Vakblad Warmtepompen 05 2016

WP POMPEN JAARGANG 8 – NUMMER 5 – OKTOBER 2016

WARMTE

DUURZAME KLIMAATOPLOSSINGEN

Museum Voorlinden in Wassenaar

Techniek in dienst van kunst

Energiepalen Twee vliegen in een klap Interview met Felix Lacroix van RVO ‘We gaan een hele leuke toekomst tegemoet’ WarmteWinMuur Muur wordt bronsysteem

RETHINK CLIMATE IMPROVE LIFE

Dus wij dachten –

Onze klimaatoplossingen draaien om jou, volgens de standaarden van morgen

VRV: Het perfecte klimaat voor jou in elke ruimte & Één systeem dat duurzaam verwarmt, koelt en ventileert. & Slimme klimaatbeheersing in zones en ruimtes. & Modulair en uitermate geschikt voor nieuw én bestaande bouw. & BREEAM Excellent. Daikin is dé HVAC-R partner om BREEAM-doelstellingen te behalen.

www.daikin.nl

Op 29 september werd de jaarlijkse MKB Innovatie Top 100 bekendgemaakt door de Kamer van Koophandel. De hoogste notering was voor Yoni.care.

Met tampons, maandverband en inlegkruisjes van biologisch katoen heeft dit bedrijf niets met ons vakgebied te maken. De enige overeenkomst is dat zowel de fabrikanten van warmtepompen als van biologisch katoenen tampons inspelen op een duurzamere wereld.

Ik ben in de Top 100 geen warmtepompen tegengekomen, maar wel aanverwante producten, zoals de Hero Balancer op de 36e plaats. Deze software-applicatie optimaliseert het gebruik van duurzame energiebronnen in wooncomplexen en gebouwen, en houdt daarbij rekening met gewoontes en de toekomstige energiebehoefte van de mensen. Interessant ook voor all electric-woningen en wijken. Dat wordt de volgende stap, zo vertelde de fabrikant me desgevraagd over de telefoon.

De applicatie wordt in diverse (woon)gebouwen al in de praktijk toegepast.

Dat was ook een van de criteria waarop de innovaties door de jury werden beoordeeld. Dat is een goed punt, want je kunt wel wat innovatiefs verzinnen, maar het is natuurlijk ook belangrijk dat de markt het oppakt. Daarnaast speelde in de beoordeling van de jury de impact op de branche en samenleving een belangrijke rol. Naast originaliteit en groeipotentie.

Uit onderzoek van de Kamer van Koophandel onder de bedrijven die de afgelopen jaren in de Top 100 hebben gestaan, blijkt dat innovatie voor groei van de ondernemingen zorgt. Alle Top 100 bedrijven zagen hun winst toenemen, namen extra personeel aan en werden internationaal actiever, zo valt te lezen op de website van de KvK. Dat is een goede tendens, zeker voor een innovatieve sector als die van de warmtepompen.

De twee innovaties waarover u in deze editie van vakblad Warmtepompen kunt lezen, verdienen wat mij betreft een plaats de Innovatie Top 100, maar ik ben natuurlijk niet geheel onpartijdig. Een van die twee innovaties zijn de zogenoemde energiepalen (zie pagina 22). Die energiepalen worden ook als bronsysteem voor het benutten van bodemenergie gebruikt. De tweede innovatie, waarover u op pagina 26 kunt lezen, is de WarmteWinMuur. Dit is een muur voor woonhuizen, waarmee warmte kan worden opgevangen, die als ook bronsysteem voor de warmtepomp dient.

Bij het nieuwe Museum Voorlinden in Wassenaar (zie pagina 10) is ook aandacht besteed aan energiebesparing. Maar de prioriteit lag meer op de duurzaamheid van de kunstwerken. En op de bezoekers, om ze comfortabel van de kunst te kunnen laten genieten. Ledverlichting, goede isolatie en warmtepompen zijn toegepaste energiebesparende maatregelen, maar ik had er meer verwacht. Als je in deze tijd een nieuw museum uit de grond stampt, dan zou duurzaamheid toch bovenaan de prioriteitenlijst moeten staan.

WarmteWinMuren, energiepalen, een Hero balancer, zonnepanelen: genoeg toepassingen om uit te kiezen. En met energiebesparing kun je je positief profileren richting het publiek. Gezien de ouderdom van andere musea is Voorlinden wellicht toch het duurzaamste museum van Nederland. Maar daarop had meer de focus moeten liggen. Ik zeg: een gemiste kans.

Hoofdredacteur Uko Reinders, ukoreinders@vakmedianet.nl tel. 06-46652579 Eindredacteur Henk Stam Redactieraad Willem Hooijkaas (voorzitter Platform warmtepompen/secretaris BodemenergieNL), Onno Kleefkens (IEA Heat Pump Conference) en Karin van der Maarel-Sonneveld (NVKL) Uitgever Frederique Zeemans Accountdirector Gejo Flierman, gejoflierman@vakmedianet.nl Tel: 06-53227316 Vormgeving & Opmaak colorscan, www.colorscan.nl Druk Ten Brink, Meppel Adres Vakmedianet, Postbus 448 2400 AK Alphen aan den Rijn tel. 088-5840800 www.vakbladwarmtepompen.nl Abonnementenadministratie klantenservice@vakmedianet.nl, tel. 088-5840888 Abonnementen Warmtepompen verschijnt 6 keer per jaar.

Jaarabonnement Nederland: € 129,00, buitenland € 135,00; prijzen zijn exclusief btw. Op alle uitgaven van Vakmedianet zijn de Algemene Voorwaarden van toepassing. Die zijn te vinden op www.vakmedianet.nl.

Oplage Door onafhankelijk accountant gecontroleerde oplage. Zie voor accountantsverklaring van Grant Thornton www.vakmedianet.nl Copyright Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. © Vakmedianet 2016 Publicatievoorwaarden Op iedere inzending van een bijdrage of informatie zijn de standaardpublicatievoorwaarden van Vakmedianet van toepassing. Deze zijn te vinden op www.vakmedianet.nl.

Disclaimer Alle in deze uitgave opgenomen informatie is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld.

De juistheid en volledigheid kunnen echter niet worden gegarandeerd. Vakmedianet en de bij deze uitgave betrokken redactie en medewerkers aanvaarden dan ook geen aansprakelijkheid voor schade die het directe of indirecte gevolg is van het gebruik van de opgenomen informatie.

Uko Reinders Hoofdredacteur Warmtepompen

ISSN 2214-7349

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 3

COLOFON

Innovaties toepassen

WARMTEPOMPEN IS EEN UITGAVE VAN VAKMEDIANET en is hét vakblad over het duurzaam verwarmen en koelen van commercieel en maatschappelijk vastgoed en woningen

VERSATI II Lucht/Water INVERTER Warmtepomp • • • •

8 - 16 kW Verwarmen/Koelen Incl. Hydrobox Watertank 200 /300 liter (optie)

Alternatieve ENERGIE moet betaalbaar zijn!

Gree Airconditioning

Tel: 077-3540341 • www.gree.nl

WP

18

INHOUD Verder in dit nummer:

10

DE INSTALLATIES VAN MUSEUM VOORLINDEN DIENEN DE KUNST De installaties, waaronder twee warmtepompen, zijn netjes weggewerkt in Museum Voorlinden in Wassenaar, want ze hebben een dienende rol. Toch zijn ze cruciaal voor het behoud van de kunstwerken. Architectuur en techniek blijken prima samen te kunnen gaan.

18 26 30 32

Het Breed: duurzaam renoveren in Amsterdam WarmteWinMuur als bron voor warmtepomp Beschrijving van nieuwe lucht-warmtepomp Driedaagse basiscursus over PassiefBouwen

14

INTERVIEW MET FELIX LACROIX VAN RVO Lacroix kijkt in de toekomst en beschrijft hoe een duurzaam Nederland eruitziet.

Hoe kunnen de klimaatdoelen worden behaald en welke rol kan de warmtepomp daarbij spelen? Lacroix pleit voor een beter investeringsklimaat, en voor een langetermijnvisie die verankerd is in wetten.

26 Rubrieken:

22

ENERGIEPALEN: FUNDERING ÉN BRONSYSTEEM

6 34 36 38

Nieuws Kennispagina Productnieuws Gastcolumn

In het buitenland worden energiepalen al veel toegepast, maar in Nederland gebeurt dat nog maar mondjesmaat.

Volgens de leverancier komt dat vooral door de onbekendheid.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 5

NIEUWS

Hulp in Apeldoorn bij energiezuinig maken van huizen Duurzame energiecoöperatie deA in Apeldoorn organiseert samen met de organisatie Hoom de Apeldoorn Bespaart Maand die op 1 oktober van start ging. Hoom is een landelijke organisatie met als doelstelling om zoveel mogelijk huizen energiezuinig te maken. Hoom en deA houden inloopochtenden waar mensen informatie kunnen krijgen over energiebesparingsmaatregelen voor hun eigen huis. Ook online kunnen mensen zich inschrijven voor een energiebesparingsadvies of voor hulp bij het energiezuinig maken van hun huis. deA merkt dat veel mensen hun huis graag energiezuiniger zouden maken, maar dat ze er ook vaak tegenop zien om dat daadwerkelijk te doen. Tijdens de Apeldoorn Bespaart Maand kunnen zij de hulp inroepen van deA en Hoom. Op de vijf inloopmomenten door heel Apeldoorn kunnen woningeigenaren terecht voor informatie. Een technisch specialist komt bij geïnteresseerden langs voor een vakkundig en onafhankelijk advies. Willen mensen door, dan krijgen ze van verschillende bedrijven een offerte. Achteraf checkt de technisch specialist of de klus goed is uitgevoerd. Voor mensen die willen weten wat energiebesparing hun kan opleveren zijn adviseurs van deA en energiebesparingscoaches van Hoom op alle zaterdagen van oktober beschikbaar. Ook is er een speciale website opgezet. Het idee achter de actie is dat stoppen met fossiele brandstoffen meer vraagt dan de overstap op andere energiebronnen, zoals zon en wind. Om duurzame stappen te zetten is het ook nodig om het energieverbruik flink te verminderen. deA en Hoom werken beide zonder winstoogmerk en organiseerden samen al eerder acties, waarbij tientallen bewoners aan een energiezuinige woning werden geholpen.

Excursie rond WKO op ‘slimste vierkante meter van Europa’ we hiermee gaan samenwerken. Dat leidde tot tal van maatregelen, zoals de aanplant van bos, regenwaterinfiltratie, de zorg voor goede energieprestaties van de nieuwbouw en de aanleg van WKO. Daarmee kunnen we in potentie 30 procent energie besparen. Maar beslissen is wat anders dan realiseren. Dat laatste was lastig omdat het hier een waterbeschermingsgebied is. Daarom zijn we gaan samenwerken met drinkwaterbedrijf Brabant Water, want met tegenwerking weet je zeker dat WKO hier niet gaat lukken”, zegt Groot Bramel. Het project begon met testboringen om te onderzoeken wat de invloed was op de omgeving. Daarvoor kreeg HTC een tijdelijke vergunning, die zou worden ingetrokken als er wat mis ging. Dat gebeurde niet. “In 2009 volgde een verlenging en in 2014 een definitieve vergunning.

Wat je vooral nodig hebt voor een derOp 26 september organiseerde Gebrui- parkeergarage. Het thema van de bijeen- gelijk project is iemand die z’n nek wil uitsteken. Het is complex en je moet kersplatform Bodemenergie een excursie komst was de impact van duurzame op de High Tech Campus (HTC) in Eind- energie op dit bedrijventerrein. Warmte- echt doorzetten.” In totaal zijn er 20 bronnen, waarvan 10 warmte- en 10 kouen koudeopslag in de bodem (WKO) hoven. Bert Jan Woertman, marketingspelen een belangrijke rol bij het verwar- de-. Alle gebouwen die op de WKO-ring en communicatiedirecteur van de HTC, zijn aangesloten, verschillen. Sommige men en koelen van de gebouwen. Via omschrijft HTC als de slimste vierkante hebben bijvoorbeeld zonnepanelen, aneen ringleiding met koude en warmte kilometer van Europa. “40 procent van de patentaanvragen in Nederland is van zijn alle 50 gebouwen van het bedrijven- dere alleen LBK’s. In vergelijking tot tradeze vierkante kilometer afkomstig en de terrein op de ondergrondse energiebron- ditionele systemen wordt met de WKO bedrijven geven meer dan 1 miljard euro nen aangesloten. Wim Groot Bramel, fa- nu zo’n 700 ton per jaar minder CO2 uitcility en equipment engineer bij Philips per jaar uit aan research & developgestoten. Vanaf 2004 is in totaal 7.500 vertelde dat de keuze voor een duurment”, zegt Woertman. Op het terrein ton CO2 gespaard. De grootste bespazaam energiebeleid mede tot stand zijn gerenommeerde bedrijven gevesring vindt plaats in de zomermaanden kwam door druk van de Brabantse tigd, zoals ASML, IBM, Intel, Philips en voor de koeling. Daarom wordt de Milieufederatie. “Die organisatie wilden bodemenergie in Eindhoven KWO geKPN. Opvallend is dat het terrein autowe niet tegen ons hebben, daarom zijn loos is, met aan de voorkant een grote noemd in plaats van WKO.

6 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

De twaalfde IEA Heat Pump Conference 2017 wordt in Rotterdam gehouden. De conferentie zal van 15 tot en met 18 mei plaatsvinden in het havenstedelijke World Trade Centre. Via de ‘call for papers’ zijn er meer dan 350 abstracts gegenereerd, die volgens de organisatie van hoge kwaliteit zijn. Dat geeft de conferentie de mogelijkheid om de volgende conferentie-onderwerpen presenteren: smart grids (stadsverwarming), bijna energieneutrale gebouwen, industriële warmtepompen, afvalwarmte, sorptietechnologie en working fluids. Het doel van de internationale conferentie is om van de industrie en experts te leren en met elkaar te communiceren. Het evenement zal naar verwachting deelnemers uit meer dan 30 landen trekken. U kunt zich op de conferentiewebsite http://hpc2017.org registreren. De full paper-deadline is 4 november.

Hoge score voor warmtepomp in ISDE-regeling Sinds begin dit jaar de Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE) van kracht is geworden, zit de aanschaf van warmtepompen aardig in de lift. Tot en met 31 augustus zijn er in totaal 8.203 subsidieaanvragen geweest, waarvan circa 87 procent de particuliere markt betrof, zo blijkt uit de gegevens van RVO.nl. De subsidie is bedoeld voor pelletkachels, biomassaketels, zonneboilers en warmtepompen. Opvallend daarbij is dat in de particuliere sector bijna 50 procent van de aanvragen ging over een warmtepomp. Bij de zakelijke aanvragen was het percentage warmtepompen zelfs bijna 75. Duidelijk is dat onder invloed van de ISDE-subsidieregeling, en ongetwijfeld ook gestimuleerd door de aandacht voor de Energie-0-woning, de warmtepompen momenteel goed scoren. De totale budgetclaim van alle aanvragen binnen de ISDE-regeling tot en met 31 augustus is circa 22 miljoen euro. Daarbij zijn er in totaal 12.537 apparaten aangevraagd (particulier en zakelijk) waarvan ruim 60 procent voor rekening komt van warmtepompaanvragen.

De verdeling per type warmtepomp hierbij is als volgt: - Warmtepomp boiler: 2 procent - Hybride warmtepomp: 7 procent - Gas-warmtepomp: 7 procent - Water/waterwarmtepomp: 37 procent - Lucht/waterwarmtepomp: 47 procent

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 7

NIEUWS

Internationale Heat Pump Conference 2017 in Rotterdam

NIEUWS

Rapporten over BENG brengen knelpunten aan het licht In het kader van het Lente-akkoordprogramma ZEN (Zeer Energiezuinige Nieuwbouw) hebben de partners van dit akkoord het afgelopen half jaar de inhoud van de voorlopige BENG-eisen voor nieuwbouwwoningen verkend. De mogelijkheden, mogelijke hiaten en financiële consequenties zijn onderzocht door twee themagroepen met deelnemers van de brancheverenigingen Aedes, Bouwend Nederland, NEPROM en NVB. De rapporten van de twee groepen zijn op 16 september met een oplegbrief aan minister Blok van Wonen en Rijksdienst aangeboden. De verkenning heeft de vier brancheverenigingen die partner zijn in het Lente-akkoord in staat gesteld om uitgebreid kennis te maken met de BENG-methodiek. Na afloop verklaarden ze unaniem positief te zijn over die methodiek als vervanging van de EPC. Wat de partners van het Lente-akkoord betreft staat de methodiek daarom niet meer ter discussie. Wel kwam er tijdens de verkenning in beide groepen een knelpunt aan het licht. Dit is de hoogte van de eis voor de eerste BENG-indicator (betreffende energiebehoefte) bij specifieke woningtypen. Gezien de uitkomsten van de rapporten hebben de brancheverenigingen aan de minister gevraagd om de eerste BENG-indicator voor woningen in de categorie appartementen, vrijstaande woningen en woningen met een ongunstige schilverhouding (éénlaags, patio, etc.) minder zwaar te maken. Daarbij hebben ze gevraagd om de voorlopige eis van 25 kWh/m² voor energiebehoefte voor deze woningtypen iets naar boven bij te stellen. Een bijstelling naar 30 of 35 kWh/ m² zou voldoende moeten zijn.

Een projectvoorbeeld om dit te verduidelijken betreft acht éénlaagse hoekwoningen in houtskeletbouw. Deze aardbevingsbestendige NOM-woningen met een EPC van -0,24 worden in Groningen gebouwd. Om deze hoekwoning BENG te maken dient alleen de eerste BENG-indicator (energiebehoefte) nog verbeterd te worden. De overige twee BENG-indicatoren voldoen ruimschoots met -24 kWh/m² en 131 procent. De eerste BENG-indicator, de energiebehoefte, bedraagt (met een gebouwschil niveau Bouwbesluit en balansventilatie met CO2) 50,6 kWh/m².

Om deze woning onder de 25 kWh/m² te krijgen moet de u-waarde van het glas van 1,4 naar 0,8 triple en de luchtdichtheid van 0,4 naar 0,15 en de schilisolatie naar 6,0 voor vloer, 9,0 voor gevel en 12,0 naar dak. De maatregelen om van ca. 30 naar 25 kWh/m² te komen, tikken financieel zwaar door, maar leveren eigenlijk nauwelijks nog iets op. De maandelijkse energierekening voor de bewoner vermindert overigens nauwelijks: van 14 euro (in de uitvoering NOM-woning) naar 7 euro per maand (in de uitvoering NOM & BENG-woning). Nieman RI en DGMR schrijven hierover in de conclusie van het onderzoek Handvatten voor een zeer energiezuinige nieuwbouw BENG: “Bij woningen met een ongunstige verhouding verliesoppervlak/gebruiksoppervlak zijn er weinig effectieve maatregelen meer beschikbaar voor het verder verlagen van de energiebehoefte”. De tweede BENG-indicator (primaire (fossiele) energiegebruik) leverde in de onderzoeken geen knelpunten op.

De derde indicator (aandeel hernieuwbare energie) kan voor hoogbouw problematisch zijn, als er naast pv-panelen geen alternatieven voorhanden zijn (zoals WKO, biomassa, duurzame warmtelevering). Deze alternatieven zijn afhankelijk van gebiedsomstandigheden en zodoende niet altijd toepasbaar. Dit knelpunt zal de komende tijd nog opgelost moeten worden.

In de themagroep Energie op gebiedsniveau (op 10 november is de volgende bijeenkomst) willen de brancheverenigingen een voorstel voor aanpassing doen.

Eerste exemplaar Marktgids Warmtepompen overhandigd aan NPW-voorzitter Willem Hooijkaas Deze editie van Vakblad Warmtepompen wordt vergezeld door de Marktgids Warmtepompen. Het eerste exemplaar werd door Uko Reinders, hoofdredacteur van Vakblad Warmtepompen uitgereikt aan Willem Hooijkaas, voorzitter van het Nederlands Platform Warmtepompen (NPW). Dat gebeurde op 4 oktober op de Vakbeurs Energie in Den Bosch. De marktgids geeft een overzicht van alle partijen die bij warmtepompen betrokken zijn, gerubriceerd op onderwerpen als ‘lucht als bron’, ‘water en bodem als bron’, hybride, WKO, afgiftesystemen en ‘kennis en onderwijs’. In de woning- en utiliteitsbouw staan warmtepompen al enkele jaren in het middelpunt van de belangstelling. En dat is niet voor niets. Ze worden alom beschouwd als de duurzame vervanger van - of een goede aanvulling op - de HR-ketel.

Maar omdat warmtepompen nog betrekkelijk nieuw zijn, laat de kennis over het aanbod nog weleens te wensen over. Daarom besloot de redactie van dit vakblad om een marktgids over warmtepompen te maken. Maar dat was niet de enige reden. Bij duurzame technologie, en bij warmtepompen misschien wel in het bijzonder, is het belangrijk dat partijen integraal samenwerken. Een warmtepomp functioneert alleen goed als hij een optimaal systeem vormt met een bron en een afgiftesysteem. Kortom: marktpartijen moeten op elkaars kennis vertrouwen en elkaar kunnen vinden. Om deze redenen hebben we bij Vakmedianet besloten om de marktgids te maken. Om u goed op weg te helpen is de gids ook voorzien van artikelen over trends en ontwikkelingen van warmtepompen en afgiftesystemen.

8 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

NIEUWS Samenwerking moet leiden tot duurzamere warmtevoorziening in Tilburg Samen met andere gemeenten kent Tilburg al vanaf begin jaren tachtig een stadsverwarmingsnet. De warmte is afkomstig van de Amercentrale, die uiterlijk in 2024 sluit. De komende jaren zijn er gasleidingen in Tilburg toe aan vervanging en ook landelijk wordt gesproken over het uitfaseren van alle aardgas in de gebouwde omgeving. Dit is voor Ennatuurlijk, de exploitant van het warmtenet, netwerkbeheerder Enexis en de gemeente Tilburg aanleiding voor het maken van afspraken over een toekomstige duurzamere warmtevoorziening voor Tilburg, die op 29 september wordt vastgelegd in de ‘Green Deal Warmtevoorziening Tilburg’. De ambitie is om 16.000 extra huishoudens aan te sluiten op alternatieve warmtevoorzieningen, waarvoor binnenkort proefprojecten starten.

Tilburg streeft ernaar om in 2045 klimaatneutraal te zijn. Uiterlijk dat jaar moet de warmtevoorziening in de stad dus volledig draaien op duurzame bronnen. Dit heeft consequenties voor zowel de bestaande als voor nieuw aan te leggen energieinfrastructuur. Om samen te zoeken naar nieuwe of uitbreiding van bestaande warmteprojecten, zijn samenwerkingen nodig die de ontwikkeling en exploitatie van warmteprojecten stimuleren en belemmeringen voor consumenten wegnemen. Uitgangspunt daarbij is de reductie van CO2-uitstoot tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten. “Deze Green Deal draagt nadrukkelijk bij aan onze doelstelling voor een klimaatneutraal Tilburg. Samen met Enexis en Ennatuurlijk zoeken we naar duurzame en stabiele alternatieve warmtebronnen voor het warmtenet, en mogelijkheden om de overgang van aardgas naar alternatieve warmtevoorzieningen mogelijk te maken”, aldus de Tilburgse klimaatwethouder Berend de Vries: “Onze ambitie is om in 2030 minimaal 16.000 huishoudens extra en vooral ook naar tevredenheid aangesloten te hebben op alternatieve warmtevoorzieningen.”

Een groot deel van de gasleidingen in Tilburg van Enexis is aan vervanging toe. Het gaat om een investering voor een periode van 30 tot 40 jaar, en daarom is het zinvol om te kijken naar duurzame alternatieven. Jan Peters, directeur Assetmanagement van Enexis: “Als we toch moeten vervangen, dan willen we graag kijken of er duurzamere alternatieven zijn, zoals all electric-oplossingen, maar er zullen vaak ook hybride varianten nodig zijn. In Tilburg ligt een warmtenet dat voor delen van de stad een duurzamer alternatief kan zijn. Met deze Green Deal geven we het startsein om samen met de gemeente Tilburg en Ennatuurlijk te starten om hier invulling aan te gaan geven. Enexis wil samen met Ennatuurlijk en de gemeente Tilburg met proefprojecten gaan leren wat er mogelijk en onmogelijk is op grotere schaal en voor langere termijn. We moeten aan de slag gaan.”

Het Amernetwerk kan een grote bijdrage leveren aan de klimaatdoelstellingen van de gemeente Tilburg. De ambitie van Ennatuurlijk is om op termijn een uitstoot van nul te realiseren. Erik Stronk, algemeen directeur van Ennatuurlijk: “Samen met belanghebbenden zoals bewoners, bedrijven en de gemeente Tilburg hebben we in kaart gebracht dat zo’n 16.000 zogenaamde ‘woningequivalenten’ in aanmerking komen voor de overgang van aardgas naar warmte. Zo grootschalig is dat nog niet eerder gedaan, maar technisch is het mogelijk.”

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 9

Geen knopjes, meters en buizen in het zicht Installaties Museum Voorlinden zorgen voor perfect klimaat kunstwerken De kunst staat voor directeur Joop van Caldenborgh van het splinternieuwe Wassenaarse Museum Voorlinden op één, het gebouw is ‘slechts’ dienend. Het is de reden dat de technische installaties niet zichtbaar zijn voor het grote publiek. En dat terwijl de juiste luchtvochtigheid en temperatuur van evident belang zijn voor het behoud van de kwetsbare kunstwerken. Hoe is dat gerealiseerd?

TEKST: MARTIJN LOUWS

10 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

In het museum, dat in september werd geopend, zijn alle leidingen vakkundig weggewerkt.

Museum Voorlinden was zelf hoofdaannemer van het prestigieuze project.

Meer dan dertig bedrijven zijn gecontracteerd. Zij hebben het museum in drie jaar tijd uit de grond gestampt.

Niet één keer, maar anderhalf keer. De directie, met daarin de ‘vader’ van het museum Joop van Caldenborgh, wilde het gebouw met alle details namelijk precies zo krijgen zoals men het wilde hebben. Geen concessies dus, ook niet als het gaat om de technische installaties. “De perfecte luchtvochtigheid en temperatuur zijn voor het behoud van kwetsbare kunstwerken van evident belang”, benadrukt algemeen directeur Wim Pijbes. Luchtvochtigheid en temperatuur zijn afhankelijk van elkaar, en voor een museum geldt over het algemeen dat een temperatuur van 21°C en een gemiddelde luchtvochtigheid van 55 procent ideaal is. “Nog belangrijker is dat de toegestane afwijkingen, plus of min 20 procent, niet binnen al te kor-

TWEE WARMTEPOMPEN Het was een kolfje naar de hand van technisch dienstverlener Kuijpers. “Er wordt gebruik gemaakt van twee warmtepompen van Carrier met droge koelers. Die droge koelers zijn gekoppeld aan een adiabatisch koelsysteem dat werkt op basis van verneveling van water. De ingaande lucht wordt op die manier gekoeld naar de natte bol temperatuur, terwijl de normale droge koelers niet verder kunnen koelen dan de omgevingsluchttemperatuur. Dit levert extra koelcapaciteit op”, legt Sander Ermers, projectleider Meet en Regeltechniek bij Kuijpers, uit. Naast de warmtepompen zijn er vijf cv-installaties geplaatst. “Mocht de temperatuur van het aanvoerwater niet hoog genoeg zijn, dan springen die ketels bij”, weet Ermers. “Bovendien”, vervolgt hij, “willen wij hier niet alleen afhankelijk zijn van de twee warmtepompen. Het risico dat er iets niet goed functioneert, is al-

tijd aanwezig, en hiermee ondervangen we een eventuele calamiteit.”

De twee warmtepompen, de cv-ketels en de droge koelers met adiabatisch koelsysteem zijn geplaatst in het energiehuis elders op het terrein van Museum Voorlinden. “Een apart gebouw voor de technische installaties heeft als voordeel dat de museumarchitectuur hier niet mee wordt belast”, zegt (oud)directeur Pijbes (eind september is Pijbes gestopt als directeur van Museum Voorlinden). “Bovendien”, zegt hij, “hebben machines en eventuele storingen, geluid en trillingen geen directe invloed op het museumbezoek of de kunstwerken.”

LEIDINGTRACÉ Via een leidingtracé van zo’n 180 meter wordt het water getransporteerd naar de pompkamer in de kelder van het museum. “Het gebouw is volledig onderkelderd, de helft van die ruimte wordt ingenomen door de technische installaties. Waar hebben we het dan over? Regelkasten, verdelers en onder meer een buffervat”, vertelt Ermers. Belangrijk in het hele systeem zijn volgens hem de vloerverwarming en -koeling.

“Vloerverwarming verhoogt de stralingstemperatuur van de omgeving. Het resultaat is gelijkblijvende behaaglijkheid bij een lagere luchttemperatuur.

Voor de bouw van het museum zijn kosten noch moeite gespaard.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 11

PROJECT

te perioden plaatsvinden. En uiteraard gelden deze normen vierentwintig uur per dag, zeven dagen per week en dus ook buiten de openingstijden. En ook bij regenachtige dagen, bij vorst, hittegolven, en in een leeg museum evengoed als in een zaal vol mensen”, vertelt de voormalig directeur van het Rijksmuseum.

PROJECT

Het gevolg is een aangenamer en stabieler binnenklimaat en een lager energieverbruik door een lager ventilatieen transmissieverlies.

Datzelfde geldt voor de vloerkoeling: die verlaagt de stralingstemperatuur bij een hoge luchttemperatuur. De gevolgen zijn evident. Een aangenaam en stabiel klimaat en een laag energieverbruik als belangrijk bijkomend voordeel, wat natuurlijk ook belangrijk is voor Voorlinden.”

Via het vloergootsysteem en de wanden zijn alle luchtkanalen en aansluitpunten vanuit de kelder naar de juiste posities in het museum gebracht. Ermers: “Esthetiek speelt een grote rol;

‘Een apart gebouw voor de technische installaties heeft als voordeel dat de museumarchitectuur hier niet mee wordt belast’ het gebouw en de installaties zijn dienend, de kunst staat op nummer één.

Om die reden hebben we invulling gegeven aan het ideaalbeeld van de eigenaar: geen knopjes, meters en buizen in het zicht. De buizen zijn bijvoorbeeld verwerkt in de muren. Deze buizen van

Opening door koning Willem-Alexander Op 10 september opende Koning Willem-Alexander, na een bouwperiode van drie jaar, het nieuwe Museum Voorlinden in zijn woonplaats Wassenaar.

De Voorlinden-collectie is de collectie van kunstverzamelaar Joop van Caldenborgh (oprichter van chemiebedrijf Caldic). Het nieuwe museum is gerealiseerd op zijn initiatief. Voor het publiek is het museum sinds 11 september open. Wim Pijbes, oud-directeur van het Rijksmuseum, heeft het Voorlinden als direceur mede vormgegeven, maar is eind september plotseling gestopt.

40 millimeter zijn geperforeerd en komen allemaal uit in de technische ruimte onder het gebouw. Daar zit ook de temperatuur- en vochtigheidsmeter. Dat is niet alledaags, eigenlijk best uniek.”

Uniek is ook de aandacht voor esthetiek in de technische ruimte. “Alle luchtbehandelingskasten zijn blauw, geen logo van een bekend merk is er zichtbaar. De wanden zijn vrij gebleven en alle draden liggen recht”, zegt Ermers. De medewerkers van Kuijpers hebben hiervoor zelfs een college esthetisch bouwen gekregen van eigenaar Van Caldenborgh. “Het is organised. Daar houd ik van”, zei hij daarover al eerder in de media.

DUURZAAMHEID Een ander belangrijk aspect voor het museum is duurzaamheid. “Een goede isolatie en ledverlichting zijn daar voorbeelden van”, zegt Pijbes. Die ledverlichting wordt vooral ’s avonds gebruikt,

Een exemplaar van de Carrier-warmtepomp, waarvan er twee in het museum staan.

12 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

overdag speelt het daglicht de hoofdrol. Het licht schijnt omhoog tegen het zonnedak, weerkaatst via het glas en velum (een soort doek) terug in de zalen als daglicht, zonder dat bezoekers zien waar het vandaan komt. Aan het plafond van de ruim vijf meter hoge zalen hangt een velum waar het zonlicht doorheen valt. Zo’n 1,80 meter boven het veiligheidsglas zweeft een voetbalveldgroot aluminium zonnedak voorzien van 115.000 schuin afgesneden buisjes. Zo valt het noorderlicht rechtstreeks naar binnen en wordt het zuiderlicht weerkaatst. “Voor werken op papier, zoals tekeningen en fotografie, geldt dat direct zonlicht dient te worden geweerd en wordt in dit museum als maximum lichthoeveelheid 50 LUX toegestaan”, vertelt Pijbes.

Naast de verlichting is ook bij de bouw van de klimaatinstallatie gekeken naar het groene karakter, weet Ermers. “Het is een lagetemperatuurinstallatie die het zeer goed geïsoleerde museum gelijkmatig, constant en milieuvriendelijk verwarmt. De aanvoertemperatuur van het water dat naar de vloerverwarming gaat, is maximaal 45°C.” Er is zeer nauwkeurig gekeken naar de juiste apparatuur. “Het luistert heel nauw; we maken hier gebruik van de juiste luchtbehandelingskasten, in combinatie met de juiste koelbatterijen. Die laatste heeft bijvoorbeeld precies voldoende capaciteit”, aldus een trotse projectmanager van Kuijpers. Hij vervolgt: “We hebben complexe techniek gerealiseerd die het gebouw met licht en lucht tot leven wekt, waardoor de kunst nog meer tot zijn recht komt.

En een techniek die ervoor zorgt dat de Voorlinden-collectie in de gewenste omgevingscondities wordt gepreserveerd en gelijktijdig het publiek comfortabel laat genieten in het museum.” WP

# & % ( % # ( # % "! " ' #( # % ! ! % % (! # !! % $ % # ( % # % $ # )& ' % !! ! % &%# ) # $ % '!!# &( !&( # !' %

# ' #% % ' # # $" # '!!# (! !# # & # !' # $& $ ! '!!# % %! $%

!!# # !# % !"

Felix Lacroix van RVO:

‘Visionaire maatregelen zijn van harte welkom’ TEKST: UKO REINDERS

Felix Lacroix is als senior programma-adviseur van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) nauw betrokken bij de invoering van de warmtepomp in de Nederlandse huizen en gebouwen. Een goede reden om hem een aantal vragen voor te leggen.

14 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

INTERVIEW

Volgens Lacroix gaan we een ‘hele leuke toekomst’ tegemoet, met gratis energie.

tepomp genoemd als oplossing om, samen met bijvoorbeeld restwarmte, geothermie, wko en windmolens, minder afhankelijk van gas te worden. De doelstelling van de DHPA is om in 2020 500.000 warmtepompen te hebben geinstalleerd in woonhuizen. Die doelstelling ondersteunen wij van harte.”

Felix Lacroix ziet het ontbreken van een echt langetermijnperspectief als oorzaak voor het feit dat Nederland achterloopt bij de verduurzaming.

Lacroix vertelt over de incubatietijd van de warmtepomp en geeft zijn visie over hoe duurzaam Nederland er in de toekomst uitziet. Hij spaart daarbij de ‘eigen’ overheid niet. Die moet volgens hem een langetermijnvisie voor duurzaamheid ontwikkelen die verankerd wordt in wetten. Daar zit de crux voor een beter investeringsklimaat.

Hoe belangrijk is, in de visie van de overheid, de warmtepomp voor het behalen van de klimaatdoelen?

“Heel belangrijk. Daarom stimuleren we het gebruik ervan, door ISDE-subsidie te verstrekken. Ook in een recente Kamerbrief van minister Kamp wordt de warm-

Het gaat niet goed met het behalen van de klimaatdoelen die de overheid heeft gesteld. Hoe komt dat volgens u?

“Dat heeft verschillende oorzaken, zoals het ontbreken van een echt langetermijnperspectief. Wil je als land koploper worden in verduurzaming, dan moeten bedrijven op de lange termijn weten waar ze aan toe zijn qua wet- en regelgeving. Pas dan voelen ze zich veilig genoeg om echt voorop te lopen met betrekking tot het gebruik van duurzame energie. Nu ontbreekt dat investeringsklimaat; een volgend kabinet kan immers besluiten om het roer qua verduurzaming weer om te gooien.

Investeringen kunnen daardoor anders uitpakken dan verwacht. Er zullen nieuwe kabinetten blijven komen, maar we staan met het klimaat voor grote uitdagingen waar we in Europese samenwerking mee aan de slag moeten. Een andere oorzaak is dat we ons lang afhankelijk van gas hebben opgesteld.

Maar dat is nu aan het kantelen. Het steeds verder dichtdraaien van de gaskraan in Groningen dwingt ons om op een andere manier naar innovatie te kijken. Dat gaat de wereld op z’n kop zetten. We kunnen nu gefaseerd overgaan naar een maatschappij zonder gas, en de overheid zal die transitie stap voor stap moeten regisseren.”

Waar bestaat de regierol van de overheid precies uit?

“We zullen waar mogelijk de overstap naar duurzame energie stimuleren. Een belangrijk instrument dat zich heeft bewezen is subsidie. Verder stimuleren we als kennisland veel research en innovatieonderzoek. Maar we kunnen het niet alleen. Sterker nog, de markt zal de transitie zelf mee moeten oppakken, samen met onderzoekers, branches, lokale overheden en burgers - bijvoorbeeld in energiecoöperaties.

En dat gebeurt ook. Een voorbeeld is dat de ketelleveranciers nu volop hybride systemen in hun assortiment opnemen en aanbieden.”

Wat vindt u van het tempo waarin de warmtepomp zich over Nederland verspreidt?

“Het gaat natuurlijk nooit snel genoeg.

Wat voor vertraging zorgt, is het gas dat ‘gratis’ uit de bodem spuit. Waarom zou je je druk maken over alternatieven, als je daarmee nog steeds goed vooruit kunt en er geld mee verdient? Maar dat gaat rap veranderen, waardoor de

RVO De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) voert opdrachten uit namens verschillende ministeries.

De dienst stimuleert ondernemend Nederland onder andere om duurzaam te ondernemen, en voert in dat kader bijvoorbeeld subsidiemaatregelen uit om de toepassing van warmtepompen te bevorderen.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 15

INTERVIEW

warmtepomp snel terrein wint. Dat geldt ook voor andere duurzame oplossingen, zoals warmteterugwinning, windmolens, zonnepanelen en geothermiewarmte. Verduurzamen met warmtepompen heeft een bepaalde incubatietijd. Mensen lezen er eerst over, vervolgens horen ze er op een verjaardagsfeest over praten. Als de buurman er dan vervolgens een aanschaft, gaan ze zich afvragen of ze die stap ook moeten zetten. Zo gaat het met veel producten. Denk maar aan de introductie van de cd-speler, de computer, de tablet en de smartphone. En zo zal dat ook met de elektrische auto en de warmtepomp gaan.”

Hoe zijn de kansen voor warmtepompen in bestaande huizen?

“Dat is een uitdaging. In nieuwbouw gaat de invoering van de warmtepomp lukken. Je kunt daar zorgen voor goede isolatie en laagtemperatuurverwarming.

Maar in bestaande bouw is dat een stuk lastiger te realiseren. Er zijn twee sporen waarmee de bestaande bouw wordt verduurzaamd. Een daarvan is de integrale aanpak, zoals nul-op-de-meter.

Daarbij worden alle facetten die hierbij komen kijken in één keer uitgevoerd, zoals de schilverbetering en de installaties. Deze projecten worden gefinancierd vanuit de lagere energiekosten die het gevolg zijn van de aanpassingen. De andere weg verloopt via de traditionele installatiewereld, waarbij huizen stap voor stap worden verduurzaamd. Ik verwacht dat beide sporen zich naast elkaar zullen ontwikkelen.”

In andere landen is de warmtepomp al verder doorgebroken dan in Nederland. Wat kunnen we daarvan leren?

“In Denemarken en Duitsland wordt inderdaad enorm in warmte en warmtepompen geïnvesteerd. Door duurzaamheidsmaatregelen wettelijk te verankeren, hebben investeerders daar meer zekerheid. Dat is een belangrijke les.

Vooral de Duitse politicus Hermann Scheer (SPD) heeft veel goed werk geleverd om het gebruik van zonne-energie te stimuleren. Nu is deze bedrijfstak in Duitsland even groot als de auto-industrie. Dat betekent dat hij ook veel werkgelegenheid oplevert. In Denemarken mag sinds 2013 geen op olie of gas gestookte HR-ketel meer in nieuwe gebouwen geplaatst worden. Met die

Lacroix: “Het steeds verder dichtdraaien van de gaskraan in Groningen dwingt ons om op een andere manier naar innovatie te kijken.”

maatregel blijft Denemarken koploper als duurzaam energieland. Dit soort visionaire maatregelen kunnen we in Nederland goed gebruiken.”

banden te starten en te optimaliseren.

Je kunt daar ook groen gas bij betrekken, en energieopslag in powerwalls en zonnebatterijen.”

Hoe gaat het met de ISDE-subsidie?

“We hebben tot juli voor 17 miljoen euro aan subsidieclaims binnengekregen. Particulier en zakelijk gaat het dan om meer dan 4.000 warmtepompen. Op een totale ISDE-subsidiepot dit jaar van 70 miljoen euro lijkt de totale subsidieclaim tot nu toe misschien niet hoog, maar toch zijn we tevreden. We zijn pas net met deze subsidie begonnen, waardoor de bekendheid nog moet groeien, en er waren wat aanloopproblemen. De subsidie is niet alleen bestemd voor warmtepompen, maar ook voor andere kleine warmteopties, zoals zonneboilers en pelletketels. Subsidieregelingen doen het over het algemeen goed in Nederland. Installateurs zijn er snel van op de hoogte.”

Een warmtepomp is natuurlijk alleen duurzaam als er gebruik wordt gemaakt van groene stroom. Gaat het lukken om dat op grote schaal op te wekken?

“Hoe dat er precies uit gaat zien, is lastig te voorspellen. Het wordt een samenspel van diverse bronnen, zoals wind- en zonne-energie, groen gas en restwarmte en energiebuffers. We zullen overigens nog wel een tijdje gas nodig hebben voor de piekmomenten. Er is veel innovatie gaande, zoals met ‘power to gas’ waarbij elektriciteitsoverschotten in gas worden omgezet, en de solar-fuel techniek. We verwachten nog veel meer innovaties.

Wat vandaag nog een zeer kostbare oplossing is, is morgen betaalbaar. Om dat in te zien, hoef je geen grote voorspeller te zijn. Kijk maar naar hoe het met computers of ledverlichting is gegaan.”

Als massaal op warmtepompen wordt overgestapt, kan dat problemen opleveren in de stroomvoorziening. Hoe gaat de overheid daarmee om?

“Daar komt de opmars van de elektrische auto nog bij. Er is veel onderzoek verricht naar manieren om voor voldoende elektriciteit in de wijken te zorgen. Het blijkt dat de verzwaring van het elektriciteitsnet doorgaans te kostbaar is. De andere oplossing is slim omgaan met energiesturing, met gebruik van smart grids, big data en internet of things. Concreet betekent dit dat we slim kiezen om bijvoorbeeld de wasmachine nog niet aan te zetten omdat het huis verwarmd moet worden. Of omdat er zonnig weer aankomt, waardoor er straks meer gratis stroom is. Het wordt belangrijk om die samenwerkingsver-

16 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Stel, we zijn twintig jaar verder. Hoe ziet de energievoorziening in de huizen er dan uit?

“We gaan een hele leuke toekomst tegemoet, met gratis energie. Waar we nu nog 20 zonnepanelen nodig hebben voor voldoende stroom, zijn dat er straks nog maar twee. We kunnen straks allemaal op een display, bijvoorbeeld dat van een smartphone, zien en aangeven hoe we met de energie omgaan. Is het verstandig om nu een wasje te draaien? Of is het beter om de auto eerst op te laden? En we gaan elektriciteit bufferen, zodat we altijd genoeg voorraad hebben. Daar geloof ik in.” WP

Op de daken worden zonnecollectoren aangebracht voor de voorverwarming van warm tapwater. Daarnaast staan de ventilatoren voor de woningen.

Het Breed: renovatie met duurzaamheid als insteek Eind augustus werd een van de grootste renovaties van de afgelopen jaren opgeleverd: 1.176 woningen van Het Breed in Amsterdam-Noord. Het speerpunt?

Duurzaamheid. Warmtepompen spreekt met Eneco Warmte & Koude, verantwoordelijk voor de totale warmteopwekking- en levering binnen het project.

TEKST: BETTY ROMBOUT

18 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

GASABSORPTIEWARMTEPOMPEN Bij twee van de in totaal vier ketelhuizen zijn lucht gasabsorptiewarmtepompen toegepast. Op de vraag waarom die warmtepompen alleen in ketelhuis drie en vier geplaatst zijn, antwoordt De Jong: “In eerste instantie was het niet de bedoeling in deze twee laatste ketelhuizen warmtepompen te plaatsen. We hadden al eerder een financiële berekening gemaakt voor alle vier ketelhuizen. Het bleek echter niet mogelijk om warmte en koude uit de bodem te halen. Gezien het benodigde vermogen zouden extreem grote bronnen nodig zijn, en dat was niet haalbaar

in combinatie met bestaande bronsystemen van het nabijgelegen winkelcentrum. De keuze is gevallen op lucht gasabsorptiewarmtepompen. Deze zijn duurzaam, maar in mindere mate dan

‘Bewoners worden gestimuleerd na te gaan denken over hun energiehuishouding’ warmtepompen - waarbij warmte en koude aan de grond onttrokken worden. Het plaatsen van lucht gasabsorptiewarmtepompen in alle vier de ketelhuizen bleek financieel niet haalbaar.

Echter, dankzij een extra subsidie vanuit het STACCATO-project was het toch

mogelijk om ze te plaatsen in de laatste twee ketelhuizen.”

LAGERE ENERGIEREKENING De woningen hebben individuele warmtemeters in plaats van een collectieve rekening die onderling verdeeld moet worden. Dit leidt als regel tot een zuiniger stookgedrag en dus gemiddeld een lagere energierekening. De Jong: “Als regel, want vanzelfsprekend is het niet. Bewoners worden nu gestimuleerd na te gaan denken over hun energiehuishouding. Velen denken dat duurzaamheidsmaatregelen aan woningen gelijk in de portemonnee te voelen zijn. In positieve zin. Volgens een rapport van adviesbureau Deernis gaan ze er qua energierekening maandelijks 40 euro op vooruit. Maar dat is zeker niet altijd zo. Sommigen moeten zelfs bijbetalen. Het hangt er helemaal van

Het ketelhuis met opslagvaten voor de zonne-energie.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 19

RENOVATIE

Onder de projectnaam STACCATO een door de Europese Commissie geinitieerd en gefinancierd project - hebben 22 partners in de hoofdsteden van Nederland, Hongarije en Bulgarije ruim 2.000 woningen en gebouwen grondig verbeterd qua energieprestatie. Een van de projecten van STACCATO betrof het duurzaam renoveren van woningen van Het Breed in Amsterdam-Noord.

Eneco Warmte & Koude nam de totale warmteopwekking en -levering in Het Breed voor haar rekening. Martijn de Jong, projectleider Eneco Warmte & Koude: “In 2008 zijn we echt met de renovatie gestart. De oude warmtapvoorziening en de verwarmingsinstallatie in de vier ketelhuizen werden vervangen. De Remeha Cascade ketels, met elk een vermogen van 500 kW, kwamen in de plaats van de oude vlampijpverwarmingsketels. Drie nieuwe ketels zijn ingezet voor de cv-installatie, twee voor het warmtapwater. In elk ketelhuis hebben we ook nog een cv-ketel gehangen voor distributieverlies van het warmtapwater in de nacht. Op de daken is 1.200 m² aan zonnecollectoren aangebracht voor de voorverwarming van warmtapwater. De zonnecollectoren warmen het water trapsgewijs op tot 80ºC. De nieuwe cv-installatie is zeker duurzaam te noemen. De watertemperatuur in de leidingen en radiatoren is niet hoger dan 65ºC, voorheen 90ºC. Uiteraard zijn de radiatoren ook vernieuwd en aangepast aan de lagere temperaturen. De Jong vervolgt: “Daarnaast is het distributienetwerk in de wijk vernieuwd. Voor elektriciteitopwekking is 1.400 m² aan zonnepanelen geplaatst. En, alle leidingen in de plafonds en galerijen hebben we vervangen.”

RENOVATIE

af hoe zij met de energie in hun woning omgaan. Laten ze in de winter toch nog steeds hun ramen open staan, dan is er geen sprake van energiebesparing. Het grootste leerpunt voor ons was dan ook de communicatie met de bewoners, een aandachtspunt, dat we moeten blijven benadrukken.�

Het mag duidelijk zijn, dat de duurzaamheidsmaatregelen in Het Breed niet beperkt zijn gebleven tot wat Eneco bewerkstelligd heeft. Er zijn ook andere acties ondernomen. Zo hebben woningcorporaties Ymere en Eigen Haard gezorgd voor het isoleren van de gevels, dubbel glas laten aanbrengen, et cetera. De Jong: “Van te voren was de doelstelling om het energieverbruik van de woningen te verminderen en de CO2-uitstoot met 50% te reduceren. De laatste metingen wijzen uit dat we op 51% zitten. Mooi toch?�

LOGISTIEKE PLANNING De duurzaamheid van de woningen in Amsterdam-Noord is breed opgepakt.

Martijn de Jong is blij met het resultaat,

217:(53

De zonnecollectoren met het leidingwerk waar glycol doorheen stroomt. Dat zorgt voor de overdracht van de zonne-energie naar het ketelhuis. Vanwege de kans op bevriezing is gekozen voor glycol in plaats van water.

ook al was de logistieke planning een hele uitdaging. “Het is belangrijk gebleken om met z’n allen goed af te spreken wat er moest gebeuren. Zelfs tot op het kwartier registreren - in een periode van twee weken - in welke woning welke monteur zou zitten. Zomaar

5($/,6$7,(

+RRJ UHQGHPHQW ERGHP ( +"$ ,.,- ' ( 0DDN GLUHFW HHQ DIVSUDDN PHW HHQ YDQ RQ]H DGYLVHXUV

bij een bewoner aankloppen met: ‘Joh, we halen nu je verwarming eruit. Voorlopig kun je niet douchen’, doe je niet.

Met een goede planning en afstemming hebben we getracht de overlast voor de bewoners zoveel mogelijk te beperken.� WP

%(+((5 ï %5/ HQ JHFHUWLĆ FHHUG ï 9ROOHGLJ WUDMHFW RQW]RUJG ï MDDU ZHUNLQJVJDUDQWLH ï 2SWLPDOH 52, PHW YHUJHOLMNLQJVVRIWZDUH ï 6NLGERXZ YDQ ü N: ï 0RGXOHUHQGH ZDUPWHSRPSHQ ï +RRJVWH &23 LQ GH PDUNW ï 6PDUW (QHUJ\ 6RIWZDUH V\VWHP

9RRU PHHU LQIRUPDWLH RI UHIHUHQWLHV EH]RHN RQ]H ZHEVLWH ::: *(2&/,0$7( 1/

&$' - &&, '

'' +/) ( +& ( - &

' $& $(!) " ) &$' - (& ) &$' - ,.,- ' ( 0 )* ( " ,&)- ( 0 +'- *)'* ( 0 " ( + -$ 0 " &- #($ % (

20 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

De nieuwe dimensie in comfort.

De verwachtingen die een gebruiker

TOSHIBA SMMS-e systeem verenigt

heeft van een airconditioningsysteem

innovatie, nieuwe technologieën en

zijn de afgelopen jaren geëvolueerd.

kennis en ervaring uit het verleden tot

Comfort gaat vandaag de dag hand in

LLU OVNL LULYNPL LɉJPwU[PL LU TH_P-

hand met energiebesparing en opera-

maal comfort voor de gebruiker.

tionele betrouwbaarheid. Het nieuwe

TOSHIBA-AIRCONDITIONER.NL

Veelzijdige heipalen voor Ecoparkhof in Almere Energiepalen ‘stutten’ duurzame bouw Beton, buizen van 16 millimeter die dienen als warmtewisselaar, water en glycol: die vormen in een notendop de basis van de 20 meter lange energiepalen, ofwel comfortpalen, die als fundering van de 28 woningen in het nieuwbouwproject Ecoparkhof in Almere Oosterwold dienen. En die binnen enkele weken de woningen duurzaam verwarmen en koelen. “We hoeven maar één keer de grond in.”

TEKST: MARTIJN LOUWS

De energiepalen worden met een heimachine in de grond gebracht. De palen zijn volledig van beton en de garantie is vijftig jaar. Men weet namelijk dat lekkage uitgesloten is.

Onbekend maakt onbemind. Energiepalen worden om die reden nog maar mondjesmaat toegepast in de bouw, weet directeur Jeroen van der Meijden van Geothermica. “In landen als Zwitserland en Oostenrijk is men al veel verder en wordt dit systeem veel toegepast. De Nederlandse bouw is wat dat betreft traditioneler.” Gek is dat

wel, zo zegt hij. “Door heipalen al bij de productie te voorzien van lussen wordt met het heien van de fundering tegelijk ook een bronsysteem aangelegd: een kosten-, tijd- en ruimtebesparende methode.” Bovendien is het een gesloten bron. Van der Meijden: “Niemand ziet of hoort iets. Dat is in een woonwijk als hier erg belangrijk.

22 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Bij een luchtwarmtepomp zou het hier in dit stille gebied net zijn of er de hele tijd een zwerm bijen rondvliegt.

Iedereen neemt dan namelijk een luchtwarmtepomp die op dezelfde geluidsfrequentie draait. Dat wil je niet.”

“Verder”, vervolgt Van der Meijden vanaf de bouwplaats in Almere, “staat of valt een goedwerkende installatie met voldoende broncapaciteit. Een netwerk van energiepalen levert die capaciteit altijd.” De voorgespannen prefab betonnen heipalen zijn namelijk voorzien van een speciaal in Zwitserland ontwikkelde warmtewisselaar.

“Deze buizen zijn over de gehele lengte van de paal aangebracht in een dubbele lus. Hierdoor wordt over gehele lengte van de paal een optimale uitwisseling van warmte en koude verkregen met de grond”, aldus Van der Meijden. Hij illustreert de optimale werking van de energiepalen met een voorbeeld. “Bij een ander groot bouwproject dienen de comfortpalen ook als bron. In februari 2014 belden ze mij ineens op, of ik even langs kon komen.

Ze snapten het niet. Ik schrok natuurlijk destijds, want als er iets mis is met de berekeningen, dan geldt dat niet voor één huis, maar voor alle huizen. Na een slechte nacht slapen ging ik er naar toe. En wat bleek? Ze vroegen zich af hoe het kon dat de brontempe-

BODEMENERGIE

ratuur in de winter 14°C was. Dat was natuurlijk abnormaal goed.”

CAPACITEIT BEPALEN De woning in nieuwbouwproject Ecoparkhof in Almere Oosterwold bepaalt de grootte van de warmtepomp, en deze op zijn beurt weer de grootte van de minimale bron. De meeste woningen hebben tien comfortpalen, sommige iets meer, van ieder 20 meter. “De huizen verschillen in grootte, afhankelijk daarvan wordt de benodigde capaciteit bepaald”, vertelt Van der Meijden. In alle gevallen is de bron overgedimensioneerd: er is dus voldoende speelruimte als de temperatuur van de bodem zich anders zou gaan gedragen als wat op basis van de berekeningen mag worden verwacht. De tien palen vormen samen de bron. Twee palen samen vormen een groep en de vijf groepen (in het geval van tien comfortpalen) zijn aangesloten op een verdeler. Ze zijn hydraulisch aan elkaar gekoppeld om samen één bronsysteem te vormen. Om drukverlies te beperken, zijn de palen per twee stuks aangesloten op een Tichelman-ringleiding (waardoor de thermische belasting van iedere paal in een groep gelijk blijft) en vervolgens via een hoofdleiding samen aan een van de groepen van de verdeler gekoppeld.

GEEN MEERKOSTEN De in Almere toegepaste comfortpalen zijn door Geothermica samen met de IJB Groep uit Lemmer ontwikkeld. IJB Groep is gespecialiseerd in funderingen. De comfortpalen worden compleet geleverd en geïnstalleerd door IJB Groep, powered by Geothermica.

Volgens IJB Groep biedt toepassing van deze palen tal van voordelen, maar de belangrijkste is wel dat er geen meerkosten voor bronboringen zijn omdat het om een prefabsysteem gaat.

Bovendien hebben de palen ‘overtreffende thermische eigenschappen met een hoog rendement’. Om de eindgebruiker zoveel mogelijk te ontzorgen, worden de palen inclusief verdelers en aansluitwerk geleverd en wordt er garantie gegeven op het volledige systeem. “De energiepalen hier in Almere zijn 20 meter lang, het buizennetwerk is ingesloten in de palen, die volledig van beton zijn. De garantie is dan ook vijftig jaar, maar we weten dat lekkage gewoonweg uitgesloten is. En mocht dat

De meeste woningen in nieuwbouwproject Ecoparkhof in Almere hebben tien comfortpalen, sommige iets meer. Iedere paal heeft een lengte van 20 meter.

toch het geval zijn, dan is er nog geen man over boord. De bronnen zijn overgedimensioneerd.” Bij de installatie wordt ook niets aan het toeval overgelaten, laat Van der Meijden weten. “We vullen de leidingen eerst met een mengsel van 70 procent water en 30 procent glycol. Die verhouding wordt vooraf ingemengd; in het systeem zelf mengen water en glycol niet meer goed, waardoor de warmtepom-

‘De garantie is vijftig jaar, maar we weten dat lekkage gewoonweg uitgesloten is’ pen in het gebouw soms water krijgen aangevoerd. Van der Meijden: “Dat kan vervelende gevolgen hebben, zoals met name aanvriezing in de warmtewisselaar. Met het water-glycolmengsel (genaamd Brine) is het ondergrondse systeem nu beveiligd tot een temperatuur van minimaal -10°C, wat ruimschoots voldoende is.” Met de spoelpomp wordt vervolgens de lucht uit het systeem gespoeld. Daarna worden de drukproeven uitgevoerd en als laatste wordt het geheel nogmaals visueel gecontroleerd op lekkages.

WAT WEL EN WAT NIET KAN De comfortpalen worden volgens Van

der Meijden continu geoptimaliseerd.

“De positie van de buizen in de paal is ontzettend belangrijk, daarin zoeken we steeds de verbeteringen. Bovendien weten we steeds beter wat wel en niet kan in bepaalde bodems.” In Ecoparkhof zijn de palen in de kleigrond geslagen. “Dat is een prima basis, maar het meest optimaal is een natte zandbodem. Dat geleidt het best.”

Beperkingen zijn er ook, weet Van der Meijden. “De heipalen zijn relatief kort en kunnen tot 30 meter de grond in.

Het rendement is verder wel sterk afhankelijk van de bodemgesteldheid en de isolatiefactor van de woning.” Met dat laatste zit het wel goed in Almere Oosterwold. De woningen zijn daar volgens de laatste normen gebouwd. En de meerprijs van de palen? Hoewel een comfortpaal duurder is dan een normale heipaal, worden kosten bespaard doordat er niet extra hoeft te worden geïnvesteerd in een separate bron.

“Het grote voordeel is dat de gebruiker een beter werkend systeem krijgt”, aldus Van der Meijden.

MODULERENDE WARMTEPOMPEN De warmtepompen van MasterTherm die in de huizen worden geïnstalleerd, worden aangesloten op de IJB Comfortpalen. “Het zijn modulerende warmtepompen: de compressor past continu zijn vermogen aan waardoor onder alle omstandigheden het juiste verwarmingsvermogen wordt geleverd”, zegt Van der Meijden. Dit stimuleert een

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 23

BODEMENERGIE

duurzaam gebruik. “Een aan/uit warmtepomp geeft een onrustig stookgedrag, een modulerende warmtepomp verwarmt rustig en constant waardoor er geen onnodige schakelingen zijn, met een langere levensduur van de warmtepomp tot gevolg.”

De efficiëntie van de warmtepomp is hoog. De COP, ofwel Coëfficiënt of Performance, is meer dan 5, verzekert Van der Meijden. “En als de energiepalen worden gecombineerd met zonneboiler, PV en de windturbine inclusief stroomopslag, wat natuurlijk kan, dan wordt het helemaal een duurzaam werkend systeem met voordelen voor het milieu en de bewoners. Immers, de energierekening zal bij die laatste groep een lach op het gezicht toveren.” WP

De voorgespannen prefab betonnen heipalen zijn voorzien van buizen, die over de gehele lengte van de paal zijn aangebracht in een dubbele lus. Hierdoor wordt over gehele lengte van de paal een optimale uitwisseling van warmte en koude verkregen met de grond.

Fusio W Warmtepomp voor open en gesloten bronnen

ÕÃ Ê7

‘Stiller dan de bron!’

Uʼ ià jj ½ÊÜ>À Ìi Ê « « UÊ >«>V Ìi ÌÊx £nÊ 7 UÊ ÝÌÀii Ê >>}Ê}i Õ ` Ê ­Û> >vÊÓ{Ê` ­ ®® UÊ* Õ}ÊEÊ* >Þ UÊ }iÊ °"°*° Voor meer informatie:

033 - 247 78 00

24 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

www.western.nl

info@western.nl

Blijf volledig op de hoogte met de twee boeken over klimaatbeheersing

nieuwe druk september 2016

Klimaatbeheersing 1 Warmtetechnieken

Klimaatbeheersing 2 Luchtbehandeling, ventilatie en koeling

In het full colour praktijkboek Klimaatbeheersing 1 Warmtetechnieken krijgt u een duidelijke uitleg van de theorie en de praktijktoepassingen van warmtetechnieken.

Dit full colour praktijkboek (verschenen in februari 2016) maakt de theorie van luchtbehandeling, ventilatie en koeling duidelijk en legt de toepassing hiervan uit.

Boek 1 behandelt onder andere: warmteopwekking, -distributie en -afgifte; cv-ketels, warmtepompen en circulatiepompen; warmtekrachtkoppeling en warmte-koudeopslag; dimensionering van leidingen; behaaglijkheid en warmteverliesberekening; vloer- en wandverwarming; binnenklimaat en behaaglijkheidsbegrippen.

Boek 2 behandelt onder andere: Mollier h-x-diagram; luchtbehandeling componenten en systemen; brandwerende voorzieningen; warmtepompen; eenvoudige koellastberekening; mechanische ventilatiesystemen; VRF- en VRV-systemen; ontwerp van luchtverdeelsystemen; uitleg en werking van koeltechnische installaties.

Prijs € 135,– (exclusief btw)

Prijs € 135,– (exclusief btw)

AANBIEDING VOOR ALLE LEZERS VAN WARMTEPOMPEN BOEK 1 EN BOEK 2 VOOR € 199,– (exclusief btw)

De boeken zijn onmisbare naslagwerken voor iedereen die in de praktijk met klimaatbeheersing te maken heeft.

Ga voor meer informatie of uw bestelling naar www.bimmedia.nl/klimaatbeheersing

Een van de drie nieuwbouwwoningen in het Overijsselse Delden met de WarmteWinMuur met gemetselde uitstraling.

Muur als collector voor warmte

Nieuw: WarmteWinMuur in combinatie met warmtepomp Het nuttige en noodzakelijke verenigen met het aangename. Het is de gedachte achter de WarmteWinMuur. “Een muur moet er toch komen, waarom zouden we die dan ook niet extra functioneel maken.”

TEKST: MARTIJN LOUWS Innovatieve, duurzame bouw heeft de toekomst. Het is de heilige overtuiging van directeur Ron Wolbert van bouwbedrijf Janssen de Jong Bouw Hengelo.

Tien jaar geleden startte dit bouwbedrijf daarom met de ontwikkeling van de WarmteWinMuur, en de eerste woningen zijn inmiddels opgeleverd met het systeem. De WarmteWinMuur onttrekt warmte aan de omgevingstemperatuur. Via glycolvoerende leidingen

gaat de warmte naar een warmtepomp.

Deze pomp onttrekt warmte (circa 4°C) aan de leidingen. De 4°C koudere glycol gaat terug naar de muur en naar de buffer die is aangebracht onder de vloer. Door het onttrekken van de warmte geeft de warmtepomp energie af aan de vloerverwarming en wordt het tapwater verwarmd. Een slimme thermostaat bepaalt waar de warmte wordt onttrokken of naar toe gaat.

26 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

De ontwikkeling van het innovatieve systeem was een weg van de lange adem, vertelt Wolbert: “Om te kunnen overleven in de veranderende bouwwereld is innovatie belangrijk. Maar innovatie moet worden bekostigd uit de winst, en zoals we allemaal weten, staat die de laatste jaren in de bouw best onder druk. Geld voor een uitgebreide research- en developmentafdeling is er niet, we hebben dit met onze eigen

SLIMME OPLOSSINGEN “Wij zien dat er voortdurend wordt gezocht naar slimme oplossingen als het gaat om het verwarmen en koelen van woningen met een warmtepomp”, zegt product manager Imco Janssens van NIBE. Deze Zweedse specialist in warmtepompen trekt om die reden veel op met bouwbedrijven. Zo ook met Janssen de Jong Bouw Hengelo. “Een warmtepomp heeft warmte nodig, vanzelfsprekend. Die wordt vaak via een gesloten bodemcollector onttrokken.

De WarmteWinMuur is daar een variant op, met als belangrijk voordeel dat er niet in de grond hoeft te worden ge-

boord, en dat er geen buitenopstelling nodig is met bewegende delen die duidelijk hoorbaar zijn voor de omgeving”, vertelt Janssens. Volgens hem wordt gewerkt met een standaard aan-uit warmtepomp. “Er zijn slechts enkele aanpassingen gedaan aan de regeltechniek, verder is die precies hetzelfde als die bij andere projecten.” En dat heeft voordelen, stelt Janssens. “Het betekent dat we geen last hebben van kinderziekten en andere voorkomende storingen, die splinternieuwe systemen vaak wel hebben.”

ONTWIKKELPROCES VAN JAREN Het ontwikkelproces van de WarmteWinMuur was er een van jaren. “Uiteraard liepen we tegen een aantal zaken

op. Zo heeft glycol een bepaalde zuurtegraad, en na 4 à 5 jaar moet het worden vervangen omdat de werking ervan afneemt. Verder zijn de diameter en de afstand van de leidingen tot de buitengevel van groot belang. En waar de leidingen uit de muur komen, ontstaat condensatie door het verschil in temperatuur.” Toch zijn dit details die geen invloed hebben op de werking van het systeem, stelt Wolbert. Bij het eerste ontwerp van de WarmteWinMuur is gekozen voor betonnen wanden met daarin een heel netwerk aan glycolvoerende leidingen, vertelt Wolbert. “Die wand is kleinschalig getest; eerst in een vakantiehuis in Zutphen, later in een kinderdagverblijf in Amsterdam. Het succes daar was aanleiding om te kie-

‘Als de WarmteWinMuur wordt gecombineerd met bijvoorbeeld photovoltaïsche zonnepanelen, dan is zelfs een Nul-op-de-Meter-woning mogelijk’

In het Utrechtse Driebergen-Rijsenburg worden zeven woningen met de WarmteWinMuur gerealiseerd.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 27

BRONSYSTEEM

mensen ontwikkeld. Dat kost tijd, logisch.”

BRONSYSTEEM

zen voor een verdere uitrol.” Maar eerst had het bouwbedrijf nog wel een ‘issue’ te overwinnen: Nederlanders houden namelijk van een gemetselde uitstraling. Wolbert: “Het was ons wel duidelijk dat we met alleen betonnen wanden slechts een niche konden bedienen.”

Janssen de Jong Bouw Hengelo ging op zoek naar een partner en vond die in Duitsland. “Samen met dit bedrijf hebben we het ontwerp gerealiseerd zoals dat nu is: sandwichpanelen met gebakken stenen daarin verwerkt”, verklaart Wolbert. Hij maakt duidelijk dat de panelen erg sterk moeten zijn, inclusief de stenen en de voegen. “Er wordt flink getrokken aan zo’n muur, daar moet die wel tegen bestand zijn.” Inmiddels zijn drie nieuwbouwwoningen in het Overijsselse Delden voorzien van de WarmteWinMuur met gemetselde uitstraling, in combinatie met een warmtepomp van NIBE, en worden er zeven woningen gerealiseerd met het gepatenteerde systeem in het Utrechtse Driebergen-Rijsenburg.

IN ZEVEN JAAR TERUGVERDIEND De terugverdientijd van de WarmteWinMuur is zeven jaar, weet Wolbert.

“Dan hebben we het over een gemiddeld huishouden van twee personen.

Dit gepatenteerde systeem is uniek in Nederland. Hiermee kunnen we een WarmteWinWoning bouwen waarmee de bewoners tot 50 procent kunnen besparen op de energiekosten. We hebben zelfs getest wat de meest ideale situatie - een zwarte muur op de zuidzijde - voor een verschil maakt met de minst gunstige omstandigheden - een witte muur op de noordzijde. En wat denk je? Het rendementsverschil is slechts 4 à 5 procent.”

Janssens van NIBE schat in dat het rendement van de warmtepomp in combinatie met de WarmteWinMuur gelijk is aan die van een warmtepomp met een gesloten bodemcollector. “Dat is best bijzonder. Normaal gesproken levert een gesloten systeem een beter rendement vanwege de constantheid van de omgevingstemperatuur waaraan de warmte wordt onttrokken. Maar de oplossing met de WarmteWinMuur doet dat min of meer ook. Immers, behalve ‘s zomers kan ook op een koude winterdag volop warmte worden onttrokken als het zonnetje schijnt op de buitenmuur. Hierdoor kan het hele jaar door het tapwater worden verwarmd”, ver-

telt Janssens. Hij gelooft in het succes van de WarmteWinMuur en kijkt al voorzichtig verder. “Zoals gezegd, nu maken we gebruik van een aan-uit waterwarmtepomp. Die willen we op termijn vervangen door een modulerende water/water warmtepomp, omdat die een nog beter rendement scoort en energiezuiniger is. Nu draait de machine volop en onttrekt die ook volop energie, terwijl een modulerend systeem op deellast draait en dus ook energie op deellast onttrekt.”

VARKENS- EN KOEIENMEST NIBE is betrokken bij tal van innovatieve bouwprojecten waarbij de warmtepompen worden ingezet, die warmte onttrekken aan allerlei omgevingen.

“Zo zijn er woonboten die op de bo-

‘Dit gepatenteerde systeem is uniek in Nederland. Hiermee kunnen we een WarmteWinWoning bouwen waarmee de bewoners tot 50 procent kunnen besparen op de energiekosten’ dem een heel leidingnetwerk hebben liggen dat warmte onttrekt aan het water, en is er in de agrarische sector een project waarbij warmte aan varkens- en koeienmest wordt onttrokken. Janssens ziet de plussen van die projecten en die van de WarmteWinMuur. “Een muur moet er bij de bouw van een huis toch worden neergezet, dus waarom zou die dan niet meteen ook heel functioneel kunnen zijn? Zo hoeft er geen extra collector te zijn voor de warmtepomp. De collector is gewoon onderdeel van het huis.”

De WarmteWinMuur is daarmee prima toepasbaar in nieuwbouw en renovatie.

“We kunnen de WarmteWinMuur zelfs als tuinmuur plaatsen”, zegt Wolbert.

De stelregel die hij schetst voor de WarmteWinMuur is: een vijfde van de totale vloeroppervlakte moet beschikbaar zijn als geveloppervlakte om de woning energiezuinig te kunnen verwarmen.

28 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

In combinatie met de WarmteWinMuur is het rendement van de NIBE-warmtepomp ongeveer gelijk aan die van een warmtepomp met een gesloten bodemcollector.

“De vraag naar de WarmteWinMuur komt langzaam los. Steeds meer wijken zijn gasvrij, dat betekent een kans voor de leverancier van warmtepompen. En een kans voor ons. Dit gepatenteerde systeem is uniek in Nederland. Hiermee kunnen we een WarmteWinWoning bouwen, waarbij de bewoners tot 50 procent kunnen besparen op de energiekosten. En combineert men de WarmteWinMuur met bijvoorbeeld photovoltaïsche zonnepanelen, dan is zelfs een Nul-op-de-Meter-woning mogelijk ofwel een huis dat evenveel (of meer) energie opwekt als nodig is voor het huis en het huishouden.” WP

!( %+ ( " * ( & !&& & ')* '& & #$!% (( &! # $$!' * $ + ( & " *!$ $ '%")( #)'(

& * & " &( * #$ "" " + ( & * " + ( * &'(& " #"' %) "( ' ( *##& )+ * & "(+##& " ' "'( ( )& ( " ' * ' )& # ## ( " ' "'( "' ( #" & ' * &( " '$ '( " ) $& ' + ( & *##& ) * " " ' " + & ) " )+ )" ( & " " ! !# ( #) " # )"( ) ! $& ( " " * ' & " #$ ( * " " & '( + (( " "" " #)+ #" " ! (( "

ť [SVOWLSTW ť -RXIVIWWERXI TPIREMVI WIWWMIW ť :IVHMITIRHI [SVOWLSTW SZIV XLISVMI ¬R TVEOXMNO

#! ## " ) + ( "' " * ) " " (# $ '' " " &#" #! #( (#$ ' "" " + ( " & * " ,# '

& " #&! (

& " ' (

( ! + & " * "

Met lucht-warmtepomp inspelen op groeimarkt Lucht-warmtepompen zijn sterk in opmars. En de verwachting is dat hier in de komende jaren geen einde aan komt. Dat komt mede door de ISDE-subsidie, de regelgeving rond de verduurzaming van de woningbouw, de lagere loonlasten en de mogelijkheid tot duurzaam comfortabel wonen. Een van de bedrijven die daar met een nieuwe warmtepomp op inspelen, is Techneco.

TEKST: ROB VAN MIL

De Loria-warmtepomp met een geĂŻntegreerd boilervat van 190 liter.

Het buitendeel.

30 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

KETELVERVANGING De eerste Loria-toestellen worden op dit moment geïnstalleerd, onder meer in de Haagse wijk Ypenburg, ter vervanging van stadsverwarming. Daarnaast ziet Techneco ook al vraag bij mensen die aan ketelvervanging toe zijn, en soms al pv-panelen op het dak hebben liggen, maar nu het moment daar vinden om volledig van hun gasaansluiting los te komen. De installatie is voorbereid om samen te kunnen werken met zelf opgewekte zonnestroom of om naadloos een interactie aan te gaan met de oplader van een elektrische auto. Dat is een voordeel als het salderen van zelf opgewekte stroom in de toekomst gaat verdwijnen, om dan de zelf opgewekte energie zo efficiënt mogelijk te kunnen benutten.

Het warmtepompsysteem blijft bij een buitentemperatuur van -20°C nog altijd warmte leveren. Ook werkt het toestel in combinatie met uiteenlopende warmteafgiftesystemen; men kan kiezen voor vloerverwarming, voor radiatoren, maar ook voor ventilatorconvectoren.

“De regeling van dit nieuwe systeem is geavanceerd en lijkt veel op die van onze Toros-warmtepomp. Maar deze regeling, die speciaal voor Atlantic is ontwikkeld en gemaakt, bevat ook moderne technologie. Voor de toekomst gaat het bijvoorbeeld om het op afstand kunnen uitlezen en monitoren van de systemen. Daarmee gaat hij ook qua functionaliteit lijken op de regeling van de Toros.”

Het systeem is voorzien van een tweezoneregeling. Hierdoor kunnen bewoners ervoor kiezen om hun huis op twee verschillende temperatuurniveaus te verwarmen. “Dit is bijvoorbeeld handig als iemand een kantoor aan huis heeft.

Of als men op de begane grond vloerverwarming heeft, en op de eerste verdieping de slaapkamers met radiatoren wil verwarmen. Beide zones zijn dan volledig onafhankelijk van elkaar in te regelen.”

TAPWATER EN KOELEN De warmtepomp verwarmt niet alleen de woning, maar ook het tapwater.

Hiervoor is het systeem leverbaar in twee configuraties. Een Loria DUO bestaat uit een warmtepomptoestel met een geïntegreerd boilervat van 190 liter, waarin het opgewarmde tapwater wordt bewaard. Daarnaast is er een Loria als ‘solo-toestel’ verkrijgbaar, waarbij hij, gekoppeld aan een vrijstaande rvs boiler van 150, 210 of 300 liter, indirect tapwater opwarmt. En als het afgiftesysteem daarvoor geschikt is, kan de gebruiker met dezelfde warmtepomp in de zomer de woning ook koelen.

Het systeem beschikt over een voorkeursregeling die ervoor zorgt dat het praktisch niet voor een stroomstoring kan zorgen. “Mocht het warmtepompsysteem zijn elektrisch element gebruiken, bijvoorbeeld tijdens een bepaalde piekvraag in de winter of om legionella te voorkomen, dan vraagt dat heel wat van de elektrische aansluiting. Op zo’n moment zal de regeling van de warmtepomp eerst nagaan wat de belasting van de elektrische installatie in de woning is. Als een ander elektrisch appa-

PRODUCTINFORMATIE

Sinds september staan bij Techneco in Delft de eerste exemplaren van de Loria-lucht/waterwarmtepomp in het magazijn en in de showroom. Het concept van deze warmtepomp past in nieuwbouw, renovaties en nul-op-demeterprojecten, maar ook als vervanging van stadsverwarmingsaansluitingen. “Het toestel past eigenlijk in elk project waarin je - om wat voor reden dan ook - geen bodembron kunt aanleggen”, zegt Pieter van Alphen, directeur van Techneco. “Die situaties zijn er volop en zullen zich in de komende jaren massaal aandienen. Dan denken wij ook aan woningen die momenteel een aansluiting op stadsverwarming hebben. Wij weten uit vele gesprekken dat hele wijken met stadsverwarming diep ongelukkig zijn. Vanwege de tarieven, vanwege de service en vanwege de technologie. Onze nieuwe warmtepomp kan een aansluiting op stadsverwarming één op één vervangen, mits het afgiftesysteem ruim genoeg is of iets kan worden aangepast. Die investering zorgt ervoor dat de exploitatie echt een stuk goedkoper is dan stadsverwarming”, vertelt Van Alphen.

Wanneer de eigenaar de lucht/waterwarmtepomp met duurzaam opgewekte elektriciteit voedt, werkt de installatie klimaatneutraal. “Wij vinden het erg belangrijk dat de warmtepomp nu massaal kan worden ingezet. Daarom positioneren wij dit toestel voor een zeer scherpe prijs. Met de ISDE-subsidie is een Loriawarmtepompsysteem van 4 kW verkrijgbaar vanaf € 2.990, inclusief BTW maar exclusief installatiekosten.”

Een dwarsdoorsnede van de Loria.

raat op dat moment al veel stroom vraagt, waardoor de belasting van het elektrisch element te groot zou zijn, dan zal het element respectievelijk afschakelen of niet inschakelen.”

NIEUWBOUW EN RENOVATIE Atlantic ontwikkelde de Loria-warmtepompsystemen voor zowel nieuwbouw als voor bestaande bouw, juist ook voor de situaties waarin een bewoner zijn cvsysteem duurzaam wil renoveren. Door de veelzijdigheid van het toestel en de geavanceerde technologie kan een installateur met dit systeem in elke situatie uit de voeten. Een Loria is verkrijgbaar in vier vermogens: 4, 6, 8 of 10 kW. Het toestel kan tapwater tot 60°C opwarmen.

Voor installateurs heeft de Loria volgens Van Alphen als voordeel dat alle onderdelen gemakkelijk bereikbaar zijn. “Dat is handig bij het onderhoud of bij een incidentele reparatie. Natuurlijk moet een installateur, om de buitenunit aan te sluiten, over een STEK-erkenning beschikken. Maar een vakman kan altijd op onze ondersteuning rekenen. Dat betekent bijvoorbeeld dat wij bij het eerste of bij de eerste paar systemen altijd even meekijken en gezamenlijk de oplevering doen. Dat geeft onze klanten zekerheid. Uiteindelijk vertegenwoordigt dit product straks een enorme groeimarkt voor elk cv-bedrijf, ook voor degenen die nu nog uitsluitend cv-keteltjes vervangen. In 2035 zal praktisch elke eindgebruiker van zijn gasaansluiting af moeten zijn.” WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 31

Odyzee in Goes, eerste passiefschool van Nederland. (Foto: Willem Hooijkaas)

PassiefBouwen, de basis voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)

Realisatie van (bijna) energieneutrale gebouwen vraagt om kennis van zaken Nieuwe huizen en gebouwen moeten in de nabije toekomst allemaal bijna energieneutraal zijn. Om dat te bereiken, kan de bouwmethode PassiefBouwen worden toegepast. Dat vraagt om een andere aanpak dan gebruikelijk is in de bouw.

Om die reden is een driedaagse basiscursus PassiefBouwen ontwikkeld.

TEKST: WILLEM HOOIJKAAS

32 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Passief gerenoveerd huis, in Roosendaal.

(Foto: Chiel Boonstra - Trecodome)

‘Bijna-energieneutraal’ wil volgens het overheidsbeleid zeggen dat de EPC bijna nul is. Het beleid is er op gericht dat de EPC-eis in het Bouwbesluit per 31 december 2020 dicht bij nul komt te liggen, oftewel bijna energieneutraal.

De eis wordt echter niet meer in een EPC-waarde uitgedrukt.

In juli 2015 heeft de minister bekendgemaakt dat er, in plaats van een maximale EPC-waarde, drie eisen worden gesteld: t Een maximale energiebehoefte van de woning van 25 kWh/m² gebruiksoppervlak per jaar; t Een maximaal primair energieverbruik van 25 kWh/m² gebruiksoppervlak per jaar; t Een minimaal percentage hernieuwbare energie (50 procent).

Het achterliggende idee van deze eisen is om energiebesparing voorop te stellen en hernieuwbare energie aanvullend te laten zijn, om daarmee het primair energieverbruik verder terug te dringen. Volgens het ministerie dat deze eisen heeft gesteld, komt dit ongeveer overeen met een EPC van 0,2.

De uitgangspunten van PassiefBouwen komen aardig in de buurt van wat ‘bijna energieneutraal’ wordt genoemd. Het in de praktijk realiseren van deze kwaliteit vraagt echter wel om een integrale aanpak. Hierbij gaat het naast oriëntatie en materiaalkeuze met name ook over de integrale samenhang bij het ontwerpen en realiseren van de woning of het gebouw.

DEFINITIE PASSIEFHUIS Een Passiefhuis kunnen we definiëren als een op de zon gerichte woning die is voorzien van zeer goede warmte-isolatie en een gebalanceerd ventilatiesys-

t Maximale energiebehoefte voor ruimteverwarming en koeling, exclusief hulpenergie voor pomp en ventilatoren per m2 gebruiksoppervlakte: 15 kWh per jaar; t Maximale primaire energiebehoefte per m2 gebruiksoppervlakte voor ruimteverwarming, koeling, tapwater en elektriciteit (zowel voor de installaties als voor huishoudelijk - ook tv, computer enz. - gebruik) 120 kWh per jaar.

Voor Passiefhuizen is het rekenmodel PHPP-NL verkrijgbaar, waarmee bovenstaande criteria gecontroleerd kunnen worden. Bij de aanvraag voor een

bouwvergunning moet natuurlijk wel een EPC-berekening volgens NEN 7120 worden toegevoegd.

KENNIS OP ORDE Dat het realiseren van een bijna-energieneutrale woning en het werken volgens het PassiefBouwen-principe een andere aanpak vragen dan gebruikelijk is in de bouw, zal duidelijk zijn.

Partijen die ermee aan de slag willen, zullen er dan ook vooraf voor moeten zorgen dat de hiervoor benodigde kennis binnen de organisatie op orde is.

Om hieraan tegemoet te komen, is de basiscursus PassiefBouwen ontwikkeld.

Tijdens deze driedaagse cursus, speciaal bedoeld voor partijen als architecten, bouwkundigen en installatietechnici, worden die aspecten behandeld die voor het realiseren van bijna-energieneutrale woningen op basis van het PassiefBouwen-principe van belang zijn.

Naast aandacht voor de specifieke kenmerken van PassiefBouwen en het rekenen conform de PHPP-rekenmethodiek, wordt uitvoerig ingegaan op de bouwkundige eisen en randvoorwaarden, het comfort en gezondheid, de ventilatie en luchtkwaliteit, maar ook op de installatietechnische uitgangspunten en voorzieningen die in een bijna-energieneutrale woning aan de orde zijn.

Meer informatie over de cursus en de startdatum kunt u vinden op de website van Passiefbouwen-Academy: www.passiefbouwen-academy.nl. WP

Cursus in actie. (Foto: Gerard Vos)

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 33

CURSUS

teem met warmteterugwinning. Daarbij kan de woning ook nog eens een Passiefhuis-certificaat krijgen als aan een aantal voorwaarden wordt voldaan.

Ook gebouwen zoals scholen en kantoren kunnen volgens de principes van ‘passief bouwen’ gerealiseerd worden.

We hebben het hier over een (woning) bouwconcept waarbij sprake is van een zeer goede warmte-isolatie en kierdichting, gericht op het optimaal gebruik maken van passieve zonne-energie, voorzien van goede zonwering en zomernachtventilatie en uitgerust met gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning.

Als de woning daarbij voldoet aan onderstaande criteria, kan de woning het certificaat ‘PassiefBouwen Keur’ krijgen, mits een luchtdichtheidsmeting en infraroodcontrole is uitgevoerd:

KENNIS

Agenda

Verbeterde WKO-tool toont of bodemenergie een optie is

3 november 2016 ZEN Festival Locatie: Den Bosch. Informatie: informatie: www.lente-akkoord.nl/ zen-festival

Met de vernieuwde WKOtool van rvo.nl kunnen bedrijven, instellingen en particulieren snel zien of hun bodem geschikt is voor bodemenergie en hoeveel ze kunnen besparen via een bodemwarmtewisselaar of een open bron met warmte-koudeopslag.

Eind juli is de nieuwe versie geïntroduceerd van de WKO-tool voor warmte- en koudeopslag. Het digitale hulpmiddel laat zien welke bodems geschikt zijn als energiebron. Door op een specifieke plek op de kaart te klikken en daarbij een aantal variabelen in te voeren, maakt de tool een quickscan van de wko-mogelijkheden in de betreffende omgeving. Als er bijvoorbeeld verboden gelden of zich problemen voordoen op bepaalde plekken, wordt dat hier snel duidelijk. Is de bodem wel geschikt, dan laat de scan ook meteen zien wat de verdientijden zijn van investeringen in bodemenergie. De tool toont daarnaast voorbeelden van inspirerende bodemenergieprojecten bij zowel bedrijven als particulieren. Bodemenergie is een duurzame energievorm die past bij de Nederlandse duurzaamheidsambities, de klimaatdoelstellingen en een duurzaam bodemgebruik. De overheid stimuleert het toepassen van bodemenergie dan ook actief, met onder meer deze tool. De tool bestond al even, maar is recent verbeterd en uitgebreid. Alle browsers en mobiele apparaten ondersteunen de tool nu en de nieuwe versie bevat kaarten van vrijwel alle Nederlandse grondwateronttrekkingen. http://wkotool.nl

24 november 2016 Congres ‘Ken de wetten, pak je kansen’ Locatie: Arnhem informatie: http://pakjekansen. koudeenluchtbehandeling.nl/

6 - 10 februari 2017 Bouwbeurs Locatie: Utrecht.

Informatie: www.bouwbeurs.nl

15 - 18 mei 2017 IEA Heat Pump Conference 2017 Locatie: Rotterdam informatie: http://hpc2017.org

Cursussen over warmtepompen Om te zorgen dat in de praktijk de kwaliteit van warmtepompsystemen voldoende tot haar recht komt, is het van groot belang dat zowel het ontwerp als de realisatie van dergelijke systemen op vakkundige wijze geschiedt.

Met name voor de grondgebonden warmtepompsystemen geldt dat het installatiebedrijf dat dergelijke systemen aanlegt, hiervoor gecertificeerd moet zijn. Maar ook bij de aanleg van lucht/ waterwarmtepompsystemen geldt dat het in huis hebben van de nodige vakkennis van groot belang is. Voor het ontwerpen en installeren van warmtepompsystemen in woningen zijn speciale cursussen ontwikkeld waarin de noodzakelijke kennis wordt bijgebracht en waarvoor men in het kader van de

certificering desgewenst ook een Citodiploma kan behalen.

Een van de cursussen heet Ontwerpen van individuele en kleine warmtepompsystemen voor woningen. De cursus is gebaseerd op ISSO-publicatie 72 en is een tweedaagse cursus.

Tijdens deze cursus wordt ingegaan op het ontwerp en realisatie van kleine individuele (grondgebonden) warmtepompen in woningen en kleine utiliteitsgebouwen.

Onderwerpen en opdrachten die aan bod komen zijn onder andere: verwarmen, water, energiebesparing, monovalent versus bivalent, elektrische bijstook, boilervolume en combiwarmtepomp vs. boiler.

Een andere cursus die op 17 november

34 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

start, heet Ontwerpen van lucht/water warmtepompen voor woningbouw.

Deze cursus is gebaseerd op ISSO-publicatie 98 en is ook een tweedaagse cursus. Tijdens de cursus wordt ingegaan op het ontwerp en realisatie van lucht/waterwarmtepompsystemen in woningen en kleine utiliteitsgebouwen. Naast het ontwerp komen onder meer zaken aan de orde die te maken hebben met het selecteren en integreren van warmtepompen alsmede de daarbij behorende vermogens en temperaturen.

Voor informatie over beide cursussen kunt u terecht bij de Warmtepomp-Academy. www.warmtepomp-academy.nl.

Met ‘Ken de wetten, pak je kansen’ organiseren het vakblad RCC K&L en de KNVvK op 24 november een congres bij Burgers’ Zoo in Arnhem. Tijdens het congres wordt u wegwijs gemaakt in de wirwar aan milieuregels en wetten voor de gebouwde omgeving, die ervoor moeten zorgen dat Nederland de Europese klimaatdoelen gaat halen. En u krijgt inzicht in hoe u hierop kunt inspelen.

Installaties worden geavanceerder, duurder en zorgen voor extra werk voor de installatiebranche. Hoe u die kansen kunt pakken? Daarover kunt u tijdens het congres volop informatie opdoen, zoals ook over warmtepompen en bodemenergie. Ook zal er een sessie speciaal gewijd zijn aan energiebesparing in bestaande gebouwen.

De wet- en regelgeving wordt in een plenaire sessie bondig uitgelegd door Coen van de Sande, projectmanager bij de NVKL. Hij zal aangeven wat de samenhang is en wat er relevant is voor installateurs, ontwerpers, gebouweigenaren en andere betrokkenen. Het gaat hierbij onder meer over BENG, BREEAM, EPBD, ERP en WKB. Daarbovenop komt nog de nieuwe wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (WKB). Deze wet heeft voor alle betrokkenen de nodige gevolgen.

Dagvoorzitter en eindspreker van het congres is Talitha Muusse. Zij deed haar ervaring met duurzaamheid op bij MVO Nederland. Daar is ze nu lid van de raad van toezicht. Muusse studeerde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam af op het onderwerp ‘Duurzaam Leiderschap van Generatie Y’ (de generatie geboren tussen 1982 en 2002).

Als ondernemer is Muusse een van de co-initiators van de Duurzame Jonge 100; een platform voor jonge duurzame ondernemers en professionals. Musse zal ingaan op de generatie Y, en hoe die tegen duurzaamheid aankijkt.

Het is de generatie die onze toekomst zal bepalen.

SPREKERS EN ONDERWERPEN Het congres begint met de plenaire sessie over de wet- en regelgeving. Daarna volgen drie rondes met diverse sessies waar u een keuze uit kunt maken. Hieronder volgt een overzicht van de sprekers en de onderwerpen. t t t t t t t t t t

Betere milieuprestaties met installaties (Jeannette Levels-Vermeer van LBP|Sight) Energie besparen in bestaande gebouwen (Ed Rooijakkers, directeur Halmos) Wat betekent de nieuwe Wet Kwaliteitsborging (WKB) voor installateurs? (Rob van Bergen, directeur ISSO) BENG: de nieuwe energieprestatie (Harm Valk, partner en senior adviseur bij Nieman Raadgevende Ingenieurs) Met kennis van BREEAM inspelen op eisen opdrachtgever (Martin Mooij, hoofd certificering bij de Dutch Green Building Council en binnen de DGBC verantwoordelijk voor de ontwikkeling en het beheer van BREEAM-NL) Scoren met bodemenergie (Frank Agterberg, voorzitter van de branchevereniging BodemenergieNL) Zorg voor gezonde lucht in gebouwen (Machiel Karels van DWA) Alles over ErP, Ecodesign en Energy-labeling (Henk Kranenberg, senior manager van Daikin Europe) Warmtepompen, de duurzame oplossing (Dick van Giezen, managing director van Carrier (hij spreekt namens de Dutch Heat Pump Association (DHPA)) Naast deze sprekers kunt u kiezen uit workshops met praktijkvoorbeelden van projecten, waarmee een forse energiebesparing is gerealiseerd.

PROGRAMMA t 13:30 - 14:00 t 14:00 - 14:05 t 14:05 - 14:35 t 14:35 - 17:35 t 17:35 - 18:30 t 18:30 - 19:15 t 19:15 - 20:30

Ontvangst Opening door dagvoorzitter Talitha Muusse Plenaire sessie door Coen van de Sande Drie sessierondes met pauzes Lichte maaltijd Plenaire sessie en afsluiting door Talitha Muusse Netwerkborrel

MEER INFORMATIE Datum: donderdag 24 november 2016 Locatie: Burgers’ Zoo, Arnhem, Antoon van Hooffplein 1, 6816 SH Arnhem Tarief: reguliere prijs: €249. Abonnees van RCC Koude en Luchtbehandeling en leden van KNVvK, NVKL, STEK, Verac en VLA ontvangen €100 korting en betalen €149 Nog vragen? Bel met (088) 58 40 888 of stuur een e-mail naar klantenservice@vakmedianet.nl http://pakjekansen.koudeenluchtbehandeling.nl

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 35

KENNIS

Congres over inspelen op milieuwetten en -regels

PRODUCT NIEUWS

Compacte Elan 4 van Brink voldoet voor ‘nul op de meter’-woning Compact van formaat en goed te gebruiken in ‘nul op de meter’-woningen: zo brengt Brink Climate Systems zijn indirect gestookte mini luchtverwarmer Elan 4 onder de aandacht. Het ‘drie-inéén’-toestel is geschikt voor verwarming, koeling en ventilatie.

Woningen worden steeds beter geïsoleerd en blijven daarom met steeds minder energie op temperatuur, zegt Albert van Lohuizen, manager verkoop Nederland. De fabrikant ontwikkelde daarvoor zijn Elan 4. Gecombineerd met een Brink Excellent WTW-unit kan het toestel via één kanaal warmte, eventueel koeling èn verse ventilatielucht leveren.

De Elan 4 is 67 cm breed, 57 cm diep en 43 cm hoog. “Met die afmetingen heb je nog maar een kleine installatieruimte nodig”, geeft Van Lohuizen aan. De maten zijn volgen hem zo compact, dat de nieuwe Elan eenvoudig kan worden gestapeld tot een installatie die in huis verschillende klimaatzones schept en de binnenlucht ververst.

De Elan haalt zijn warmte uit een cv-ketel, stadsverwarming of een warmtepomp. Het laatstgenoemde toestel levert ook koude.

Lucht is een prettig en comfortabel medium om het binnenklimaat op temperatuur te houden, zegt Van Lohuizen. De

woningen die nu worden gebouwd zijn zo goed geïsoleerd dat daar maar weinig lucht voor nodig is. De Elan 4 is ook te gebruiken voor renovatieprojecten.

“De schil van de woningen moet dan wel aan de huidige isolatie-eisen voldoen omdat anders de capaciteit van het toestel tekort schiet.” Voor de gevallen die wat meer capaciteit vragen, levert Brink grotere systemen.

Brink Climate Systems heeft de nieuwe Elan in een proefproject getest en verwacht binnen enkele weken met het eerste officiële project te kunnen beginnen. www.brinkclimatesystems.nl

Hero Balancer op 36e plaats in MKB Innovatie Top 100 De Kamer van Koophandel presenteerde op 29 september de jaarlijkse MKB Innovatie Top 100 . Dit is een ranglijst met concrete innovaties die het Nederlandse midden- en kleinbedrijf heeft gerealiseerd. In de lijst staan geen warmtepompen, maar wel gerelateerde producten, waaronder de Hero Balancer op plaats 36. Dit is een zelflerende software-applicatie voor duurzame energieinstallaties voor collectieve (woon)gebouwen, die ervoor zorgt dat het gebruik van energie en duurzame energiebronnen continu wordt geoptimaliseerd. Dat doet hij door de (duurzaam) opgewekte energie af te stemmen op een inschatting van de toekomstige

energiebehoefte van de gebruikers in een gebouw, rekening houdend met hun gedrag, gewoonten en comfortwensen. Anderzijds zorgt de Hero Balancer ervoor dat alle beschikbare duurzame bronnen optimaal worden benut, en die energie opslaan, leveren en inkopen die nodig is. Het apparaat zorgt voor 20 tot 30 procent minder gebruik van fossiele brandstoffen, verlaagt door slimme inkoop de energiekosten met circa 20 procent en maakt gebouwen toekomstbestendig met behoud van vastgoedwaarde. De Hero Balancer past zowel bij het gedachtegoed van smart cities (slimme technologie die de stad aantrekkelijker, duurzamer en leefbaar-

36 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

der maakt) als smart grids (energienet met slimme meet- en regelsystemen die zorgen voor optimale afstemming tussen vraag en aanbod). De betrokkenen (ECN, TNO, ZON Energie) hebben circa vijf jaar gewerkt aan een betrouwbare opzet. Hierbij is veel ervaring opgedaan om tot een optimale economisch schaalbare aanpak te komen waardoor nu terugverdientijden gerealiseerd kunnen worden van 1 tot 3 jaar. Inmiddels wordt Hero Balancer toegepast bij appartementencomplexen in IJmuiden, Zandvoort en Krommenie, en is het eerste kantoorgebouw voorzien. Er is interesse vanuit (inter)nationale partijen om de uitrol te versnellen.

ComforTrend, het landelijke samenwerkingsverband van installateurs, lanceert dit najaar twee nieuwe, digitale tools voor de installatiebranche: een gepersonaliseerde bedrijfsapp en de Energierace-game. De app – voor elke aangesloten installateur op maat ontworpen – bevat een bedrijfsfilm, productinformatie en servicevideo’s. De

Energierace-game is een interactief bordspel, gekoppeld aan de app, dat landelijk wordt verspreid en de consument op een speelse manier informeert over energiebesparing. Beide diensten maken gebruik van de meest moderne augmented reality-technieken. Daarmee zetten ze ComforTrend definitief op de kaart als trendsetter in de installatiewereld.

De toepassing van de nieuwe services is breed. Via de app kunnen installateurs hun klanten laagdrempelig laten kennismaken met hun bedrijf. De klant kan ook zelf gebruikmaken van de app.

Naast bedrijfscommercials bevat de app video’s en informatie over productgroepen. Productfolders zijn daarmee overbodig. Ook kan de klant met de app op zijn smartphone of tablet pictogrammen op de servicekaart scannen, bijvoorbeeld bij kleine storingen. De

app toont dan instructievideo’s en tips.

De Energierace-game wordt gespeeld in combinatie met de ComforTrendapp, die toegang geeft tot informatieve filmpjes over energie, en de ComforTrend-installateur in de regio.

Volgens ComforTrend-directeur Norbert Leerkes zullen de aangesloten installateurs zich met de nieuwe diensten absoluut onderscheiden van de concurrentie. “Dit is letterlijk ‘show, don’t tell’, ofwel een fantastische manier om je bedrijf te promoten. Deze moderne tools zorgen voor een nog professionelere uitstraling, meer verkopen en dus meer rendement. Onze leden tillen zo hun service naar een ongekend niveau.”

Alle informatie en uitleg over de servicekaart en energierace is te vinden in de ComforTrend Promotie app. Deze app is gratis te downloaden in de AppStore.

Nieuwe dakdoorvoer voor WTW/WP De nieuwe Kompakt 2.0 WTW/WP voor luchtwarmtepompen is een variant binnen de Kompakt 2.0-serie. Deze serie bestaat uit schoorstenen en verzamelkappen voor onder meer rookgasafvoer en luchttoevoer voor gesloten gastoestellen, geïsoleerde luchtafvoer van mechanisch ventilatiesysteem en nu voor WTW-toestellen.

De nieuwe telg van de serie biedt een oplossing voor alle dakhellingen (15°55°) en kan worden ingezet in combinatie met een luchtwarmtepomp voor het energieneutraal maken van woningen.

Het minimaliseren van de luchtweerstand in het toe- en afvoerkanaal is cruciaal voor een goede opbrengst van de warmtepomp. Daarom is de Kompakt 2.0 WTW/WP voorzien van een enkelwandige HDPE-doorvoer van circa 200 mm. Het luchtkanaal kan onderdaks verlengd worden met geïsoleerd spiralo 200 mm. Deze waterdichte Kompakt kan aan de binnenzijde van de woning luchtdicht worden afgesloten met een optionele Ubbink Luchtdicht Dakdoorvoermanchet. www.ubbink.nl

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL OKTOBER 2016 WP 37

PRODUCT NIEUWS

Handige app informeert consument op speelse manier over het besparen van energie

GASTCOLUMN

De menselijke factor Uit de evaluatie van duurzame renovatieprojecten van woningen blijkt regelmatig dat bewoners niet tevreden zijn over de comfortbeleving. Ze begrijpen niet hoe de techniek functioneert en gaan er daardoor verkeerd mee om. Wanneer we wat verder op deze klachten inzoomen, dan blijken aannames, vooronderstellingen en verwachtingen de belangrijkste bronnen van ontevredenheid te zijn. Uit de analyse van een aantal opgeleverde projecten van verschillende bouwers komt naar voren dat er vijf concrete aandachtspunten zijn om de ‘menselijke factor’ een plek te geven in het technische proces. Die moeten ervoor zorgen dat verwachtingen en prestaties beter met elkaar gaan matchen.

De eerste is dat we nu vaak de gemiddelde bewoner als uitgangspunt nemen. Die is half vrouw en half man, ik schat een kleine anderhalve meter hoog en ongeveer 38 jaar oud. Iedereen snapt dat je hier niets mee kunt, maar de bouwsector rekent nog steeds met gemiddelden, terwijl de plaatjes en de tekst in de verkoopbrochures suggereren dat de woning echt voor een bepaalde doelgroep is ontwikkeld. Wat betekent dit voor bijvoorbeeld de keuze voor de grootte van een warmwater buffervat en de regelbaarheid van kamers op de eerste verdieping. Eén daarvan zal na verloop van tijd mogelijk een studeerkamer worden.

Aansluitend hierop is het ook niet verstandig om van een gemiddeld huishouden uit te gaan (aandachtspunt nummer twee), want dan heb je bijvoorbeeld aan drie slaapkamers genoeg. De zolderverdieping hoeft niet ingedeeld te worden. Maar er kunnen natuurlijk meer kinderen komen, bijvoorbeeld als gevolg van een samengesteld gezin. Het is echter de vraag of de warmtepomp en het ventilatietoestel voldoende capaciteit hebben om dat mogelijk te maken.

Het derde punt van aandacht is dat we er niet vanuit moeten gaan dat mensen rationeel handelen. Zo’n 95 procent van ons gedrag wordt onbewust gestuurd en is afhankelijk van cultuur, normen en waarden, overtuigingen en ervaringen. Dit maakt dat het gebruik van apparatuur en regelingen in een woning intuïtief dient te kloppen. Een goede uitleg en een duidelijke handleiding zijn niet voldoende.

Het volgende punt sluit daarbij aan: het zorgen voor heldere verwachtingen bij de wooneigenaar. Snapt de bewoner wat hij of zij krijgt? Allerlei mooie en complete technische omschrijvingen doen het bij een techneut goed, maar zijn ze functioneel voor de gebruiker? Hoe beter de bewoner vooraf snapt wat hij krijgt, hoe groter de kans dat hij achteraf ook tevreden is.

Het vijfde uitgangspunt is dat comfort geen vast gegeven is. Diverse factoren, zoals activiteiten (bijvoorbeeld de krant lezen, eten en huishoudelijke werk), gezondheidstoestand en leeftijdsfase, hebben invloed op hoe het comfortniveau wordt ervaren en beleefd. Dit vraagt om kennis van comfort en comfortbeleving in woningen. Maar nu gaat die kennis vaak niet verder dan de standaard vuistregels. Het gevolg is dat mensen in huizen met vloerverwarming de kamerthermostaat vaak een graad hoger zetten dan in hun vorige minder goed geïsoleerde woning. Het energetische voordeel wordt zo teniet gedaan. Dat wordt versterkt als de slaapkamers niet zijn voorzien zijn van een eigen regeling.

Uit de vijf punten trek ik de conclusie dat bouwen tegenwoordig geen zaak meer is van alleen techneuten, marketingmensen en financiële deskundigen. Gedragspsychologen en comfortspecialisten moeten er ook bij worden betrokken. Alleen dan kunnen we ervoor zorgen dat de energetische verbeteringen op papier ook in de praktijk kunnen worden gerealiseerd.

Gert Harm ten Bolscher Manager Strategy & Exchange DWA

38 WP OKTOBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

HET MULTI VOORDEEL VAN DE ALLES-IN-1 PARTNER. UITGEBREIDE WEBSHOP

LEVERING EN VOORRAAD

EXTRA DIENSTEN

SERVICE EN GARANTIE

Multi Import staat bekend om zijn kwaliteitsproducten, snelle levering door voldoende eigen voorraad, uitstekende service en scherpe prijzen. In Nederland is Multi Import sinds 2011 officieel distributeur van Panasonic Airconditioning.

Maak ook kennis met het alles-in-1 principe van Multi Import:

0 Ruime voorraad 0 Vóór 14.00 uur besteld, volgende dag geleverd 0 Tijdslevering tegen meerprijs mogelijk 0 Afhaal mogelijk aan onze balie

0 24 uur - 7 dagen online 0 Direct bestellen 0 Order history bekijken 0 Volledige product informatie

0 Project- technische ondersteuning op locatie 0 MI-Deal app

0 Snelle afhandeling garantie 0 Garantietermijnen geldig vanaf factuurdatum 0 Panasonic 5 jaar garantie 0 Space-Saver 5 jaar garantie 0 Condenswaterpompen 2 jaar garantie

OFFICIEEL DISTRIBUTEUR VOOR NEDERLAND

HONGKONGSTRAAT 10-14 3047 BS ROTTERDAM T +31 (0)10 437 62 55 E INFO@MULTI-IMPORT.NL WWW.MULTI-IMPORT.NL

THE ROAD TO ALL-ELECTRIC De moderne energiehuishouding van Mitsubishi Electric Alklima, exclusief importeur van de warmtepompconcepten van Mitsubishi Electric, staat voor kennisdeling en verregaande verticale integratie binnen de bouwkolom. In verschillende bouwprojecten komt deze ‘samenwerking met meerwaarde’ naar voren. De kennis die wij en verschillende partners opdoen wordt weer terug in de keten gestuurd, zodat er gezamenlijk geïnnoveerd kan worden.

Comfort en prestatie gegarandeerd

Wonen zonder energielasten

Ketensamenwerking

Co-makers

all-electric-oplossingen.nl