratis. Han har vorte ein kløppar i bakekunsten og kjem kvar dag stolt heim med nybaka rugbrød. Kveitemjøl er for dyrt for oss. Når ein gris blir 3

Frå Salme 136 i den latinske bibelomsetjinga Vulgata: Ved elvane i Babel sat vi og gret når vi tenkte på Sion.

25


slakta ein stad i kvartalet, hender det Rasmus får slengt til seg ein mindre ettertrakta bit. Her et dei alt av eit griseslakt og reknar med at alle andre gjer det òg. Ikkje berre kjøtet, levra, hjarta og nyrene, men øyro, halen, lungene, labbane og livmora med. Byen er omgjeven av ein ringmur med eit utal portar i. Han treng vedlikehald, og Rasmus får stundom vera med på det som daglønt hjelpegut. Det blir pengar av det òg. Heilt ufarleg arbeid er det ikkje, for langs muren går det ei djup vollgrav som får vatn tilført frå Warnow. Han er nokså slukøyrd dei gongene han kjem klissvåt, men heldigvis uskadd, heim etter eit ufriviljugt laug i vollgrava. Eg sit jamt med ølkruset til langt på kveld og er godt drukken når eg kjem heim frå kneipa. Likevel ikkje meir enn at eg ser det uverdige i det. Men kjøtet er veikt, som Herren sjølv sa til læresveinane sine siste kvelden i Getsemane. Og i København sit kongen, sikkert ikkje heilt edru han heller. Han har makta i Noreg i kraft av armodsdomen til landsmennene mine. Han har fått landet vårt i arv etter føremennene sine på den danske trona, dei som eigna det til seg. Han kjenner seg nok sterk der han sit med alle riksens makttrådar i si hand. Men sterk og sterk? Trass i usigeren deira ved Kalmar trur eg svenskane er i siget. Det er godt to i svenskane. Dei vil ikkje lenger finna seg i å vera eit inneklemt austersjøland mellom Danmark, Noreg og Russland. Eg spår at dei kjem til å ta vårt norske Båhuslen 26


og meir til. Og heile Skåne og resten av Aust-Danmark. Bit for bit. Endå eg er norsk patriot og har gjort alt eg har kunna for den åndelege velferda åt landsmennene mine, likar eg den spådomen. Det får våga seg at Noreg minkar i landvidd berre Danmark minkar meir. «Kristian» kallar han seg, kongen; han er den fjerde på oldenborgartrona med det namnet. «Kristen» tyder det. Men etymologien hjelper han ikkje det grann. Det er kjettar han er. Luthersk kjettar. Å, dette lutheriet! Eg fører stendig samtalar med Luther, endå han har vore død i sytti år no. Stundom talar eg mildt åt han, til meg å vera. Det er ikkje utan grunn eg har fått ord på meg for å vera stor i kjeften, eg vedgår det. Høyr, Martin, seier eg då, du som var min bror i det heilage prestedømet, kva er det du har funne på? Ser du kva helvetesangsten din har ført til? Ja, ikkje berre angsten din for helvete, like mykje angsten din for Gud sjølv! I han såg du nok meir av din eigen far, den steinharde bergverksmannen Hans, enn av Jesu Kristi miskunnsame Fader. Vedgår du no at det du sette i gang, har enda i reine ulukka for Kyrkja? Ser du kva slag folk du har gjort til herrar i denne sekta som held seg til deg? Det hender eg lèt han ta til motmæle. Då forsvarar han seg med det han kallar «hendingsgangen». Eg vart klemd inn i eit hjørne, seier han. Då paven lyste meg i bann, stod eg utan alternativ til fyrstane som herrar i dei evangeliske kyrkjene våre. Forsamlingane dine er korkje kyrkjer eller evangeliske, din konstiperte saksar. Og brotet med paven var du sjølv 27


opphav til med overmotet ditt, svarar eg. At danskane finn seg i det lutherske kyrkjeregimet, kan eg forstå. Midt i all sin råskap er dei så dvaske, desse flatlendingane, så prega av den fjell-lause topografien sin. Endå eg sjølv kan henda har dansk blod i årene, må eg seia det. Men danskane slepp iallfall den nasjonale skamma, det er ein av deira eigne som hersar med dei. Det er berre fråfallet frå Kyrkja som er deira skam. Vår norske skam er tvifelt. Ikkje berre har vi late oss riva laus frå Kyrkja, vi har gjeve frå oss sjølvstendet med. Danskane har all skulda for det fyrste og mesteparten av skulda for det andre. Men for ein truskap vi syner danskekongen! Gong på gong. Sist var det i august året før eg vart dømd, då ein samanraska flokk av våre eigne stogga ein skotsk leigehær som var på veg for å hjelpa svenskekongen mot denne kong Kristian. Eg har visst alt nemnt dette – eg er jo ingen øvd skribent – men eg tek det gladeleg opp att. Midt i Noregs hjarta hende det, dølar stod for bragda. For ei bragd! Kvifor sleppte dei ikkje heller skottane framom? Kvifor gav dei seg ikkje i lag med dei kiltkledde? Kvifor heiste dei ikkje opprørsfana mot danskekongen? Kor ynkeleg lojale vi nordmenn er! Å nei, du! Kyrkja kjem aldri til å tilgje deg, Martin, endå ho veit at du i byrjinga ville det kristne folket vel. Det var mangt som ikkje var på stell i Guds kyrkje då du stod fram. Avlatshandelen, som gjorde deg så oppøst, var ei skam, men den har det store kyrkjemøtet i Trient longe fått orden på. Hadde du nøgt deg med å ta til motmæle mot avlatshandelen for dei avlidne slik Johan Tetzel dreiv 28


han, hadde ikkje paven gripe inn mot deg. Det er eg viss på. So bald das Gelt im Kasten klingt, die Seele aus dem Fegefeuer springt4, var reine vranglæra, det. Men hatet mot den heilage far fekk overtaket i deg. Sa du kanskje ikkje til fylgjesveinane dine då du låg på det siste: Hoc unum me mortuo servate: odium in pontificem romanum!5 Du visste kva du gjorde. Fyrstefjesket ditt var ikkje ei påtvinga løysing. Du hadde alternativ, men ville det slik, du ville at landsherren skulle vera herre i Kyrkja òg. Men Kyrkja har berre éin Herre, Kristus. Til å styra Kyrkja si på jorda innsette han den sæle apostelen Peter. Og sidan har han innsett rettkomne etterfylgjarar på Peters stol. Ikkje oldenborgarar og vasaer! No kjenner eg at augo vætest. Det er så visst ikkje av medynk med den villfarne Luther. Det er tanken på Rasmus som mest får meg på gråten. Eg skjemmest kvar gong over å koma heim til han full. Stakkars Rasmus, han har dessverre mått venja seg til det. Mea maxima culpa!6 Han har vorte van med at eg kjem sjanglande inn i losjiet vårt mest kvar skapte kveld. Han har røynt så mykje vondt i sitt stutte liv. Morlaus alt som smågut – kona mi, Maren, døydde så altfor tidleg – og utvist frå heimlandet saman med meg tretten år gamal. Sjølvsagt var det berre eg som 4

5

6

Når pengane i kista kling, straks sjela ut or skirselden spring, skal ha vore omkvedet til Johan Tetzel. Dette eine bed eg dykk ansa på når eg er død: hatet mot paven i Rom. Mi store skuld!

29


Magister Kristofers memoarar

Ho gav meg handa til helsing og neia: Det var godt eg fekk møta deg att, magister Kristofer. Eg fekk meg ikkje til å seia at eg kjende det på same måten. Men eg gjorde faktisk det. Så, utan innleiande ord, spurde eg kva ærend ho hadde i Rostock. Skal vi tala om det, magister Kristofer, trur eg det er best at unge Rasmus ikkje er til stades.

Lutheri!

Lutheri! er ein roman om den historiske magister Kristofer Rasmusson Hjort, som var leiar for ei undergrunnsrørsle av katolske prestar i Noreg nokre tiår etter reformasjonen. Avslørd og landsforvist sit han og skriv memoarane sine i Rostock. Saman med sonen har han fastna her. Ein dag dukkar fru Inger Ingolfsdotter opp. Er ho det underet han har venta på?

Ola I. Breivega

Å sjå til er landet som før. Same dalane og elvane, same fjordane og fjella. Same målet som før høyrest i bondestover og fiskarheimar og i dei gråe husklyngjene vi ikkje veit betre enn å kalla byar. Skomakarane syr sine skor, og kremmarane falbyd sitt kram. Folket tygg sin vassgraut og slurpar i seg sitt skjør. Og kvar helst det finst hus, finst det kyrkjer. Utanpå er dei òg som før. Men på innsida har noko nytt og framandt teke seg til rette. Det gamle er sundbrote og vraka; det som var noko verdt i klingande mynt, er rana og bortført til Danmark. Orda som lyder i dei før så heilage romma, er forvrengde, og songen har fått ein skjerande klang. Slik kan eg halda fram – og det kjem eg til å gjera så lenge det spinn liv i meg.

Ola I. Breivega

Lutheri! Magister Kristofers memoarar ROMAN

ISBN 978-82-92922-39-2

www.efremforlag.no

EF REM

Ola I. Breivega (77) er filolog og tidlegare leiar i Noregs Mållag. Han har gjeve ut fagøker om nynorsk og klarspråk. Dette er fyrste romanen hans.

Lutheri! [Roman]  

Om stolthet og begjær – sannhet og forsoning. «…Lutheri! [er] en velskrevet, godt komponert historie om den urimelige religionsforfølgelsen...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you