't Altenatuurtje 112

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging

voor het Land van Heusden en Altena

112 januari

2020

’t ALTENATUURTJE 39e jaargang nr. 2, januari 2020.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

REDACTIE en redactieadres: W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem Tel. 0183-512165. wjvanrijsbergen@online.nl VORMGEVING: J.A.P. (Jan) van Haaften, Sleeuwijk. Tel. 06-49904862

BESTUUR: voorzitter: secretaris: penningm.: leden:

J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. Tel. 0183-402034 J.H. (Johan) Koekkoek, Emmikhovenseweg 6a, 4286 LH Almkerk. 0183-402231 M. (Margo) van Beem, Babyloniënbroek. Tel. 0416-351772 L. (Len) Bruining, Dussen. Tel. 0416-392373 J. (Jeanette) Pollema, Dussen. Tel. 0416-391654 W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Woudrichem. Tel. 0183-512165 G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. Tel. 06-28703838

INTERNET:

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur

E-MAIL:

altenatuur@gmail.com altenatuurgastlessen@gmail.com

LEDENADMINISTRATIE: Altenatuur, p/a Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

LIDMAATSCHAP:

gewoon lid €15,-- en gezinslidmaatschap €20,-- per jaar.

Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

Colofon: illustraties Altena Nieuwe Energie, blz. 34, 35 ● fam. Bergeijk, blz. 34 ● fam. Scherff, blz. 33 ● fam. Van Vugt, blz. 51 ● Jan van Duren, blz. 38 ● Gem. Altena, blz. 8 ● Adri de Groot; Vogeldagboek.nl, blz. 29, 31 ● Jan van Haaften, omslag voor, blz. 1, 27, 28, 30, 36, 37, 38, 39, 41, 52, 53, 54, omslag achter ● Wendy van der Hart, blz. 24, 25, 26 ● Kringloopcentrum Altena, blz. 55, 56 ● Jan van Mersbergen, blz. 18, 19, 20, 21, 22, 23 ● Rob Mulder, blz. 10, 11, 12, 13 ● Natuurinclusief Altena, blz. 7, 9 ● Pixabay.com, blz. 2, 3, 40, 57 ● Rinus Punt, blz. 44, 45, 46, 47, 48, 48, 49, 50 ● Jos Schenkeveld, blz. 26 ● Jochem Sloothaak, blz. 27 ● Goof van Vliet, blz. 14, 15, 16, 17 ●

o p d e v o o r k a n t . . . omdat hij ons in de winter trouw blijft.

In het najaar zie je deze vogel al druk aan het werk. Overal verstopt hij de eikels die hij maar kan vinden. Het is z’n hoofdvoedsel. Prachtig om te zien hoe bedreven hij daar mee bezig is. Je denkt wel eens bij jezelf, hoe is het mogelijk dat al die verstopplaatsen in dat kleine kopje kunnen worden opgeslagen.

Inmiddels is het geen geheim meer dat dat niet altijd lukt! In het voorjaar komen vanonder het bladerdek op diverse plaatsen jonge eiken tevoorschijn! De eik vaart er wel bij.

Voor de gaai is het bittere noodzaak om in het najaar zo hard te werken. Je weet maar nooit hoe streng de winter wordt. Hamsteren is het devies! Dat het in de winter niet alleen bij eikels blijft toont de foto op het voorblad wel. De gaai is een alleseter en pinda’s, opgehangen voor de kool- en pimpelmezen, lust hij ook graag. Net als al het andere voedsel dat bij de voedertafel te vinden is. Hij heeft het supersnel in de gaten!

Op de foto zijn de kenmerkende blauwe veertjes, die aan de zijkant op de vleugel zitten, mooi te zien. De stevige snavel heeft hij net als de familieleden ekster, kauw en kraai. In het voorjaar kan hij die weer goed gebruiken voor het bouwen van z’n nest. Maar dat is meestal niet in onze tuinen. Daar is de gaai te schuw voor. ❀ Jan van Haaften

1

In nummer 112 1.

2.

3.

4.

Op de voorkant .....

In nummer 112 Redactioneel Van het bestuur

6. Uitnodiging ledenvergadering op 18 februari 2020

7.

10.

14.

18.

24.

29.

32.

34.

35.

36.

39.

40.

42.

44.

51.

53.

54.

57.

58.

60.

61.

2

Nieuwe werkgroep binnen Altenatuur; Natuurinclusief Altena Natuurwerkdag 2019 Het Wiel van Rijswijk; een onbekende parel Natuurontwikkeling in Duyls Bos Linda's jeugdrubriek - de patrijs De bunzing eindelijk eens goed in beeld Kwestie van kiezen 2 Nieuw duurzaam 'streekproduct' Nieuwjaarswens De eikenprocessierups Flora Stikstofcrisis Ruimte voor schone energie Uilenlessen op school Waarnemingen van 26 september t/m 2 december Bak ze bruin!

Op de vrachtwagen Aardappels van Altenatuur De activiteitenagenda Advertentie - Altena Nieuwe Energie Advertentie - Kringloopcentrum Altena

Redactioneel Een nieuw jaar, een nieuw Altenatuurtje! Een rijke oogst aan verhalen over activiteiten van Altenatuur in het laatste deel van 2019. Alle schrijvers heel hartelijk dank voor het aanleveren van hun stukken. Het was een genoegen om ze te mogen ontvangen en lezen, ik hoop dat u dat ook zult vinden!

Na een regenachtige en ten opzichte van de langjarige gemiddelden veel te zachte decembermaand hoop ik op een mooie januari en februarimaand. Even geen kwakkelweer met motregen, maar vorst en een strakblauwe lucht. ‘Gezond weer’ zegt men dan. Ik weet niet of weer ‘gezond’ of ‘ongezond’ kan zijn, maar ik snap de uitdrukking wel. Bij de winter hoort ook winterse kou wat mij betreft.

Je krijgt zin om de natuur in te trekken, te wandelen (tip: ommetje bij het Rijswijkse Wiel, zie het artikel van Goof van Vliet), te struinen langs de rivier, vogels te kijken of de handen uit de mouwen te steken tijdens een werkochtend in de griend. Dat lijkt me allemaal gezondheidsbevorderend! De eerste sneeuwklokjes in de tuin zie ik op het moment van schrijven voorzichtig verschijnen.

Op één plek in mijn tuin naast… bloeiend fluitenkruid! Op een luwe en daardoor warmere plek heeft deze plant enkele dagen en nachten met vorst kunnen overleven. Voor mijn gevoel heel dapper… Ga ik dit vaker zien? De opwarming van de aarde heeft gevolgen voor de natuur om ons heen. In de lente kan ik erg genieten van bloeiend fluitenkruid, maar rond de jaarwisseling? Dat voelt niet goed. Dan roept deze waarneming bij mij eerder een ongemakkelijk gevoel op en is het een reminder om groener en duurzamer te leven, om onze aarde en natuur ‘gezond’ te houden.

Alle activiteiten van Altenatuur staan in het teken van dat ‘groener leven’. U leest erover in deze nieuwe editie: kinderen krijgen uilenlessen, het unieke Rijswijkse Wiel, biologische strokenteelt van aardappelen, patrijzen in de jeugdrubriek, een energieneutrale gemeente Altena en uiteraard ook aandacht voor de stikstofcrisis. Van harte aanbevolen is ook het artikel over de laatste ontwikkelingen in het Duyls Bos bij Almkerk. Ga er eens kijken als u dat nog niet gedaan had, ook een leuk uitstapje en… uiteraard heel gezond!

Graag tot ziens tijdens de ledenvergadering of bij één van onze andere activiteiten!

Kopij voor ’t Altenatuurtje 113 ontvang ik heel erg graag vóór 1 april. En dat is geen grap!

Wouter van Rijsbergen Redactieadres: zie binnenkant omslag. ❀

3

Van het bestuur Wouter van Rijsbergen

In 2019 is er veel gebeurd, ook binnen onze vereniging.

Ik heb hier plaats om alles kort op te noemen, maar ik kies ervoor om enkele ‘highlights’ wat uitgebreider te bespreken. Een belangrijk punt is volgens mij dat Natuurinclusief Altena (NIA) zich bij Altenatuur heeft aangesloten en verdergaat als werkgroep met als doel om de biodiversiteit in met name het bebouwde gebied te beschermen en vooral ook uit te breiden. Ideeën volop en ook veel enthousiasme om de schouders er gezamenlijk onder te zetten. Tijdens de laatste bestuursvergadering schoven twee leden van NIA aan om met ons mee te denken, tijdens de ledenvergadering stelt één van hen, Roel Wigman, zich verkiesbaar als lid van het bestuur. NIA heeft al veel mooie projecten gerealiseerd. Tot nu toe is NIA met name in Sleeuwijk actief, waar een huiszwaluwtil is gerealiseerd en talloze mezenkasten zijn opgehangen als broedgelegenheid voor de natuurlijke vijanden van respectievelijk mug en eikenprocessierups, om maar iets te noemen. Aandacht genereren voor Natuurinclusief bouwen is een speerpunt, dat wil zeggen: bouwen met ruimte voor medebewoners (vleermuizen, vogels, insecten enz.) De website die NIA heeft laten maken en in december officieel presenteerde, ziet er prachtig uit. Een handige toolkit op deze site maakt het voor iedereen mogelijk te kijken met welke maatregelen je je eigen omgeving (huis, tuin enz.) kunt vergroenen. Van harte aanbevolen! www.natuurinclusiefaltena.nl

4

Ondertussen wacht er in Altena nog altijd die grote opgave om onze gemeente energieneutraal in te richten. De gemeente Altena wil dat in 2046 gerealiseerd hebben. Horen we bij de middenmoot? Een snelle rondgang op internet leert dat Bodegraven dit al tien jaar eerder voor elkaar wil hebben.

Grote steden als Amsterdam en Den Bosch pas in 2050. Hoe het ook zij, er is een ambitie uitgesproken en nu is het zaak die concreet uit te werken. Uiteraard schuift ook Altenatuur aan bij de klimaattafel die de gemeente hiervoor eind januari organiseert. Het is goed te merken dat de nieuwe gemeente hier nu als regisseur optreedt en alle betrokkenen benadert om mee te denken. Er zullen keuzes gemaakt moeten worden, een heikel punt blijft bijvoorbeeld het al of niet plaatsen van windmolens.

Hopelijk is men ambitieus en kan er de komende jaren voortvarend werk van de klimaatdoelstelling gemaakt worden.

Huiszwaluw en vleermuis kunnen in Dussen, als het meezit, al komend broedseizoen de vruchten plukken van de inzet van Linda van Zwet en Len Bruining, nu dit tweetal alles rond heeft voor de bouw van de faunatoren aldaar. Super om te zien hoe hun inzet zich vertaalt in concreet resultaat. Én om te zien hoe welwillend de omwonenden in Dussen op hun plannen hebben gereageerd. Beide diersoorten kunnen zich er welkom voelen.

Over inzet en doelstellingen gesproken…er gebeurt heel veel binnen Altenatuur en steeds zijn er nieuwe wensen en plannen.

Het ledenaantal is het afgelopen jaar verder toegenomen en gaat richting de 450. Ooit werd 500 leden door onze voorzitter Jaap van Diggelen min of meer gekscherend genoemd als streefgetal. Dan kunnen we namelijk zeggen dat 1% van de inwoners van Altena lid is! Het leek toen onmogelijk, maar dat aantal komt ondertussen steeds meer in zicht en lijkt nu best haalbaar - wie weet!? Hopelijk zijn er onder de nieuwe leden ook veel mensen die zich actief willen gaan inzetten. Want ’t Altenatuurtje lezen is best leuk, maar er is nog véél meer te doen om Altena mooier en natuurlijker te maken. Misschien kent u iemand of bent u iemand die best eens mee zou willen doen met één van onze werkgroepen? Neemt u dan gerust contact op met één van onze bestuursleden of andere vrijwilligers, u bent zeer welkom! ❀ 5

UITNODIGING Ledenvergadering 18 februari 2020 Fort Giessen, aanvang 20.00 uur Het bestuur van Altenatuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering.

De AGENDA is als volgt: 1. Opening.

2. Notulen ledenvergadering van 19 februari 2019 (Altenatuurtje nr. 111, okt. 2019, pag. 46).

3. Jaarverslag secretaris.

4. Financieel jaaroverzicht 2019/begroting 2020 door de penningmeester. Stukken liggen vanaf 19.40 uur ter inzage op de bestuurstafel.

5. Verslag kascontrolecommissie.

6. Bestuursverkiezing.

Aftredend en herkiesbaar: Margo van Beem, Len Bruining, Jeanette Pollema, Johan Koekkoek en Goof van Vliet.

Voordracht nieuwe bestuursleden: Erik Gouw, beoogt nieuwe penningmeester, en Roel Wigman, oprichter en trekker van nieuwe werkgroep NIA: Natuur Inclusief Altena.

7. Rondvraag.

8. Pauze.

9. Na de pauze: gezellig samenzijn met enkele korte, informele presentaties.

10.Sluiting â?€

6

Nieuwe werkgroep binnen Altenatuur: Natuurinclusief Altena Roel Wigman

Sinds september 2019 heeft Altenatuur een nieuwe werkgroep: Natuurinclusief Altena (NIA)! Natuurinclusief Altena heeft als centraal doel de biodiversiteit binnen Altena te verbeteren.

Natuurinclusief Altena zoekt raakvlakken met andere thema's zoals de energietransitie en klimaatadaptatie.

Biodiversiteit biedt kansen voor deze thema's en vice versa. Zo bieden groene daken leefgebied aan bijen, vlinders en andere dieren en zorgen tegelijkertijd voor energiebesparing en positieve beĂŻnvloeding van het leefklimaat. Inbouwkasten in de gevels van nieuwbouwwoningen voor vogels en vleermuizen zijn een simpele en goedkope manier om verblijfplaatsen te creĂŤren voor deze dieren (natuurinclusief bouwen). Daarnaast biedt openbaar groen ruimte voor een

natuurlijkere invulling met veel bloemen en ruimte voor water met oog op hevige regenbuien.

Om dit doel te kunnen verwezenlijken wil Natuurinclusief Altena samen met alle spelers die invloed hebben op de leefomgeving in Altena kijken of we Altena groener, natuurvriendelijker, klimaatbestendiger en duurzamer kunnen maken, voor nu en voor de toekomst.

7

Begin 2019 heb ik Natuurinclusief Altena opgericht. Een voorloper hiervan was het project 'Muggen weg uit Sleeuwijk', dat ik samen met Jan van Haaften (vleermuizenwerkgroep) had opgestart na de muggenplaag in Sleeuwijk in 2016. De uitdaging was om het aantal muggen in Sleeuwijk terug te dringen met behulp van natuurlijke vijanden, zoals de huiszwaluw en gewone dwergvleermuis. Door subsidie aan te vragen bij het Brabants Landschap, de Provincie Noord-Brabant en de Nationale Postcodeloterij (met voortreffelijke medewerking van de voormalige Gemeente Werkendam en Altenatuur) kon een zwaluwtil geplaatst worden en is een broedkamer voor vleermuizen aan de Ontmoetingskerk gehangen. Tenslotte hebben we ook nog nestkasten voor vogels en vleermuizen uitgedeeld aan inwoners van Sleeuwijk. Daarna heeft Kim Renders zich bij ons aangesloten.

Samen hebben we toen het project 'Park Vlietstraat' opgezet. Het park

8

dat voor de waterveiligheid werd aangepakt door de toenmalige Gemeente Werkendam, is met behulp van hun inspanning veel groener geworden. Natuurinclusief Altena is opgericht om meer van dit soort projecten te kunnen doen en Altena groener en inclusiever te maken voor natuur, voornamelijk in en rond gebouwen. Ik heb Hank Schuitmaker gevraagd zich aan te sluiten en uiteindelijk kregen we door alle projecten veel bekendheid, waardoor ook Jan van Duren zich heeft aangemeld als lid.

Jan van Duren en Hank Schuitmaker hebben zich vervolgens ten doel gesteld voor de jeugd van Altena een educatieprogramma op te zetten op het gebied van natuur, milieu en klimaat. Zij zoeken hiervoor samenwerking met de Gemeente Altena, scholen en andere partijen.

Gezamenlijk zijn wij naar Altenatuur gestapt met de vraag of

Park Vlietstraat, Sleeuwijk

Natuurinclusief Altena een nieuwe werkgroep kon worden van de vereniging. Tot vreugde van de leden van Natuurinclusief Altena werden zij met open armen verwelkomd door het bestuur van Altenatuur.

Roel Wigman tijdens presentatie

Woensdag 11 december 2019 werd de website van Natuurinclusief Altena gepresenteerd aan het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad van de gemeente Altena. Daarnaast hebben architecten, bouwbedrijven, woningbouwcorporaties en andere betrokkenen een uitnodiging gekregen. De website zet de visie voor een Natuurinclusief Altena uiteen en geeft praktische handvatten voor bouwers, architecten, beleidsmakers en woningbouwcorporaties.

U kunt de website vinden op www.natuurinclusiefaltena.nl of via de link op de website van Altenatuur www.altenatuur.nl.

In januari wil Natuurinclusief Altena een nieuw project lanceren: Klimaatbos Altena. Bomen vervullen belangrijke ecosysteemdiensten in onze leefomgeving. Ze zorgen voor een natuurlijk evenwicht in Flora en Fauna en compenseren voor een deel wateroverlast, CO2 uitstoot, fijnstof en extreme warmte door reflectie en verdamping van water. Bomen houden bodem, lucht ĂŠn bewoners gezond.

Altena verdient dan ook meer bos dan er op dit moment aanwezig is. Dit zal prima gerealiseerd kunnen worden op locaties waar behoud van de openheid van het landschap geen rol speelt en de gezondheid van mensen op het spel staat door vervuiling van de lucht. Zo wil de provincie NoordBrabant de komende vier jaar 2.500 ha nieuw bos realiseren, voor de gemeente Altena komt dit uit op 111 ha. Het is dus zaak met diverse partijen aan de slag te gaan om dit te realiseren!

Mocht u na het lezen van dit artikel nog vragen hebben, schroom dan niet een mailtje te sturen naar natuurinclusiefaltena@gmail.com. â?€

9

Natuurwerkdag 2019 Rob Mulder

In Het Kontakt van 30 oktober jl. riep Altenatuur vrijwilligers op om deel te nemen aan de Natuurwerkdag 2019. Heel vertrouwd wordt op de eerste zaterdag van november de Nationale Natuurwerkdag georganiseerd, een initiatief van Landschapsbeheer Nederland.

10

De Natuurwerkdag was dit jaar op de bekende locatie; de griend bij de Wijde Alm aan de Uitwijkse zijde.

Griendbeheer blijft binnen de beheercommissie van Altenatuur een belangrijk onderdeel van de jaarlijkse winteractiviteiten. Voor deze grienden stelt Stichting Part-Ner, die de subsidies voor griendbeheer coördineert, een aantal harde eisen ten aanzien van het beheer van de griend. Het afzagen van de griendstobben elke twee tot drie jaar, is één van deze eisen.

De grienden bestaan uit wilgenstobben die welig groeien.

Het is telkens weer onvoorstelbaar dat na het afzagen van het griendhout in de winter in het daaropvolgende voorjaar de griendstobben krachtig uitlopen. Na drie jaar is door het snelle groeien van de wilgen een ondoordringbaar bos ontstaan.

Reden om flink aan de slag te gaan. Onder andere Jan Pruyssen en Klaas Klerx hadden op 31 oktober gezorgd dat een deel van de stobben was afgezaagd zodat de vrijwilligers op de Natuurwerkdag zonder het geluid van kettingzagen aan de slag konden. Jaap van Diggelen heette een twintigtal vrijwilligers op de Natuurwerkdag welkom en gaf een korte uitleg over de werkzaamheden en vroeg aandacht om veilig te werken.

11

Rinus Punt was één van de vrijwilligers en was blij dat het zagen eerder in de week had plaatsgevonden. Als er met kettingzagen gezaagd wordt tijdens de werkzaamheden, dan is Rinus niet echt in zijn hum. De afgezaagde takken van de griendstobben dienen in bossen te worden samengebonden. Deze bossen worden o.a. ingezet voor duinbescherming in België. Bij onvoldoende afzet naar België kunnen de bossen wilgenhout worden ingezet als biomassa.

De week voorafgaand aan de Natuurwerkdag, de laatste dagen van oktober, was het geweldig fraai en droog weer. Op 1 november veranderde het weer en ging het

12

langdurig regenen. Ook in de nacht van 1 op 2 november regende het. Het was dan ook nat in de griend, maar bij de start was het in ieder geval droog, ondanks de dreigende wolkenluchten. De koffiepauze rond half tien verliep zonder regen, maar de werkzaamheden waren na de koffie nog niet gestart of een hevige regenbui barstte los. Schuilen was het devies. Onder de bomen van de bospercelen langs het fietspad van de Wijde Alm was er enige, maar beperkte beschutting, het was even bikkelen.

Gelukkig klaarde het weer op en kwam de zon tevoorschijn. En dat is toch veel aangenamer dan werken in de regen!

De werkzaamheden verliepen zeer voorspoedig, mede dankzij de inzet van 10 kinderen van Scouting Loevestein die samen met hun begeleiders tussen 10.00 en 12.00 uur meehielpen. Het werk schoot zo hard op dat rond het middaguur alle van tevoren afgezaagde wilgentakken waren opgebost. Zodoende werd de Natuurwerkdag rond half één afgesloten met een smakelijke lunch tussen de bossen griendhout. Coby van Diggelen en Margo van Beem hadden de lunch voor hun rekening genomen. De

vrijwilligers lieten zich de belegde broodjes, sap, melk en fruit goed smaken en konden voldaan naar huis. Veel werk was verzet waardoor de griend aan de Wijde Alm weer een aantal jaren vooruit kan.

Een afgezaagde griend geeft een bijzonder beeld, de stobben solitair in de griend, wachten op het voorjaar om als vanouds weer uit te lopen. ❀ 13

Het Wiel van Rijswijk, een onbekende natuurparel Goof van Vliet (met dank aan Jos Schenkeveld en Bas van Andel voor de waardevolle aanvullingen.)

De afgelopen tijd kwam het Wiel van Rijswijk in het nieuws door de er aan grenzende volkstuinen. Tegelijkertijd zijn de Brabantse waterliniewerkers er aan de slag gegaan. In november hebben zij de wilgen rond het Wiel geknot en te veel opschot verwijderd.

Vanzelfsprekend vonden de volkstuinders en de liniewerkers elkaar.

14 14

De gemeente had de volkstuinders laten weten dat Brabants Landschap op de plek van de volkstuinen een pluktuin zou willen ontwikkelen. Zij vroeg de huurders of ze wilden stoppen of eventueel verhuizen. Dit is echter nooit de bedoeling geweest. Er is wel over gesproken om de volkstuinen als natuurcompensatie te laten dienen voor 0,8 ha natuur die van het Almbos af was gegaan ten behoeve van de sportvelden. Daar is van afgezien toen bleek dat alle volkstuinen goed gebruikt werden.

Onlangs hebben de huurders van de gemeente gehoord dat zij gebruik kunnen blijven maken van de grond.

Brabants Landschap doet het onderhoud aan het wiel op basis van een langdurige overeenkomst met de gemeente.

Ongeveer 30 jaar, alleen zo kan de natuur zich goed ontwikkelen (dit geldt ook voor het Almbos en de Omloop bij Uppel). Tot dusverre werd het onderhoud door Hengelsportvereniging Groot Woudrichem gedaan. Zij pachtte het wiel van de gemeente. Het visbestand bestond vooral uit karper, zeelt, blankvoorn, rietvoorn, brasem, bliek, baars en snoek. De vereniging stopte het onderhoud na de grote vissterfte in 2018. Dat was al het tweede jaar van ernstig zuurstoftekort in het water. De vereniging heeft gemeente, Brabants Landschap en Waterschap Rivierenland gevraagd om maatregelen te treffen.

Het Rijswijkse Wiel (opp. 1,16 ha.) ligt tegen de Maasdijk en is ontstaan na een dijkdoorbraak in januari 1809. Door blokkades van ijsschotsen overstroomden grote delen van Midden-Nederland in het gebied van Maas, Waal, Merwede en IJssel. Er kwamen 200 mensen om.

De doorbraakplek ligt boven de zandbaan van een historische rivier van 5500 jaar geleden. Een zandbaan voert bij hoogwater water naar de binnenkant van de dijk: 'kwel’. Op een gegeven moment spoelt het zand naar boven en ontstaat een waterstraal die de dijk ondermijnt, ‘piping’ in waterschapsjargon. Dit fenomeen bestrijdt men tegenwoordig met damwand, geotextiel of dikke brede tenen zware klei. Dit ondermijnen van de dijk door hoog water als gevolg van ijsdammen heeft ongetwijfeld meer

15

effect op de doorbraak gehad dan een schots, ook al kan die bij een reeds ondermijnde dijk natuurlijk sneller kwaad aanrichten. Naast het Wiel van Rijswijk bij de primaire waterkering van de grote rivieren zijn er bij de primaire en oude waterkeringen volop binnendijkse wielen.

Bijvoorbeeld bij de Eindsestraat in Drongelen, bij de Krekeldraai in Dussen en bij de watertoren van Uppel. Net ten oosten van Drongelen ligt binnendijks een wiel, weliswaar ontstaan door doorbraken van de Romeinse Maas, maar hij ligt wel pal naast de primaire kering.

Het Rijswijkse Wiel is een beschermd gebied, een ‘natte natuurparel’. Natte natuurparels zijn door de provincie aangewezen gebieden met bijzondere natuurwaarden.

Het doel van natte natuurparels is om de kwetsbare ‘natte' natuur daar te behouden en te herstellen. De diepte varieert van 1 meter tot maximaal 9 meter.

De dijkdoorbraak gaf zulke heftige waterstromen dat enorm grote hoeveelheden bodemmateriaal verspreid werden, van allerlei typen. Een deel van het gebied achter het wiel heeft zeer veel gemengde grondsoorten inclusief grof zand en leemachtige klei. Zodanig dat er voor de landbouw geen eer te behalen valt. Zie de bodemkaart uit 1958 en de kaart uit 1925 met bos bij het Wiel. Als in Altena bos staat, dan kunnen boeren niks met die grond.

16 16

Veel verschillende grondsoorten (1958)

Van armoe bos bij het wiel (1926)

De gemeente is eigenaar van het Wiel en de volkstuinen.

Het Waterschap Rivierenland bewaakt de waterkwaliteit.

Brabants Landschap beheert en ontwikkelt de natuur.

Liniewerkers aan de slag Het gebied, wiel en volkstuinen, ligt nu open voor een goede inrichting als natuurpareltje aan de rand van de nieuwbouw van Rijswijk. Het wiel sluit mooi aan op de Struikwaard waar nu ook natuurverrijking plaatsvindt. In overleg met alle betrokkenen kan deze natuurparel in Altena verder verrijkt worden met flora en fauna, de vissen in het bijzonder. â?€

Wilgen worden geknot en te veel opschot wordt verwijderd door de Brabantse waterliniewerkers

17

Natuurontwikkeling in Duyls Bos Jan van Mersbergen

H C

B

E F I

G

A. Oude appelrassen B. Oude cultuurgewassen C. Akkerbloemen

A D

D. Kruidentuin E. Bijen- en vlindertuin

G. Ecologische sloten H. Kruidenrijke grasland I. Altenamolentje

overzichtstekening Duyls Bos (met legenda)

Het vorige artikel, 'Populierenbos wordt Duyls Bos' (nr. 110), eindigde met de laatste ontwikkelingen in het Duyls Bos en met de belofte er in een volgend artikel op terug te komen.

18

In 2014 is een deel van de Ecologische Verbindings Zone (EVZ) aangelegd tussen de natuurgebieden Kornsche Boezem en het Pompveld. Het Duyls Bos is hiervan een onderdeel geworden. Aan weerszijden zijn bosjes aangeplant voor een meer geleidelijke overgang van de polder naar het bos. Verder is aan de zuidzijde voor de modderkruiper en de bittervoorn een plas- en drasgebied gemaakt.

Om dit project voort te zetten is vanaf 1-1-2019 de Stichting Duyls Bos opgericht. Naast het 5-tallig bestuur zijn er circa 12 vrijwilligers actief. De stichting heeft als doel het in stand houden en verder ontwikkelen van het centrum als cultuurhistorisch erfgoed. Dit wordt bereikt door het beheren van alle elementen, het organiseren van educatieve activiteiten, excursies, themadagen, tentoonstellingen, schoolprojecten en het bieden van een groene ontmoetingsplek voor instellingen en personen die zich bezighouden met het cultureel erfgoed.

Kernbegrippen hierbij zijn: kleinschalig, biologisch, duurzaam, kringloop, biodiversiteit.

Deze keer over dat laatste, belangrijke begrip: de biodiversiteit. Voor de percelen aan weerszijden van het bos, waarop o.a. de bosjes zijn aangeplant, is een pachten beheerovereenkomst afgesloten met de eigenaar Staatsbosbeheer en hierop mag, in het kader van de natuurontwikkeling, een aantal projecten worden gerealiseerd.

Het afgelopen jaar zijn aangelegd: A. Oude appelrassen De eens zo karakteristieke hoogstamboom past niet meer in de intensieve fruitteelt en al is de appel nog zo lekker, hij moet voldoen aan de eisen van de supermarkten. Het huidige fruitassortiment telt nog maar weinig rassen; in de 19e eeuw waren er 700 soorten fruit. De oude appelrassen horen bij onze cultuurhistorie en we hebben ze in ere hersteld door 16 soorten hoogstam te planten met onder andere de mooie namen Sijden Hempje, Roosappel, Zoete Veger, Zomercalville.

aanplant van hoogstambomen

19

B. Oude cultuurgewassen

de gerstakker

Veel nutsgewassen die onze voorouders teelden zijn in onbruik geraakt. Granen als spelt en gerst, oliehoudende gewassen als vlas en huttentut, luxe gewassen als tabak en hop en tenslotte verfplanten als meekrap en stinkende gouwe. Op een perceel van 3000 m2 zijn veldjes ingezaaid met granen, boekweit ĂŠn de akkerkruiden die hen vroeger vergezelden, met als blikvangers de klaproos, korenbloem en bolderik. Het afgelopen jaar zijn hier voederbieten, boekweit, gerst en zonnebloemen geteeld. Bij het zien daarvan waan je je in het boerenland van vroeger. Door deze oude cultuurgewassen te telen levert dit niet alleen een fraaie bloemenpracht op, het levert tevens een bijdrage aan de instandhouding van waardevol genetisch materiaal en het behoud van een stukje landelijke cultuurhistorie.

C. Akkerbloemen Al genoemd bij de cultuurgewassen: een akkerzoom vol uitbundig bloeiende planten was ooit een gewoon verschijnsel.

Deze wilde akkerranden zijn herontdekt uit het oogpunt van de biodiversiteit, ze zijn aantrekkelijk voor insecten, voor zaadetende vogels (groenling, putter en vink) en voor broedvogels (graspieper, kwikstaart, fazant en patrijs).

De goed ontwikkelde rand en het bosje zijn een eldorado geworden voor fazanten en patrijzen.

20

de wilde akkerrand

Voor het komend jaar 2020 zijn gepland: D. Kruidentuin Het driehoekige terrein wordt volgens een geometrisch patroon verdeeld in drie zeshoeken, met hierin kruidengroepen die ieder hun eigen specifieke gebruik kennen, zoals keuken-, medicinale- en verfkruiden.

De omringende hagen geven het een idee van een hofje.

E. Bijen- en vlindertuin F. De imkerij zeshoeken

De bijen en vlinders, eigenlijk alle insecten, hebben het zwaar en gaan fors achteruit. Met het gehele beheer van het Duyls Bos, en vooral bij de aanleg van deze tuin wordt aandacht besteed aan de bijen en vlinders.

Aanleg in de vorm van de honingraten, de zeshoeken.

Vijf zeshoeken zijn verdeeld in zes driehoeken, en in deze 30 vakken komen afzonderlijk de bijen- en vlinderplanten.

Daar omheen de gemengde beplanting van deze soorten, met heesters, hagen, enzovoort. Insecten hebben deze nodig, zoals de waardplanten, bijvoorbeeld voedselplanten voor de rupsen zijn. De centrale twee zeshoeken zijn bestemd voor educatie en beheer. Langs de grens met de kruidentuin komen een insectenhotel en de bijenkasten. Alle verhardingen worden aangelegd met zeskanttegels, zodat geen knipwerk nodig is.

vlindertuin

21

G. Ecologische sloten Dit zijn de typische kenmerken van de moderne sloot: - lang, recht, steriel en kaal - troebel water, met weinig leven - steile oevers, met weinig plantensoorten - in de winter bijna droog.

- soorten als dotters, zeggesoorten, watermunt, enz. zijn verdwenen door het frequente mechanisch schouwwerk

de ecologische sloot

De boerensloten moeten weer natuurgebiedjes worden in dit eeuwenoud cultuurlandschap. Zonder deze sloten zouden tal van dieren en planten uitsterven en dat geldt vooral voor die soorten die alleen kunnen overleven in ondiep, stilstaand, zoet water, een biotoop die elders op de wereld nauwelijks voorkomt. Zo herbergen sloten allerlei ééncelligen en daarmee de bron van het leven op aarde dat in het water begonnen is. Het plan omvat de aanpassing van vier slootgedeelten (totaal 630 meter) tot ecologische sloten, met verbreding, verdieping en aanleg van schuine oevers voor het vergroten van de waterberging. Hiervoor is ca. 1.660 m3 grondontgraving nodig en dit levert een berging van ca. 950 m3.

H. Kruidenrijk grasland

22

kruidenrijk grasland

Dit is grasland dat naast gras ook uit vlinderbloemigen en andere kruiden bestaat. Het is een belangrijk onderdeel van de agrobiodiversiteit op een melkveebedrijf. Samen met Altenatuur gaan we dit intensief beheerd grasland veranderen in zo’n kruidenrijk grasland door langjarig extensief beheer, waardoor kruiden en zaden in de grond meer kans krijgen. De eerste jaren verschralen door 2x per jaar te maaien en af te voeren en bij het achterblijven van de kruidenrijkdom inzaaien met een kruidenmengsel. Verder is sinusmaaien, het maaien van stroken, een beheervorm.

I. Altenamolentje Deze houten molentjes stonden tot de jaren ’50 in het Land van Heusden en Altena. Ze dienden voor bemaling van dieper gelegen delen in de polders, zgn. onderbemaling, of voor kleinere poldertjes / terreinen. Er zijn foto’s van de locaties Papsluis aan de Schenkeldijk en bij de Noordeveldse- en ZuidHollandse molen. Ze werden gebouwd door de aannemers Anton en Luuk de Later uit Nieuwendijk, bouwtekeningen en verdere gegevens ontbreken. Als ze niet meer te herstellen waren werden ze vervangen door stalen poldermolentjes, meestal type Bosman. Daar ze alleen in deze streek stonden en gebouwd werden door een plaatselijke aannemer zijn ze uniek en van historische waarde, dus we hopen dit molentje te herbouwen en een mooie plaats in de streek te schaalmodel van 't Altenamolentje geven. dat erachter staat In zijn algemeenheid wordt bij alle beheer vooral aandacht besteed aan de vogels, bijen en vlinders, soorten die in hun voortbestaan bedreigd worden. De EVZ langs de Duylweg en het plasgebied worden beheerd door de natuurvereniging Altenatuur. De Stichting Duyls Bos gaat het bos, de kade en de percelen van SBB beheren, maar visueel is het één gebied, waardoor een natuurgebied is ontstaan van ca. 6,5 ha.

Tussen de realisering van de projecten door gaan we het gebied verder invullen. Het cultuurhistorisch gedeelte wordt verder uitgebouwd, wandelroutes aangelegd (o.a. blotevoetenpad en bloemenroute), het arboretum uitgebreid, stinsenplanten I geplant en wat verder nog in het plaatje past.

H C

E

F

G

D

Voor meer informatie: www.duylsbos.nl. ❀ het plasgebied

23

Linda's

JEUGDRUBRIEK

er in d e hien wel d at sc is m n te e gel woont Julli e w zeld zame vo rg e n e e na e lt erd vr oeger gemeent e A Deze vogel w s! ij tr pa e d en d at is nauweli jks. maar nu nog n, e zi ge ak n heel va schermers va en natuur b e lp e et h m ro m aa D je, sa en m ij s een han d tr pa e d ur A lt enatu an d schap. n B rab an ts L va rs e rm e h b esc

De patrijs is ergens een beetje familie van de kip en van de fazant.

Het is ook een vogel die veel loopt en scharrelt. Hij scharrelt op het boerenland en in de natuur naar lekkere hapjes zoals granen, maar ook insecten.

24 24

Als de patrijs helemaal rechtop gaat staan dan zie je dat hij een mooie oranje kop en hals heeft en een donkerbruine vlek op zijn buik.

Je moet goed zoeken als je een patrijs wilt zien. Er zijn er niet zoveel meer en bovendien kunnen ze zich fantastisch verstoppen!

Patrijzen hebben namelijk een goede schutkleur, dat is een kleur waarmee je niet opvalt.

Patrijzen zijn bruin/grijs, een beetje dezelfde kleur als droge grond.Daarbij drukt een patrijs zich plat tegen de grond als hij denkt dat er gevaar is! Zo zijn de patrijzen al snel goed verstopt. In het hoge gras verdwijnen ze helemaal en op de kale grond zijn ze met eenzelfde kleur onzichtbaar geworden‌

Maar dan moet je een tijdje stil blijven staan en wachten. Dan zie je dat er een kopje voorzichtig en nieuwsgierig omhoog komt om rond te kijken.

En als je dan blijft kijken, zie je steeds meer kopjes, want patrijzen zijn altijd samen of zelfs met een hele familie bij elkaar!

25

Het vrouwtje van de patrijs legt in het voorjaar wel zo’n 13 tot 16 eieren en als deze uitgekomen zijn dan blijven vader en moeder de hele zomer bij hun jongen.

Het valt niet mee om op te groeien als patrijzenkuiken. Je moet ontzettend veel eten om te groeien en zorgen dat je op tijd opwarmt onder je vader of moeder. Ondertussen is het oppassen dat je zelf niet wordt opgegeten door een roofdier.

Niet alle kuikens worden dus groot.

Maar met zoveel snaveltjes moet er natuurlijk wel genoeg te eten zijn.

en dan vaak verschillende t kom s f r e nnen bij elkaar. Soms eh engezi zie j z d j i r In trijzen! Patrijzen blijve e dan a pat p 0 n he we s 2 t l zelf ar op ongeveer dezelf a t j o e de p t el h 0 l e 1 k wo nen .

26 26

Op de meeste akkers en weilanden zijn helaas niet meer zoveel granen en insecten te vinden. Daarom zijn er in onze streek op sommige plekken extra struiken geplant, weides met bloemen en kruiden gemaakt en randen met wilde onkruiden aangelegd. In deze gebieden is veel meer voedsel te vinden en daarom wonen de patrijzen daar graag, net als veel andere dieren!

Je kunt deze gebieden goed herkennen omdat niet alles hetzelfde is zoals bijvoorbeeld op een groot graanveld of aardappelveld.

In plaats daarvan zijn er juist veel verschillende randen en planten, bloemen en struiken. Je noemt dat variatie.

27

De beschermers van Altenatuur hebben het er maar druk mee, zij werken samen met de boeren en andere beschermers om de patrijzen te tellen en te zorgen dat de juiste planten en bloemen neergezet worden. Ook zorgen ze ervoor dat er in de winter nog genoeg eten en schuilplaatsen voor de patrijzen zijn.

a ld ui t Eur op zelf s met ge at d ct e n oj e e el pr n in Eur opa Dit is een he an d ere land e or vo n e d un mensen ui t wor d t gest e men er zelf s ko s om S . is het pr oj ect . voor b eeld s ki jken naar on ij b r ie h n oj ect . an d ere land e Part ri d ge pr t e h t e e h Dit pr oj ect

Je kunt hierover ook lezen op informatieborden in de buurt van het plaatsje Uppel. Ga maar eens kijken en misschien zie je wel patrijzen of andere vogels en dieren die daar wonen!

28 28

Linda van Zwet met tekeningen van Wendy van der Hart â?€

De bunzing eindelijk eens goed in beeld!

André van den Berg

Ergens in de jaren veertig moet het geweest zijn, ik zat boven op een houtmijt (houtberg) langs de Linge. Onder de takkenbossen vandaan schoot 'mijn' eerste bunzing weg. Opa stond beneden en riep: “Kijk! ... hier is nog een bunzing jongen!” Daarmee gaf hij aan dat deze 'marterachtige' toen ook al niet zo algemeen meer voorkwam. De soort werd in die tijd zwaar vervolgd vanwege zijn pels en vermeende schadelijkheid. En dat gold voor alle marterachtigen.

In het verdere verloop van mijn leven zijn de waarnemingen van deze soort gemakkelijk te tellen geweest. Met de wezel, hermelijn, das en Amerikaanse nerts heb ik de meest bijzondere dingen meegemaakt, maar met de bunzing was dat anders. Natuurlijk heeft dat ook te maken met het feit dat de bunzing vrijwel uitsluitend in de nacht actief is. Soms liet hij een 'schimp' zien in de lichtbundels van een auto of fiets, of tijdens een stille boottocht door de Biesbosch. Maar daar is de laatste jaren verandering in gekomen....

29

Een jaar of wat geleden liep ik door de velden tussen Almkerk en Woudrichem. Vlakbij een griend vond ik een dood geschoten bunzing mannetje, ter grootte van een 'driekwart haas', een flinke dus.

Zes jaar terug fietste ik, na een nachtelijke amfibieĂŤntocht, door de Crobse Waard onder aan de Waaldijk omhoog. Het was die nacht zo donker dat ik een Maglite voor extra licht aan het stuur had geklemd. Opeens schoot een lichte schicht rakelings langs het voorwiel naar beneden. Heel even dacht ik aan een kat, maar het moet de lichte ondervacht zijn geweest van een bunzing die oplichtte in de lichtstraal van de lamp. Ik zag ook dat hij zich anders voortbewoog en zag hem in de straal van de Maglite naar beneden vluchten richting het daar aanwezige grote water waar hij in plonsde om in een rietkraag te verdwijnen.

De laatste jaren monitor ik, samen met Piet Huitema, de Natura-2000 gebieden: Zouweboezem, Polder Achthoven, Uiterwaard Achthoven en Diefdijk. We vonden in deze gebieden de laatste drie jaar ook driemaal een dode bunzing; waarschijnlijk gevangen en gedood door de mens in een muskusrattenklem of doorloopval en in het veld achtergelaten voor een buizerd.

In 2017 zagen we in Polder Achthoven een nest van zeven jonge bunzings bij daglicht door het ruige maar korte grasland 'stofzuigeren'... (supersnel door elkaar bewegend), een bijzondere voorstelling. Wanneer ik bij deze waarnemingen ook nog de verkeersslachtoffers optel die jaarlijks tussen Hellouw en Beesd op de weg zijn te vinden (vooral in het voorjaar) lijkt het erop dat de bunzingstand in dit deel van het rivierengebied is toegenomen.

30

In de nazomer van 2018 stond ik samen met Ina op een camping in Zeeland. Om een uur of negen in de ochtend vogelde ik al fietsend op een rustige landweg tussen akkers bouwland. Aan weerszijden van de weg lag een droge sloot.

Het zonnetje scheen flauw en het was er heerlijk rustig.... totdat ik wat verderop drie blauwe reigers op de weg en berm zag foerageren. Even stoppen en kijken dacht ik, hier moeten muizen of kikkers zijn. Terwijl ik daar zo stond zag ik ook een bruin-gelig bolletje in de graskant zitten. Voorzichtig wat dichterbij gekomen keek ik nog eens ... en er kwam beweging in het bolletje. Het bolletje begon als van een op hol geslagen spanrups stofzuigerbewegingen te maken en draaide zich om.

Ik zag dat het een flinke bunzing was (mannetje), die in mijn richting door de berm foerageerde en uiteindelijke de weg overstak en achter een berg kippenmest verdween. Omdat ik toch op een kruising van landbouwwegen stond, sloeg ik rechtsaf om de tocht te vervolgen, zonder de bunzing die me nog niet gezien of geroken had te verontrusten. En dat bleek geen slecht idee, want toen ik even later terugkwam om naar prooiresten te zoeken, zag ik net op tijd de bunzing weer achter de hoop kippenmest tevoorschijn komen om zijn voorstelling te herhalen! Met zijn fraai zwart-wit getekende kopmasker en zijn door de zon beschenen gele onderpels met donkere dekharen zag het dier er schitterend uit!

Mijn rustige manier van doen had tot tweemaal toe prachtige waarnemingen opgeleverd. De bunzing, ulk of stinkotter zoals hij vroeger ook wel werd genoemd, was eindelijk eens goed in beeld gekomen!

Tip: Belangrijk bij een 'dichtbij ontmoeting' met wilde zoogdieren is het moment van zien. Je moet dan verstijven en absoluut niet meer bewegen. Zoek ook geen oogcontact! Verder speelt de wind een rol: geen wind of tegenwind zijn de beste omstandigheden. â?€

31

Kwestie van kiezen 2 Martijn en Nicole Scherff

Hierna leest u een ingezonden reactie van de familie Scherff op het stuk ‘Kwestie van kiezen’ door Herman van Krieken in het vorige nummer van ’t Altenatuurtje.

Wij zijn Martijn en Nicole Scherff en wij wonen samen met onze 5 kinderen op de Schoenriem. Op 18 oktober 2019 hebben wij een open dag gehad van onze nieuwe opgestarte boerderij. Dit was voor ons een lang gekoesterde droom en een prachtige dag met vele enthousiaste bezoekers. Een dag later kregen wij ons clubblad van Altenatuur binnen en schrokken we enorm over het eenzijdige negatieve verhaal over onze boerderij. Dat deed ons verdriet. Te meer omdat wij, toen we in 2016 weer terug in het land van Heusden en Altena zijn gekomen, lid zijn geworden bij Altenatuur. Na de aankoop van de boerderij zijn we ruim 2 jaar bezig geweest om alle vergunningen in orde te maken. O.a. de natuurbeschermingsvergunning, watervergunning, gezondheidstoets GGD, omgevingsvergunning en milieuvergunning zijn allemaal aan de orde geweest. Daarnaast heeft er een omgevingsdialoog plaatsgevonden met de direct omwonenden over onze bouwplannen. Alle buren gunden het ons van harte, fijn om in zo’n omgeving te kunnen wonen en werken. Ook in onze bedrijfsvoering proberen wij zoveel mogelijk duurzame keuzes te maken. Er zijn zonnepanelen geplaatst die voldoende stroom opwekken om ons huis en ons gehele bedrijf te voorzien van 32 32

elektriciteit. Er zijn 2 warmtewisselaars geplaatst die ervoor zorgen dat een groot gedeelte van al het stof en ammoniak wordt opvangen. We hebben ramen in de stallen gemaakt, hierbij geeft het daglicht zowel de kippen als onszelf meer plezier in de stal. Al het tarwe dat we voeren komt uit het land van Altena. Van de mest wordt weer stroom gemaakt. Door onder andere deze keuzes heeft onze stal het predicaat Duurzame Stal gekregen. In eerste instantie zouden we ook een uitloop willen maken aan onze stallen, maar omdat er onvoldoende vraag was vanuit de consument naar deze kip konden we dat helaas niet realiseren. Zo zijn er nog veel meer zaken te noemen waarin we zoveel als kan duurzame keuzes maken, denkend aan brandveiligheid, dierenwelzijn, kringlooplandbouw enz. Ook in samenwerking met Altenatuur is er in de afgelopen jaren een uilenkast geplaatst waar een kerkuil huist en we hebben ook meegewerkt aan het patrijzenproject bij ons in de polder. Al met al hopen wij hier op De Schoenriem ons gezin groot te mogen brengen in het mooie agrarische en natuurlijke landschap. Samen met elkaar kunnen we daarin veel bereiken. Wij zijn blij dat het bestuur van Altenatuur hier ook zo over denkt.

33

Nieuw duurzaam 'streekproduct' Stephanie Niessing

Altena is sinds eind november een energieproducent rijker. De familie Van Bergeijk heeft zich aangesloten bij Altena Nieuwe Energie. De energie van hun 1.900 zonnepanelen in Werkendam is daardoor te koop voor inwoners van Altena. Langzaam maar zeker begint een nieuw streekproduct te ontstaan: groene stroom.

Ad en Merie van Bergeijk werden geïnspireerd door het voorbeeld van De Bloemplaathoeve in Almkerk. Ad: ‘Het idee om de daken van onze schuren te gaan gebruiken voor zonne-energie speelde al een tijdje. We koelen en drogen in die schuren de opbrengst van ons land: aardappelen, vlas, blauw maanzaad, uien, noem het maar. Ons eigen verbruik is zo’n 100.000 kWh per jaar, da’s best veel. Dus ben ik op de open dag bij Christian van Winden gaan kijken. Hij heeft voor hun boerderij alles secuur uitgezocht en ons in contact gebracht met Altena Nieuwe Energie. Vandaaruit ging het balletje rollen.

Ad en Merie van Bergeijk

34

Merie vertelt over hun keuze om de energie te leveren aan Altena Nieuwe Energie: “Wijzelf wonen helemaal vrij en omringd door water in de Biesbosch, op een geweldige plek. Maar wij kijken ook uit op de Amercentrale, waarvan steeds duidelijker wordt dat de biomassa die ze daar stoken helemaal niet duurzaam is.

Ik verbaas me er nog steeds over hoe nonchalant mensen met de natuur omgaan.

Wandelend met de hond ruim ik de troep bij elkaar, dat is soms wel een vuilniszak vol… Dan vraag ik me af: je gaat naar buiten om van de natuur te genieten, en dan laat je gewoon je rotzooi slingeren? Onbegrijpelijk!

Voor ons als gezin - wij komen alleen met een boot bij ons huis - is bovendien zelfvoorzienend zijn iets waar we over nadenken. Hoe maak je slim gebruik van wat er is, en zorg je ervoor dat je jezelf redt? Je wilt zo min mogelijk afhankelijk zijn. Dat zette ons wel aan tot denken over hoe het anders kan en dan besluit je op een gegeven moment: wij gaan zelf stroom opwekken. Duurzaam. En omdat we meer dan genoeg opwekken, kunnen we dat doorverkopen aan de mensen in Altena, en wordt ook Altena wat meer zelfvoorzienend. Het is mooi om een bijdrage te kunnen leveren.”

Kijk ook eens op www.altenanieuweenergie.nl! ❀

20202020202020202020202020202020

Het bestuur van Altenatuur en de redactie van 't Altenatuurtje wensen u een duurzaam 2020 toe!

20202020202020202020202020202020

202020202020202020202020202020202020202020020202020

202020202020202020202020202020202020202020020202020

35

De eikenprocessierups Jan van Duren (Natuurinclusief Altena)

Afgelopen zomer zorgde de eikenprocessierups in het hele land voor veel overlast. Veel mensen gingen naar de huisarts met klachten van jeuk en benauwdheid. In de media werd veel bericht over de eikenprocessierups en veelvuldig kwamen dezelfde vragen naar boven: hoe kan het dat de eikenprocessierups nu ineens voor zoveel problemen zorgt en hoe kan dit worden voorkomen? Eikenprocessierups is dan ook een van de meest gebruikte woorden van het jaar.

De eikenprocessierups is de larve van de eikenprocessievlinder (Thaumetopoea processionea L.). De eikenprocessievlinder heeft zijn naam te danken aan de rupsen die in optocht (in processie) op zoek gaan naar voedsel (eikenbladeren). Eikenbomen met eikenprocessierupsen zijn eenvoudig te herkennen aan de spinselnesten met vervellingshuidjes en brandharen. Na verpopping zet het vrouwtje van deze nachtvlinder, in de late zomer en herfst, haar eitjes af in eikenbomen 1).

De overlast van de eikenprocessierups wordt voornamelijk veroorzaakt door de brandharen. Wanneer mensen in contact komen met de brandharen kan jeuk, huiduitslag, irritatie aan de ogen of aan de luchtwegen ontstaan. In de periode van half mei tot en met juli kan dit optreden door het vrijkomen van brandharen, later in het seizoen kunnen (lege) spinselnesten in combinatie met wind voor problemen zorgen.

36

Tot voor 1980 kwam de eikenprocessierups helemaal niet voor in Nederland. Door een aantal factoren heeft deze soort (vanuit BelgiĂŤ) steeds verder kunnen oprukken richting het noorden van Nederland.

Een van de hoofdzaken is dat het klimaat in Nederland de laatste 30 jaar flink is veranderd ten gunste van de eikenprocessierups. Hierdoor werd Nederland een geschikt leefgebied voor de eikenprocessierups. Daarnaast waren de zomers van 2018 en 2019 extreem warm en droog, waardoor de rupsen goed konden volgroeien tot vlinders en veel nakomelingen kregen. Deze extreme toename in het aantal eikenprocessierupsen zorgde afgelopen zomer voor de problemen.

Niet alleen de verandering van het klimaat verklaart dat de eikenprocessierups zo snel is opgerukt naar het noorden. Er speelt nog een andere belangrijke oorzaak waarom dit zo snel is gegaan. Eiken worden vaak in grote aantallen langs wegen en in lanen geplaatst. Deze vorm van monocultuur is ideaal voor de eikenprocessierups, je kunt het zien als een soort snelwegen waarlangs de soort zich gemakkelijk kan verspreiden en oprukken.

In het verleden zijn er vaker problemen geweest met boomsoorten die in groten getale zijn aangeplant, denk aan de iepenziekte en de essentaksterfte. Toekomstige problemen kunnen voorkomen of verzacht worden door onderbreking van monoculturen, dan is een gevoeligheid voor schimmels, virussen, bacteriĂŤn en insecten veel kleiner. Zieke of dode bomen kunnen vervangen worden voor een ander soorten. Het kappen van gezonde bomen is niet wenselijk, gezien hun waarde voor de biodiversiteit.

Tenslotte heeft de overlast van de eikenprocessierups zulke grote vormen kunnen aannemen door de sterke afname van de biodiversiteit. Het aantal insecten in Nederland is de laatste 30 jaar met 70% afgenomen. Dit heeft vergaande consequen-ties voor de natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups, zoals sluipwespen en vogels.

De gemeente Altena wil de eikenprocessierups (en de volwassen mot) op een natuurlijke manier bestrijden, met behulp van insecten, vogels en vleermuizen. De natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups zijn gebaat bij een groene leefomgeving met een afwisseling van hoge en lage struiken en veel bloemen. Dit biedt hen voedsel, veiligheid en nestgelegenheid. Daarom gaat de gemeente Altena de bermen in Sleeuwijk (hier staat 90% van de eikenbomen van Altena) anders beheren (maaien en afvoeren), zodat er meer bloemen tevoorschijn komen. Bepaalde stukken worden ingezaaid met inheemse bloemenmengsels.

37

Samen met Natuurinclusief Altena zijn er 92 vogelnestkasten en 25 insectenhotels bevestigd aan de eikenbomen die het dorp rijk is. Op 30 oktober 2019 heeft wethouder Roland van Vught de eerste nestkast opgehangen aan Transvaal in Sleeuwijk.

Gemeente Altena heeft een prachtige reportage gemaakt van deze gebeurtenis en die is te vinden op: https:// www.youtube.com/watch?v=c46p6GIYQk. Het ophangen van de nestkasten is een proef om te kijken of het bestrijden van de eikenprocessierups met vogels effectief is.

Tijdens de jaarlijkse schoonmaak zal gekeken worden hoeveel nestkasten er daadwerkelijk gebruikt zijn om jongen groot te brengen. Als het aantal bewoonde nestkasten stijgt en de overlast vermindert, is de proef geslaagd. De komende jaren houden wij u op de hoogte van de resultaten in Sleeuwijk.

Tenslotte zijn er bij de huizen aan Rijksstraatweg, Transvaal en Eikenlaan flyers door de bus gedaan om de bewoners op de hoogte te stellen van de voorgenomen acties en informatie aan te dragen hoe men de tuin aantrekkelijk kan maken voor de natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups.

Natuurinclusief Altena is op zoek naar enthousiaste vrijwilligers die willen helpen bij het onderhouden en het monitoren van de nestkasten in Sleeuwijk. Mocht dit iets voor u zijn stuur dan een mailtje naar natuurinclusiefaltena@gmail.com. â?€ Bron: 1 ) groenkennisnet.nl

38

F L O R A Het is echt iets van de laatste jaren. Het verschijnsel van het gele lint langs de vangrail op de snelweg. Maar ook op andere plaatsen komt het voor. Plantjes met gele bloemen. Vanaf juni. Massaal soms. Invasief? Na de bloei vormen zich zaadjes met vruchtpluis. Zou dat het geheim zijn van de snelle opmars? Een zuchtje wind, en ...... De plant als geheel ziet er wat ‘slordig’ uit. Een wat houtig steeltje onder. Daarboven wat groene stengels met de bloemen en blaadjes. Heel smal, die blaadjes. Iets getand en soms wat stengelomvattend. In de top de gele bloemen. Ze lijken wel op die van Jakobskruiskruid. Maar nu met veel meer bloemblaadjes. Soms wel 13! Goed te tellen aan de knoppen. Nu een lastige naam: Senecio inaequidens, een composiet. Trek hem maar eens uit de grond (alleen als er veel staan). Nu kun je er mee vegen!

Bezemkruiskruid. ❀ Jan van Haaften

39

Stikstofcrisis Johan Koekkoek

De dampkring bestaat voor bijna 80% uit stikstof, N2.

Stikstof is inert gas: je ademt het in en het komt er zo weer uit. In lucht zonder stikstof stik je. Vandaar de naam stikstof.

Stikstof is de grondstof voor het plantenvoedsel ammonium NH4+ en nitraat NO3-. Ammonium en nitraat ontstaan in de bodem als bacteriën hun werk doen en organisch materiaal afbreken.

dampkring: 78% stikstof 20% zuurstof restant overige gassen

40

Mest: urine.

Urine bevat veel stikstof in de vorm van ureum, CH4N2O. Zodra ureum met lucht in aanraking komt ontstaat er ammoniak NH3. Dit ruik je.

Als urine rechtstreeks in de bodem komt dan gaan de bacteriën onmiddellijk aan het werk om de ammonium om te zetten richting nitraat. Er treedt altijd verlies op doordat er ammoniak vervluchtigt. Maar de meeste ammonium wordt óf rechtstreeks opgenomen door plantenwortels óf door bacteriën omgewerkt tot nitraat.

Nitraat is het plantenvoedsel waar alle planten van groeien. Waar wij en onze dieren vervolgens weer van leven.

Mest: poep.

Nu de poep. Hierin zit vooral fosfaat. Fosfaat is heel belangrijk voor de levensprocessen van alle planten en dieren. Bij het gescheiden houden van poep en urine is de kans dat ammoniak vervluchtigt minimaal.

Nu de crisis…

Mest Als ammoniak in de lucht komt, slaat deze uiteindelijk met de regen neer. Dan wordt ammoniak omgezet door bodembacteriën richting ammonium en ontstaat er nitraat.

Planten die snel groeien en groot worden gebruiken bijna al het beschikbare zonlicht, zodat de 'schraallandsoorten' totaal geen kans meer krijgen. Brandnetels en zogenaamde ruigtesoorten bepalen het landschapsbeeld.

Bij de schraallandsoorten horen ook de schraallanddieren.

Denk bijvoorbeeld aan de pinksterbloem, waardplant van de oranjetip.

Uitlaatgassen Naast ammoniak uit dierlijke mest komt ook stikstof uit schoorstenen en uitlaatpijpen, dit zijn de zogenaamde stikstofoxiden of NO-xen. Deze ontstaan bij verbranding van fossiele brandstoffen. Stikstofoxiden worden uiteindelijk omgezet in plantenvoedsel.

Dus ook met het hierboven geschetste resultaat…

Vervuiling Als er teveel nitraat in de bodem komt dan kan dit niet allemaal door planten opgenomen worden met het gevolg dat het uitspoelt. De groene algen in de sloten groeien daardoor heel hard. Sloten groeien dan dicht en al het leven onder water sterft. In drinkwatergebieden spoelt het overtollige nitraat ook naar diepere lagen en vervuilt daardoor het drinkwater.

Slotsom.

Bedwing het loslaten van stikstof uit mest, schoorsteen en uitlaat. ❀

41

Ruimte voor schone energie Herman van Krieken

Het bestuur van Altenatuur wil in principe nietsontziend volgooien met zonneparken dat de gemeente medewerking verleent te dwarsbomen. In lijn met de criteria van aan het plaatsen van windmolens in de de rijksoverheid vinden wij dat zonnegemeente Altena ongeacht de plaats parken niet gepland moeten worden in waar deze komen te staan. Ik denk daar natuur en landschap. Daarin worden wij heel anders over en wil dat alleen doen gesteund door onze eigen raad van advies, op plaatsen waar mensen en dieren er zo door Marjan Minnesma van Urgenda en weinig mogelijk last van hebben. Dit door Rijksadviseur voor het Landschap geldt natuurlijk ook voor zonneparken. Ik Berno Strootman. Landbouwgronden zullen noem het ook wel ‘concentratie van bovendien hard nodig zijn zodra de overlast op de juiste plaats’. Gelukkig overstap wordt gemaakt naar meer word ik in mijn mening gesteund door de extensivering.’

Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC) van directeur Jaap Dirkmaat. In mei 2018 schreef VNC al: Rond de Dag van de Duurzaamheid, 10 oktober, ontving ik van VNC een brief ’In Nederland is geschikt dakoppervlak aanwezig voor maar liefst 270 miljoen inzake de herfstactie van 2019:

42

‘Het klimaat verandert en vereist een snelle wereldwijde energietransitie, wil de schade voor toekomstige generaties nog enigszins te overzien zijn. Maar deze transitie mag geen extra wissel trekken op de toch al wankele biodiversiteit, wereldwijd en in ons land in het bijzonder. Als één van de meest welvarende landen heeft Nederland de rekening betaald door in te leveren op natuur en landschap. Met als resultaat dat ons land één van de natuurarmste en dichtstbevolkte landen op aarde behoort.

De VNC heeft er inmiddels een dagtaak aan om de veel te gemakkelijke weg namelijk landbouw en landschap

zonnepanelen, terwijl momenteel op slechts op 1% van deze daken zonnepanelen liggen. Het benutten van al het geschikte dakoppervlak is niet voldoende om Nederland CO2-neutraal te maken, maar wel om twee keer aan de totale elektriciteitsbehoefte van alle Nederlandse huishoudens te voldoen. Daarnaast kunnen dus vuilnisbelten, geluidsschermen/-wallen en braakliggende gronden benut worden.

Pas dan komen landbouwgronden in aanmerking. Wij nemen met ontzetting en grote zorgen waar dat vele ingenieursbureaus en andere (buitenlandse) ondernemingen geld verdienen aan de besluiteloosheid van overheden in alle

bestuurslagen. Zij laten hun oog vallen op gronden die goedkoop zijn en makkelijk kunnen worden aangehaakt op het elektriciteitsnet. Daarnaast zoeken zij boeren die geen opvolger hebben en hun pensioen zien naderen. Het betreft overwegend boeren in waardevolle landschappen, waar een opvolger slecht gevonden wordt. Wij vernemen graag van de verantwoordelijke ministers hoe zij zich denken te houden aan natuurbeschermingsverdragen, de Europese richtlijn voor de goede landbouwpraktijk en het klimaatverdrag van Parijs, en hoe zij voorkomen dat de wildgroei van zonneparken het verzet mobiliseert dat zij eigenlijk niet kunnen gebruiken.’

Ik ben het helemaal eens met VNC en roep het bestuur van Altenatuur op om zich te laten leiden door rationele overwegingen in het belang van natuur en landschap. Het huidige college van B&W van Altena zit op de lijn van VNC en wil eerst alle daken in Altena benutten om pas daarna te kijken wat er nog meer nodig is voor een verantwoorde energietransitie. Op 20 januari wordt de energieopgave besproken in Fort Altena tijdens een beeldvormende Altenatafel en kan Altenatuur haar visie naar voren brengen. Ik ga ervan uit dat gezamenlijk naar de juiste oplossingen wordt gezocht die recht doen aan de belangen van alle belanghebbenden.

Persoonlijk ben ik er steeds meer van overtuigd dat drie of meer grote windmolens langs de A27 tussen Werkendam en Nieuwendijk in de nabije toekomst noodzakelijk zijn om onze energiedoelstellingen te realiseren. Aan

de westzijde langs de A27 wonen geen mensen en is afdoende ruimte. Als we ver genoeg van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (forten) blijven en daar niet meer laagvliegen met onze belastinggelden (Apaches en Chinooks) dan liggen er realistische mogelijkheden voor windturbines. Vogeltrek is daar niet aan de orde en vormt dus geen belemmering.

Vleermuizen hebben lijkt mij weinig te zoeken langs de A27 met z’n kale bermen en akkers. Het lijkt mij in onze gemeente Altena de beste plaats voor windmolens omdat daar zo weinig mogelijk mensen en dieren last hebben van het geluid, de slagschaduw en de ronddraaiende wieken. Zien doe je dergelijke grote objecten bijna altijd in Altena, zie de drie grote windmolens in Boven-Hardinxveld die vanuit Babyloniënbroek te zien zijn, net als de vijf relatief kleine windmolens in Waalwijk.

Drie of meer grote windmolens samen met bewustwording, energiebesparing, zonnepanelen op de juiste plaatsen en energie uit waterkracht maken dat we dan een eind op weg zijn om de energietransitie in Altena handen en voeten te geven zoals van een verantwoorde samenleving in Altena verwacht mag worden. ❀ Noot van het bestuur hierbij: Het bestuur zal deelnemen aan de Altena-klimaattafels en daar wel degelijk aandacht vragen voor een goede afweging van waar en in welke mate duurzaamheidsmaatregelen (windmolens, zonneparken) worden getroffen, uiteraard in goede afstemming met bewoners.

43

Uilenlessen op school Rinus Punt

Rinus Punt vertelt over uilenlessen op de basisschool. Hoe is dat zo ontstaan? En: wat maak je eigenlijk mee, als je overal in Altena uilenlessen verzorgt? Op stap met Rinus Punt en Henk van Diest, de uilenmeesters van Altenatuur! (red.)

Hoe het begonnen is? “Opa, wil je bij ons in de klas vertellen over uilen?”

Een vraag van Constance, 7 jaar. Je wilt wel, maar dat is zomaar niet geregeld. Kasten van steen- en kerkuil in elkaar gezet. Mijn opgezette uilen erbij. Braakballen wezen rapen. Een beetje voorbereiden. En daar gingen we op pad. We hebben het nu over 2007: groep 5 van christelijke basisschool ‘De Kandelaar’ in Rijswijk (nu afgebroken). Alweer twaalf jaar geleden. Het was voor mij een hele onderneming. Je bent geen leraar en alles gaat interactief. Het was geweldig. Kinderen luisterden ademloos en hadden allerlei vragen over uilen. De armen bleven omhoog. Pluizen was een feestje. Vele botjes werden gevonden in de braakballen en later opgeplakt op een zwart vel papier. Het was zo’n succes dat meerdere scholen volgden. Zelfs braakballen pluizen met uilenverhalen op kinderfeestjes. Maar ook les op basisschool ‘De Morgenster’ bij meester Henk van Diest. Altijd een fijne klas met een enthousiaste meester. Maar meester Henk ging met pensioen. Mooie tijd om te stoppen? Echt niet!

Meester Henk (ook lid van onze vogelwerkgroep) had grote plannen. We gingen samen door met uilenlessen geven. Er kwam een stick bij. Het digibord werd gebruikt. Echt professioneel.

Op vijf november 2019 staan we weer klaar voor de eerste les van dat jaar. Henk zou na afloop zeggen: “Nu nog 17!”. Deze les was op basisschool ‘Het Baken’ in Werkendam, twee groepen 5. Henk moest hier zien te overleven zonder koffie. Maar het lukte hem. De uitleg van de 44 bosuil met zijn prachtige roep. Het zoekplaatje van een dode boom met

daarin een takkeling werd niet gevonden. Daar kwam de juf met het voorstel om op de tafeltjes kranten te gebruiken. Dat scheelde veel braakballenvuil op tafel en vloer. Tweede les op ‘Het Baken’ was bij meester Piet, ook een leuke groep. In deze klas wisten de kinderen drie van de vijf uilen te noemen. Die vraag stel ik de kinderen namelijk altijd: welke uilen komen op ons eiland voor. Kerk-, steen- en bosuil wisten ze, rans- en velduil niet. Meester Piet kon precies de stem van Meneer de Uil (we hebben hem altijd bij ons) nadoen. De kinderen geloofden het zelfs toen hun meester vertelde dat hij dat ook op TV had gedaan!

Wat een mooie ochtend hadden we op basisschool ‘Eben-Haëzer’ in Woudrichem. Henk was in supervorm.

Eén en al enthousiasme. Fijne kinderen.

En juf Marjan genoot met haar kinderen van onze les over de uilen. De tekening op het bord van het uiltje voor de uilenles had één van de kinderen getekend (zie foto). Het was een les van 9.00 tot 12.00, maar hij was zo om.

Ook hier gingen weer 25 kinderen met een tekening van het skelet van een muis en een zakje botjes van de uitgepluisde braakbal naar huis. Hoe zullen ze daar reageren als het zakje botjes wordt opengemaakt?

In Dussen op basisschool ‘De Peppel’ ook weer een fijne les met 25 enthousiaste kinderen. Het mysterieuze van onze uilen boeide de kinderen. Heel mooi als wij zo voor de klas staan en al die hoofdjes zien waarvan je de spanning kunt aflezen. Jammer dat de juf de kinderen niet kon helpen met de vijf uilen die bij ons voorkomen.

Twee soorten werden er maar genoemd. “Meester Rinus, als je hoog in de schuur bij de uilenkast bent en de tas met uiltjes valt, zijn ze dan allemaal dood?” Ik kon ze geruststellen dat dat nog nooit gebeurd was. Ik vertel namelijk aan de kinderen met mijn uilentas om mijn nek en mijn handschoenen aan hoe we de kasten controleren, boven in hoge schuren.

Handschoenen zijn nodig als de uiltjes met hun scherpe klauwen de kast uit moeten om schoon te maken. En wéér sloten we een les af met kinderen die allemaal hun hand omhoog staken toen Henk vroeg: “Als wij over 10 jaar achter onze rollator lopen…, wie gaat er dan onze uilen verzorgen?”

45

Voor de volgende les verlaten we ons eiland: ‘De Koelmanschool’ in Gorinchem. Dat doen we graag. Het is namelijk de school waar juf Adriëtte les geeft. Haar man, Jos Schenkeveld, is veldmedewerker bij Brabants Landschap en vroeg ons of wij bij zijn vrouw een uilenles wilden geven. Deze positieve man kun je geen nee verkopen. Ademloos luisteren 33 kinderen naar de uitleg van meester Henk over uilen. Dat de ransuil maar een luie uil is. Hij maakt niet eens zijn eigen nest maar gebruikt een kraaiennest. En is er zo’n nest bij jou in de tuin dan slaap je niet, want de hele nacht roepen/piepen de jonge uiltjes om eten. Henk boeit de kinderen door met zijn stem harder of juist zachter te praten, een echte leraar!

Deze klas had ook een jarige: David (zie foto). Hij trakteerde de klas en ook ons op een heerlijke appelflap. Hij wist niet dat wij in de lerarenkamer al een dikke koek en chocolade op hadden.

Op de vraag van mij waarom de ransuil zo vreemd draait met zijn kop in het filmpje, komen de leukste antwoorden: hij is verliefd, hij heeft jeuk, hij slooft zich uit voor een vrouwtje... Ook het goede antwoord kwam: hij reageert op gevaar. Ook vertelt Henk over de ransuil als wijze uil, over sierpluimpjes die geen oortjes zijn, over bomen vol roestende ransuilen… De Griekse euromunt met het steenuiltje erop mocht David voor zijn verjaardag mee naar huis nemen.

Ook braakballen en pluismateriaal gingen mee om op zijn feestje met kinderen uit te zoeken. Na zo’n ochtend kijk je met tevredenheid terug.

WAT IS HET VAK VAN LERAAR TOCH MOOI!

46

Na de weidevogelvergadering bij Rens Kolf in Uppel was er geen tijd voor napraten: in Genderen wachtte groep 5 op ‘Het Fundament’ op ons.

Door omstandigheden hadden we er geen juf bij. Dus Henk was nu écht de meester. Dat er een groep ransuilen in Genderen roestte, wisten verschillende kinderen. Bij de kerk en achter ons huis in een boom zitten ze.

De uil met de oortjes. Jammer dat de techniek ons regelmatig in de steek liet. Een jongen die vlak bij me zat wist aardig veel van onze uilen. Terwijl

Henk vertelde zei hij al wat hij wist: o.a. kleur ogen en de ogen zitten vast in de kop, pluimpjes zijn geen oren, het draaien van de kop. Voor de rest een fijne les met 16 kinderen waarvan één meisje het niet zag zitten om te pluizen. Gelukkig kon ik haar blij maken met een Griekse euro met het steenuiltje erop. Enthousiast gingen de kinderen met hun pluisspullen naar huis. Wij nog een bak koffie en ook naar huis, de volgende dag weer een nieuwe les…

In Hank werden we op ‘De Bolderik’ vriendelijk ontvangen door de conciërge. Uilenspullen uitladen en eerst een bakkie. Om 9.30 zaten 26 kinderen in hun klas op ons te wachten. Bij de uilensoortenvraag werden er twee genoemd namelijk de kerk- en de bosuil. Een jongen zei dat de ransuil is een soort inbreker is, hij kraakt zomaar andermans huis! Henk vraagt altijd of de kinderen bang zijn voor enge geluiden, maar het enge geluid van de kerkuil maakte de kinderen in deze klas niet bang. Ook een leuke enthousiaste klas. Pluizen was een feest. Ze wisten niet van ophouden.

Onze braakballenvoorraad mindert nu wel snel. Vooral nu veel kinderen een extra braakbal meenemen. Je kunt toch geen nee zeggen tegen kinderen die voor hun broertje of zusje ook een braakbal mee willen nemen?

In Woudrichem treffen we op ‘’t Ravelijn’ leerling Carlijn, de dochter van ons vogelwerkgroeplid Ron (zie foto). Haar herkennen was niet moeilijk: ze zat al te zwaaien toen we met onze uilenspullen nog op de gang stonden. Een heerlijk kind zo met haar klasgenoten. We hadden weer een hele ochtend, dus wij als leraren konden ons helemaal uitleven.

Meester Marco was onze tweede leraar tussen alle juffen. Fijn hem zo bezig te zien tijdens het pluizen met de kinderen. Er was zelfs een larfjesspaarder in de klas. Ivan had een hele voorraad op zijn tafel liggen. Voor we beginnen met pluizen, vertelt Henk dat er weleens larfjes in de braakbal zitten, maar dit jaar zijn het er wel érg veel! Leuk was het om te horen dat Carlijn de gekregen braakballen thuis gelijk ging uitpluizen! Weer een paar leraren die tevreden weekend gingen houden.

47

Een plezierige school om les te geven: ‘De Hoeksteen’ in Wijk en Aalburg, daar hingen de uilen al in de gang. Braakballen waren niet aan te slepen!

Als profs waren ze aan het pluizen. Op deze school met een ochtend- en een middagles was mijn emmer met braakballen bijna leeg. Prachtig hoe de kinderen met hun juffen Janine en Margriet bezig waren. Leuk was toen ik de middagklas binnenkwam en vroeg of Henk er al was, terwijl hij doodleuk op een stoeltje zat voor in de klas, als een stoute leerling. Ik keek glad over hem heen. De middaggroep wist na het filmpje over de velduil precies te vertellen hoe het zit met de ogen die vast in de kop zitten.

Toen wij binnenkwamen om alles op te bouwen, zei mijn gevoel dat het een drukke klas was daar op ‘De Prins Willem Alexanderschool’ in Eethen.

Maar… meester Henk wist met zijn jarenlange ervaring de kinderen geweldig te boeien. Het filmpje over het steenuiltje laat duidelijk zien hoe wij dit uiltje beschermen. Deze klas wilde graag weten waar in Eethen en Drongelen onze kastjes allemaal hangen. Leuk dat je nu kinderen in de klas tegenkomt die je ook met steenuilencontrole thuis hebt gezien.

“Meester, bij ons hangt ook een kastje!” En: “Bij mijn oma ook!” Of: “Opa heeft ook zo’n uil in de kamer staan.”

48

Een superenthousiaste klas troffen we in Almkerk op ‘De Uylenborch’. Veel vragen over de uilen. Veel interesse over de 22 ransuilen die op dat moment in een boom in Almkerk roesten. Over de recordkast met 10 jonge kerkuilen in Giessen laten we mooie beelden zien op het digibord. Dan vertel ik de kinderen over deze kast, hoe we die hebben geplaatst en waarom daar. We vertellen dat bij controle bleek dat één kerkuiltje het niet gehaald had. Henk vertelt dat het bij gebrek aan muizen weleens gebeurt dat de kleinste wordt opgegeten door zijn broertjes en zusjes. De oorzaak van het verloren jong kon ik deze leerling niet vertellen, want er zijn dit jaar zo veel muizen dat voedselgebrek de reden niet kon zijn. Ook

op de vraag: “Welk uiltje zouden júllie een stukje muis geven?” zeggen alle leerlingen “Het kleintje!” Maar in de natuur is dat niet zo: eerst de grootste. En als er genoeg voedsel is, dan komt ook de kleinste aan de beurt.

Voor we met de les begonnen, hoorde ik op ‘De Almgaard’ in Almkerk al verschillende uilensoorten bij naam noemen. Bij de vraag naar uilensoorten noemden ze er 4 van de 5 in Altena! Het werd een leuke ochtend. Leerling Thijs vertelde dat er bij hem thuis twee kasten hangen.

Wat bleek, bij hem thuis heb ik een steen- en kerkuilenkast geplaatst. En in het steenuilenkastje is inmiddels al gebroed. Thijs had ook een uiltje vast mogen houden tijdens de controle. Maar nog mooier… er is daar in de schuur een complete uilenzolder gemaakt speciaal voor de kerkuil. Echt mooi van deze gastgever! Ik hoop dat de kerkuil deze ruimte snel vindt. Een eigen zolderkamer met kast en roestbalken (zie foto), alles wat een uil kan wensen, geweldig! De les werd nog onderbroken… er was iets speciaals in de centrale hal. Daar stond Ozosnel, het paard van Sinterklaas. Weer een moment om niet te vergeten en een leuke onderbreking van onze les! (zie foto) Leuk hoe de kinderen reageerden op ‘De Ds. Joh. Groenewegenschool’ in Werkendam, toen Henk vertelde dat de ransuil zo streng kan kijken. Een leerling beaamde dit en zei dat ze blij was dat juf Florianne niet van die strenge ogen had! Mooi hoe kinderen soms met applaus reageren op het aantal jonge uiltjes. “Steenuil 2016: 130, 2017: 133, 2018: 134 en 2019… 166 jonge uiltjes! Dan de kerkuil. In 2016:

49

54, 2017: 57, maar in 2018…” - Henk wacht even - “…schrokken we erg, maar 29! Gelukkig vlogen er in 2019 wel 97 jonge kerkuilen uit!” Spontaan applaus! Pluizen was hier een feestje.

Er werd zelfs een kop van een vogel uit de braakbal gepeuterd (zie foto).

Voldaan gingen we naar huis, om de volgende dag nog de derde les op deze school te geven!

Onze voorlaatste les op de school waar Henk leraar was: ‘De Morgenster’ in Sleeuwijk. De ochtendles ging voorspoedig. Het voelen en aaien van de opgezette uilen was prachtig om te zien. Heel voorzichtig zie je hun handjes de uilen aanraken. We hebben namelijk een bosuil, twee ransuilen, een kerkuil en twee steenuiltjes bij ons, opgezet allemaal natuurlijk. Het leerzame filmpje over de hectometerpaaltjes langs de weg volgen de kinderen aandachtig. Er worden veel uilen doodgereden omdat ze jagen in de wegbermen. Door daar rolletjes op te monteren die draaien als de uil erop gaat zitten, wordt dit probleem verholpen, hogere zitstokken worden dan aangeboden voor de jacht, verder van de weg af. Het was ook dringen bij de bak met braakballenpluis. Hier konden de kinderen hun ontbrekende botjes vinden.

Na een heerlijke lunch bij Henk thuis begonnen we aan de laatste les. Lest best zeggen we. Toch deze keer niet, want de techniek liet ons in de steek.

Geen filmpjes. Een andere methode. Nog een juf erbij. Daarna een meester. Het lukte niet. Henk zijn hele systeem in de war! Voor mij geen probleem: lekker ouderwets interactief aan de gang! De techneuten waren nog druk bezig. Maar wat een vragen hadden de kinderen: hoe oud uilen worden, waarvan leven ze, waarom hebben ze vaste ogen in hun kop, ze draaien hun kop toch helemaal rond…. het ‘storingshalfuur’ vlóóg om!

Maar gelukkig: het systeem kwam weer op gang. Met een beetje tempo konden de kinderen nog lang genoeg pluizen.

Het was fijn om na afloop van de les nog een praatje met de directeur te maken en zo het lesseizoen af te sluiten. Er stonden daar drie tevreden mannen. Eén bijna-gepensioneerde en twee gepensioneerden. Hoewel je dat tijdens het seizoen van de uilenlessen niet zou zeggen…! ❀ 50

Waarnemingen van 26 september t/m 2 december 2019 Doorgegeven aan Rinus Punt Datum

Waarneming

26 1 2 3

Plaats en waarnemer

sept.

1 grote zilverreiger okt. 12 patrijzen okt.

1 wespspin okt. 18 patrijzen (klucht) 7 patrijzen (klucht) 6 okt.

7 boerenzwaluwen patrijzen (klucht) 10 okt.

1 fazant met 5 jongen 1 grutto 1 kolibrievlinder 1 albino-meerkoet 12 okt.

2 bosuilen 17 okt. 20 ransuilen 22 okt.

2 boomkruipers 23 okt.

1 distelvlinder 1 witte meerkoet

Andel, op het dak van de schuur, Cees van Andel Andel, weiland achter Smits Bouw, Cees van Andel Meeuwen, Chris en Ankie Treffers Genderen, Genderense dijk, op straat en Genderen, in de tuin, beide Huib v.d. Mooren Almkerk, nabij Doornse Molen, Arie Wezemer Almkerk, nabij de vijver/Alm, Henny FitiĂŠ Veen, in de tuin, H. Wijnstekers Giessen, t.o. industrieterrein, Sjaak Schreuders Woudrichem, in de tuin Afgedamde Maas, beide Carine van de Knijff Sleeuwijk, in de boomgaard, Hylke Tromp Almkerk, Marvin van Haaften Sleeuwijk, in de boomgaard, Hylke Tromp Giessen, industrieterrein, mevr. Van Vugt Roeiteam Blond, WSW, J. van Vugt

27 okt.

30 okt.

3 nov.

Genderen, voortuin, Ina en Martien van Wijk Genderen, in de tuin, Ina en Martien van Wijk Giessen, in de tuin, Lisette Kant Almkerk, tuin, Rob Mulder Woudrichem, in de tuin, Carine van de Knijff

1 sperwer 4 staartmezen 5 kramsvogels 1 putter 1 boomkruiper 1 grote bonte specht 1 ijsvogel

51

Datum 4 nov.

5 nov.

Waarneming 2 fazantenhanen 2 grote zilverreigers 4 blauwe reigers 4 buizerds 30 vinken 1 roerdomp 2 futen 1 roodborst 1 gaai

Plaats en waarnemer Uitwijk, Poortweg, Rob Mulder Genderen, ruziemakend in het weiland achter het huis van Ina en Martien van Wijk Genderen, waterwingebied, Ina en Martien van Wijk Uitwijk, Wijde Alm, Rob Mulder

vink 5 nov.

9 nov.

11 nov.

1 groene specht 7 patrijzen 8 patrijzen 6 patrijzen 9 patrijzen 18 patrijzen

13 nov.

14 nov.

16 nov.

8 grote zilverreigers 10 ransuilen 1 sperwer 5 fazantenhanen 1 fazantenhen 17 nov. 100 kramsvogels

staartmezen 1 ijsvogel 20 nov.

21 nov.

22 nov.

52

19 patrijzen 4 velduilen 18 patrijzen (klucht) 18 patrijzen (klucht) 7 patrijzen 8 patrijzen 20 fazantenhennen 6 velduilen 15 velduilen 25 patrijzen

Wijk en Aalburg, Klaverplak, Petra Furster Genderen, in de tuin, Jan van Beek Genderen, Langepad, Dussen, Peerenboom, beide tijdens roofvogeltelling vogelwerkgroep Veen, rotonde, Henk van Diest en Rinus Punt Genderen, Genderense dijk, nog steeds rond het huis van Huib v.d. Mooren Genderen, waterwingebied, Hans Brouwers Wijk en Aalburg, Molenstoep, Jan de Graaff Sleeuwijk, in de boomgaard, Hylke Tromp

Dussen/Almkerk, Korn Sleeuwijk, Munnikendreef, voor het huis, allen Gert-Jan en Greet Boer Eethen, Biesheuvelweg, Paul Raams Eethen, ten zuiden van Eethen Drongelen, achter de boerderij Drongelen, achter de boerderij Genderen, Kleiberg BabyloniĂŤnbroek, De Langen Bruggert Genderen, Kleiberg, allen door Henk Vos Wijk en Aalburg, Klaverplak, Huib v.d. Mooren Eethen, Oude Weidesteeg, naast plasdras BabyloniĂŤnbroek, Hillsestraat, beide Henk Vos

Datum 23 nov.

Waarneming 5 patrijzen 15 patrijzen

27 nov.

29 nov.

20 ransuilen 2 bl. kiekendieven (m) 2 slechtvalken 1 grote bonte specht

2 dec.

Plaats en waarnemer Babyloniënbroek, hoek Oude Weidesteeg Babyloniënbroek, Mosterdweg, beide Dick van Mersbergen Genderen, Susterenhof, Rien Bouman Dussen, Herman van Krieken Woudrichem, op kerktoren, Jos Quirijnen Dussen, tuin, Jeanette Pollema

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! ❀

Met vriendelijke groet, Rinus Punt 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

Bak ze bruin!

Eet pannenkoeken en help de patrijs…

Samen met Brabants Landschap wordt er graan biologisch verbouwd op vogelvriendelijke akkers en meel met windkracht gemalen in de Korenmolen Twee Gebroeders in Wijk en Aalburg.

De Liniewerkers helpen met het inpakken van de pannenkoekenmix. De opbrengst komt geheel ten goede aan maatregelen om de patrijs in onze streek te helpen.

Pakjes pannenkoekenmix van 500 gr. zijn voor €3,-- verkrijgbaar aan de bar in Fort Giessen tijdens de activiteiten van Altenatuur of te bestellen door een email te sturen naar: patrijspannenkoek@gmail.com.

U kunt de Pannenkoekenmix ook kopen bij SPAR Giessen-Rijswijk. ❀ 53

Op de vrachtwagen Herman van Krieken, vrachtwagenchauffeur en voorzitter Kringloopcentrum Altena

In november en december wordt er altijd erg veel ingeleverd bij Kringloopcentrum Altena in Almkerk. Parkeren is soms wat lastig door de vele klanten die met de auto komen.

Gelukkig kopen al die klanten ook veel in de winkel maar‌ helaas lang niet alles!

Regelmatig worden daarom materialen om niet afgevoerd naar andere Kringloopcentra of GaiN in Sleeuwijk. GaiN richt zich op (nood)hulp en wederopbouw.

54

Op het Kringloopcentrum in Almkerk hebben vrijwilligers een belangrijke rol want zonder hen zou het Kringloopcentrum Altena niet kunnen draaien. Helaas komt het voor dat vrijwilligers van de ene op de ander dag stoppen. In oktober overkwam ons dat met de chauffeur die rugproblemen heeft.

Bestuursleden springen in en zo kan het gebeuren dat bestuurslid Jan Koekkoek en zaterdagleidinggevende Henk Kraaijkamp de donderdag voor hun rekening nemen. De voorzitter is vrijdag vrachtwagenchauffeur om directeur Sjoerd Althuizius te ontlasten. Op 1 november meldde ik me om 10.00 uur. Sjoerd was druk in gesprek maar gelukkig wist Richard Stal wat ons te doen stond. We moesten drie adressen langs om spullen op te halen en we moesten materialen brengen en ophalen bij Syndion in Sleeuwijk.

Deze organisatie is er voor mensen jong en oud - met een lichamelijke en/of verstandelijke beperking.

Syndion ondersteunt hen zó, dat zij kunnen opgroeien, leren, wonen en werken op een manier die zij zelf prettig vinden.

Alles wat we moeten laden en lossen staat netjes op een lijst waarop we onze bevindingen aan kunnen tekenen. Als eerste reden we naar Sleeuwijk. Hier werden we hartelijk ontvangen door een groep mensen die aan de koffie zat. De leiding was behulpzaam en Richard wist precies wat er moest gebeuren. De mensen van Syndion prijzen de producten die we brengen. Tevens worden CD´s gerubriceerd en serviesgoed wordt netjes gewassen en geprijsd. Puzzels en spelletjes worden gecontroleerd. Ook worden kleine donkere meubelen geschilderd in bijvoorbeeld fel roze, zwart of wit. Donkerbruin verkoopt niet meer, maar zo zijn de meubelen weer aantrekkelijk! Elke vrijdag brengen we nieuwe voorraad en halen we spullen op die de winkel in kunnen. Hierna haalden we de goederen op bij de klanten en vervolgens reden we terug naar Almkerk om te lossen.

Op 8 november ging Raymond Betting mee. Hij woont in het Thomashuis schuin tegenover de Kringloop. In een Thomashuis wonen 8 à 9 volwassenen met een verstandelijke beperking op een zo gewoon mogelijke manier met elkaar samen. We gingen eerst bij Syndion lossen en daarna naar Dalm in Werkendam om ruim 600 kilo afval te storten. Elke week storten we afval dat door het Kringloopcentrum zelf betaald moet worden. Soms is het bijna 1.000 kilo afval in een week. Op jaarbasis kost dit het Kringloopcentrum ongeveer €8.000,-! We moeten hier arbeid en tijd in stoppen terwijl het eigenlijk regulier afval van burgers betreft. De vrachtwagen kost ons ook nog eens geld. Wat mij betreft is het niet reëel en eerlijk dat het Kringloopcentrum dit moet betalen.

55

We zijn daarom met de gemeente in gesprek om een oplossing te vinden.

Hierna gingen we naar een adres in Werkendam waar een ouder echtpaar kleiner ging wonen. Hun dochter hielp ons met sorteren en toonde begrip dat we niet alles konden meenemen. Als zaken niet te verkopen zijn, dan kunnen we die helaas niet accepteren. In de praktijk krijgen we nog steeds te veel mee op de route en krijgen we onverkoopbare spullen aangeboden in Almkerk, waardoor een deel moet worden afgevoerd naar Dalm.

Raymond is gelukkig altijd goed bezig bij de selectie, hij ziet elk vlekje en is zeker zo kritisch als de voorzitter om afval te voorkomen.

Na het lossen in Almkerk snel weer naar Syndion om te laden en ook nog langs een paar klanten om spullen op te halen. Weer lossen en daarna vier mooie kasten en klein spul ophalen bij een vriend die kleiner gaat wonen en niet alles meeneemt naar zijn nieuwe huis.

56

Een goedgevulde dag was het, je hoeft je bij de Kringloop nooit te vervelen! Het is leuk en afwisselend werk met een groep mensen die een mooie afspiegeling vormen van de maatschappij.

We kunnen trouwens altijd nieuwe vrijwilligers gebruiken. Lijkt het u wat? Neemt u dan contact op met Sjoerd Althuizius. Hij kan u vertellen wat de vele mogelijkheden zijn: een paar uur, een ochtend, een middag, een dag of meerdere dagen‌ het kan allemaal bij 'vrijwilligerssupermarkt' Kringloopcentrum Altena!

U zult er geen spijt van krijgen.

Interesse? Meer info bij: sjoerd@kringloopaltena.nl of 0183-403080 (Kringloop Altena). â?€

Aardappels van Altenatuur!

Natuur-inclusief geteelde aardappelen!

De beheercommissie van Altenatuur gaat samen met de Liniewerkers van Brabants Landschap, de zogenaamde Agro-Natuurbeheergroep, aardappels telen. Dat gaat gebeuren in de Struikwaard achter de kerk van Giessen. We willen daar een nieuwe manier van landbouw introduceren en wel de .... Strokenteelt.

We gaan vier gewassen in grotere of kleinere stroken verbouwen met werktuigen die een bescheiden druk uitoefenen op de bodem om verdichting te voorkomen. De gewassen worden pas gezaaid/gepoot als de afzet verzekerd is.

Voor 1000 tot maximaal 2000 vierkante meter zoeken we belangstellenden die voor â‚Ź 3,50 per vierkante meter een perceeltje aardappelen willen pachten. Minimale oppervlakte 10 m2.

We willen vroege, midden en late rassen gaan verbouwen.

We gebruiken geen kunstmest, geen bestrijdingsmiddelen en de bemesting wordt geregeld via groenbemesters. Ongeveer een derde van de oppervlakte wordt met deze groenbemester (luzerne) ingezaaid.

Ter vergelijking: we schatten de opbrengst op 3 kg per m2. Bij de supermarkt kosten biologisch geteelde aardappelen â‚Ź 2,35/kg.

Ga voor meer informatie en het invulformulier naar onze website : www.altenatuur.nl > Nieuws > Aardappels van Altenatuur â?€

57

de activiteitenagenda PROGRAMMA WINTER/VOORJAAR 2020 Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website en op Facebook voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl.

Noteer de data alvast in uw agenda!

Donderdag 23 januari 2020

Lezing over regenwormen en hun functie en betekenis in het bodemecosysteem.

‘Wormenman’ Jeroen Onrust promoveerde in 2017 in Groningen op een onderzoek naar de ecologie en het voorkomen van regenwormen in Nederlandse bodems. Jeroen vertelt: “Er zijn ongeveer 20-25 soorten die grofweg te verdelen zijn in twee groepen: rode wormen en grijze wormen. De rode wormen zijn de afbrekers van ruwe organische materialen die ze ’s nachts aan de oppervlakte verzamelen. In deze groep bevinden zich ook de bekende pendelaars. De grijze wormen leven van bodemdeeltjes en fijner organisch materiaal dat al verder verteerd is.” Regenwormen zijn kleine wezens maar met een essentiële functie in de bodem. Ze zorgen voor een gezonde bodemstructuur en zijn een belangrijke voedselbron voor andere dieren o.a. weidevogels. Toedienen van grof organisch materiaal aan het oppervlak is cruciaal voor goed bodembeheer omdat dat de hoeveelheid rode regenwormen bevordert. Nooit eerder stonden regenwormen centraal in een lezing bij Altenatuur. Nu is uw kans om de landelijk specialist hierover te horen en te spreken.

Plaats: Fort Giessen, inloop vanaf 19.45 uur; we starten om 20.00 uur.

Dinsdag 18 februari 2020 Ledenvergadering 2020

Het bestuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering.

De agenda vindt u op blz. 6.

58 Plaats: Fort Giessen, inloop vanaf 19.30 uur; we starten om 20.00 uur.

Dinsdag 25 februari 2020

Regionale startavond weidevogelbescherming Weidevogelbescherming is een echte lenteactiviteit die plaatsvindt tussen half maart en half juni. Vrijwilligers zoeken verdeeld in loopgroepen op akkers en weilanden naar nesten, in principe gedurende één of twee dagdelen per week.

Het is naast een nuttige, ook een heel gezellige bezigheid. De zoektocht naar een nest is sowieso spannend en veel mensen ervaren het vinden van ‘je eerste nest’ als een onvergetelijke kick. De werkgroep is zoals ieder jaar weer op zoek naar nieuwe vrijwilligers die zich aan willen sluiten bij de vrouwen en mannen die zich al jarenlang trouw inzetten.

De werkgroep is dringend op zoek naar vrijwilligers die zich in de weilanden rondom Veen in willen zetten.

Als u het komende voorjaar over vrije tijd beschikt en lekker buiten bezig wilt zijn, bent u van harte welkom op deze informatieve, maar ook gezellige avond.

Misschien de start om u later aan te sluiten bij een van de loopgroepen!

Plaats: Fort Giessen, inloop vanaf 19.45 uur; tijd 20.00 uur - 22,30 uur.

Donderdag 26 maart 2020 thema-avond Duurzaamheid

Vervolg op de eerdere avonden over dit thema (Dag van de duurzaamheid op 10/10 in 2018 en 2019) Meer info over deze activiteit volgt op de website en via de regionale bladen.

Plaats: Fort Giessen, inloop vanaf 19.45 uur; we starten om 20.00 uur.

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE De komende periode worden weer vrijwilligers gezocht die een handje willen helpen bij het onderhoud van natuurgebieden.

De volgende werkochtenden staan gepland:

Zaterdagen 18 januari, 15 februari en 21 maart.

Plaats: Bosje langs Poortweg/Wijde Alm. Verzamelen: Bij parkeerplaats Poortweg, Uitwijk.

Gewerkt wordt er van 8.30 -12.00 uur. ✔ Materiaal is aanwezig, maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen. ✔ Laarzen, regenkleding en werkhandschoenen aanbevolen. ✔ Meer informatie: www.altenatuur.nl ❀

59

✓ Opgewekt in Altena op De Bloemplaathoeve! ✓ Al 3 jaar de groenste energieleverancier

es de groenste energie! ✓ Zónder winstoogmerk

a mee om!

✔ Opgew Nederland ( ook in A

a mee om!

✔ Al 3 jaar d energiele

es de groenste energie!

Kies de groenste energie!

Ga mee om!

✔ Zón winstoo

Pak uw verbruiksgegevens erbij en vergelijk op www.altenanieuweenergie.nl

60

Kringloopcentrum Altena Héél divers!

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

✔ Inzameling bruikbare goederen ✔ Educatie & Voorlichting

✔ ✔

Verkoop bruikbare goederen Recycling

Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk. tel. 0183-403080

www.kringloopcentrum.nl

61

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: ● Beheercommissie natuurgebieden: J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. Tel. 0183-402034 ● Fort-educatie: J.H. (Johan) Koekkoek, Almkerk. Tel. 0183-402231 ● Gastlessen op basisscholen: H. van Diest, Sleeuwijk. E-mail: altenatuurgastlessen@gmail.com ● Natuurinclusief Altena: R. (Roel) Wigman, Sleeuwijk. E-mail: natuurinclusiefaltena@gmail.com ● Milieu en Klimaat: G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. Tel. 06-28703838 ● Plantenwerkgroep: E.A. (Ernst-Jan) van Haaften, Woudrichem. Tel. 06-52318842 ● Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik, Woudrichem. Tel. 0183-304193 ● Weidevogelbescherming: L. (Len) Bruining, Dussen. Tel. 0416-392373 ● Nieuwe Energie Altena, www.altenanieuweenergie.nl ● Kringloopcentrum Altena: Almkerk. www.kringloopcentrum.nl. Tel. 0183-403080

Activiteiten: ● Natuurwandelingen ● Lezingen ● Diverse inventarisaties ● Nationale Nachtvlindernacht ● Nacht van de vleermuis

wandelen langs de Wijde Alm 62