Kolorowym przepychem wita wiosna
Grąd z kwitnącą kokoryczą pustą (fot. M. Hertmann)
Kto nie lubi wiosny? Chyba wszyscy ją lubimy i z utęsknieniem na nią czekamy. Czekamy na ciepło wiosennego słońca, ptaki, które powracają i uwijają się przy swoich siedzibach, na rozwój roślin, kolorowe kwiaty. Często obserwujemy, co pojawi się pierwsze na jeszcze zalegającym tu i ówdzie śniegu. Czy będzie to przebiśnieg, czy może krokus (szafran), a może sasanka… Gołuchowski park-arboretum to wspaniałe miejsce do podglądania budzącej się przyrody. Spacerując po gołuchowskim parku, często jeszcze wśród padającego śniegu, możemy podziwiać pierwsze kwiaty. Na bezlistnych gałęziach kaliny wonnej – gęstego krzewu – już w styczniu, lutym, pojawiają się początkowo różowe pąki kwiatów, które po rozkwitnięciu upodabniają się do śniegu. Również w lutymmarcu na leszczynie pospolitej zaczynają pylić, zebrane w kotki, kwiaty. Zwisając z gałązek przypominają kożuszek chroniący krzew przed ostatnimi mrozami.
Kalina wonna (fot. B. Czołnik)
W gołuchowskim parku rośnie krzew przypominający leszczynę – oczar wirginijski. Zaczyna on kwitnąć co prawda już w październiku, lecz jeszcze w styczniu, lutym, można zaobserwować na nim nieduże, pachnące kwiaty. W marcu, jeszcze przed rozwojem liści, pojawiają się żółte, drobne kwiaty derenia jadalnego, osadzone na wyraźnych szypułkach i zebrane w baldaszkokształtne główki. Wczesną wiosną w parku-arboretum zakwitają również rośliny zielne. Jeśli pogoda sprzyja i pojawiają się pierwsze roztopy pokrywy śnieżnej, już nawet w styczniu możemy zobaczyć kępki małych roślinek – śnieżyczki przebiśniegu. Jej białe kwiaty byłyby niewidoczne na puchu śnieżnym gdyby nie smukłe, soczyście zielone liście. Nieco później, w marcu, natura mieni się różnymi kolorami. W tym czasie można spotkać niebiesko-fioletowe kwiaty przylaszczki pospolitej, żółto kwitnące: złoć żółtą i ziarnopłon wiosenny. Na siedliskach grądowych ścielą się całe kobierce białych i różowopurpurowych kwiatów kokoryczy pustej. W lasach liściastych pospolicie wyrasta zawilec gajowy. Jego białej barwy płatki tworzą ogromne, puszyste dywany, rozweselające smutne, bezlistne lasy. Pojawiają się kolorowe korony miodunki ćmej, której kwiaty przy rozkwitaniu są różowo-czerwone,
Ziarnopłon wiosenny (fot. A. Antonowicz)
Zawilec gajowy (fot. M. Hertmann)
Śnieżyczka przebiśnieg (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Leszczyna pospolita (fot. J. Zalejska-Niczyporuk)
Lepiężnik różowy (fot. M. Hertmann)
Dereń jadalny (fot. B. Czołnik)
2 szkół, w tym również z młodzieżą akademicką. Uzupełnie niem procesu edukacji przyro d n i c z o - l e śnej będą, jak co roku, wystawy czasowe organizowane w obiektach muzealnych Ośrodka Kultury Leśnej. Zapraszam do wiosennych odwiedzin Ośrodka Kultury Leśnej i aktywnego uczestnictwa w jego bogatym życiu edukacyjnym. Życzę optymizmu i przyjemnej lektury wiosennego numeru „Zagajnika”. Benedykt Roźmiarek Dyrektor OKL
Nowości wydawnicze Ośrodek Kultury Leśnej w czwartym kwartale minionego roku opracował i wydał nowe publikacje dydaktyczno-informacyjne. W ramach działalności edukacyjnej powstały „Lekcje w lesie część 2” i poradnik „Edukacja przyrodniczo-leśna”. Obok nowych wydawnictw uaktualnione i dodrukowane zostały: album „Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie” oraz widokówki parku-arboretum. Pakiet edukacyjny „Lekcje w lesie” od dłuższego czasu istnieje na rynku wydawniczym i cieszy się dużym zainteresowaniem. W 2009 roku powstała pozycja „Lekcje w lesie część 2”. Podobnie jak pierwsze wydanie, nowe składa się z książeczki oraz kart pracy, a całość umieszczona jest w teczce. Opracowanych zostało 20 tematów z wiedzy przyrodniczo-leśnej dla szkoły podstawowej. Książeczka zawiera opisy lekcji z założeniami metodycznymi i merytorycznymi dla nauczyciela do samodzielnego przeprowadzania zajęć w terenie. Do tematów przygotowane zostały karty pracy dla uczniów z zadaniami do wykonania w grupach lub do indywidualnej pracy. „Edukacja przyrodniczo-leśna” to poradnik, który powstał z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Leśnego Oddział Wielkopolski. Składają się na niego artykuły związane z szeroko pojętą edukacją leśną. Opisana jest jej rola, metody i formy pracy, zasady opracowywania przewodników oraz nauczanie niepełnosprawnych.
Omówione zostały również ścieżki dydaktyczne i ośrodki edukacji przyrodniczo-leśnej. Na końcu poradnika zamieszczone zostały adresy ośrodków edukacji w Lasach Państwowych. Do wydawnictwa dołączona jest płyta CD ze scenariuszami zajęć. Album fotograficzny „Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie” jest pozycją wznowioną. Pierwsze wydanie powstało w 2006 roku, drugie wydrukowane w 2009 roku zostało uaktualnione i poszerzone o informacje o nowo odrestaurowanych obiektach. Zamieszczono w nim aktualne zdjęcia i opisy poszczególnych części składowych ośrodka. W minionym roku wznowiono także publikację widokówek. Jest to zestaw sześciu pocztówek, na których zamieszczono panoramiczne fotografie gołuchowskiego parku-arboretum w różnych porach roku. Całość umieszczona została w eleganckim etui. Wszystkie pozycje zostały dofinansowane przez WFOŚiGW w Poznaniu. Joanna Zalejska-Niczyporuk
Zapraszamy
J. Frankowski
W poprzednim numerze „Zagajnika” [nr 4 (16)/ZIMA 2009] pozwoliłem sobie na użycie sformułowania, iż z dużym optymizmem oceniam przyszłość naszej praktycznej edukacji leśnej. Początek 2010 roku potwierdza trafność tego określenia, z uwagi na nowości, jakie czekają nas w najbliższej przyszłości. Po pierwsze: Zakończyliśmy cykl publikacji „Nasze drzewa leśne”, a rozpoczynamy nowy, który będzie poświęcony dawnym towarom leśnym. Cykl ten nosi dość zagadkowy tytuł „Dawne sposoby korzystania z lasu”. Po drugie: Nowości wydawnicze poświęcone stricte edukacji leśnej tj. poradnik „Edukacja przyrodniczo-leśna” oraz „Lekcje w lesie część 2”. Obie pozycje wydawnicze będą dostępne w 2010 roku. Znajdą swoje odzwierciedlenie w prowadzonych zajęciach praktycznych z uczniami wszystkich typów
P Wystawy stałe w Muzeum Leśnictwa: „Związki lasu z kulturą” „Historia gospodarstwa leśnego na ziemiach polskich” „Spotkanie z lasem” „Diorama – grąd środkowoeuropejski w aspekcie wiosennym” „Diorama – świerczyna borealna w aspekcie zimowym” „Czerwona Księga – gatunki chronione” „Technika leśna” P Wystawy czasowe w Muzeum Leśnictwa: „Las w obiektywie” pokonkursowa wystawa fotograficzne Lasu Polskiego (do końca maja 2010 r.) Wystawa fotograficzna Włodzimierza Łapińskiego (do końca czerwca 2010 r.) Wystawa twórczości Kazimierza Rykowskiego (do końca sierpnia 2010 r.) „Przyroda w monetach i banknotach Polski i świata” ze zbiorów Jerzego Wiśniewskiego i Wiesława Krzemińskiego (do końca września 2010 r.) P Zajęcia terenowe dla dzieci i młodzieży prowadzone w parku-arboretum: „Szukamy dendrologicznych skarbów” „Wiosna budzi zapachami i kolorami” P Zajęcia muzealne dla dzieci i młodzieży prowadzone w Muzeum Leśnictwa: „Gatunki leśne z Czerwonej Księgi” „Budowa warstwowa lasu” „Spotkanie z lasem” Informacje dotyczące zajęć: tel. (62) 761-50-45, e-mail: okl@okl.lasy.gov.pl
P Cykliczne imprezy edukacyjne: „Dzień Ziemi” – 22 kwietnia 2010 r. „Bajarze z Leśnej Polany” 13-14 maja 2010 r. „Spotkanie z lasem” – 11 czerwca 2010 r. Więcej informacji na temat imprez edukacyjnych na stronie: www.okl.lasy.gov.pl
Wydarzenia W obiekcie muzealnym Ośrodka – „Powozownia”, 16 lutego br. odbyło się podsumowanie na szczeblu regionalnym XXIII ogólnopolskiego konkursu dla młodzieży szkolnej „Mój Las”. Podczas spotkania wręczono laureatom dyplomy i nagrody, a ich opiekunom podziękowania za przygotowanie młodzieży. Więcej na ten temat na stronie: www.okl.lasy.gov.pl. Redakcja
Dyplomy i nagrody laureatom wręczyli (od lewej): Robert Łoza – Naczelnik Wydziału Ochrony Środowiska Starostwa Powiatowego w Pleszewie, Benedykt Roźmiarek – Dyrektor OKL, Barbara Czołnik – Kierownik Działu Edukacji i Informacji OKL (fot. R. Sorek)
3
EDUKACJA 2009 Dlaczego liście spadają z drzew? Czy igła może mieć sto lat? Jak długo żyje żubr? – to jedne z wielu pytań, które w Ośrodku Kultury Leśnej nie pozostają bez odpowiedzi. Edukacyjne wyzwanie podejmowane przez pracowników Ośrodka już od wielu lat, owocuje rzeszą młodych adeptów nauk przyrodniczych. Różnorodne sposoby przekazywania wiedzy leśnej rozbudzają ciekawość i inspirują do działania nie tylko najmłodszych. W 2009 roku z oferty edukacyjnej Ośrodka skorzystało ponad 157 tysięcy osób. Niewątpliwie najliczniejszą grupą byli zwiedzający park-arboretum i Pokazową Zagrodę Zwierząt. Blisko 130 tysięcy turystów przewinęło się alejami parkowymi, spacerując i delektując zmysły: wzroku, węchu i słuchu. „Oficynę”, „Powozownię” i „Owczarnię” – obiekty muzealne Ośrodka – zwiedziły łącznie 22 654 osoby, a kolejnych 4 500 Najmłodsi uczestnicy obchodów Dnia Ziemi (fot. K. Ziółkowska) gości wzięło udział w zorganizowanych formach edukacyjnych: lekcjach terenoosób. Były to dzieci i młodzież, głównie ze Dużym przedsięwzięciem 2009 roku wych i muzealnych, festynach, akcjach szkół południowej Wielkopolski, ich opiebyła inwestycja w postaci interaktywnej ekologicznych i konkursach. kunowie oraz zaproszeni goście. Dużym makiety OKL. Jest to plastyczne odzwierDużą popularnością cieszyły się ziezainteresowaniem cieszyły się konkursy, ciedlenie terenu Ośrodka Kultury Leśnej lone szkoły – kilkudniowe pobyty o bogazorganizowane zarówno jako samodzielne widzianego z lotu ptaka, w skali 1:1000, tym programie zajęć, które oprócz typowydarzenia („Mój Las”, „Bajarze z Leśnej wzbogacone oprogramowaniem multimewych przyrodniczych lekcji uwzględniały Polany”, OPTAL), jak również jako element dialnym. Służy poznawaniu zasobów warsztaty zdobienia drewna, marsz na szerzej zakrojonych przedsięwzięć („Zaproośrodka i przyrody gołuchowskiego parkuorientację oraz wizytę w ogrodzie roślin jektuj znaczek Dnia Ziemi”). arboretum. Makieta ma zastosowanie ozdobnych. Propozycją dla grup, które W Ośrodku gościły także grupy okrezarówno w organizowanych zajęciach edumogły poświęcić na wizytę w Gołuchowie ślane mianem specjalistycznych, w tym kacyjnych, jak i podczas samodzielnego tylko jeden dzień, było zwiedzanie wystaw między innymi uczestnicy międzynarodoposzukiwania informacji. Dostępna jest stałych i czasowych. Ponadto godzinne wej konferencji „Młodzi ludzie w lasach dla turystów w obiekcie muzealnym terenowe i muzealne lekcje, podczas któEuropy”, kadra profesorska oraz studenci „Powozownia”. rych uczestnicy prowadzili leśne obserwawyższych szkół leśnych z Polski i z zagraRealizując zamierzenia edukacyjne w cje i poznawali tajniki lasu. Zrealizowano nicy, nauczyciele realizujący projekty z za2009 roku OKL przygotował szereg wyłącznie 89 zajęć. kresu wiedzy przyrodniczej. dawnictw, w tym cykliczne: „Studia i W ramach cyklicznych wydarzeń w Ośrodek Kultury Leśnej był uczestniMateriały Ośrodka Kultury Leśnej” oraz Ośrodku odbyły się obchody Dnia Ziemi kiem festynów i okolicznościowych imprez „Zagajnik”. Na bieżąco prowadził działal(21 kwietnia) i festyn „Spotkanie z lasem” organizowanych przez zaprzyjaźnione instyność biblioteczną. Edukacyjne przedsię(5 czerwca). Oprócz tego jesienne akcje tucje kulturalne i oświatowe, a także jednowzięcia OKL-u dofinansował w formie ekologiczne: „Ratujmy kasztanowce”, stki Lasów Państwowych. Przykładem mogą dotacji WFOŚiGW w Poznaniu. „Sprzątanie Świata”, zbiór kasztanów i żobyć obchody Dnia Ziemi w Warszawie, Dni Alicja Antonowicz łędzi dla zwierząt z pokazowej zagrody Lasu na terenie nadleśnictwa Chojnów, OKL. Uczestniczyło w nich około 2000 festyn „ Lasom Przyjazny” w Gnieźnie.
Dowódca batalionu „Las” W „Zagajniku” nr 4 (16)/ZIMA 2009 pisaliśmy o uroczystości przekazania munduru Mieczysława Tarchalskiego do zbiorów muzealnych Ośrodka Kultury Leśnej. W bieżącym numerze pragniemy przypomnieć tę postać, w szczególności młodszym leśnikom. Mieczysław Tarchalski (ps. Marcin, Grzegorz) – urodzony 29 grudnia 1903 roku w Gidlach, major Wojska Polskiego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, leśnik (absolwent Wydziału Leśnego Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, 1929), nadleśniczy Nadleśnictwa Rychtal (Dyrekcja Lasów Państwowych w Poznaniu). Członek i organizator ruchu oporu ZWZ,
AK (Związku Walki Zbrojnej, Armii Krajowej), funkcyjny oficer struktur AK, założyciel i dowódca batalionu „Las” (74 Pułk Piechoty AK). Uczestnik wielu potyczek i bitew partyzanckich. W styczniu 1945 roku zatrzymany w Częstochowie i przekazany w ręce NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR), w marcu wywieziony do Kandałakszy w Rosji. W łagrze przebywał blisko trzy lata pracując w kamieniołomie. Do kraju powrócił w listopadzie 1947 roku, podjął pracę w Dyrekcji Lasów Państwowych w Olsztynie. Ponownie aresztowany w 1950 roku, skazany na 10 lat więzienia. Zwolniony w 1956 roku, osiadł w Szczecinie, gdzie
pracował w Okręgowym Zarządzie Lasów Państwowych. W 1960 roku, m. in. dzięki jego staraniom, powstał Woliński Park Narodowy. Kawaler licznych orderów wojskowych, w tym najcenniejszego – Krzyża Virtuti Militari. Autor monografii „Kaktus” – włoszczowski obwód AK. Zmarł 17 stycznia 1981 roku. Konrad Bul Bibliografia: 1. Mieczysław Tarchalski: „Na ścieżkach małej wojny”, Ośrodek Kultury Leśnej, Gołuchów 1994. 2. Zbigniew Zieliński: „Baza leśnych ludzi”, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2005. 3.http://pl.wikipedia.org/wiki/Mieczys%C5%82aw_ Tarchalski
4
Kolorowym przepychem wita wiosna później stają się czerwono-fioletowe. W marcowe dni swoje mięsiste, na zewnątrz brunatne, a wewnątrz ciemnopurpurowe kwiaty otwiera kopytnik pospolity. Nad brzegami stawów i rzek w gołuchowskim parku łanowo wychodzą z ziemi podłużne kwiatostany lepiężnika różowego. Jego brązowo-różowe koszyczki kwitną przed rozwojem liści. Na początku kwietnia żółte główki ku słońcu zwraca pierwiosnek lekarski. Zakwita barwinek pospolity, którego jasnoniebieskie kwiaty, osadzone pojedynczo w kątach liści, wyglądają jakby wyrastały z ziemi. Pękają również zebra-
R E B U S Y
H U M O R
ne w nibyokółkach niebieskie kwiaty dąbrówki rozłogowej. W wiosennej florze gołuchowskiego parku pojawiają się kwitnące na biało obrazki plamiste. Jest to rarytas botaniczny wpisany do „Polskiej Czerwonej Księgi Roślin”. Dni są coraz dłuższe, a przyroda coraz mocniej rozkwita. Wiosna budzi kolorami i zapachami. Każdego, kto chce się o tym przekonać, zapraszam do Ośrodka Kultury Leśnej, gdzie podczas długich spacerów możemy bawiąc się w detektywów leśnych, odkrywać piękno budzącej się przyrody. Obrazki plamiste w parku-arboretum w Gołuchowie (fot. M. Hertmann)
Joanna Zalejska-Niczyporuk
DAWNE SPOSOBY KORZYSTANIA Z LASU
oderwij - zachowaj
S M O LAR S T W O Historia Smolarstwo to dawna forma działalności gospodarczej człowieka, oparta na suchej destylacji drewna w celu pozyskania smoły drzewnej. Jego początki datuje się na 2000 rok p.n.e. Informacja o smole zawarta jest w Biblii, gdzie napisano, że była nią uszczelniona arka Noego. O produkcji smoły wspomina też Pliniusz Starszy w dziele „Historia Naturalis” (I wiek n.e.). W Europie smolarstwo rozpowszechniało się dynamicznie w okresie średniowiecza, aby w wiekach XVIIXIX przybrać postać przemysłu leśnego. W XIX wieku największym ośrodkiem handlu smołą drzewną i dziegciem był Petersburg. W epoce feudalnej większość rzemieślników obrabiających drewno tworzyło w głębi lasu, zakładając pewnego rodzaju osiedla produkujące smołę, węgiel drzewny, potaż, terpentynę, dziegieć i maź. Osady takie na Litwie nazywano budami, a pracujących w nich rzemieślników budnikami. Na miejscu wyrabiano także wozy i beczki do transportu produktów. Budy zakładano w puszczach, na polanach leśnych, w okolicach spławnych rzek, aby nie stanowiły zagrożenia dla domostw, a także, aby koszt transportu był jak najniższy. Smolarze preferowali takie miejsca w lesie, gdzie pnie, zwłaszcza sosnowe, leżały w ziemi kilka do kilkunastu lat. Pozyskiwana tam karpina zawierała dużo żywicy, co miało wpływ na wydajność produkcji smoły. Z początkiem XIX wieku zaczęto zwracać uwagę na to, aby z karczunkiem pni nie czekać zbyt długo, ponieważ na porębach pow-
stawały odnowienia naturalne lasu, które zalecano ochraniać. Produkty smolarskie były przedmiotem polskiego eksportu, zwłaszcza w XVI wieku, do Anglii i Holandii, gdzie budowano największe ilości żaglowych statków i okrętów. Zapotrzebowanie na smołę znacznie zmalało, kiedy zaprzestano budowy Jama smolarska – model ze zbiorów Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie (fot. R. Sorek) jednostek drewnianych. W połowie XIX wieku smolarstwo zakończyło i wykładano łatami, aby się nie osuwały. swój żywot na ziemiach polskich. Od W dno jamy wkopywano drewniane korykońca XIX wieku nastąpił rozwój przeto, pokryte żelazną kratą i połączone rurą z mysłu chemicznego i maź zaczęto otrzyodbieralnikiem w postaci beczki lub kadzi. mywać przez gotowanie ropy naftowej z Pokrywę nad zapełnioną jamą robiono z kalafonią, wapnem lub asfaltem i olejem. gałęzi świerkowych lub jodłowych, mchu, darni, ziemi i mocno ubijano. Niewielkie Produkcja otwory w pokrywie służyły do zapalania Smołę wyrabiano przede wszystkim drewna i regulacji dopływu powietrza. Prow mielerzach i piecach mielerzowych dukcja smoły w jamie smolarskiej następoróżnego typu oraz w jamach i piecach wała w temperaturze 200-300°C i trwała smolarskich. Smołę pędzoną w jamach 3-4 dni. Z 1 mł karpiny sosnowej uzyskinazywano mazią, a miejsce przeznaczone wano około 48 kg smoły. na urządzenie dołów smolarskich – maMiejsce przeznaczone na urządzenie ziarnią. Na ludzi trudniących się produkpieców smolarskich zwano smolarnią, cją mazi mówiono maziarze. W jamie a pracujących przy nich ludzi nazywano ziemnej o pojemności 2 mł układano smolarzami. Mielerz był to stos drewna obdrobno połupaną karpinę lub silnie przesypany ziemią i darnią z nielicznymi otwożywiczone drewno. Ściany jamy ubijano rami, którymi wydobywał się dym z podpalonego stosu. Piec mielerzowy był zbudowany z kamieni lub cegieł. Składał się ze ściany wewnętrznej otaczającej stos drewna przeznaczonego do wytworzenia węgla drzewnego i smoły oraz ściany zewnętrznej tak zwanego płaszcza. Pomiędzy ścianami pieca znajdował się spalany materiał wytwarzający wysoką temperaturę powodującą rozkład termiczny stosu, którego produktem końcowym był węgiel drzewny i smoła. W takim piecu mieścił się przynajmniej sążeń karpiny. Proces technologiczny trwał tu ok. 5-7 dni, a w dużych piecach dochodził nawet do jednego miesiąca. Produkty smołowe powstawały w wyniku termolizy drewna, czyli termicznego rozkładu w warunkach beztlenowych. W procesie tym wydzielały się: kwas drzewny, terpentyna i olej drzewny, smoła, a na koniec procesu wytwarzał się pak. W zależności od czasu trwania wypalania drewna otrzymywano również popiół jako użytek uboczny. Piec smolarski z pomieszczeniem magazynowym na beczki ze smołą, eksponat z Muzeum Etnograficznego w Toruniu (fot. G. Szelągowska)
Ciekawostki: a Patronem smolarzy i węglarzy jest św. Trybald z Provins. a Ostatni mielerz w Polsce pracował jeszcze w roku 1952 w Broku nad Bugiem. a W odległych czasach na Bliskim Wschodzie pędzono smołę z drewna cedru libańskiego, Cedrus libani, której używano w Egipcie do balsamowania zwłok.
a W Norwegii do czasów współczesnych utrzymała się tradycja zabezpieczania dachów kościołów smołą drzewną. a Na Śląsku smolarzy zwano kurzokomi. a W Wielkiej Brytanii o linii przodków zrodzonych z mezaliansu mówi się: „A touch of the tar brush”, czyli maźnięty smołą.
a Smoła była symbolem nędzy. Dawniej mówiono: „Sprzedaj woły i kup smoły”, co ma współczesny odpowiednik: „Zamienił stryjek siekierkę na kijek”. a Smolarze mieli niską pozycję społeczną, o czym świadczą przysłowia: „Czarny jak smoła”, czy „Kto się dotyka mazi, ten się od niej skazi”. Przysłowia te podkreślały odejście od dobrych obyczajów. a Jedynym piecem smolarskim w polskim muzealnictwie skansenowskim jest obiekt prezentowany w Muzeum Etnografii w Toruniu. a Dopiero król Stanisław August Poniatowski chcąc walczyć z nieustającą trzebieżą lasów wprowadził opłaty. Każdy smolarz winien był 1 grosz, koguta i pół kozuba smoły od pieca. a Do produkcji smoły oprócz karpiny używano przeżywiczone pnie sosen zaatakowanych przez pasożytnicze grzyby powodujące tzw. obwar sosnowy.
R. Walendowski, Smolarze (rysunek)
Piec smolarski zwany „kopulak”: 1. drewniany korek, 2. komin, 3. schodki, 4. obudowa włazu. Rysunek: J. Zalejska-Niczyporuk Źródło: Surmiński J. 2003. „Dziegieć”, Węglarstwo Leśne – Dziegieć, PTPN Komisja Nauk Rolniczych i Leśnych, t. 94.
Bibliografia: 1. Grabowski A., Nadolny J. 1990. „Dawny chemiczny przerób drewna – na przykładzie zrekonstruowanych modeli zakładów w Muzeum Leśnictwa w Gołuchowie”. W: „Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej”, t. 2. 2. Michalska M. 2010. „Wokół problematyki zawodów leśnych”, www.MUWIT.pl. 3. Surmiński J. 2002. „Mielerze”. „Prace Komisji Nauk Rolniczych i Komisji Nauk Leśnych”, PTPN, t. 92. 4. Surmiński J. 2003. „Piece mielerzowe oraz Dziegieć”. „Prace Komisji Nauk Rolniczych i Komisji Nauk Leśnych”, PZPN, t. 94.
Substancja Smoła drzewna jest gęstą cieczą. Uzyskiwana z drewna iglastego ma barwę czarną i zapach żywicy, z drewna liściastego zaś jest barwy brunatnej o zapachu kreozotu. Głównymi składnikami smoły są kwasy żywiczne, terpeny, fenole i wyższe alkany. Ze smoły otrzymywano związki organiczne, produkowano smary, środki impregnacyjne i flotacyjne. Zastosowanie Smołą drzewną uszczelniano beczki, skrzynie, łodzie i kadłuby dużych okrętów, konserwowano konstrukcje drewniane, nasączano liny i powrozy, smarowano osie wozów, produkowano kleje oraz płyny bojowe na potrzeby wojska. Slownik Sążeń – dawna, naturalna miara długości, określona zasięgiem ramion człowieka (1,786 m) Kreozot – mieszanina fenoli otrzymana podczas destylacji smoły drzewnej Opracowanie: Barbara Czołnik Konsultacja naukowa i recenzja: prof. dr hab. Janusz Surmiński