Minął kolejny rok działalności edukacyjnej Ośrodka Kultury Leśnej. Wśród oferty skierowanej do dzieci, młodzieży i dorosłych, obok stałych pozycji kalendarza pojawiły się nowe inicjatywy. Które z nich cieszyły się największą popularnością? Podstawą wnioskowania jest przede wszystkim frekwencja osób uczestniczących w poszczególnych formach edukacyjnych. Jednak w tym wypadku należy wziąć pod uwagę również ich dostępność (zwolnienie z opłat) oraz samodzielne prowadzenie zajęć przez nauczycieli. Stałymi pozycjami kalendarza edukacyjnego OKL od wielu lat są zajęcia terenowe i lekcje muzealne. W minionym roku z tej formy zajęć skorzystało 1273 uczniów. Pracownicy ośrodka przeprowadzili 52 lekcje, podczas których realizowane były m.in. tematy takie jak: „Budowa warstwowa lasu”, „Poszukujemy dendrologicznych skarbów”, „Gatunki leśne z Czerwonej Księgi”. Ta aktywna forma zajęć cieszy się dużą popularnością. Podczas zajęć uczniowie korzystają z przygotowanych kart pracy, które ułatwiają im poszukiwanie informacji i samodzielne formułowanie wniosków. Festyn edukacyjny „Dzień Ziemi” (fot. J. Zalejska-Niczyporuk) Do nie mniej atrakcyjnych, aktywizujących form edukacyjnych zaliczyć należy szkolenia i warsztaty. W 2007 r. wzięło w nich udział łącznie 941 osób. Byli wśród nich pracownicy nadleśnictw, nauczyciele, studenci oraz uczniowie wyższych i średnich szkół leśnych, samorządowcy, leśnicy z zagranicy. Na terenie Ośrodka Kultury Leśnej odbywały się również warsztaty edukacyjne dla leśników z terenu regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych w Toruniu i Zielonej Górze, a także zajęcia warsztatowe dla nauczycieli zorganizowane we współpracy z Ośrodkiem Doskonalenia Nauczycieli w Kaliszu. W ramach współpracy z Urzędem Miasta Sieradz miał miejsce cykl szkoleń (warsztaty przyrodniczoleśne na bazie wystaw stałych w Muzeum Leśnictwa) przeprowadzonych dla 1065 uczniów sieradzkich szkół. Tradycyjnie już dużą frekwencją cieszyły się spotkania edukacyjne o charakterze otwartym. W kwietniowych obchodach Dnia Ziemi udział wzięło ponad 200 uczniów z terenu gminy Gołuchów oraz miast Kalisz i Pleszew, a w czerwcowym festynie „Spotkanie z lasem” kolejnych tysiąc osób z terenu południowej Wielkopolski. Przez cały rok edukacyjny młodzi miłośnicy przyrody ubiegali się o odznakę „Honorowy Opiekun Miejsc Przyrodniczo-Cennych Gołuchowa”. Brali udział w zmaganiach konkursowych i akcjach ekologicznych, zorganizowanych w Ośrodku Kultury Leśnej, takich jak konkurs na zbudowanie makiety obiektu objętego jedną z form ochrony przyrody, konkurs plastyczny, akcje „Sprzątania Świata” i „Ratujmy kasztanowce”. Nową inicjatywą, która zaistniała w 2007 r., był ogólnopolski konkurs „Bajarze z Leśnej Polany”. Pomysł na prezentację gawęd leśnych okazał się trafiony i zagościł w kalendarzu wydarzeń kulturalnych ośrodka jako impreza cykliczna. Należy zaznaczyć, że aktywność edukacyjna OKL to nie tylko działania gołuchowskie, to także przedsięwzięcia realizowane poza jednostką. Pracownicy Ośrodka Kultury Leśnej uczestniczyli w wyjazdowych seminariach, warsztatach i konferencjach, podczas których nie tylko wymieniali doświadczenia w zakresie edukacji przyrodniczo-leśnej, ale także prezentowali działalność ośrodka. Lekcja w terenie (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
[cd. str. 2]
2 Szanowni Czytelnicy! Początek roku jest z reguły powodem do patrzenia w przyszłość z optymizmem. To również okres, w którym rozliczamy rok poprzedni. Tak jest w naszym przypadku. W numerze, który właśnie oddajemy w Państwa ręce zamieszczamy syntetyczną informację na temat edukacyjnej działalności prowadzonej w Ośrodku Kultury Leśnej w 2007 r. UprzejmieM.proszę o zwrócenie uwagi na Hertmann formy edukacji ekologicznej oraz jej zakres. Sądzę, że całość informacji napawa optymizmem i daje poczucie dobrze spełnionego obowiązku. Pragnę podkreślić, iż w roku 2008 będziemy doskonalić działalność edukacyjną i wypełniać obowiązki edukacyjne równie dobrze. Chciałbym także zwrócić uwagę na fakt wydania 6 zeszytu „Studiów i Materiałów
Zapraszamy: P Wystawy stałe w Muzeum Leśnictwa: „Las w sztuce” „Historia gospodarstwa leśnego na ziemiach polskich” „Spotkanie z lasem” „Diorama grąd środkowoeuropejski w aspekcie wiosennym” „Czerwona Księga gatunki chronione” Ośrodka Kultury Leśnej”, periodyku, który ukazuje się od 1985 r. Tradycyjnie zapraszam na spotkanie z lasem w Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie. mgr inż. Benedykt Roźmiarek Dyrektor OKL
„Gea znaczy Ziemia” wystawa Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie (do kwietnia 2008 r.) „Sosna” monografia gatunku (do sierpnia 2008 r.) „Twarze ludzi lasu” wystawa fotograficzna Adama Bencala (do kwietnia 2008 r.)
[cd. ze str. 1]
Aktywność „na zewnątrz” OKL-u przejawiała się także w przygotowaniu spotkań z mieszkańcami miast podczas kaliskiego festynu „Lasom Przyjazny”, majówki w Centrum Kultury i Sztuki w Kaliszu, targów LATO w Warszawie i EKO MEDIA FORUM w Poznaniu. Szacowanie liczby osób uczestniczących w plenerowych akcjach było utrudnione. Warto jednak wspomnieć, że w poznańskiej imprezie targowej
P Wystawy czasowe w Muzeum Leśnictwa:
Wystawa fotografii Tomasza Ogrodowczyka (do czerwca 2008 r.) Wystawa malarstwa Bogumiły Kociołek i ceramiki artystycznej Doroty Maziakowskiej (do sierpnia 2008 r.) P Zajęcia terenowe dla dzieci i młodzieży prowadzone w parku-arboretum: „Wiosna budzi zapachami i kolorami” „Szukamy dendrologicznych skarbów” „Symetria w przyrodzie” Festyn edukacyjny „Spotkanie z lasem” (fot. A. Antonowicz)
Ogólnopolski konkurs „Bajarze z Leśnej Polany” (fot. R. Walendowski)
uczestniczyło ok. 3 tysięcy osób. Na przestrzeni minionych dwunastu miesięcy przygotowano szereg wydawnictw i materiałów dydaktycznych, wśród nich szósty zeszyt „Studiów i Materiałów Ośrodka Kultury Leśnej”, „Informator” o ośrodku przygotowany w trzech wersjach językowych, plakat „Nasze drzewa leśne”, kwartalnik „Zagajnik” i foldery informacyjne. Podobnie jak w latach ubiegłych, działalność edukacyjna koncentrowała się wokół przygotowywania czasowych wystaw, opracowywania scenariuszy izb edukacyjnych z terenu Regionalnej Dyrekcji LP w Poznaniu, a także redagowania materiałów promocyjnych i zamieszczaniu ich na łamach prasy, radia i internetu oraz prowadzeniu biblioteki. Wszystkie wymienione działania określone mianem „Działalność edukacyjna i wydawnicza Ośrodka Kultury Leśnej” zostały objęte dofi-
P Zajęcia muzealne dla dzieci i młodzieży prowadzone w Muzeum Leśnictwa „Gatunki leśne z Czerwonej księgi” Informacje dotyczące zajęć: tel. (062) 761 50 10, e-mail: okl_dybul@sisco.pl P Cykliczne imprezy edukacyjne „Dzień Ziemi” 24 kwietnia 2008 r. „Bajarze z Leśnej Polany” 15-16 maja 2008 r. „Spotkanie z lasem” 13 czerwca 2008 r. nansowaniem przez WFOŚiGW w Poznaniu w kwocie 50 tys. zł. Zwracając na to uwagę, należy podkreślić, iż edukacja przyrodniczo-leśna jest finansowana nie tylko przez Lasy Państwowe. Zamierzenia Ośrodka Kultury Leśnej na rok bieżący nie ustępują ubiegłorocznym. Warto się o tym przekonać i skorzystać z oferty edukacyjnej ośrodka. Alicja Antonowicz, Leszek Chojnacki
3
Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej Jedną z wielu form aktywności Ośrodka Kultury Leśnej (OKL) w Gołuchowie jest działalność wydawnicza. Obejmuje ona m.in. periodyki, takie jak np. „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej”. Czasopismo pojawiało się nieregularnie od roku 1985, kiedy to ukazał się jego pierwszy zeszyt. Kolejne zeszyty trafiały do rąk czytelników w latach 1990, 1992, 1997 i 2003. Niektóre z nich miały charakter monograficzny, np. „Muzealnictwo leśne w Polsce” (nr 1), „Lasy Państwowe w Polsce 19181939” (nr 3), „Lasy Państwowe w Polsce w latach 19441990” (nr 4). Okładka periodyku (fot. arch. OKL) Pozostałe były przeglądem wybranych problemów z historii leśnictwa lub np. dotyczyły zasobów przyrodniczych w Gołuchowie. Wiosną 2007 roku Rada Naukowa OKL w Gołuchowie podjęła decyzję o regularnym wydawaniu periodyku oraz powołała nową Radę Redakcyjną. Pod koniec 2007 roku ukazał się szósty zeszyt
Eko Media Forum Ośrodek Kultury Leśnej wziął udział w targach POLEKO 2007, prezentując swą bogatą ofertę edukacyjną. Piąta edycja targów Eko Media Forum odbyła się w Poznaniu 20-23 listopada 2007 r. Ta ogólnopolska wymiana doświadczeń w zakresie edukacji ekologicznej stanowiła integralną część Międzynarodowych Targów POLEKO 2007.
Fragment artykułu Tadeusza Mizery „Sokoły Falconinae na znaczkach pocztowych” (fot. arch. OKL)
„Studiów i Materiałów Ośrodka Kultury Leśnej”, w którym znalazło się szereg interesujących artykułów związanych np. z życiem i twórczością profesora Jana Bogumiła Sokołowskiego, sokołami spotykanymi na znaczkach pocztowych czy żywotami świętych, którzy byli i są bliscy leśnikom. Obecnie czasopismo ma nową szatę graficzną, a jego zakres tematyczny obejmuje aspekt historyczny i kulturowy leśnictwa oraz środowiska leśnego, zasoby kulturowe i przyrodnicze Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie oraz kronikę OKL Gołuchów. Należy żywić nadzieję, że „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej” będą regularnie trafiały na półki bibliotek wielu leśników w naszym kraju.
Stoisko Ośrodka Kultury Leśnej na targach POLEKO 2007 (fot. A. Kozyra)
Ośrodek prezentował swoją działalność poprzez leśną wystawę, fotografie, materiały wydawnicze, a także aktywne formy edukacyjne. Goście stoiska, którymi byli przede wszystkim dzieci, młodzież i nauczyciele, brali udział w zgaduj-zgadulach oraz konkursach, otrzymując w zamian „leśne upominki”. Redakcja
Dariusz J. Gwiazdowicz
Wystawa projektów pomnika Adama Loreta w OKL Polskie Towarzystwo Leśne oraz Lasy Państwowe podjęły inicjatywę budowy pomnika Adama Loreta i ogłosiły konkurs na jego projekt.
Konkursy z wiedzy leśnej przeprowadzane na stoisku OKL (fot. K. Ziółkowska)
Od początku listopada w Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie można oglądać wystawę rzeźb, które zostały zgłoszone do konkursu. Ich autorami są wybitni polscy rzeźbiarze: Mariusz Białecki, Projekty pomników Adama Loreta autorstwa (od lewej): Andrzeja Renesa, Józefa Petruka, Gustawa Zemły (fot. A. Antonowicz)
Projekty pomników Adama Loreta autorstwa (od lewej): Gustawa Zemły, Adama Myjaka, Czesława Dźwigaja (fot. A. Antonowicz)
Czesław Dźwigaj, Adam Myjak, Józef Petruk, Andrzej Renes i Gustaw Zemła. Spośród prezentowanych rzeźb jury konkursowe pod przewodnictwem prof. dra hab. Andrzeja Grzywacza wybrało pracę Mariusza Białeckiego absolwenta PWSST w Gdańsku. Pomnik wykonany według jego projektu stanie w parku nieopodal siedziby Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych w Warszawie. Redakcja
Na Placu Zamkowym w Warszawie od 8 do 21 grudnia 2007 r. odbywał się Jarmark Bożonarodzeniowy zorganizowany przez Polską Izbę Produktu Regionalnego i Lokalnego oraz Lasy Państwowe przy współudziale Stołecznej Estrady i Biura Promocji Miasta. Wśród drewnianych budyneczków stała „Leśniczówka” zaaranżowana przez Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie. Przez dwa tygodnie pracownicy Lasów Państwowych prowadzili w niej warsztaty edukacyjne dla młodzieży szkolnej. Redakcja
4 Pokoloruj obrazek i sprawdź, co on przedstawia. Zastosuj kolory: 0 błękitny, 1 różowy, 2 liliowy, 3 jasny zielony, 4 ciemny zielony, 5 groszkowy, 6 turkusowy, 7 oliwkowy, 8 pomarańczowy, 9 ceglasty, 10 brązowy, 11 beżowy.
7
Joanna Gil-Śleboda, urodzona w Gdyni. Absolwentka rocznika 1979 Wydziału Leśnego AR w Poznaniu. Wspólnie z mężem Jerzym pracuje w Nadleśnictwie Dretyń, RDLP w Szczecinku. Zawodowo starszy specjalista ds. gospodarki leśnej. Prywatnie prezes Stowarzyszenia Rozwoju Ziemi Dretyńskiej, instruktor teatralny, dziennikarz-amator.
Spacer po lesie
Zagadka i humor
Kiedy las mnie przygarnia w zielone ramiona czuję się bezpieczna, nie odczuwam lęku. Leśne ścieżki prowadzą najczęściej w nieznane. Ufam im bezgranicznie, że wrócę do domu. Za każdym drzewem czeka niezwykła przygoda. Raz spotkam tu pająka, za chwilę wiewiórkę lub sarna umknie cicho przed liści szelestem. Przyglądam się niebu przez liści koronkę, dotykam kory brzozy miękkiej jak aksamit. Od zapachu poziomek kręci mi się w głowie. Tylko w lesie pamiętam, że naprawdę jestem.
* Drzewa świadkowie niemi któż zna waszą mowę? Gdyby człowiek ją poznał, co mógłby usłyszeć od brzozy białej listków, od starego świerku, od sosny dumnie wznoszącej ramiona? Ileż tajemnic skrywa dusza dębu w parku? Ile szczęśliwych chwil zna wierzba, co płacze? Gdyby ktoś szum wasz przełożył na słowa może wolałby zaraz stać się jak wy niemy?
NASZE DRZEWA LEŚNE W PRZYRODZIE, GOSPODARCE I KULTURZE
CIS Do rodzaju Taxus cis, należy siedem gatunków rosnących w umiarkowanej strefie półkuli północnej. W Polsce występuje tylko jeden gatunek: cis pospolity.
Cis pospolity
Taxus baccata L.
Jest drzewem dorastającym do 15-20 m wysokości. Początkowo wytwarza koronę stożkowatą, która z czasem robi się mniej regularna. Niekiedy rośnie krzewiasto, zwłaszcza wtedy, Fragment pnia cisa z łuszczącą się korą Gałązki z igłami cisa pospolitego gdy pęd główny ulega uszkodzeniu lub w ogóle zanika. Korę ma szarowiśniową, W przypadku cisa istnieje dużo łuszczącą się nieregularnymi odmian ogrodowych. Do odmian barpłatami. dziej znanych zaliczamy: ‘Aurea‘ o Igły cisa są spłaszczone, młodych pędach i igłach w żółtym krótko zaostrzone, długości ok. kolorze; ‘Fastigiata‘ krzew o bardzo 3 cm. Osadzone na krótkich regularnej, wąskiej koronie; ‘Hicksii‘ ogonkach, szablowato wygięte o pokroju kolumnowym, jest jedną z i dość miękkie. Na gałęziach najwartościowszych odmian dla celów igły są ułożone dwustronnie, dekoracyjnych, między innymi dlategrzebieniasto. go, iż jest odporna na niskie temperaCis jest drzewem dwupientury i mało wymagająca w stosunku do nym. Kwitnie w marcu-kwietgleby. niu. Nasiona, które znajdują się w czerwonej osnówce, dojrzewają jesienią. Jest gatunkiem długowiecznym, może żyć nawet 2000 lat. Rośnie stosunkowo wolno. Cis ma duże wymagania glebowe. Najlepiej rośnie na glebach wapiennych, dostatecznie wilgotnych i głębokich. Jest wrażliwy na niskie temperatury i suszę. Łatwo wymarza w miejscach, gdzie nie ma osłony Mapa zasięgu występowania cisa pospolitego przed mroźnymi i wysuszająŻródło: Alberi (1976) Dendroflora Italica cymi wiatrami. Wymaga dużej Cis pospolity rosnący w parku w Sanssouci, Poczdam (fot. A. Całka) wilgotności powietrza. C i e k a w o s t k i: ü Do największych i najstarszych okazów rosnących w Polsce należą: cis w Henrykowie Lubańskim (obwód pnia 512 cm, wiek ok. 1250 lat); cis w Bystrzycy koło Jeleniej Góry (obwód pnia 383 cm, wiek ok. 790 lat); oraz cis Raciborskiego rosnący w Harbutowicach koło Myślenic (obwód pnia 280 cm). ü Cis jest rośliną trującą. Wszystkie jego części, z wyjątkiem osnówki, zawierają alkaloid taksynę. ü W naturalnych zespołach roślinnych gatunek ten zachował się tylko na nielicznych stanowiskach. Uważa się go za gatunek wymierający. ü Największy rezerwat cisowy znajduje się w Borach Tucholskich, w nadleśnictwie Zamrzenica. ü Ochrona cisa pospolitego sięga dawnych lat. Już król Władysław Jagiełło w statucie wareckim z 1423 r. zatroszczył się o losy tego gatunku. Objął go ochroną, zakazując wycinania pod groźbą surowej kary.
Drewno cisa pospolitego Cisy rosnące pod okapem drzew, park 1000-lecia, Zielona Góra (fot. A. Całka)
Ze wszystkich rodzimych gatunków iglastych cis najlepiej znosi ocienienie. Dlatego najczęściej rośnie w niższych piętrach lasu. Litych drzewostanów cis właściwie nie tworzy. Przeważnie występuje pojedynczo lub grupami w lasach liściastych i mieszanych. Jego zasięg jest związany z klimatem morskim. Obejmuje Europę Środkową i Południową oraz Kaukaz i Azję Mniejszą. Przez Polskę przebiega wschodnia granica występowania cisa. Od 1934 r. cis jest gatunkiem prawnie chronionym. Największe jego skupiska znajdują się w rezerwatach. Poza tym, w lasach, cisy spotyka się rzadko lub sporadycznie. Częściej można spotkać je w parkach, na cmentarzach i przy osiedlach ludzkich, gdzie są posadzone przez człowieka.
Jest wąskosłoiste oraz zróżnicowane na biel i twardziel; biel wąski (ok. 1 cm), biały, a twardziel brunatnoczerwona, błyszcząca. Słoje roczne są dobrze widoczne na wszystkich przekrojach pnia. Na przekroju poprzecznym mają one bardzo kręty układ z wyróżniającą się jaśniejszą częścią wiosenną. Promienie drzewne zobaczyć można gołym okiem. Cis ma drewno ciężkie, bardzo twarde, bardzo trudno łupliwe i trudno zapalne, o małej kurczliwości. Wysycha ono dość wolno, prawie zupełnie nie pęka i nie paczy się przy wysychaniu. Dobrze się toczy, nadaje się do skrawania forniru, łatwo się wygładza. Nadaje się do obróbki gięciem. Bardzo dobrze barwi się na czarno i jest używane do imitacji hebanu. Dobrze się poleruje i polituruje. Jego trwałość w stanie suchym, mokrym i na świeżym powietrzu jest wyjątkowo duża. W wodzie przybiera barwę fioletowo wiśniową, a czasem prawie czarną.
Drewno cisa nie ma obecnie znaczenia w gospodarce, ponieważ gatunek ten jest już bardzo rzadki w przyrodzie i objęty ścisłą ochroną. W przeszłości drewno cisa przez wiele wieków było eksploatowane i poszukiwane jako najwyższej jakości materiał o wielostronnym zastosowaniu. Od najdawniejszych czasów używano go do wyrobu dzid, oszczepów, a przede wszystkim łuków i kusz. Drewno cisa cenione było w meblarstwie w postaci forniru i elementów toczonych. Najbardziej znane były meble kolbuszowskie, które produkowano w XVII i XVIII wieku. Z tego drewna robiono również drzwi i parkiety. Okleiny cisowej uży-
wano do wyrobu przedmiotów intarsjowanych. Cis był popularny w gospodarstwie domowym jako surowiec, z którego wykonane były: łyżki, wykałaczki, trzonki do narzędzi, kołki zastępujące gwoździe, grzebienie itp. Bardzo cenione też były w przeszłości szkatułki cisowe. Drewno cisa miało zastosowanie jako materiał rzeźbiarski. Ze względu na małe wymiary pni cis nie miał większego zastosowania w budownictwie, choć niekiedy używano go do budowy kościołów. Obecnie drewno cisa klejone jako diaelektryk, tworzywo niewidzialne dla radarów, jest używane do pokrycia głowic w najnowszych rakietach.
Przekroje drewna cisowego
, 1 1. Uformowane cisy w parku Sanssouci, Poczdam (fot. A. Całka) 2. Cis, Pocysterski Zespół Klasztorny w Gościkowie-Paradyżu (fot. A. Całka) 2
Cis przez stulecia uważany był za drzewo magiczne, a wręcz demoniczne. Jego trujące właściwości rozpoznano już w starożytności. Z tego zapewne powodu dla Greków cis był drzewem symbolizującym śmierć. W czasach nowożytnych z jego gałązek wyplatano wieńce nagrobne. Słowianie igliwiem cisowym posypywali drogi, którymi zmierzały kondukty żałobne, co miało zapobiegać powrotom duchów. Igły cisa wykorzystywano do zatruwania grotów strzał oraz łowienia ryb. Na toksyczne działanie taksyny występującej w tym drzewie podatne były także zwierzęta gospodarskie. W dużej mierze to właśnie lęk przed trucizną spowodował wycinanie cisów wokół domostw. Z czasem gatunek ten stał się bardzo rzadki.
Mimo złej sławy, ludzie docenili wartość dekoracyjną zarówno rosnących cisów, jak i cisowego drewna. W XVII wieku sadzony był w ogrodach Wersalu, Chantilly, Fontainebleau. Sto lat później piramidalne cisy otaczały pałac w Wilanowie. Z drewna cisowego powstawały rzeźby. Jedna z najwspanialszych, pochodząca ze starożytnego Egiptu, przedstawia głowę królowej Teje, żony faraona Amenemheta (ok. 1400 r. p.n.e.). Cis, utożsamiany ze śmiercią, miał przed nią również chronić. Z drewna cisowego wykonywane były trumny faraonów. W odrzwiach huculskich domów umieszczano kołki cisowe strzegące przed złymi mocami. Kołeczki cisowe, używane do przybijania gontów na dachu, miały zabezpieczyć przed uderzeniem pioruna.
Cis wzmacnia siłę woli, pomaga zwyciężać wrogów i nieżyczliwych ludzi, wyzwala poczucie piękna, daje inspirację artystom, pomaga osiągnąć cel życiowy. Literatura: 1. Białobok S. (pod red.), Cis pospolity, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1975 2. Biękoś-Mirkowa H., Mirek Z., Atlas roślin chronionych, Wydawnictwo MULTICO, Warszawa 2003 3. Łysiak W. (pod. red.), Las w kulturze polskiej IV, Wydawnictwo „Eco”, Poznań 2006 4. Marszałek E., Ballady o drzewach, Wydawnictwo RS DRUK, Rzeszów 2004 5. Tomanek J., Botanika leśna, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1997 6. Ziółkowska M., Gawędy o drzewach, Arkona, Warszawa 1993
Konsultacja naukowa: Opracowanie: dr inż. Władysław Danielewicz Alicja Antonowicz Barbara Czołnik Joanna Zalejska-Niczyporuk
Wieszak wykonany z pnia dwustuletniego cisa, Muzeum Leśnictwa Ośrodka Kultury Leśnej (fot. A. Antonowicz)