't Altenatuurtje 106

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging

voor het Land van Heusden en Altena

106 oktober

2017

’t ALTENATUURTJE 37e jaargang nr. 1, oktober 2017.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

REDACTIE: W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem tel: 0183-512165. Tevens redactie adres.

VORMGEVING en ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften, Woudrichem. 06-49904862 OMSLAG: Foto van aardhommel op phacelia; Jan van Haaften BESTUUR: voorzitter: secretaris: penningm.: leden:

J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. 0183-402034 J.H. (Johan) Koekkoek, Emmikhovenseweg 6a, 4286 LH Almkerk. 0183-402231 M. (Margo) van Beem, Babyloniënbroek. 0416-351772 L. (Len) Bruining, Dussen. 0416-392373 H. (Herman) van Krieken, Babyloniënbroek. 0416-355155 J. (Jeanette) Pollema, Dussen. 0416-391654 W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Woudrichem. 0183-512165 G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. 06-28703838

INTERNET:

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur

Email:

altenatuur@gmail.com altenatuurgastlessen@gmail.com

CONTACTADRESSEN:

Beheercommissie Natuurgebieden: J. (Jaap) van Diggelen, Sportlaan 24, 4286 ET Almkerk. 0183-402034 Plantenwerkgroep: E.A. (Ernst-Jan) van Haaften, Woudrichem. 06-52318842 Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik, Woudrichem. 0183-304193

LEDENADMINISTRATIE: Altenatuur, p/a Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

LIDMAATSCHAP:

jeugdlid €5,--, gewoon lid €15,-- en gezinslidmaatschap €20,-- per jaar.

Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

o p

d e

v o o r k a n t

.... omdat ze zo belangrijk zijn voor het in stand houden van ons ecosysteem.

Niet alleen deze aardhommel maar alle bestuivers. Honingbijen, wilde bijen, zweefvliegen enz..

We zien regelmatig rijen kasten staan met daarin volken honingbijen. Klaar om de bestuiving te verzorgen van bijvoorbeeld een boomgaard. Of bij een veld klaver om zo de imker te voorzien van lekkere honing van die wilde planten. Maar lang niet iedereen is op de hoogte van het feit dat er behalve de honingbij ook nog zoveel andere bestuivers zijn. Zo komen er in Nederland nog 357 wilde bijensoorten voor. En wat te denken van de 337 soorten zweefvliegen die er in ons land zijn. Stuk voor stuk voortreffelijke bestuivers!

Onderzoek leert ons dat bestuiving door zowel honingbijen als wilde bijen en zweefvliegen een betere opbrengst geeft. Dus een grote diversiteit is erg belangrijk.

Die grote verscheidenheid aan bestuivers heeft een aantal vrijwilligers van Altenatuur de laatste maanden nauwlettend in de gaten gehouden. Op verzoek van Kenniscentrum EIS en de Vlinderstichting hebben ze de akkerranden van diverse landerijen in Altena onderzocht op bestuivers.

Transecten van 25 m2 akkerrand werden overal 3 keer bezocht. Alle bestuivers die er op zo’n moment vlogen werden geteld en genoteerd. In het najaar worden alle gegevens opgestuurd en kan worden beoordeeld welke bestuivers zoal gebruik maken van de prachtige akkerranden die we in ons gebied hebben gezien.

De uitkomsten worden vast nog eens gepubliceerd in ĂŠĂŠn van de volgende Altenatuurtjes!

Jan van Haaften 1

REDACTIONEEL Wouter van Rijsbergen

Dit Altenatuurtje is misschien wel op uw mat geploft dankzij de inzet van een vrijwilliger. Leden van de vogelwerkgroep brengen namelijk een gedeelte van de Altenatuurtjes rond. De uitgespaarde euro’s zijn bestemd voor nestkasten en andere natuurprojecten.

En de uitgespaarde uitstoot bij gebruik van de fiets, komt rechtstreeks ten goede van ons klimaat!

Met hooibeestjes, mieren, gierzwaluwen, argusvlinders, varkens, putters, wespen, grutto’s en kieviten is de fauna in dit nummer ruim vertegenwoordigd. Ook over flora kunt u lezen: een visie op de toekomst van de es in ons gebied en een mooi verstild stukje over de akkerwinde. Ook het schimmelrijk komt aan bod en verder leest u gedachten over duurzaam leven en een heel positief bericht vanuit de weidevogelbescherming!

In dit Altenatuurtje verzorgt Jan van Haaften de jeugdrubriek voor de laatste keer. Hij draagt het stokje over aan Linda van Zwet met ingang van het volgende nummer. Maar liefst 70 keer heeft Jan deze rubriek 2 geschreven - we bedanken Jan bij

deze hartelijk voor zijn geweldige inzet. Heel wat jongere leden zullen van de stukjes hebben genoten en ervan hebben geleerd. En vast ook heel wat oudere leden! Gelukkig blijft Jan nog wel de opmaak van het Altenatuurtje verzorgen!

Ondertussen wordt er achter de schermen hard gewerkt aan het vernieuwen van onze website. De bedoeling is de site niet alleen mooier, maar ook actueler en informatiever te maken. Wanneer de vernieuwde site geopend wordt, is op dit moment nog niet bekend.

De herfst valt deze weken langzaam in, we maken ons op voor de winter. Ik weet natuurlijk niet welk weer het is als u dit Altenatuurtje leest, maar ik stel me zo voor dat u dat doet op de bank met een heerlijke kop koffie of thee, terwijl de regen tegen de ramen

tikt. Of misschien leest u dit toch nog wel buiten in een heerlijk herfstzonnetje, wie zal het zeggen! Hoe dan ook, ik hoop dat u veel plezier zult beleven aan alle verhalen in dit nummer.

We ontvangen graag uiterlijk 1 december 2017 de kopij voor Altenatuurtje nummer 107. In dat nummer plaatsen wij ook het laatste artikel in de reeks over reptielen door AndrĂŠ van den Berg.

Met groene groet!

Redactieadres: W.J. (Wouter) van Rijsbergen Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem 0183-512165 wjvanrijsbergen@online.nl

3

8

14

26

44

4

50

in nummer

106 1. Op de voorkant 2. Redactioneel 5. In nummer 106 6. Van het bestuur 8. Hooibeestjes 12. Essensterfte 14. Weidevogelbescherming in Land van Altena beklijft 20. 10/10 Dag van de Duurzaamheid 25. Flora 26. Was ik maar een Wespendief, dan had ik wespen zeker lief 32. Voor jou! (jeugdrubriek) 37. Schimmels, paddenstoelen en het boomsoorteigen ecosysteem 40. Putters 42. De laatste Argussen 44. Bio-industrie 47. Waarnemingen van april t/m september '17 50. Gierzwaluwen in Woudrichem 54. Kringloop 58. De activiteitenagenda

5

Van het bestuur Len Bruining

In deze rubriek schrijft een van de bestuursleden een stukje over wat hem of haar bezighoudt of motiveert.

De dagen gaan weer korten. Na een mooie zomer staat er weer een nieuw seizoen voor de deur, dat bol staat van allerlei activiteiten met afwisselende onderwerpen.

Met twee best wel geheimzinnige en spannende avonturen werd eind augustus op het terrein van Fort Giessen het spits van het seizoen al afgebeten: de ‘Nacht van de Vleermuis’ en de volgende avond de Nationale Nachtvlindernacht stonden op het programma. Het komende seizoen staat er ook weer heel veel te gebeuren. Ik breng graag enkele activiteieten alvast onder uw aandacht.

De Spreeuw Op dinsdagavond 31 oktober reist Koos Dijksterhuis, de bekende schrijver en dagboekjournalist van dagblad Trouw, vanuit het noorden naar Fort Giessen om gepassioneerd uit de doeken te doen waarom de spreeuw zijn voorliefde heeft. In 2016 wijdde hij er zelfs een fascinerend boekje aan, dat voor iedere vogelliefhebber aan te bevelen is.

6

Struikwaard: paradijs voor de patrijs In de Struikwaard bij de Andelse Sluis vindt een bijzonder project plaats, dat een unieke bijdrage levert aan de biodiversiteit in onze streek. Sinds 2013 wordt deze polder met biologische graansoorten ingezaaid en met allerlei maatregelen aantrekkelijk gemaakt voor de landelijk bedreigde patrijs.

Brabants Landschap, biologische boer Rochat, molenaar Verbeek, biologische bakker Hardeman en vrijwilligers van Altenatuur hebben de handen ineengeslagen om van de oogst overheerlijke en unieke producten op de markt te zetten, waar het milieu, de mens én de patrijs profijt van hebben. U leest er meer over in kranten en andere media.

Vogelcursus In het voorjaar zullen Arie, Linda en Wouter de vogelcursus voor beginners opnieuw verzorgen. Vanwege de overweldigende belangstelling voor de eerste editie was er toen niet voor iedereen plaats. Een nieuwe kans dus voor wie de cursus nog niet heeft kunnen volgen! Cursusavonden en bijbehorende excursies vinden plaats in januari en april, zie hiervoor de activiteitenkalender elders in dit blad.

Opening Fort Giessen Aan de restauratie van Fort Giessen wordt de komende maanden de laatste hand gelegd. Het koetshuis staat momenteel nog in de steigers. Als de werkzaamheden daaraan voltooid zijn, zal het gerestaureerde fort in april officieel zijn deuren openen.

Boerenland Vogel Festival In dit nummer kunt u lezen dat het met de weidevogels in onze streek goed gesteld is dankzij de harmonieuze samenwerking tussen alle betrokken partijen. Na twintig jaar heeft de bescherming van vogels die het landelijk zo moeilijk hebben in onze streek werkelijk vaste voet aan de grond gekregen.

Dit willen we graag vieren! In juni dit jaar zijn we al begonnen met de voorbereidingen van het zogeheten ‘Boerenland Vogel Festival’, dat met lezingen en andere feestelijke activiteiten plaats zal vinden in het weekend van 14 t/m 16 juni 2018.

Kortom, een heel seizoen met talloze uitdagende activiteiten voor jong en oud ligt weer voor ons. Ons doel: een mooier, natuurlijker en duurzamer Land van Altena. Doet u weer mee? ❀

7

estjes n Hooibe schrijf e it d ik li als een Het is ju at 2017 d n e ll e t zeker n ik s al deels z t a nu al ka D . is derjaar rlijke een goed vlin t het hee e m n dden. All e a b h b e n h e e n d schillend te make ot op he r t e v e w ig t t a a. eer d entwin an Alten zomerw g ik ĂŠĂŠn v a z d n d a n il a e ons e ma bij al in dez s hier op r e d rgeleken n e li v v g n a e d ll je a n soorte het oran ote aant r is g r e in p n p en e to rt honderd bsolute ik Veel soo A . e n d e r die in r e nde ja tijd vo n soort n e e e k e is w voorgaa it aar ing.nl. D reekt m je, in drie m b g e t o n n r o o a d l a n e a e w z geh op dat ren in op ons land t lijkt er n e a H v exempla . t n is le de naast he e vinden s t r e m sommige t r e e b m rste iedere de rin de ee a a bij ons in w n rest van e e m d r e n b e n. emaaid verstaa gedijt in g o d n t e e jf o d li g r b o ij h imen ar w in het ja haver-plu n particulieren g s e n o la r g v k le ge r va wegde zomer in onbehee z e a d g ie t t e a het h t e r inclusief jaar ove bermveg s r o lf e o z v k it n, vaa ernis d voor ij berme b Mijn erg r a t plaats a k w a a s r m e , w ou terd en en landb gemillime nde berm e n o e d ld r o o v w d, er nog oals sloottalu kig zijn k lu e maaid, z e G . g g t d in r t h o opluc erd w r gefase a a w r e n. ov schreve e b r o o v hier

8

Het is f antastis dat de v ch li n d ersoorte in de jar n die ik en tacht eeuw ro ig van d nd Gend e v orige eren reg nog zijn . Allema is t r e e r de er al behalv het hoo e ĂŠĂŠn: ibeestje . Dat ve delen va rdween n centra in 1991 in al Neder land van land, zo grote Heusden ook bij o Vlinders e n A lt n ena. Volg tichting s in het ens de waren d door wa e rupsen rmte in maart 19 van het gekomen hooibees 91 vroeg . Vervolg tje u it e door vo n h s u n w winterru erden ze rstdage s m t n in april assaal o Hier wa . Hele po vervallen s het nie p u t la noteerd a t n ie d s e rs. In au stierven e ik nog gustus 19 uit. enkele e 9 Boezem 0 x e m p la . Het ble ren in de ken voo Kornsch oranje v r ja e ren de la lindertje a d t a s t t e o n p . fladderd Het klein ieder ge e, was v maaid s e t e u r k d je w enen. O g r Het duu a s voor je nder mij rde jare uit n ogen u n voor ik it g e kleine vli h s e t orven. t doorha ndertjes d. Hooib Zittend die je pa e e s tjes zijn vallen ze s ziet als perfect ze opvlie hooibees weg teg gen. en de on tje zit n amelijk a dergron d. Het ltijd met dichtgek de vleug lapt. Vlie els gend is hij bleek hij zit is o r a vaak alle nje, als en de gr a u w e onderka nt van

9

rvleugel de achte Googlep O . r a a 's te zichtb een foto g els n ij z n ge de vleug in t ld e e m e b s f a en, eestje s in gids an hooib o v t o n f e d p o in . v alleen erstaan je v e ie lt z e ie w laren open. D e exemp t ik r p e uyl g van op in Den D g e w r s e . Het wa een pold s s g g n n la la je k vlindert en week r op zoe je a a n a n r o ik Afgelop ek ect: waar r een ble e hem dir de soort d , n e je k g r waaide e o e o en ik h ar zag ik je zand m n ja r a e r 7 b o s 2 a n a r e ge eg is elijk n ‘viel’ in d ag, hoe je! Eind a t d s n e a e v ib was. Hij n s en Hoo reek! E zwerver e t , s m w o e u z r n a ie o w oet h één in . n. Het m é er weer é r nze regio e o e w in , n jk ie li e n gez ing het mog e worde ersticht o d t n li n e V f e heel a rder van olgens d e V v . t 13 ie n gaan, die 0 ds 2 ijken ns is ag, ze w u toe sin r n d t e o g t m grote ka n iu r r e o t it a r Zeve r d s te nen s u beteke mannetje o n z e nog eitje t n a ie o t D d r . n r ve e e t t h e m . Moc dan 90 een tjes zijn w u o doen in r hun stek v r e s e r k e v n r e llig e e’ zwe u er at toeva dat ‘onz d n e , dan zo n d e n t t a r e r z e f a f akk moeten , EVZ o m n r e b e t g kunne in ig t s geschik e v een her mogelijk den. plaatsvin

10

Het gro te dilemm in natuu a r b e s chermin alles er g is dat heel lang dat je d gewoon aar spec is , zonder iaal moe doen. M ite voor aar als s moet oorten k dreigen te verdw ritiek wo ijnen en -nog mo rden, je wilt z eilijkere behoud je wilt z uitsterv e herintr en of en, dan oducere moet je Meesta n h e n l heeft d mel en a a at te ma arde bew die niet ken met optimaa e g en. leefoms l (meer) herintro tandighe zijn. Bov ductie o den en pletten d variatie at je vold dien moet je bij ‘uitzet’. oende g Het is d eitjes va enetisch us maar n 1 hooib e de vraag eestje v of tienta oldoende oplevere ll en n om ee variatie starten. n levens Als bij t v a t b are popu oeval tw honderd latie te ee vrouw e n m t je e ters afs s op enk neerplof tand van ele fen en e itjes afz elkaar in etten, w ons geb afwacht ordt de ied en de ko k a n s al grot samen m mende ja er. Het et Spinv ren. Ond is dus is het ho e r t u ssen ka oibeestje n ik alleen toeroep en: kom Reis ver terug! , drink w ijn, denk kom ter na, lach ug. hard, du © Spinv ik diep, is 2011 Jaap va n Diggele n ❀

11

Essensterfte Hoe ernstig is het op eiland Altena en wat kunnen we doen?

Goof van Vliet

12

Er zijn ongeveer 10 miljoen essen in Nederland. In Woudrichem staan er 2800, in Werkendam 3100 en in Aalburg 1340. Het zal ons landschap, net als na de iepensterfte in de 70-er jaren van de vorige eeuw, ingrijpend kunnen veranderen. De essen zijn veel langs wegen geplant. Het zal daardoor extra opvallen als ze er niet meer zijn. In Werkendam zijn vorig jaar 300 bomen gekapt en in Woudrichem 35.

foto: Goof van Vliet

Sinds een aantal jaren is een nare schimmel uit China actief die de es zodanig aantast dat hij gerooid moet worden.

In 2009 is de ziekte voor het eerst in Nederland geconstateerd.

Ook in onze eigen omgeving staan veel essen aangeplant.

Onze omgeving gaat er mogelijk heel anders uitzien.

Almkerkse weg in Woudrichem

Deze winter zullen er weer honderden worden gekapt.

In Nederland wordt nu door De Natuurkalender met behulp van het publiek onderzocht waar resistente essen voorkomen. Op www.essentaksterfte.nu kun je meer informatie vinden en zelf meedoen aan het onderzoek.

In bijgaande link https://s.vk.nl/e-a4510336/ vind je een beschrijving van het probleem door de Volkskrant.

Dit artikel gaat vooral over Staatsbosbeheer, de grondeigenaar die de meeste essen heeft. Door een teeltprogramma met resistente soorten kan gewerkt worden aan een gedeeltelijk herstel. Ook hierdoor wordt weer eens de vinger gelegd op het grote belang van biodiversiteit en van het gebruiken van inheemse bomen en planten.

Onderzoekers van Wageningen University & Research (WUR) adviseren op dit moment terughoudendheid bij het kappen en snoeien van essen die zijn aangetast door essentaksterfte. Vooral oudere bomen kunnen vaak nog meerdere jaren overleven als ze zijn aangetast en soms zelfs deels weer herstellen.

Jos Schenkeveld van Brabants Landschap merkt op dat de bomen met een grote kroon vaak niet of veel minder last hebben van de schimmel. Oude bomen hebben er minder last van dan jonge aanplant. Dat heeft ook te maken met de groeiplaats. Bomen aangeplant in brede groene wegbermen doen het beter, zijn sterker en minder vatbaar voor ziektes dan bomen omsloten door asfalt of bestrating. Om die reden zijn bijvoorbeeld ook parkeerplaatsen eigenlijk geen geschikte groeiplaats voor essen.

Wat te doen?

Het is dus van groot belang om essen niet direct te gaan kappen maar rustig de tijd te nemen de ontwikkelingen van de bomen te volgen. Dat geldt niet alleen voor gemeenten en grote landschapsbeheerders als Brabants Landschap en Staatsbosbeheer maar zeker ook voor boeren en bewoners. Op de eerder genoemde website kun je lezen hoe je de ziekte kunt herkennen. Altenatuur

13

neemt het initiatief om in het najaar een aantal organisaties bij elkaar te brengen op Fort Giessen om de situatie voor het eiland Altena te bespreken. Het gaat dan over de snelheid in de aantasting en daarmee de verandering van het landschap. Het gaat natuurlijk ook over de vervanging van de bomen. Daar kan dan een veel rijkere beplanting uit voortkomen. Er zal zeker meer rekening worden gehouden met de ecologische inzichten die elke organisatie de laatste jaren heeft opgedaan. De Duylweg ten zuiden van Almkerk is al een vroeg voorbeeld van veranderde inzichten over wegbeplanting. Daar staan al jaren linden in plaats van essen.

De wallen van Woudrichem

foto: Goof van Vliet De Wal in Woudrichem; Essen gekapt

14

Een bijzondere plek met essen is de zeer karakteristieke wal van de vesting Woudrichem. Op het grootste deel hiervan staan essen. Molen Nooitgedagt, Woerkumer Weelde en de gemeente hebben vorig jaar een mooi plan bedacht voor vervanging van een deel van die essen. Omdat de essen veel overlast veroorzaakten voor de molen (te weinig wind of ‘valse’ wind) is besloten de essen op de oost- en zuidwal te kappen. Er moesten wel

foto: Jos Schenkeveld voorbeeld vitale essen

bomen terug komen. Op oude schilderijen en foto’s ontdekte Woerkumer Weelde dat er vroeger knotlindes op de wal stonden. Dat was vanwege de molen, de knotten kwamen niet hoger dan de molen. Een bijkomend esthetisch voordeel was dat je door de lagere bomen de kerk met toren en de molen veel beter vanaf het omringende land en de Afgedamde Maas kon zien. Op de helling van de wal stonden knotwilgen en onder aan de wal meidoorns. Die waren belangrijk in het kader van de verdedigingsfunctie. Soldaten van buiten konden ‘onze’ soldaten minder goed zien en ze konden door de stekels van de meidoorn niet zomaar naar boven klimmen. Woerkumer Weelde heeft voorgesteld de knotwilgen en meidoorns weer terug te planten. De gemeente is akkoord gegaan met het bomenplan en de eerste vervanging heeft plaatsgevonden. Een laatste toevoeging kunnen fruitbomen op de ravelijnen worden. In het voorjaar prachtige bloesems en in het najaar de vruchten. Het extra onderhoud zou gedaan kunnen worden door de Brabantse Liniewerkers, een groeiende groep vrijwilligers. In andere kernen van Altena zouden soortgelijke boombeplantingsplannen gemaakt kunnen worden. ❀

15

Weidevogelbescherming Land van Altena beklijft

16

Ondanks alle negatieve, landelijke berichten gaat het de weidevogels in het Land van Altena voor de wind. Na een klein dipje in 2016 is het aantal gevonden legsels weer spectaculair gegroeid. Er waaide een positieve wind door onze streek, het leek wel of dit jaar alle kwartjes op hun plaats vielen.

foto: Gert-Jan Ruis

Len Bruining

foto: Henk van D

iest

Na bijna twintig jaar is het besef dat weidevogelbescherming een absolute noodzaak is bij alle partijen doorgedrongen. De samenwerking met de boeren en loonwerkers verliep bijzonder prettig en met vijftien nieuwe, gemotiveerde vrijwilligers kon het zoekgebied aanzienlijk uitgebreid worden.

Ook werden we door vijftien nieuwe boeren benaderd omdat ze zelf nesten op hun percelen hadden gevonden. De teller van meewerkende boeren staat daarmee op 137, die van de vrijwilligers op 75!

Ondanks de uitzonderlijke droogte lijkt het erop dat veel kuikens de gevaren overleefd hebben en precies tussen de vele bewerkingen door kans gezien hebben voldoende voedsel en een veilig heenkomen te vinden. Er werden opvallend veel jonge, bijna vliegvlugge kuikens op weilanden en akkers gesignaleerd.

137 boeren en 75 vrijwill igers!

Maar dat is het niet alleen. Een mooi voorbeeld is ook een zoekgebied waar al jarenlang onveranderd door een loopgroep gezocht wordt. Het aantal gevonden legsels is daar in een jaar tijd verdubbeld van 25 nesten in 2016 naar precies 50 in 2017. Daarmee zou je voorzichtig kunnen concluderen dat de weidevogelstand zich daadwerkelijk stabiliseert.

17

Een ander fenomeen zijn de plasdrasweilanden en -greppels die vorig jaar aangelegd werden. Op weidevogels hebben ze een enorme aantrekkingskracht.

Voor de ‘mannen’ van de plasdrasgroep is het een loodzware klus om de zonnepompen en -panelen steeds weer op de plaats van bestemming te krijgen, maar het werk is niet voor niets. De beloning is het groeiende aantal grutto’s, wulpen en kieviten. Zelfs tureluurs en kleine pleviertjes hebben de drassige nattigheid gevonden om er hun kuikens op een voedzame en veilige manier groot te brengen.

ti g prach t! aa result Aantal beschermde legsels per soort per jaar 2000 - 2017

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Grutto Kievit Scholekster Tureluur

4 48 7 0

- - - -

6 27 4 0

5 16 1 0

6 105 6 1

10 110 17 0

17 192 14 4

14 154 23 2

19 173 30 3

30 121 18 4

35 187 28 5

37 234 40 7

38 242 39 7

31 249 45 10

31 377 36 6

32 433 36 7

36 395 50 6

50 480 46 14

Wulp Wilde eend Knobbelzwaan Can. Gans Waterhoen Kleine Plevier.

Rietgors Roodborsttapuit Patrijs

0 1 0

0 0 0

0

- - -

- - -

-

0 0 0

0 0 0

0

0 0 0

0 0 0

0

1 0 2

0 0 0

0

0 0 0

0 0 0

0

3 2 1

1 1 1

1

1 1 0

0 0 0

2

5 0 0 1 0 0 0

0

8 1 0 0 0 0 0

2

4 14 15 23 0 1 1 1 0

0

0

1 2

1 0

0

1 2

28 6

2 1 2 5

39

2

23 1

2

1

38 5

3

5

1 3

Meerkoet Graspieper

0

-

0

0

0

0

0

2

0 1

0 0

0 0

3

1 1

2 2

2 7

2

Gele Kwikstaart Zwarte stern Fazant Veldleeuwerik

0

-

0

0

0

0

0

3

5

1

?

1

3 2

2

4

1

1

1 3

1

1

1

Visdief Krakeend Anonieme eend

1

1 2

Totaal aantal

60

MKZ

37

22

121

137

237

202

237

181

261

340

352

366

503

550

526

651

N.B. Sinds 2011 is er sprake van collectief weidevogelbeheer voor grutto, wulp en tureluur. Dat wil zeggen dat vrijwilligers de vogels in vooraf vastgestelde kerngebieden vanaf afstand observeren. Niet alle nesten van deze soorten zijn bezocht. Het aantal in het schema is een combinatie van de vondst van legsels die buiten de collectieve weilanden vallen en officiële alarmtellingen die drie keer gehouden zijn in de maanden mei en juni.

Dussen/LenBruining/23 augustus/2017

18

Voor de werkgroep is weidevogelbescherming allang geen voorjaarsactiviteit meer, maar een bezigheid met bijeenkomsten en vergaderingen gedurende het hele jaar, waaronder bijvoorbeeld gastlessen op een tiental basisscholen, bedoeld om potentiële vrijwilligers al in een pril stadium te werven. Ook de speciale ‘weidevogelapp’ kon pas in gebruik genomen worden na veel momenten van overleg. Met behulp van de app worden de legsellocaties exact in kaart gebracht, deze informatie kan weer als handvat dienen voor overheden en andere instanties. Absoluut nieuw zijn de experimenten met een drone die waarschijnlijk volgend voorjaar in gebruik genomen zal worden om nesten in hoog gras op te sporen. De ervaringen zijn veelbelovend.

Terugkijkend is duidelijk dat de vrijwilligers kanjers zijn. Voor dag en dauw stonden ze paraat om de boeren en loonwerkers behulpzaam te zijn als die hun percelen gingen bewerken. Allemaal bewerkingen waardoor de kwetsbare eitjes en kuikentjes absoluut verloren zouden gaan als ze niet beschermd zouden worden.

Chapeau!!

Kijk ook op facebook en zoek naar ‘Weidevogelgroep Altena’. ❀

19

Goof van Vliet

Als Altenatuur hebben we de schrik in ons lijf dat het terugdringen van de CO2 uitstoot veel te langzaam gaat en de temperatuurstijging veel te snel. Naast het werk aan het icoon Gemeenschappelijk Energie Bedrijf (GEB) Altena wilden we nog enkele belangrijke activiteiten organiseren. Zowel voor publiek als professionals. Omdat we niet genoeg mensen hebben om het vele werk goed te doen, zien we af van deze activiteiten.

20

We liggen veel te ver achter op onze eigen – gemeentelijke doelstellingen en zeker op die van het klimaatakkoord van Parijs. In de Verklaring van Dussen uit 2007 werd voor onze gemeenten uitgegaan van 1,5% energiebesparing per jaar, 30% minder CO2-uitstoot en 20% schoon opgewekte energie. We zitten ongeveer op 0% minder CO2 uitstoot en 5% schone energie.

Het vervangen van „oude" fossiele energie door "nieuwe” schone energie vergt een nieuwe inrichting van ons landschap. Alle daken zullen we vol moeten leggen met zonnepanelen, ook zullen er zonnevelden en windmolens verschijnen, zullen we minder vlees gaan eten en met elektrische auto’s en vrachtauto's gaan rijden.

In 2016 hebben wij al een berekening en tekening gemaakt voor alle bewoners.

Bijzondere kansen door Waterschap en Waterwinbedrijf In de zomer heeft Waterschap Rivierenland een bijzonder aanbod bekend gemaakt. Zij wil zelf in 2025 helemaal duurzaam zijn. Dat is o.a. met alle gemalen en pompen, met rioolzuiveringsinstallaties die ook energie gaan produceren (bijvoorbeeld bij Sleeuwijk) en met het wagenpark. Geen nota’s meer maar alleen nog concrete investeringen. Het waterschap is er voor om rampen door wateroverlast te voorkomen. Dan moet het klimaat op aarde niet te veel veranderen. Zeker een verdere zeespiegelstijging zal in ons gebied vervelende gevolgen hebben.

Daarom biedt het waterschap de lokale gemeenschappen aan om op haar gronden windmolens of zonnevelden aan te leggen waarvan zowel de elektriciteit als de meeropbrengst ten goede komt aan die lokale gemeenschap. Een prachtige kans voor het eiland Altena. Het kan alleen als we het aanbod aannemen.

Anders wordt het overgelaten aan projectontwikkelaars of grote energiemaatschappijen. Die zullen dan de winst krijgen. In het najaar moeten de bewoners – en de gemeenteraden – reageren.

21

Een andere mooie kans ligt op braakliggend terrein van het Waterwinbedrijf in de Biesbosch. Op ongeveer 8 hectare zouden zonnepanelen gelegd kunnen worden. Dat zou een mooie eerste stap zijn van de 100 hectare die we voor bewoners nodig hebben. Er is in onderzoek of ook een deel van de spaarbekkens gebruikt kan worden voor drijvende zonnepanelen.

Als DEcAB (Duurzame Energie coöperatie Altena Biesbosch) zowel de molens als de zonnevelden onder zou kunnen brengen in het Gemeenschappelijk Energie Bedrijf Altena zou er een goede slag geslagen worden om voor iedereen in Altena betaalbare schone energie op te wekken.

Vlag uit met groene tak en stevige discussie op Fort Giessen Wat waren we van plan op 10 oktober: 1. Het vrolijke spoor: in alle kernen van het eiland Altena laten individuele bewoners, ondernemers, kerken en scholen met behulp van een vlag met groene tak zien dat ze werkelijk iets hebben gedaan aan energiebesparing en het investeren in schone energie. In bedrijven, scholen, kerken en dorpshuizen kon de vlag ook aangeven dat men het er die dag dringend over heeft en wat men zelf extra wil aanpakken. De vlag met groen zou de nieuwsgierigheid opwekken en individuen konden uitleg geven wat ze waarom hebben gedaan. Als Altenatuur zouden wij de bewoners die zouden ‘vlaggen’ de gewenste basisinformatie geven om goede gesprekken te kunnen voeren.

Het zou leuk zijn geweest als bewoners uit de kernen de dag aangrepen om ’s avonds in het dorpshuis een stevig informatief gesprek te houden over energiebesparing en het investeren in schone energie in de eigen kern. Er zouden ook woningen en bedrijven opengesteld zijn om te zien wat er nu al kan.

22

2. Het scherpe spoor: op Fort Giessen zou van 4 - 6 uur een stevige discussie plaatsvinden van en voor professionals over de situatie aan de hand van de verklaring van Dussen uit 2007. Er is veel te weinig bereikt en dus zouden de aanwezige organisaties bespreken hoe en door wie de noodzakelijke doelstellingen sneller gerealiseerd zouden kunnen worden.

Studenten zouden meehelpen in onderzoek en communicatie.

Het gaat om een aarde die juist voor hen ook nog leefbaar zal moeten zijn. Alle concrete investeringsplannen in energiebesparing en in schone energie zouden dan als reactie op de concept energietransitienota van West-Brabant verstuurd worden (Zie http://www.west-brabant.eu/actueel/ nieuws/ontwerp-regionale-energiestrategie-gereed/4877).

Dit zou tegelijk een antwoord zijn op de aanbiedingen van Waterschap Rivierenland voor windmolens en Drinkwaterbedrijf Evides voor zonnevelden.

23

Wat kun je zelf doen?

Nu Altenatuur het niet centraal organiseert kan natuurlijk iedereen die wil wel aandacht besteden aan de landelijke duurzaamheidsdag.

Bijvoorbeeld: • Als je in energiebesparing of schone energie hebt geïnvesteerd hang je thuis en/of op het bedrijf en/of op school en/of het dorpshuis de vlag met groen uit en voert gesprekken met geïnteresseerden.

• Als je mensen, organisaties of bedrijven kent die ook alle reden hebben om te vlaggen vraag je hen om mee te vlaggen.

• Als je de puf hebt, lees je zelf de ontwerp energienota van de regio West-Brabant en organiseer je er een gesprek over in eigen kern of gemeenschap.

• Als je wilt weten of we in 2030 energieneutraal kunnen zijn, lees je de visie van Urgenda. Zij hebben ook de 10e van de 10e uitgeroepen tot duurzaamheidsdag.

Zie www.urgenda.nl/visie/rapport-2030 • Je kunt natuurlijk ook ophouden met praten en besluiten dat je nu zelf gaat investeren in energiebesparing, in opwekking van schone energie door wind en/of zon en in een elektrische (deel)auto.

24

En verder?

Altenatuur blijft binnen haar mogelijkheden natuurlijk wel actief voor een mooi eiland met een rijke natuur, goede grond zonder chemische bestrijdingsmiddelen en met schone energie voor bewoners, boeren en bedrijfsleven. ❀

F L O R A

Nu waarschijnlijk net uitgebloeid.

Dan nog maar even genieten van deze foto. Gemaakt in augustus.

Zomaar langs de weg. Gladde stengels kruipen over de grond.

Her en der ontstaan bladeren.

Spiesvormig en lang met spitse oortjes! Eerst onopvallend. Maar dan ook bloemen. Prachtige klokjes zachtroze met wit.

Trechtervormig. Als je ze ziet moet je stoppen. Even ruiken, hmmm vanille. Genieten!

De plant kan ook nog klimmen.

De stengels kruipen omhoog. Niet recht maar al draaiend. Linksom.

Dit is duidelijk een lid van de windefamilie. Convolvulus arvensis. Vroeger Klokjeswinde tegenwoordig Akkerwinde. â?€ Jan van Haaften

25

Was ik maar een wespendief, dan had ik wespen zeker lief!

Linda van Zwet

Met de wesp heb ik een gefrustreerde verhouding. Als kleuter had ik mijn eerste innige en pijnlijke ervaring met de wesp.

Het beest was na wat heen en weer zoemen om mijn hoofd blijkbaar verstrikt geraakt in de haren onder mijn paardenstaartje. Dit gebeurde terwijl ik achterop de fiets zat bij mijn vader en we stonden te wachten voor de open brug in mijn geboortedorp Haastrecht. Het beest stak in mijn nek en mijn vader en ik belandden bij de dokter die controleerde of alles nog goed was, de steek in mijn nek was blijkbaar wel een risico. Alles was gelukkig nog goed, maar de toon was gezet!

26

Het lot was aldus dat ik een paar jaar later onder mijn oksel werd gestoken toen ik tijdens een gezond dagje natuur op een warme dag een blije sprong maakte. De wesp in kwestie was met perfecte timing blijkbaar onder mijn oksel terecht gekomen en daar klem geraakt. Was ook niet fijn.

Een andere wonderlijke en koninklijke ontmoeting trof ik een aantal jaren geleden thuis rond Kerst. Ik wilde mijn oude schoenen uit de garage aantrekken om de kleiige wintertuin in te gaan en “tsjak�! Een akelige steek in mijn voet. Een gevallen spijker of doorn in mijn schoen? Neen, het was een wespenkoningin die in mijn schoen had willen overwinteren. Zij trok als individu en mogelijke start van een nieuw volk deze keer aan het kortste eind, er was in mijn schoen blijkbaar te weinig ruimte voor voet en wesp. Ik vond haar gesneuveld terug in de noppenmat waarboven ik in alle haast mijn schoen weer snel uitgetrokken had na de pijnlijke steek.

Mijn reactie op rondzoemende wespen is sinds de eerste ontmoeting wel goed te omschrijven als paniekerig. Komt er zo’n zwart/geel gevaar op haar typerende heen en weer zwabberende manier in mijn buurt, dan heb ik toch altijd de neiging om me uit de voeten te maken. De goedbedoelde adviezen om dan toch vooral rustig te blijven zitten, de dwingende tonen om niet zo hysterisch te doen, het helpt me niet. Hoe ongepast en in welk gezelschap dan ook, ik moet weg.

Vorig jaar deden de wespen er nog eens een schepje bovenop. Op een avond eind juli kwam mijn man Perry na een avondje rommelen in het Bos van Meeuwen thuis binnengestrompeld. Hij had oude, in de bodem verzonken dakplaten van een vervallen schuurtje op willen ruimen maar voelde in korte tijd een paar akelige prikken. Perry vertelde dat het wel ging maar dat hij dacht gestoken te zijn door bijen. Hij voelde dat hij even moest gaan zitten, liggen, nee toch zitten en hij oogde alles behalve fris. Oké, denk aan de EHBO lessen: “Heb je pijn? Heb je het benauwd? Waar denk je dat je gestoken bent? Hoe vaak denk je dat je gestoken bent? Kun je me nog goed zien?” Ondertussen leek het alsof er een vliegje om hem heen hing dat hem irriteerde, maar toen ik goed keek, bleken op zijn trui en in de capuchon daarvan nog WESPEN te lopen!

Snel en voorzichtig uitkleden! Kleding naar buiten en snel de huisartsenpost bellen. Om het verhaal iets in te korten: we zaten korte tijd later in Den Bosch met dank aan Herman van Krieken die ons daar razendsnel naartoe bracht na een alarmerend telefoontje van mij en dat bleek niet voor niets! Perry bleek behoorlijk allergisch te reageren op de wespensteken. Ironisch genoeg had hij dan weer een paar prikken nodig om de steken te neutraliseren. Het werd een latertje die avond.

Z OE F

27

In diezelfde week werd ook ik te grazen genomen door wespen, achter in het bos bleek nog een wespennest in de grond te zitten waar ik blijkbaar te dicht langsgelopen was. Met drie steken moest ik het bezuren, binnen recordtijd stond ik weer bij mijn auto aan de weg.

Begin augustus vorig jaar kwam in het nieuws dat het slecht ging met de wespen in Brabant en Limburg.

Vanwege de hevige regenval waren veel nesten blijkbaar verloren gegaan en dan vooral de grondnesten. Maar zo niet in het bos waar wij bezig waren! Ik voelde dat we ons op een kantelpunt bevonden: die paar laatste nesten van die krengen binnen ons bereik, als we die nu dus zouden elimineren……….

Tegelijkertijd vroeg ik me af waarom die wespen ons juist dát jaar zo te grazen namen? We komen immers 28

jaar in jaar uit in het bos en nooit zijn we zo belaagd.

Zou het toeval zijn of bestaat er een dieperliggend besef dat het minder gaat met de soort en zouden de wespen daarom juist agressiever reageren? Er zijn tenslotte meer wonderlijke details en communicatievormen in de dieren- en insectenwereld, zoals bijvoorbeeld het magnetisch veld dat gebruikt wordt door bloembestuivers. Lees hierover alles in het boek “Bloemen en Insecten, niet zonder elkaar” van Louis Schoonhoven.

Verder vroeg ik me af over wie ik het nu eigenlijk had met de aanduiding ‘wesp’. Ik heb namelijk niets tegen sluipwespen met lange legboren en alle op wespen gelijkende zweefvliegen zijn prachtige stukjes natuur wat mij betreft. Nee, het gaat mij om de wespen die zich ontwikkelen als volk.

Mijn historisch geheugen doet mij besluiten dat de agressieve naarling waar ik angst voor heb niet anders dan de Duitse wesp kan zijn. Maar naast de Duitse wesp kennen we hier ook nog de “gewone wesp”. Het onderscheid tussen beide soorten zit hem in drie zwarte vlekken die de Duitse variant op zijn kop heeft en de gewone wesp niet. U zult begrijpen dat ik met mijn natuurlijke afstand tot wespen nooit in de gelegenheid ben gekomen om de soort eens goed te determineren, het blijft dus giswerk.

e k d ! e o Z en hill c s r ve

Duitse wesp

Gewone wesp

29

Toch raak ik op één of andere wijze geboeid in de merkwaardige wespenvolken. Ik heb me jaren afgevraagd wat eigenlijk het nut van die ellendelingen is. En dan blijken mijn kwelgeesten óók de kwelgeesten te zijn van muggen, rupsen en andere insecten.

Wespen zijn namelijk vleeseters! Nou ja, een kleine correctie, de larven van de wespen zijn vleeseters en zij worden door de werksters gevoerd met de insecten die nog niet door ons mensen zijn verdelgd. Als beloning scheiden de larven een zoet stofje uit dat de werksters dan weer in dank aanvaarden. Een beloningssysteem voor verricht werk.

Tot zover gaat het eigenlijk best goed, de wespen werken voor het collectief, ieder kent zijn taak, de perfecte communistische staat. Alhoewel ik toch medelijden heb met de gevangen insecten die ook weer met die nare angel worden verdoofd. Brrr.

Het gaat mis als de wespenlarven inmiddels volgroeid zijn en op zes eigen pootjes staan. De rest van het volk wordt werkloos of gaat met pensioen, in ieder geval, ze worden niet meer letterlijk zoetgehouden door de larven en gaan enigszins gefrustreerd, enkel en alleen voor zichzelf, op zoek naar geneugte en vreugde. En dat vinden ze bij voorkeur in limonade en andere zoetigheden bij de mens. Het losbandige tuig!

Maar de wespen zelf hebben ook niet altijd een gemakkelijk bestaan. Enkele jaren geleden ontdekte ik achter in de tuin bij mijn schoonmoeder een opengereten wespennest in de grond nadat ik daar een grote vogel bezig had gezien: de wespendief!

30

foto: Linda van Zwet

Deze vogel ter grootte van een buizerd heeft zich gespecialiseerd in het prederen van wespennesten. De vogel is bij kop en poten ongevoelig voor wespensteken en graaft een nest open om de larven te kunnen opeten. Een ravage laat hij achter bij het volk.

Ik vond een tijdlang dat de wespendief dan toch wel mijn lievelingsvogel moest zijn!

Inmiddels blijk ik iets minder paniekerig te raken met wespen. Met een allergische man met een EpiPen op zak ben ik nu steeds vaker degene die een verdwaalde wesp buiten zet of voorzichtig probeert te verjagen. Ook voel ik toch wel wat medelijden als ik de foto’s terugkijk van het door de wespendief gesloopte nest. Maar de oerangst voor de wespen met hun alarmerende geel-zwarte waarschuwingsstrepen raak ik waarschijnlijk nooit meer echt kwijt. � 31

VOOR JOU! Jan van Haaften

isjes, quiz’ens en me g n jo ijn ‘Natuur o m ll a p H o it d r us was e Op 9 august zen. nder te le le a k r u e h sc

32

. rkant. Wesp te h c a e d p et zijn rd stond o rd goed. H o o Het antwoo tw n a t e els. had ik h nder vleug o z n a Gelukkig d r a wespen ma net kleine

De vraag over de mier was ik al weer vergeten totdat we tijdens onze vakantie een grote mierenhoop in het bos zagen. Wat liepen daar veel mieren. Ineens moest ik weer aan de scheurkalender denken. HĂŠ, dacht ik, die mier is eigenlijk wel een diertje voor de jeugdrubriek!

Mieren lop en al zo’n 80 miljoen jaar over onze aard e. Je zult wel begrijpen dat het da arom zo ongeve er de succesvols te diergro ep is die nu lee ft. De mier en hebben al van alles meegemaa kt en ook overleefd!

Zonder dat je het in de gaten hebt leven er ook bij jou mieren in de tuin. Dikwijls onder de tegels maar ook onder het gras of in een oude boomstronk. Ze hebben daar gangen gegraven met talloze kamertjes.

Die kamertjes worden gebruikt voor het bewaren van voedsel, maar ook voor het verzorgen van de eitjes van de koningin.

33

Ja, ze hebben een koningin. Deze koningin is niet te vergelijken met onze koningin. Onze koning en koningin zijn nogal eens op stap.

Maar de koningin van de mieren is altijd thuis!

Ze heeft maar ĂŠĂŠn taak, dat is eitjes leggen.

De werkste rs die de k oningin heeft bren gen de eit jes naar d kraamkam e er. Daar is het lekker warm en u it elk eitje komt een larf. Een so ort rupsje.

Deze larfjes krij gen eten v a n de werksters en gaan, a ls ze volgegeten zijn, verpo ppen.

Zo’n pop is een klein k amertje waarin de larf veran dert in ee mier. Zodr n a dat is ge beurd komen ze uit de pop .

34

de r jaar legt e p r e e k n Maar éé nnetjes en s waar ma je it e in g mieren konin men. Deze o k it u n e ugels. Op koninginn hebben vle e z s, r e d ebruiken zijn an n ze die g a a g g a d ht een mooie lijk de luc e g te l a a m alle t de en vliegen nnetjes me a m e d n e r terug op in. Daar pa omen weer k n e n e n int dan koningin ningin beg o k e D . d n de gro de nest, maar een nieuw t n sterven wa mannetjes iet het nest n ze mogen meer in! ? sneu, toch Dat is wel

Het voedsel van de mier kan van alles zijn.

In de zomermaanden zullen ze honingdauw drinken wat ze halen bij de bladluizen. Ze ‘melken’ dan de luizen! Als er geen luizen zijn zoeken ze ander eten. Bijvoorbeeld een stuk appel of broodkruimels. Er is altijd wel wat te vinden.

35

Je hebt wel gelezen dat er veel gedaan wordt door de werksters. Die zijn dus heel belangrijk.

Ze zorgen voor het graven en onderhouden van het nest. En ze houden de voedselvoorraad goed in de gaten.

Het is een hele klus om alles draaiend te houden maar het lukt ze omdat ze de taken goed verdelen. Al miljoenen jaren lang!

Wist je dat....

... een grote groep mieren ook wel een kolonie wordt genoemd? ... er soms meerdere koninginnen in zo’n kolonie wonen? ... er werksters zijn die als soldaat het nest beschermen? ... mieren afstammen van de wespen, ze lijken er echt op! ... een koningin wel 15 jaar kan worden? ... een werkster wel 50 keer haar eigen lichaamsgewicht kan tillen?

Wat je ook nog niet wist is dat vanaf het volgende Altenatuurtje Linda van Zwet de jeugdrubriek gaat schrijven. Voor mij zit het er dan, na 70 Altenatuurtjes, op.

Wel blijven lezen hè, want Linda kan het héél goed! Groetjes!!!

36

Schimmels, paddenstoelen en het boomsoorteigen ecosysteem Margo van Beem

Regelmatig organiseert Altenatuur lezingen op Fort Giessen.

Op dinsdag 23 november zal Gerrit Jan Keizer, mycoloog/ bosecoloog, spreken over het ‘boomsoorteigen ecosysteem’. Hij zal uitleggen hoe boomsoorten ieder hun specifieke ecosysteem onderhouden.

37

In de zuurstofloze omgeving van meer dan 400 miljoen jaar geleden vonden cyanobacteriën en schimmels elkaar en gingen een symbiotische relatie aan. Ze vormden korstmossen die over bladgroen beschikten en hierdoor zuurstof en koolhydraten konden produceren.

Uit deze korstmossen ontwikkelden zich de groene landplanten, die zuurstof en voedingsstoffen leveren voor alle direct of indirect van planten afhankelijke organismen op aarde – inclusief de mens.

38

Dankzij de ‘uitvinding’ van houtstof konden er houtige gewassen en bomen ontstaan, die bossen en wouden vormden. Zonder schimmels en paddenstoelen of zwammen die celstof en houtstof afbreken, zou een bos in zijn eigen afval omkomen. Kortom, schimmels en paddenstoelen of zwammen spelen een sleutelrol in het ontstaan en voortbestaan van al het leven op aarde.

Gerrit Jan Keizer gaat het hebben over het boomsoorteigen ecosysteem. Het uitgangspunt hierbij is dat een boom het centrum van zijn aan de boomsoort gebonden ecosysteem is en een unieke relatie onderhoudt met honderden, soms zelfs duizenden organismen, waaronder de paddenstoelen en zwammen. Deze zijn voor hun levenscyclus afhankelijk van de boom, hun ‘suikeroompje’ (sugar daddy), en omgekeerd is de boom van hen afhankelijk.

Keizer laat zien welke soorten horen bij de oorspronkelijk inheemse loofbomen - zomeren wintereik, beuk, berken, wilgen, elzen en populieren - en bij de enige oorspronkelijk inheemse naaldboom, de grove den. Hij gaat in op de relaties die deze bomen onderling en met andere organismen aangaan en op hun talrijke unieke relaties met paddenstoelen of zwammen. Tevens gaat hij per boomsoort in op de insecten.

Gerrit Jan Keizer is Mycoloog/bosecoloog en auteur van de oorspronkelijk door Rebo uitgebrachte, in 8 talen verschenen Geïllustreerde Paddenstoelenencyclopedie.

Hij is ook vertaler/bewerker van diverse Duitse en Engelse boeken over paddenstoelen en bomen. Daarnaast beheert Keizer de website voor ETI Biodiversity Center (Naturalis, Leiden):

www.soortenbank.nl: Paddenstoelen. Zijn meest recente boeken zijn 'De Verborgen boom' en 'Mycological Tree Assessment. Geen bomen zonder zwammen'. Na afloop van de lezing zijn beide boeken ter inzage en te koop. Alleen ter plekke gekochte exemplaren kunnen gesigneerd worden of van een opdracht worden voorzien. ❀ (zie ook de activiteitenagenda op bladzijde 58)

Bericht van de penningmeester In juni hebben alle leden een verzoek gekregen om de contributie te betalen voor 2017. Deze heeft u per post of via email mogen ontvangen. Nog lang niet alle leden hebben betaald. Misschien u ook nog niet? Kijk het voor de zekerheid even na! Alvast hartelijk dank namens de vereniging. ❀ Margo van Beem

39

Putters Wouter van Rijsbergen

Het is fris in huis, buiten regent het flink. Voor het eerst heb ik de houtkachel (zachtjes) opgestookt. Veel te vroeg wat mij betreft. Als ik de tuin in loop om alvast wat extra hout uit het houthok naar binnen te halen, trekt een gezellig vogelgekwetter mijn aandacht.

40

Leuk, denk ik: daar heb je ze weer, onze putters! Dat klinkt wat bezitterig, ik geef het meteen toe, maar zo voelt het wel: ‘onze’ putters. Arme stakkers, buiten in de stromende regen. Al enkele dagen zien we ze dagelijks foerageren op de cichorei die we hebben gezaaid in onze bloemenwei. Ze blijken dol op de zaadjes daarvan. Dat is mooi, want de kaardenbol, waar ze volgens alle boekjes helemaal dol op zijn, bleek tot nu toe een stuk lastiger te ‘verbouwen’.

Enkele dagen geleden zagen we een stuk of zes putters. Een gezinnetje, want er waren ook minder gekleurde exemplaren bij: jonge puttertjes. We zagen hoe die af en toe nog door hun ouders werden gevoerd. De dagen erna groeide deze kleine groep aan tot er uiteindelijk tussen de vijftig en zestig vogels rond ons huis vlogen. Die grote groep viel regelmatig uiteen in kleinere groepjes, maar de putters verzamelden zich ook telkens weer tot die grote groep, meestal in de toppen van de bomen. Op een mooie zonnige ochtend gaven ze met z’n allen nog een luchtshow weg, golvend over huis en tuin, een soort mini-spreeuwen-zwerm, geweldig leuk om te zien. Niet te versmaden voor elke vogelliefhebber, kleurrijk en prettige geluiden voortbrengend. Ze zijn er vandaag dus nog steeds, ze zitten hoog in de notenboom bij elkaar. Waarom gaan ze niet in de immense, dichte conifeer van de buren zitten? Als ik een putter was, zou het wel weten: veel droger! Nou ja, het blijven zo gelukkig wel onze putters…

En dát is nou het aardige van vogels kijken. Elke waarneming roept nieuwe vragen op, waarop je door goed te kijken in de natuur vaak zelf het antwoord kunt vinden. Of door in de literatuur te duiken. Putterslaapplaatsen zijn maar twee keer beschreven in Nederland, beide op Texel. De komende tijd maar eens goed observeren of ik wellicht een putterslaapplaats kan ontdekken. En uitzoeken of de groep nog groter wordt. En waar ze in kleinere groepjes naartoe vliegen. Maar dan moet het wel eerst stoppen met regenen… ❀ *) Vogelwerkgroep Texel, De Skor 2012, jaargang 31, nummer 5: 'Een slaapplaats van putters bij de Ruige Hoek' door Adriaan Dijksen.

foto: Wouter van Rijsbergen

Die regen is één ding. Maar ’s nachts? Waar blijven ze ’s nachts? Net als winterkoninkjes warm bij elkaar in een boomholte of nestkast? Veel informatie is hier niet over te vinden. Een artikel in het blad 'Skor' *) verhaalt over een gezamenlijke slaapplaats van putters op Texel, bij iemand in de tuin in een hulststruik. De taaie hulstblaadjes blijken een perfecte bescherming tegen de koude van de wind. De putters zoeken een hulstblaadje en gaan hier tegenaan zitten. De schrijver neemt waar hoe de putters vóór ze gaan slapen minutieus hun snavels poetsen. Dit voorkomt dat allerlei kleverige stoffen en suikers van het voedsel aan hun snavel blijven kleven. Tijdens het slapen steken ze hun kop in de veren en met een gepoetste snavel behouden ze een schoon en sluitend verenpak – een must voor elke vogel om te overleven, vooral als het kouder wordt. Putters blijken ook vrij vroeg te gaan slapen. Ze doen dat ongeveer een half uur voor zonsondergang, als pimpelmezen, koolmezen en roodborsten nog actief naar voedsel zoeken.

41

De laatste Argussen?

Jaap van Diggelen

42

Het voelde wat vreemd deze zondagochtend, de kerkgang verzuimen om buiten mee te doen aan het landelijk telweekend voor de argusvlinder. Ik vond dat er ‘Hogere zaken’ en ‘hogere zaken’ zijn en ik besloot dat de teloorgang van de argusvlinder toch wel een ‘hogere zaak’ met een hoofdletter is. De Vlinderstichting luidt al enkele jaren de noodklok voor deze soort en uit de door een paar trouwe fanatiekelingen verzamelde gegevens in ons Land van Heusden en Altena, blijkt ook dat we deze prachtige zandoog in rap tempo kwijtraken. In het Hemelvaartsweekend had ik tot op deze zondag 8 kilometerhokken doorzocht en slechts 1 maal een argus gezien. Ik was dan ook erg blij toen ik rond negenen een Argusvlinder ontdekte. Een mannetje dat zich zat op te warmen, opvallend op het gele strooisel van slootvegetatie. Gelukkig, hier zit hij nog! Ik loop verder en ga een stukje het beboste deel van het terrein in. Ik meen wulpen te horen, maar ben verward door een ander geluid. Ik sta bij een boom met een serie spechtengaten en uit één daarvan komt het geluid van bedelende jongen.

Lijkt ook wel wat op die wulpen, wat hoor ik nou werkelijk? Ik ga wat op afstand van de boom

foto: Jaap van Diggelen

De werkelijkheid om ons heen is overweldigend. De natuur is een overtreffende trap van veel. Dat besefte ik opnieuw toen ik op zoek was naar de argusvlinder rond het dorp Genderen. In een gebied waar ik van kinds af aan kom en dat ik nog steeds jaarlijks enkele malen doorkruis om te kijken wat er zit.

staan, om te kijken welke vogel de jongen gaat voeren. Het kan in plaats van een specht net zo goed een spreeuw zijn. Terwijl ik zo terugkeer op mijn schreden, ben ik nu zeker dat ik wulpen hoor. Ik kijk in de richting van de dijk langs de Bergsche Maas en zie twee wulpen boven het hoge gras vliegen. Dus toch. Wulpen doen het goed in de uiterwaarden langs de Maas. Heel lang stond deze prachtige jodelaar bekend als soort van de duinen, ‘de wachter van het duin’ en ook op de Brabantse heidevelden komt hij voor.

Inmiddels is het een welkome aanwinst op het steeds schraler wordend palet van weidevogels in ons rivierengebied. Het geeft te denken wat zo’n zandhaas bij ons in de kleiige uiterwaarden te zoeken heeft. Zou het hier inmiddels zo droog zijn als in de duinen?

Na vergeefs wachten, blik op het spechtengat, besluit ik verder te gaan.

Ik loop langs het met waterplanten dichtgegroeide restant van wat we vroeger het kanaaltje noemden.

Tussen de egelskopbladeren door patrouilleert een prachtig glimmende libel. Ik probeer hem te vangen in het blikveld van mijn kijkertje, maar

hij is helaas te snel en gaat nooit zitten. Na lang kijken, wikken en wegen besluit ik dat het een smaragdlibel is. Schitterend, nooit eerder gezien hier. Op school leer ik de kinderen dat we zonder abstractie niets over de werkelijkheid kunnen zeggen. De volheid van wat we zien kunnen we nooit vatten, laat staan er iets van begrijpen. Dus je zoomt in op onderdelen. De focus op de libel is nodig om hem een naam te geven. Maar in die focus lost hij op: met ongewapend oog zie ik hem flitsen boven het water, in het verkleinde blikveld van mijn kijker verdwijnt hij steeds weer. In natuurbeheer doen we iets soortgelijks: we beoordelen de rijkdom van de natuur door in te zoomen op één soort, in de veronderstelling dat sommige soorten meer daarover zeggen dan anderen.

Het gevaar is dat we daarmee het zicht op het geheel kwijtraken.

Ik keer om, loop terug langs het pad en nog even langs de spechtenboom.

Van afstand stel ik mijn kijker scherp op het gat waaruit ik de jongen hoorde piepen. Plotseling wipt links vanaf een zijtak een grote bonte specht het gat in, die ik, voor hij in beweging kwam, niet had gezien.

Onvoorstelbaar, hij zat in mijn blikveld en ik zag hem niet! De focus (spechtengat) bepaalt je waarneming en in de abstractie mis je het geheel (specht), zelfs al heb je zoveel ogen als de argusvlinder. ❀

43

Bio-industrie

foto: De Gelderlander

Herman van Krieken

Donderdag 27 juli vonden in Erichem bij de zeventiende stalbrand dit jaar 20 duizend varkens de dood. De enorme stank van de kadavers was wekenlang te ruiken. In 2016 kwamen 200 duizend dieren om bij stalbranden. In augustus van dit jaar zitten we al boven de 225.000 dode dieren door stalbranden. Het fipronilschandaal koste ongeveer anderhalf miljoen kippen een nog vroegere dood dan gewoonlijk. De eigenaar, de grote Europese varkensboer Adriaan Straathof, was niet aanwezig bij het bedrijf toen de brand uitbrak in Erichem. Een leverancier van varkensvoer merkte de brand op. In Duitsland kreeg Straathof in 2014 een bedrijfsverbod opgelegd wegens dierenmishandeling.

44

Columnist Jean Pierre Geelen schreef een zeer boze column over de parktijken van deze varkensboer. “De eigenaar ‘varkensbaron’ Adriaan Straathof, is ‘kapot van het drama’.

De vraag is waarmee precies: zijn dieren of zijn geld? Op de site van Varkens in Nood werd Straathof aangehaald als (in Duitsland) veroordeelde dierenmishandelaar. Zieke dieren werden niet verzorgd. ‘Er waren aanwijzingen dat biggen die niet binnen een week opknapten, op brute wijze tegen de muur werden doodgeslagen’. ‘Aanwijzingen’ is een eufemisme: in het geheim gemaakte beelden tonen hoe medewerkers de ene na de andere big bij een pootje grijpen en kapotslaan tegen de grond of een hek. Alles voor de gore waarheid: ik moest die beelden zien. Ik was kapot van het drama. Laat dat de schrale troost van deze tragedie zijn: dat zij ons de ogen opent voor de waanzin van een ziek systeem. De kille cijfers: sinds 2008 waren er 164 stalbranden, met in totaal 1.534.000 slachtoffers, anderhalf miljoen. Kortsluiting is de meest voorkomende oorzaak: de zware lucht vol stof en mest is licht ontvlambaar. Stallen liggen vaak afgelegen, de brandweer is er vaak pas bij als alle kalveren al zijn verdronken in de vuurzee. De bio-industrie is één grote barbecue. De Knorhof had kunststof tussenwanden, in het dak zat pur-schuim. ‘dat brandt als een gek’. Nu is asbest vrijgekomen in de hele omgeving”, aldus Jean Pierre Geelen.

45

Naast deze gruwelijke praktijken op het gebied van dierenwelzijn zorgt de bio-industrie voor problemen met de volksgezondheid en leefbaarheid. De mest zorgt voor veel overlast en zet de leefbaarheid in de nabijheid van de varkensstallen op het spel.

Gelukkig is bij de provincie het kwartje gevallen en probeert bestuurlijk Brabant bij te sturen onder luid protest van verongelijkte boeren die vele jaren de kans hebben gekregen om de problemen eindelijk eens zelf op te lossen. Als het nieuwe kabinet ook nog bereid is stalbranden te blussen via verbeterde preventieve wetgeving dan zijn we een klein stukje op weg naar een diervriendelijker samenleving waarin volksgezondheid en leefbaarheid niet opgeofferd worden aan de belangen van mensen als Adriaan Straathof en een paar geitenboeren. De Q-koorts had minimaal 74 doden tot gevolg en vele ernstig zieke omwonenden in de omgeving van de geitenboeren. In een verantwoordelijke menswaardige en diervriendelijke samenleving zouden maatregelen om herhaling van deze gruwelen te voorkomen eigenlijk vanzelfsprekend moeten zijn. Thuis eten wij geen vlees en steeds meer mensen worden vegetariĂŤr of flexitariĂŤr, ook een acceptabele oplossing voor een diervriendelijkere samenleving. Wie kiest voor het eten van vlees en daar het liefst zo min mogelijk voor betaalt, legt de rekening elders neer: dierenleed, gevaren voor de volksgezondheid en afname van de leefbaarheid. Ik hoop dat steeds meer mensen dit gaan inzien en dat stalbranden tot het verleden gaan behoren. â?€ Bewerking 2 artikelen Volkskrant 29 juli 2017.

46

Waarnemingen van april t/m september '17 Doorgegeven aan Rinus Punt

datum

waarneming

plaats en waarnemer

3 apr. boerenzwaluwen 14 apr. 1 wielewaal 17 apr. 1 sperwer 23 apr. 2 Canadese ganzen met 7 jongen 2 nijlganzen met 5 jongen 24 apr. 1 roodborsttapuit

Andel, in de schuur, Cees en Hanny BabyloniĂŤnbroek, tuin, Roodnat Waardhuizen, achtertuin, Henk Bults Sleeuwijk, Munnikendreef, Gert-Jan en Greet Boer

28 apr.

30 apr.

6 mei 9 mei

1 2 1 2

groene specht patrijzen (paartje) ijsvogel koekoeken

9 mei 11 mei

4 1 1 2

zwarte sterns steenuil, grote bonte specht groene spechten (paartje)

Sleeuwijk, tuin, Corine Lankhaar Drongelen, Tol, Weidevogelgroep Uppel, sloot Bloemweg, Henk Bults Sleeuwijk, vlogen over tuin Corine Lankhaar Wijk en Aalburg, Afgedamde Maas Wijk en Aalburg, Maasdijk, tuin Hestia Kamphuis

Werkendam, Bakkerskil, Conny van Herwijnen

47

datum

waarneming

plaats en waarnemer

12 mei

1 witte kwikstaart

Wijk en Aalburg, Klaverplak, tuin, Petra Fuster Wijk en Aalburg, rotonde, Bosseweg Sleeuwijk, rotonde, Els Capelle

17 mei 18 mei 25 mei 22 mei 24 mei 5 juni 10 juni 18 juni 25 juni 25 juni

27 juni 3 juli 5 juli 7 juli 7 juli 7 juli 12 juli 17 juli 27 juli 27 juli 48

1 ooievaar, patrijzen 1 nachtegaal (zingend) 1 gekraagde roodstaart zingend 1 zwartkop met 4 uitgevlogen jongen 6 kieviten op gazon en 2 gele kwikstaarten, met de kat in het midden 1 boomvalk, jagend steenuilenpaar met 2 jongen, vrij broedgeval 2 nijlganzen met 5 jongen 2 3 1 1 1 1 3 5 1

putters ooievaars blauwe reiger mantelmeeuw gekraagde roodstaart ♀ sperwer buizerds buizerds zwarte roodstaart

steenuilenpaar met 2 jongen 2 patrijzen (paartje) 2 patrijzen (geen jongen) 4 7 6 1

buizerds patrijzen patrijzen Patrijs met 2 jongen

Sleeuwijk, boomgaard Hylke Tromp

Almkerk, Ieta Verschoor Sleeuwijk, Muggenschans, Hylke Tromp Wijk en Aalburg, Johan van de Ven Sleeuwijk, Munnikendreef Gert-Jan en Greet Boer Almkerk, Sportlaan, Rob Mulder Wijk en Aalburg, Klaverplak, alle drie bij elkaar, Petra Furster Sleeuwijk, Muggenschans, boomgaard Werkendam, Bakkerskil Sleeuwijk, Muggenschans, H. Tromp Sleeuwijk, Munnikendreef Gert-Jan en Greet Boer Wijk en Aalburg, Hestia Kamphuis Dussen, Noorderveldseweg, Punt Almkerk, Peerenboom, Langs afw. kanaal, Groeneveld Sleeuwijk, Muggenschans, H.Tromp Genderen, Oerlemans, (wildbeheer) Genderen, Lange pad, Drongelen, Tol, Henk Vos

datum

waarneming

27 juli 28 juli 31 juli

2 bunzings (verk.sl.offer) 15 patrijzen 1 patrijs met 6 jongen 1 patrijs met 4 jongen 1 boomvalk 1 aug.

1 grauwe vliegenvanger 4 aug.

1 watersnip

4 aug.

7 aug.

7 aug.

10 aug.

10 aug.

13 aug.

14 aug.

15 aug.

17 aug.

19 aug.

19 aug.

20 aug.

24 aug.

24 aug.

24 aug.

31 aug.

3 sept.

plaats en waarnemer

Sleeuwijk, Rijksstr.weg, Jan van Haaften Drongelen, Tol, Kees Ouwerkerk Uppel, Omloop, Sjaak Schreuders

Sleeuwijk, Hylke Tromp Sleeuwijk, tuin Altena College, Sjaak Schreuders 1 gierzwaluw (laatste?) Genderen, Punt 14 ooievaars Eethen en Meeuwen, Jenny Brouwers 1 bunzing Nieuwendijk, mevr. Hoeke 2 kerkuilen in de schuur BabyloniĂŤnbroek, Jenny Klein 8 patrijzen Almkerk, Hoekske, Sjaak Schreuders 2 grauwe vliegenvangers Sleeuwijk, alles in de boomgaard 1 koekoek (jong) van Hylke Tromp 1 boomklever 1 gierzwaluw, Woudrichem, Merwededijk, foeragerend Wouter van Rijsbergen 6 patrijzen (jongen) Wijk en Aalburg, Jan van Noordenne 10 patrijzen (6 jongen) Genderen, Elsdijk, Johan Smelt 6 jonge patrijzen Eethen, Notendijk,(wildbeheereenheid) 1 patrijs met 2 jongen Drongelen, Tol, fruitbomen, Punt 1 patrijs met 8 jongen Almkerk, Duylweg, EVZ, Punt 4 patrijzen Almkerk, Woudrichemseweg/Koppel, akkerrand, Hanny Haenen 5 buizerds Uppel, Ieta Verschoor 1 koninginnepage Nieuwendijk, Buitendijk, Els Capelle 7 patrijzen Bab. Broek, omg. Broeksestraat 82, Hans van Mersbergen 1 kolibrievlinder Wijk en Aalburg, Eendenveld, mevr. Mollenvanger

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! â?€ Met vriendelijke groet, Rinus Punt 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

49

Gierzwaluwen in Woudrichem Wouter van Rijsbergen

Als we weten waar gierzwaluwen broeden, kunnen we de nestlocaties beschermen en deze spectaculaire vogelsoort in onze omgeving behouden. Daarom hebben leden van de vogelwerkgroep afgelopen zomer enkele avonden gierzwaluwen geĂŻnventariseerd in de vesting van Woudrichem.

Tussen de 30 en 60 duizend gierzwaluwen broeden er in Nederland volgens de website van de vogelbescherming. Het is niet verwonderlijk dat deze schatting erg grof is. Heel veel broedplaatsen zijn eenvoudigweg nog nooit opgemerkt. De gierzwaluw broedt graag in holtes of onder dakpannen.

Gierzwaluwen met jongen bezoeken hun nest onregelmatig en vliegen niet af en aan zoals bijvoorbeeld een koolmees doet. Je moet geluk hebben wil je een gierzwaluw de nestlocatie zien betreden of verlaten. Op veel plekken broeden gierzwaluwen al jarenlang onder het dak zonder dat de bewoners dit ooit hebben opgemerkt.

De gierzwaluw kom je veelvuldig tegen in oude steden met veel hoge, oude gebouwen. Maar ook in nieuwbouwwijken komen ze voor. Aan een kleine invliegopening, bijvoorbeeld tussen dakgoot en dak, hebben ze voldoende. Wel moet daarachter een flinke ruimte zijn, want het zijn grote vogels. De spanwijdte van een volwassen gierzwaluw bedraagt iets meer dan 40 centimeter!

50

Onder andere door renovatie en sloop is de afgelopen jaren veel broedgelegenheid verloren gegaan. Daarom moeten we zuinig zijn op alle bekende broedlocaties, die dan ook jaarrond wettelijk beschermd zijn. Maar zoals gezegd: veel locaties zijn onbekend en dat maakt beschermen lastig.

Van de vesting Woudrichem was de broedkolonie in de Gevangenpoort bekend onder vogelaars. In het voorjaar van 2015 dreigde deze broedkolonie plotseling verstoord te worden door werkzaamheden. Het hele gebouw was in de

steigers gezet en de broedplaatsen waren niet meer toegankelijk. Dit is gelukkig op tijd gesignaleerd door oplettende Altenatuurders. Na overleg met de gemeente, Woonlinie en de aannemer werden de nesten zo snel mogelijk weer toegankelijk gemaakt. Het was op tijd: datzelfde jaar nog werd er weer gebroed en ook afgelopen zomer hebben de gierzwaluwen deze kolonie weer in gebruik genomen toen zij waren teruggekeerd uit zuidelijk Afrika.

Door het incident met de Gevangenpoort ontstond de behoefte om eens beter in kaart te brengen waar de gierzwaluw broedt.

Afgelopen zomer heeft de vogelwerkgroep daar werk van gemaakt door een aantal avonden te posten in de vesting van Woudrichem. Omdat hier veel oude gebouwen zijn met geschikte pannendaken, was het logisch om hier te starten met de inventarisatie.

De meeste kans om nieuwe broedlocaties te vinden, heb je op een mooie zomeravond. De oudervogels zoeken dan hun jongen op het nest op en brengen daar de nacht door. Als je dat ziet gebeuren, weet je vrijwel zeker dat je een broedlocatie ontdekt hebt. Een half uur v贸贸r zonsondergang posten, levert de meeste kans op nieuwe waarnemingen. Het is zaak goed op te letten, want een gierzwaluw komt met ongeveer 70km/u aangevlogen, remt met de staart en is in een fractie van een seconde alweer uit het zicht, op het nest. Wie bijvoorbeeld even op zijn horloge kijkt, heeft dat moment al gemist! Bij slecht weer (regen, wind) is er weinig te zien. De ouders blijven dan soms enkele dagen van het nest weg. De jongen gaan in een soort comateuze toestand, om weer op te leven als de ouders terugkeren met hun krop vol insecten, gevangen op zonniger locaties.

Omdat gierzwaluwen graag bij elkaar in de buurt broeden, loont het altijd de moeite om de omgeving 贸贸k goed in de gaten te houden wanneer je een nieuwe plaats hebt ontdekt waar gierzwaluwen broeden. Vaak broeden ze bij soortgelijke huizen op precies dezelfde plek. Bijvoorbeeld overal onder de

51

52

nokvorst aan de zijgevel.

Een aantal avonden posten met telkens een stuk of 8 werkgroepleden, leverde een aantal nieuwe locaties op. Zo weten we nu dat het zogenaamde Jacoba van Beierenhuis, voormalig klooster, aan zowel de zuid- als de noordzijde gebruikt wordt door gierzwaluwen. Met meer dan tien broedparen mag je hier spreken van een kleine kolonie. Zo’n prachtig middeleeuws pand biedt natuurlijk volop pannen die een beetje scheef liggen, genoeg voor een gierzwaluw om tussen te kruipen. Verder vonden we enkele meer geïsoleerde broedplaatsen aan de Hoogstraat en de Vissersdijk.

We hadden ook nog voldoende tijd en mensen om alvast een begin te maken met het zoeken van nieuwe broedlocaties buiten de vesting. In de Steurstraat, op het Baarsplein en in de Elftstraat broeden gierzwaluwen. In de Elftstraat geen verrassing: hier zijn in het verleden gierzwaluwkasten opgehangen toen broedgelegenheid ten gevolge van renovatie verloren dreigde te gaan. Maar deze kasten lijken te worden gebruikt en dat is goed nieuws! Volgend broedseizoen zullen we hier zeker verder op onderzoek uitgaan.

Apart was het wel: met je verrekijker midden in Woudrichem staan turen. Gelukkig is de gemiddelde Woerkumer niet verlegen en heb je al gauw een praatje. Dan blijkt dat de meeste mensen zeer geïnteresseerd zijn in de gierzwaluw. Er zijn natuurlijk ook spectaculaire zaken over te vertellen…

Op dit moment bekijken we hoe we alle waarnemingen het best kunnen vastleggen. Het liefst doen we dit met een foto van de exacte locatie. Dat is wel wat extra werk, maar de moeite waard: je voorkomt er dubbeltellingen mee en als je nauwkeurig kunt aangeven wáár gebroed wordt, kun je ook betere maatregelen treffen wanneer een dak bijvoorbeeld gerenoveerd moet worden. Bovendien wordt het gemakkelijker om volgend jaar na te gaan of deze locaties opnieuw bezet zijn.

Bent u enthousiast geworden door dit verhaal en wilt u volgend jaar een keer meedoen? Of kent u zelf broedlocaties van de gierzwaluw? We vernemen dit graag! U kunt deze locaties doorgeven aan de vogelwerkgroep via altenatuur@gmail.com.

Dit geldt uiteraard ook voor andere plaatsen in het Land van Heusden en Altena.

Wie meer wil weten over de gierzwaluw leest het formidabele boek van Remco Daalder: De Gierzwaluw, uitgeverij Atlas Contact. In 2014 werd dit boek terecht winnaar van de Jan Wolkers Prijs voor het beste natuurboek.

Wist u dat… …een gierzwaluw geen echte zwaluw is, maar behoort tot de familie van de gierzwaluwen? …een gierzwaluw vrijwel altijd in de lucht is? Alleen om te broeden landen ze, verder zijn ze tien maanden per jaar in de lucht! Ze doen alles vliegend: eten, paren en zelfs slapen kunnen ze vliegend! …zeer plaatstrouw is? Vanuit bijvoorbeeld Senegal vindt een gierzwaluw elk jaar feilloos de weg naar die ene dakpan in bijvoorbeeld de Steurstraat! …een gierzwaluw in vlucht een snelheid van 120 km/u kan bereiken? In duikvlucht zijn zelfs snelheden tot 200 km/u gemeten. …een gierzwaluw niet kan lopen? Een gierzwaluw heeft alleen rudimentaire pootjes, met scherpe nagels. Hiermee kan de vogel goed tegen een muur hangen maar niet van de grond opvliegen. De wetenschappelijke naam is dan ook ‘Apus apus’: ‘Zonderpoot Zonderpoot’!

53

KRINGL P Johan Koekkoek

De nieuwe redacteur van ons clubblad, Wouter van Rijsbergen, inventariseerde op de bestuursvergadering van augustus onze mogelijke bijdragen voor het najaarsnummer. Ik stak mijn vinger niet op. Maar Wouter las onverstoord zijn lijstje op en zei dat hij van mij een bijdrage over kringloop verwachtte. De voorzitter glunderde bij het oplezen van het lijstje. Wat bleek, de voorzitter had zijn bijdrage al ingeleverd bij Wouter.

54

De afgelopen twee dagen speelde de inhoud van mijn mogelijke bijdrage, met wisselend animo om eraan te beginnen, door mijn hoofd: 'het gaat wereldwijd niet goed met het milieu/klimaat. Wat doen we eraan?' Als ik met mijn 'natuurkompanen' de wereldzorgen probeer te delen, wordt al weldra de toon heftiger. Als ik dan in bed lig, zwakt de toon nogal dramatisch af.

Milieu/klimaat: wereldverbeteren begint bij jezelf, dus bij mijzelf!

Ik probeer mijn handen uit de mouwen te steken.

Een paar voorbeelden. â–ś Onze zoon Arend start, samen met zijn vrouw en een studievriend, inclusief diens vrouw, een nieuw gemengd agrarisch bedrijf aan de Laagt in Almkerk.

Gemengd wil hier zeggen: akker en ICT (Informatie- en CommunicatieTechnologie red.).

Dus geen akker en vee, nee: akker en ICT. Zij zijn nu vooral hun verbouwing aan het realiseren. Zo reed ik afgelopen week het erf op en zag een plastic zak aan de straat liggen.

Een restant van de afvalstoffen-

dienst met een sticker: geen correct plastic afval. Ik stop, zoals een vader stopt bij een mogelijke vergissing van zijn kinderen. Ik leg de zak in mijn auto en rijd een paar uur later naar de kringloop, alwaar ik de zak deponeer bij de sloopafdeling. Hier zullen medewerkers de komende week de cd’s en de boxen scheiden. De CD’s en de boxen gaan elk afzonderlijk naar een verwerkingsfabriek.

Opbrengst van het geheel: om en nabij een kwartje.

aanpak, waarbij het eentonige karakter bijvoorbeeld afgewisseld wordt met een verbetering van het eindresultaat. Nu, dit overkomt mij deze zomer. Het hout uit de grienden van o.a. Altenatuur krijgt tot nu toe de volgende behandeling: 1. zagen, 2. stapelen in de griend, 3. uitrijden met de uitrijwagen 4. lossen, 5. in stukken zagen voor de kachel, 6. deze stukken opladen en naar de naar de kachel brengen.

Voorwaar een flink aantal min of meer overbodige handelingen

Kachelhout oogsten uit de grienden en opstoken in moderne verwarmingsinstallaties.

Het oogsten van stookhout uit de griend moet zo efficiënt mogelijk gebeuren. Immers lijfwerk is even best leuk, zoals ook een uurtje fitness aan dure apparaten best even leuk kan zijn. Maar lijfwerk dat soms eentonig en ook wel als dom te boek staat, vraagt om een slimme

achter elkaar. Nu hebben we bedacht dat er 1. kuubs containers naar de griend gebracht worden, 2. daar worden die direct vol gezaagd met stookhout, 3. zodra het hout in de griend voldoende winddroog geworden is, 4. gaat het rechtstreeks naar de afnemers waaronder de kringloop en ondergetekende.

▶

55

P

R U

R U

D

P

D

R UP

R U

P

P

D

D

D

56

R U

R U

Druppels op de gloeiende ‘klimaatplaat’.

P

D

vest komen van mijn overleden zwager.

Ik voelde, een uur later, de tred naar de kerk als lichtvoetig. Ik stel een daad.

Relativerend bekijk ik mijn gedrag van de afgelopen maand nog eens in het licht van de ‘gloeiende klimaatplaat’. Weerman Peter Kuipers Munneke staat in een krater van de permafrost in Canada.

Inwoners van Houston spoelen weg vanwege Harvey, die meer dan 1,5 meter regen los laat in enkele dagen, om over de overstromingen in Bangladesh maar te zwijgen.

Onze ‘milieuplaat’ is gloeiend.

Toch moeten we ons niet bij de pakken neerleggen. We moeten hier in het westen, dus hier in Altena de handschoen flink oppakken. Niet zeggen aan die

D

Kleding.

Het is zondag 27 augustus 2017.

Ik ben redelijk vroeg uit de veren.

Gisteravond had ik het magazine van Trouw, TIJD, mee naar boven genomen. Roos Menkhorst en Maartje Geels hebben zich eens heerlijk uitgeleefd op een artikel over shoppen. Ik ergerde me groen en geel. De in mijn ogen bespottelijke, kinderlijke outfit moet stoerheid, zelfverzekerdheid uitstralen. Voor hoelang? Eén dag?

Eén maand? Misschien één seizoen?

Ik vat nog even een echt boek en doe een kwartier later het licht uit, omdat de slaap mij gaat overmannen. De zondagochtend. De stoere afbeelding trekt weer mijn aandacht. Het gevolg is dat ik mij toch behoorlijk geprikkeld naar mijn kleerhangertjes en mijn sokkenla begeef. Ik trek heel bewust een kringloopshirt aan. De sokken en het ▶

R UP

staan we er met elkaar voor? Wat hebben we zelf al gedaan aan met name het afzweren van fossiele energie. En als we al iets gedaan hebben, of ons voornemen om iets te gaan doen, wilden wij dat we met elkaar vieren en de vlag uitsteken met een groene sjerp. Deze actie hebben we helaas af moeten gelasten. Lees er verder over in het artikel van Goof van Vliet (blz. 20).

Maar toch blijft de vraag: wat doen wij om het klimaat te redden. Wij leveren misschien maar een druppeltje op de gloeiende klimaatplaat. De ernst van de situatie wordt duidelijk in het verhaal van de weerman. ❀

“Hoe groot die dooikraters zijn, besef ik pas als we na een uur strompelen door het groene landschap plotseling aan de rand van een krater staan. Een gigantisch gat gaapt ons aan. De krater is ongeveer 40 meter diep en honderden meters breed”.

Peter Kuipers Munneke

foto: nos.nl

P

D

R U

‘plaat’ kan ik niets doen. Nee, onze ‘druppels’ op die plaat moeten zich gaan verenigen tot ‘plasjes’ en vervolgens tot ‘plassen’. Die lokale plassen zullen dan, hoop ik, het tij gaan keren en ervoor zorgen dat onze planeet in alle windstreken bewoonbaar blijft.

De Kringloop in Almkerk is al zo’n verzamelplas. Als iedereen daar een drupje bijdraagt kunnen er elders op aarde leefomstandigheden verbeteren, waardoor daar kleine klimaatplassen gevormd gaan worden.

Onder de kop Groen Geheim van Giessen 2017 wilden wij op de dag van de duurzaamheid via een scherp en een ludiek spoor aandacht vragen voor duurzaamheid. Hoe

57

de activiteitenagenda PROGRAMMA NAJAAR/VOORJAAR 2017-2018 Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website en op Facebook voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl en facebook.com/altenatuur.

Noteer de data vast in uw agenda!

Zaterdag 28 oktober: Wandelexcursie Kampina Herfstwandeling over de heide, door de bossen en langs de vennen van het uitgestrekte natuurgebied De Kampina bij Oisterwijk.

We vertrekken deze ochtend om 8.30u vanaf Fort Giessen.

Neem laarzen/goede wandelschoenen en regenkleding mee. We hopen rond het middaguur weer op het Fort terug te zijn. Vervoer d.m.v. carpooling. Voor vragen: altenatuur@gmail.com.

In deze tijd van het jaar hopen we veel trekvogels te zien en wellicht in de dennentoppen kruisbekken! Ook voor paddenstoelen is dit een geschikt gebied en seizoen. Bij warm weer kunnen de laatste libellen en vlinders worden gespot.

Dit gebied is schitterend door zijn uitgestrektheid en relatieve ongereptheid, ook bij minder mooi weer. Wandelt u mee?

Dinsdag 31 oktober: Lezing Koos Dijksterhuis: De spreeuw "De spreeuw is de vogel die vrouwen verleidt met een bloemetje, die voetbalwedstrijden heeft gefloten en muziek van Mozart heeft gecomponeerd. Het gezelligheidsdier dat in enorme zwermen door de lucht buitelt. De vogel die altijd neuriet en zingt. De onbekommerde flierefluiter, het zonnetje uit huis". Aldus Dijksterhuis.

De spreeuw is zo’n bijzonder dier, je kunt er een boek over schrijven! En dat is precies wat Koos Dijksterhuis heeft gedaan. Tijdens deze lezing zal hij er meeslepend over vertellen. U zult aan zijn lippen hangen bij zijn vrolijke verhaal over de spreeuw. Al is het minder vrolijk stemmend dat de spreeuw flink achteruitgaat. Ook op de oorzaken daarvan gaat Koos in.

Dijksterhuis is landelijk bekend door zijn Natuurdagboek in het dagblad Trouw Het bestuur verwacht veel belangstelling, meldt u daarom tijdig aan via e-mail altenatuur@gmail.com o.v.v. naam en aantal personen.

Plaats: Fort Giessen, aanvang: 20.00 uur.

58 58

Zaterdag 4 november: Handen uit de mouwen op de Landelijke Natuurwerkdag!

De eerste zaterdag van november is traditiegetrouw de start van het werkseizoen van onze beheercommissie. In het hele land gaan vrijwilligers aan de slag om onderhoud uit te voeren in natuurgebieden. Dit jaar heeft Brabants Landschap ons gevraagd om heggen te gaan aanplanten in het kader van het PARTRIDGE project. Dit Europese project beoogt het leefgebied van de ernstig bedreigde patrijs te verbeteren. In het agrarisch gebied tussen Almkerk en Sleeuwijk worden heggen aangeplant waar patrijzen schuil- en broedgelegenheid kunnen vinden. Doet u ook mee?

In de pauzes drinken we gezellig koffie en thee en rond de middag sluiten we af met een lunch in het veld. Denk aan goed schoeisel, werkkleding/handschoenen en indien mogelijk een spade. We verzamelen tussen 8.15 en 8.30 uur op de Parkeerplaats bij de Put aan de omloop. In verband met planning/ werkverdeling is aanmelding verplicht. Dit kan op natuurwerkdag.nl, zoek hier in de provincie Brabant naar de locatie ‘Heggen planten voor patrijs’.

Donderdag 23 november: Lezing Gerrit Jan Keizer: Paddenstoelen en hun rol in het bodemsysteem Tijdens deze lezing gaat de spreker in op de betekenis van paddenstoelen voor het bodemecosysteem rond de wortels van onze inheemse boomsoorten. Voor meer informatie over de inhoud van deze lezing: zie het artikel op bladzijde 37.

Plaats: Fort Giessen, aanvang: 20.00 uur VOGELCURSUS VOOR BEGINNERS In verband met het grote succes van de vogelcursus afgelopen voorjaar wordt deze cursus begin 2018 herhaald. Wilt u deelnemen aan deze cursus?

Aanmelden kan via altenatuur@gmail.com. De kosten bedragen €10,- voor twee cursusavonden en twee excursies. Vermeldt u bij aanmelding uw naam, adres en telefoonnummer en dat het de vogelcursus betreft. Betaling graag contant tijdens de eerste cursusavond.

Plaats: Fort Giessen. Ontvangst met koffie/thee om 19.30 uur. Start 19.45 uur.

59 59

VOGELCURSUS VOOR BEGINNERS (vervolg) Woensdag 31 januari: Vogelcursus voor beginners deel 1 Arie, Linda en Wouter zijn lid van de Vogelwerkgroep van Altenatuur en vertellen deze avond enthousiast over de vogels die iedereen met een beetje geluk in een winterse tuin kan waarnemen. Verder tips over vogels kijken, vogelgeluiden en veel leuke anekdotes. Aansluitend op deze avond gaan we op zaterdagochtend 3 februari lekker vogels kijken onder leiding van leden van de vogelwerkgroep. Informatie over excursie volgt op de cursusavond.

Woensdag 4 april: Vogelcursus voor beginners deel 2 We gaan in op de water- en weidevogels die in onze omgeving vaak te zien zijn. IJsvogel, grutto, dodaars, enzovoort. Ook deze avond wordt gevolgd door een excursie in onze eigen omgeving, tijdens welke we veel van de behandelde vogelsoorten zullen zien. Datum, locatie en tijd van de excursie verneemt u tijdens de cursusavond.

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE WINTERSEIZOEN 2017 - 2018 De komende winterperiode zoeken we weer vrijwilligers voor het onderhoud van de natuurgebieden. Op 1 of 2 zaterdag-ochtenden per maand wordt gewerkt van 8.30 – 12.00 uur.

De Altenatuur-werkochtenden zijn gepland op: Zaterdag 4 november: Natuurwerkdag (zie bladzijde 59) Zaterdagen 18 november; 16 en 27 december: Griendonderhoud: opruimen van wilgenhout Plaats: Uitwijk, verzamelen parkeerplaats Poortweg langs Wijde Alm Zaterdag en 13 en 27 januari en 17 februari: Griendonderhoud Plaats: Waardhuizen, Griend langs N322 Programma februari en maart komt in het volgende Altenatuurtje. Materiaal is aanwezig maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen. Laarzen, regenkleding en werkhandschoenen aanbevolen. Meer informatie: altenatuur@gmail.com.

Vooraankondiging: BOERENLAND VOGELFESTIVAL Reserveer donderdag 14 en zaterdag 16 juni alvast in uw agenda. Dan zal de weidevogelwerkgroep het Boerenland Vogelfestival organiseren om 20 jaar Weidevogelbescherming in de streek feestelijk te vieren.

60 60 Meer informatie volgt. â?€

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur 61

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Plantenwerkgroep - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

62

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

e-mail: ______________________