't Altenatuurtje 110

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging

voor het Land van Heusden en Altena

110 januari

2019

’t ALTENATUURTJE 38e jaargang nr. 2, januari 2019.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

REDACTIE: W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem tel: 0183-512165. Tevens redactieadres.

VORMGEVING: J.A.P. (Jan) van Haaften, Sleeuwijk. 06-49904862 OMSLAG: Foto Wulp; vogeldagboek.nl, Adri de Groot BESTUUR: voorzitter: secretaris: penningm.: leden:

J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. 0183-402034 J.H. (Johan) Koekkoek, Emmikhovenseweg 6a, 4286 LH Almkerk. 0183-402231 M. (Margo) van Beem, Babyloniënbroek. 0416-351772 L. (Len) Bruining, Dussen. 0416-392373 H. (Herman) van Krieken, Babyloniënbroek. 0416-355155 J. (Jeanette) Pollema, Dussen. 0416-391654 W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Woudrichem. 0183-512165 G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. 06-28703838

INTERNET:

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur

E-MAIL:

altenatuur@gmail.com altenatuurgastlessen@gmail.com

CONTACTADRESSEN:

Beheercommissie Natuurgebieden: J. (Jaap) van Diggelen, Sportlaan 24, 4286 ET Almkerk. 0183-402034 Plantenwerkgroep: E.A. (Ernst-Jan) van Haaften, Woudrichem. 06-52318842 Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik, Woudrichem. 0183-304193

LEDENADMINISTRATIE: Altenatuur, p/a Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

LIDMAATSCHAP:

gewoon lid €15,-- en gezinslidmaatschap €20,-- per jaar.

Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

o p

d e

v o o r k a n t

..... omdat deze prachtige vogel dit jaar extra aandacht gaat krijgen.

In het najaar van 2018 liepen er in de omgeving van Sleeuwijk wel 100 grote vogels naar voedsel te zoeken. Een prachtig gezicht. Een weiland vol weidevogels! Kom er maar eens om. Toen ik goed keek zag ik dat het wulpen waren. De grote kromme snavel 'wees naar de gulp', dus een wulp!

Ruim een maand later lees ik dat SOVON en Vogelbescherming 2019 hebben uitgeroepen tot 'Jaar van de Wulp'. Net als 86 andere soorten staat ook deze vogel op de Rode lijst. De aantallen lopen terug.

Vogelbescherming gaat dit jaar een aantal zaken extra aandacht geven zoals b.v. onderzoek doen naar plaatsen waar de vogels naar voedsel kunnen zoeken en rusten. Belangrijk want ze zijn erg gevoelig voor verstoring. Ook wil men agrarisch gebied verbeteren door een deel om te vormen tot natte en kruidenrijke graslanden.

Samen met de ANV en het Brabants Landschap is ook Altenatuur daar al een aantal jaren mee bezig. Dit jaar gaan ook in Altena weer extra plas-dras gebieden worden aangelegd om zo de vogels te redden. Andere weidevogels als grutto, scholekster, kievit en kluut kunnen natuurlijk meeliften op deze ontwikkelingen. Hopelijk gaat het slagen en kunnen we zo ook een steentje bijdragen in het behoud van deze grootste steltlopersoort.

Jan van Haaften

foto: Vogeldagboek.nl, Adri de Groot

1

REDACTIONEEL Wouter van Rijsbergen

Een cadeautje in de brievenbus: een nieuw Altenatuurtje. Ik snap het, u kunt niet wáchten met doorlezen, maar toch vraag ik -voor u verder leest- eerst even uw aandacht voor het vólgende nummer van uw lijfblad. We zijn namelijk van plan om van nummer 111 een bijzondere editie te maken, geheel gewijd aan de biodiversiteit in de nieuwe gemeente Altena. Hoe gaat het met de vogels, planten, insecten, zoogdieren enzovoort in onze streek?

We willen beschrijven welke ontwikkelingen we de afgelopen jaren hebben kunnen waarnemen en wat er moet gebeuren om de biodiversiteit tussen de rivieren te behouden en te versterken. Wie nummer 111 heeft gelezen, weet hoe het met de natuur gaat in de gemeente Altena! Als u een bijdrage kunt leveren voor dit nummer, overlegt u dan tijdig met de redactie.

Bossen kennen mastjaren. Van jaar tot jaar verschilt de hoeveelheid rijpe beukennootjes en eikels. In een ‘mastjaar’ is die hoeveelheid enorm, goed nieuws voor alle dieren die profiteren van deze zaden en vruchten, zoals bijvoorbeeld zwijnen en eekhoorns.

2 2

Dan ’t Altenatuurtje… in vorige nummers konden we alle kopij steeds nét kwijt, was het alleen bij uitzondering nodig een artikel in te korten of door te schuiven naar een volgend nummer. Passen en meten, wikken en wegen.

Voor Altenatuurtje 110, het nummer dat u nu in handen heeft, was dat gewoon niet te doen…. een masteditie! Een berg kopij… ongelooflijk! De diversiteit van de artikelen was groot en dat leverde een rijk en gevarieerd nummer op, waar alle lezers nu de vruchten van kunnen plukken. Veel leesplezier met deze ‘mast-read’! En alle schrijvers uiteraard heel hartelijk dank voor hun bijdragen.

De deadline voor het volgende (biodiversiteits-) nummer is 1 april.

Redactieadres: W.J. (Wouter) van Rijsbergen Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem 0183-512165 wjvanrijsbergen@online.nl

3

14

20

36

62

4

68

Duyls Bos; foto Jan van Mersbergen

in nummer

110 1.

2.

5.

6.

11.

14.

16.

19.

20.

26.

29.

30.

32.

36.

42.

47.

48.

52.

54.

56.

61.

62.

65.

57.

68.

70.

Op de voorkant Redactioneel In nummer 110 Van het bestuur Populierenbos wordt Duyls Bos Natuurwerkdag 2018 Terugblik weidevogelseizoen 2018 Gevaarlijke rat Altenatuur, een club van doeners!

Sjurken Nieuwjaarswens De akker van boer Jan De noodklok (Wereld)bomen in Altena Linda's jeugdrubriek - de ransuil Uitnodiging ledenvergadering 19-02-2019 Terra insecta Eerlijke energietransitie De bever rukt op Lijsttrekkers en investeerders over duurzaam Altena Flora Onrust De amfibieĂŤn van Frankrijk (slot) Advertentie - pannenkoekenmix Waarnemingen van augustus t/m november 2018 De activiteitenagenda

5

Van het bestuur Jaap van Diggelen

In deze rubriek schrijft één van de bestuursleden een stukje over wat hem of haar bezighoudt of motiveert.

6

foto: Pixabay

Biodiversiteit Net voor het dichtvallen van de metalen klepdeur, waarvoor we al tien jaren plannen hebben om hem te vervangen door twee houten openslaande deuren, hipt er een pad de koele duisternis van onze garage in. Bij het neerlaten van de klep komt mij de gedachte te binnen dat miljoenen jaren voordat er überhaupt mensen waren en nog langer voordat die naast huizen om in te wonen ook onderkomens voor hun mallotige metalen koetsjes gingen maken, dat er toen al padden moeten zijn geweest. Ik bedenk me dat wát padden ook in pakweg 10.000 jaren cultuur om zich heen hebben zien verschijnen aan menselijke artefacten, ze gewoon bleven voortkomen uit snotterige eisnoeren in kleine stroompjes, later poelen en nog later sloten. Dat ze aansluitend het larvestadium, behorende bij het water, achter zich lieten, het land opkropen en links en rechts insecten en pissebedden happend, hun leven sleten.

Om vervolgens periodiek terug te keren naar het water om hun nakomelingen in lange snoeren van in gelei verpakte eitjes aan de toekomst toe te vertrouwen. En dat altijd maar door. En zo vindt één van hen zich terug op de betonvloer van mijn garage, waar volop spinnetjes, pissebed den en verdwaalde vliegen zijn. Wat vindt ie terug? Toch zeker niet zichzelf als identiteit want je moet toch echt warmbloedig zijn om iets van een ik-besef te kennen. Dolfijnen, apen, olifanten en mensen hebben dat wel, maar het glibberige kruipend gedierte der amfibieën zeker niet. Afijn, laten we zeggen dat hij een prima plekje heeft in onze garage.

Waargemaakte dromen Alles wat wij mensen grotesk hebben gebouwd en gemaakt aan ‘waargemaakte dromen’, zoals Peter Gabriel zo schitterend bezingt in het nummer Mercy Street (1986) (zie hiernaast red.), dat alles heeft de pad niet gehinderd om als soort tussen ons te overleven. Dat spreekt niet vanzelf. Voor talloze soorten geldt dat niet. Dat er in de geschiedenis van het bevolkt raken van onze lage landen geen plek meer was voor beren en wolven kan ik me nog enigszins voorstellen, al werkt de wolf momenteel hard aan zijn comeback, die waarschijnlijk wel gaat lukken. Maar als er, zoals afgelopen september, watersnippen voor mijn voeten opspatten in een vochtige oever in de EVZ van Den Duyl, dan besef ik tot mijn spijt dat er in voor- en najaar wel plaats is voor hen als doortrekkers maar dat ze voor de broedtijd ons land van Altena de rug toe keren. Het betoverende gemekker van de ‘hemelgeit’, zo genoemd naar het snorren van de lucht door zijn staartveren, als een snip in hemelhoge baltsvlucht naar beneden stort, horen we hier niet meer. Al zo lang niet, dat ik geen oude mensen ken die het uit eigen ervaring uit de drassige komgronden van ons Altena nog kennen.

Het is niet alle soorten gegeven om, populair gezegd, hun ding te blijven doen in omgevingen waar de mens de dienst uitmaakt. In de Westhofflezing van 2015 lees ik dat de Nederlandse natuur sinds 1700 een derde van haar diversiteit is kwijtgeraakt. We duwen letterlijk soorten ons land uit en van de aardbol af.

Looking down on empty streets, all she can see Are the dreams all made solid Are the dreams all made real.

All of the buildings, all of the cars Were once just a dream In somebody’s head Neerkijkend op lege straten, is al wat ze ziet, tot leven gebrachte dromen, waargemaakte dromen.

Al die gebouwen en alle autos daarbeneden, waren ooit slechts een droom in iemands hoofd.

foto: Pixabay

7

De mens beschikt Het is daarmee niet gezegd dat we een derde van onze soorten kwijt zijn. Het kan ook om aantallen gaan, en trouwens, ga een paar eeuwen terug en we kenden gewoon veel minder soorten dan nu, dus hoe bereken je dat?

Bovendien, waar voor veel specialisten onder de dieren geen plaats meer is in onze cultuursteppe, geldt voor andere soorten, veelal generalisten, juist het tegenovergestelde. Ze vinden juist een plekje in onze leef- en woonomgeving. Voor veel van die soorten vraag je je af waar ze zaten toen al die menselijke constructen er nog niet waren en het landschap nog woest en ledig was.

Het schijnt dat onze huismussen toen nog mooie bolnesten vlochten zoals het wevervogels betaamt. Maar waar zaten onze vleermuizen, huiszwaluwen en kerkuilen toen de kunstmatige grotten en steengroeven die onze huizen van steen nu voor ze vormen, er nog niet waren?

8

foto: Jan van Haaften

De wisselwerking van heel veel soorten met de mens is altijd gegaan volgens de regel: het dier wikt, de mens beschikt. Ontbossing voor landbouw creëerde ruimte voor steppevogels die we nu koesteren als ‘onze’ weidevogels.

Uitmergeling van graslanden schiep mogelijkheden voor blauwgraslanden, zeeën vol bloemen met als absoluut hoogtepunt: orchideeën! Daarnaast leverde ons sjouwen over de wereld met landbouw- en siergewassen (en dito dieren) exoten op in onze flora en fauna, die we na verloop van tijd gingen koesteren omdat ze ons zo eigen waren. Eeuwenlang leverde het principe van ‘menselijke beschikking’ een verrijking op van onze leefomgeving. We vonden er de term ‘kleinschalige agrarisch landschap’ voor uit. Onvoorstelbaar wat daarin allemaal leefde! Het is ontegenzeggelijk waar

dat het mĂŠĂŠr variatie aan soorten huisvestte dan de oernatuur, waarin flora en fauna over grote oppervlakten gelijk was en daardoor misschien ook wel wat saai. Ziehier de tegenstelling in het huidige natuurbehoud waarbij de fanaten van de oernatuur van de Oostvaardersplassen zich geconfronteerd zien met dierenbeschermers die vinden dat we ieder dier moeten voeden, verzorgen en een plekje geven. Dat hebben we van oudsher in ons kleinschalig landschap zo geleerd en zo gedaan, toch?

Minder gemeenten, meer biodiversiteit?

Uitsterven van soorten door menselijk toedoen is van alle tijden. De IsraĂŤlische geleerde Harari wijst er in zijn bestseller Sapiens (2012) fijntjes op dat ons aloude beeld van de edele wilde wat dit betreft fors moet worden bijgesteld. Het is aangetoond dat, nadat de mens 14.000 jaar geleden de oversteek door de Beringstraat maakte naar de nieuwe wereld, naar schatting binnen 2.000 jaar in heel Amerika een unieke fauna uitstierf van mastodonten, sabeltandkatten, reuzenluiaards en nog veel meer. We moeten aannemen dat de wijze lessen die we menen te leren van de Indianen in hun omgang met de natuur, sterk overtrokken zijn. Of is hun inzicht om in harmonie met de natuur te leven misschien door schade en schande ontstaan, in een lang traject waarin heel veel fout is gegaan?

Momenteel zitten we opnieuw, of moet ik zeggen nog steeds, in een traject waarin heel veel fout gaat: klimaatverandering, gigantische verstedelijking, bevolkingsgroei, schaarser worden van landbouwgrond, opraken van grondstoffen, vervuiling van het milieu. Volgens het Living Planet Report 2018 van het WNF

foto: Jan van Haaften

9

gelukkig nieuwjaar!

loopt de biodiversiteit wereldwijd nog steeds terug. Een conclusie gebaseerd op het volgen van 16.000 populaties van in totaal 4.005 soorten, verspreid over heel de aardbol. Geen nattevingerwerk dus. Veel van deze achteruitgang heeft te maken met de problemen die ik hiervoor noem. Overal op aarde geldt voor steeds meer soorten: leef onder de voorwaarden die de mens stelt of leef niet.

Terug naar Altena. Ook hier hebben we niet stil gezeten: dijken, bruggen, sloten, kanalen, percelen, wegen, huizen vormen ons landschap.

Allemaal menselijke artefacten, waarvan ik me niet kan voorstellen dat de prehistorische bewoners op de donk van Waardhuizen ze ooit hebben gedroomd. Niettemin veranderden zij toen ook al iets met hun visvangst en vuistbijlen, hun vuurstenen en vuurplaatsen. Alleen op een te verwaarlozen schaal vergeleken bij wat we nu 5.000 jaar later aanrichten. Altenatuur maakt zich al bijna 40 jaar druk over hoe het de soorten vergaat in dit intensief door mensen gevormde landschap. Dat blijven we doen, ook vanaf 1 januari 2019 in de nieuwe gemeente Altena. EĂŠn gemeente voor ons hele eiland biedt kansen. De ChristenUnie stelt voor een wethouder voor Biodiversiteit en Duurzaamheid aan te stellen. Een nieuw begin om te werken aan het waarmaken van een droom: een eiland van Altena waar duurzaam handelen en circulaire landbouw ruimte scheppen voor een gezonde leefomgeving en een rijkere biodiversiteit.

Ik wens u allen een goed, gezond en natuurrijk 2019 toe in ons prachtige Altena!

Jaap van Diggelen â?€

10

Populierenbos wordt Duyls

Bos

Jan van Mersbergen

Altijd al gefascineerd door bomen, vooral als ze oud zijn en breed uitgevoerd, spreken ze tot m’n verbeelding.

Opgegroeid in dit polderland, waar langs bijna alle, toen onverharde wegen, vooral de populieren en wilgen stonden, aangeplant en beheerd door de boeren van de aangrenzende percelen, die het zogenaamde pootrecht hadden.

Alles opgeruimd in het kader van de ruilverkaveling, en konden we alleen nog genieten van de dikke populier op ’t Eiland, tot een zware storm die velde.

Gelukkig konden we in 1977 het bos aan de Duylweg kopen, eigenlijk een weiland met populieren, dus een cultuurbos voor de klompenfabricage, gepoot in 1953 en 24 jaar oud.

foto: Jan van M ersbergen

bos bij aankoop

foto: Jan van Mersbergen

huidig bos Inmiddels beheren we dit bos 41 jaren en in die periode heeft het een forse gedaanteverwisseling ondergaan, vooral door de ontwikkeling van -naast de bomenlaag- een kruidenlaag, een struiklaag en een laag van jonge bomen.

11

Van de 110 populieren hebben we door de jaren heen de helft omgezaagd, zodat de overige konden groeien tot de reuzen van nu: hoogten van 30 tot 37 meter, 6 stuks hebben een diameter boven de 1 meter.

Maar vooral moest de aangebrachte onderbeplanting voldoende licht krijgen.

De keuze van omzagen van de populieren was niet altijd gemakkelijk, maar de natuur hielp soms een handje, foto: Jan van Mersbergen bij zware buien met windstoten en een windhoos. volgende generatie bomen Na aankoop werd ons geadviseerd al de populieren om te zagen, want ze Deze jonge bomenlaag van inheemse soorten, in zouden omwaaien, omdat ze staan op de leeftijd tot 40 jaar, moet het meer duurzame een kleilaag van maar 40-60cm, toekomstig bos worden. ontstaan in de periode 1421-1461, vanaf de Sint-Elisabethsvloed tot de aanleg van de Kornsedijk. Onder deze kleilaag een veenpakket van zo’n 10.000 jaar moerasbos, vanaf de laatste ijstijd tot de ontginning rond de 11e eeuw; bij graafwerk komen nog forse stammen van deze rivierendelta te voorschijn.

12

Vogelreservaat Het streven is altijd geweest een zo groot mogelijke vogelrijkdom te krijgen en vanaf 1982 kreeg het bos van de Vogelbescherming de status ‘vogelreservaat’.

Door de afwisseling van biotopen en vegetatietypen broeden er veel soorten, want in zo’n structuurrijk bos kunnen veel soorten naast elkaar leven, omdat ze ieder ‘hun eigen plekje’ hebben. foto: Jan van Mersbergen Verder is het voor de vogels die in deze polder hun voedsel zoeken een Serotina rust- en schuilplaats en in de trektijd De enige boom, die kantelde: deze Serotina stond dient het als pleisterplaats voor groepen vinken, mezen, lijsterachtigen 20 jaar schuin, tot het hoge water in 2014 haar en andere doortrekkers. te veel werd.

Het beheer ten behoeve van de vogels is onder 3 punten samen te vatten: ✔ zorgen voor diversiteit: dus structuurrijk zowel in horizontale als in verticale richting, met variatie in soorten en groeivormen. ✔ zorgen voor levensmogelijkheden als: het plaatsen van nestkasten, het niet verwijderen van dood hout en dode bomen, snoeihout stapelen op ‘musterds’ en houtrillen. ✔ zorgen voor voldoende rust, vooral in de broedtijd.

foto: Jan van Mersbergen

de schietwilg Zo is een divers bos ontstaan, met veel soorten, met verschillende leeftijden, Onze Wereldboom, de schietwilg, 41 jaar voor ons land het best haalbare beheersysteem. Het houdt de natuur in geleden gepoot als een bonenstaak en nu een diameter van 1,00 m +. ere, en heeft in landschappelijk en recreatief opzicht z’n charmes.

Door de aanplant van de jonge bomenlaag en een aantal ‘blijvers’ bij het afzetten van het inheems bosplantsoen is een klein arboretum ontstaan van 45 soorten, waaronder 7 soorten wilgen, ook de ginkgo, hemelboom, honingboom, linden, paulownaboom, tulpenboom, vleugelnoten.

We gaan nog niet afbouwen, maar uitbouwen, al is het in een andere vorm: door een overeenkomst met Staatsbosbeheer mogen we aan weerszijden van het perceel aan de gang met kruiden-, bijen- en vlindertuinen, fruit- en kleinfruit, oude cultuurgewassen, imkerij, kruidenrijk grasland, enz.

Hierover een andere keer. ❀

foto: Jan van Mersbergen

honingboom & moeraseik Links de honingboom (Sophora) en rechts de moeraseik van het arboretum.

13

Natuurwerkdag 2018 Rob Mulder

Voordat ik inga op de natuurwerkdag van 3 november 2018 eerst een kort overzicht van de resultaten van de Natuurwerkdag in 2017. De Natuurwerkdag van 2017 werd besteed aan ondersteuning van het PARTIGDE project. Hierbij werd het leefgebied van de bedreigde patrijs verbeterd. Op zes verschillende locaties werden op 4 november 2017 in het agrarisch gebied rond Uppel heggen aangeplant als schuil- en broedgelegenheid voor de patrijzen.

Een jaar later is duidelijk te zien dat resultaten zijn bereikt, hoewel het droge voorjaar en zomer van 2018 de heggen geen goed hebben gedaan. Hier en daar is pril een sleedoorn, meidoorn of roos zichtbaar. Gelukkig is de strook waar aanplant heeft plaatsgevonden nabij de Oude Doornse molen een schuilplaats voor patrijzen geworden, zie de onderstaande foto.

foto: Rob Mulder

Patrijzenhaag bij oude Doornse Molen

foto: Rob Mulder

Bord patrijzenhaag

Bij het bord tegenover ’t Hulpgat aan de Provincialeweg Noord is de patrijzenhaag over een lengte van 74 meter voorzichtig en pril zichtbaar. Op de Natuurwerkdag 2017 hebben Margreet, Henk, Meeuwis en Rob deze haag aangeplant, zie 't Altenatuurtje 107. Het bord dat later geplaatst is, informeert voorbijgangers over de patrijs in dit fraaie agrarische gebied.

Terug naar 3 november 2018, de Natuurwerkdag in de griend aan de Emmikhovenseweg in Almkerk. Johan Koekkoek, Jos Schenkeveld en een aantal andere leden van de liniewerkers van Brabants Landschap hebben in de week van 29 oktober tot en met 2 november een groot deel van de wilgenstobben gezaagd. Op de Natuurwerkdag worden de gezaagde wilgentakken opgebost 14 en naar het Pompveld afgevoerd. Het is koud in de nacht van 2 op 3 november,

het is dan ook fris en licht nevelig bij de start. Namens de beheercommissie worden de deelnemers aan de Natuurwerkdag welkom geheten. De lucht is open en al snel staan we nadat de werkzaamheden zijn gestart in een weldadig zonnetje.

In het begin is een gezaagde griend een immense hoop mikado stokken. Alles ligt in de weg, door elkaar en er is geen goed doorkomen aan. Door de koude nacht zijn de mikado stokken licht berijpt. Nadat een aantal bossen zijn gemaakt kan Jan Pruyssen met de tractor en de oprijwagen de eerste bossen oppakken en op de oprijwagen leggen, zo ontstaat werkruimte. Wat moeten wij als beheercommissie van Altenatuur toch zonder dit geweldige materieel en Jan Pruyssen zijn ondersteuning.

Het werk vlot goed en als we aan de koffie zijn, komt de scoutinggroep Loevestein uit Woudrichem, bijna als vanouds, zijn steentje bijdragen. Jan van Mersbergen vangt de groep jongeren op, geeft een korte instructie en als een groep bezige bijen gaan de leden van de scouting aan de slag.

foto: Rob Mulder

De oprijwagen

foto: Rob Mulder

Wouter van Rijsbergen, Rob van de Ven en Herman van Krieken

Bij de lunch heeft Jan Pruyssen inmiddels de tweede oprijwagen met bossen wilgenhout afgevoerd naar het Pompveld. Deze bossen zullen zeer waarschijnlijk dienst gaan doen als hulp bij duinaanwinning langs de kust van België.

De vrijwilligers, zoals Wouter, Rob en Herman zijn zeer gemotiveerd en willen dat alle gezaagde wilgentakken zijn opgeruimd. Dat lukt dan ook, rond kwart over één zijn de werkzaamheden klaar. Jan Pruyssen vertrekt naar het Pompveld met een volle oprijwagen. In totaal zijn bijna vijftig wilgenbossen bij elkaar gebonden en afgevoerd, een resultaat om trost op te zijn.

De beheercommissie kijkt tevreden terug op deze Natuurwerkdag. ❀

15

Terugblik Weidevogelseizoen 2018 Len Bruining

Len Bruining van de werkgroep weidevogelbescherming blikt terug op het twintigste weidevogelseizoen in onze regio. Hoe is dit seizoen verlopen, welke nieuwe ontwikkelingen waren er?

Weidevogelfestival Het afgelopen voorjaar stond in het teken van het twintigjarig bestaan van de weidevogelbescherming in onze streek. Het werd gevierd met een minisymposium op 14 juni voor genodigden. Op zaterdag 16 juni organiseerden we op het terrein van Fort Giessen het Weidevogelfestival, waar boeren- en natuurorganisaties zich met informatie aan het publiek en elkaar presenteerden. Het werd de feestelijke dag waar we met z’n allen zo op gehoopt hadden.

Bijzonder voorjaar 16

Het voorjaar van 2018 werd gekenmerkt door zeer wisselende weersomstandigheden. Na het zachte weer in februari, volgden in maart twee serieuze kou-invallen met extreem lage temperaturen. In de dorpen zag je kieviten in bermen en parkjes naar voedsel zoeken. De vondst van het eerste kievitsei liet daardoor ook lang op zich wachten.

Normaal gesproken wordt het eerste ei begin maart gevonden, dit jaar vond Joost Dekker het pas op 26 maart in de buurt van Eethen.

Voor de tweede keer in twintig jaar is het aantal gevonden en bescherm-

de nesten in het Land van Heusden en Altena iets gedaald. Was er vorig jaar een spectaculaire groei naar maar liefst 651 nesten, dit jaar werden er 595 nesten gevonden.

Getallen zeggen echter niet alles, de overlevingskans van de kuikens is minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker. De maand april was juist weer de op twee na zachtste maand in 300 jaar. Ondanks dat konden de boeren en loonwerkers hun percelen niet bewerken wegens de enorm natte omstandigheden in de maanden ervoor. Het resultaat was dat de kieviten in alle rust hun eerste nestjes uit konden broeden. De pullen vonden een veilig heenkomen omdat er geen landbouwwerkzaamheden waren. In de loop van het seizoen werden er bij controle opvallend veel bijna vliegvlugge kuikens waargenomen.

Vrijwilligers Het aantal vrijwilligers daarentegen neemt gestaag toe. Dit jaar waren het 85 enthousiaste vrijwilligers, die zich actief ingezet hebben voor weidevogelbescherming op de percelen van 146 bedrijven. Er zijn er echter ook die zich na al die jaren terugtrekken, daarom zijn nieuwe vrijwilligers van harte welkom om hun schouders onder dit belangrijke werk te zetten.

17

Plasdras Op de plasdrasweilanden, waar percelen en smalle greppels met behulp van zonnepompen onder water gezet worden, waren de uitkomstresultaten minder dan vorig jaar. Het was voor de mensen van de plasdraswerkgroep ingewikkeld om het waterpeil nauwkeurig op peil te houden. Ook predatoren hadden de percelen ontdekt. Daardoor hebben minder grutto’s, tureluurs en wulpen er hun kuikens groot kunnen brengen.

Toch is er de afgelopen twee jaar veel ervaring opgedaan. Het komende voorjaar zal het aantal plasdrasweilanden aanzienlijk toenemen, waarbij speciale maatregelen genomen worden die de predatiedruk zullen verminderen.

foto: Jan van Haaften

Meeuwis Millenaar (ANV) en Len Bruining (Altenatuur)

18

foto: altenatuur

Samenwerking De samenwerking tussen alle betrokken partijen verloopt nog altijd bijzonder plezierig. Tussen het Brabants Landschap, de ANV (bij monde van gebiedscoĂśrdinator Meeuwis Millenaar) en Altenatuur is regelmatig overleg om ervaringen en toekomstige plannen uit te werken. De weidevogelbescherming in onze nieuwe gemeente Altena heeft zich een vaste plaats veroverd. â?€

Gevaarlijke

rat foto: Jan van Haaften

Op een donderdagmiddag was ik thuis aan het werk. Via internet inbellen bij ons hoofdkantoor in Heerenveen of voor een klant aan de slag. De digitale snelweg maakt veel mogelijk als je het wachtwoord nog weet. Buiten gierde de wind rond ons huis, het was onder nul en de zon scheen. In de wind uit de zon was het steenkoud. Het hout voor onze kachel was op en dus liep ik naar onze houtvoorraad achter het fietsenschuurtje. Naast het schuurtje zag ik een enorme dode bruine rat liggen die was aangevreten. Ondanks het vele voeren, ook op de grond, van vogels zien we zelden een rat. Roofvogels, uilen of de katten van de buren weten er blijkbaar wel raad mee. Ik pakte de rat op en gooide hem op de akker achter ons huis. Welk dier zou het kant en klare buitenkansje als eerste opmerken? Snel pakte ik het hout en nadat ik de kachel had bijgevuld ging ik achter mijn laptop aan het werk met zicht op de dode rat. Al snel verschenen er twee kraaien. De dapperste kraai stapte op de rat af en maakte vervolgens een sprong naar achteren. Dit herhaalde zich een paar keer, alsof de kraai doodsbang was dat de morsdode rat hem aan zou vallen. Leida en ik hadden de grootste lol om deze held op sokken die waarschijnlijk uitprobeerde of de rat nog leefde. Plotseling kwam Lil’ Arie onze huisbuis aangevlogen. Hij pakte de rat meteen op en vloog de polder in, achtervolgd door drie kraaien. Rond ons huis zitten al de hele winter drie buizerds, een paartje genaamd Arie B en Arie C, en hun jong Lil’ Arie. Leida geeft elk dier een toepasselijke naam. Het jong zit heel vaak op een tak aan de rand van het bosschage in onze tuin, net naast de akker.

Door de telescoop zag ik dat hij zich deze buitenkans goed liet smaken, zittend langs de sloot midden in de polder achter ons huis. Veel mensen met kippen hebben last van ratten. Onze kippen, fazanten, allemaal genaamd Olga of Lodewijk, geven weinig of geen overlast. Is er toch een rat in onze tuin dan wordt dit voor kraaien blijkbaar zeer gevaarlijke schepsel waarschijnlijk opgevreten door uilen, roofvogels of een kat van de buren. Van de kraaien verwacht ik weinig hulp meer na deze voor ons onthullende ervaring over het knikkendeknieën-gedrag van de zwarte kraaien. Waardeloze hulp als doodgraver. Laat de natuur haar gang gaan en alles wordt vanzelf opgelost in deze wereld van eten en gegeten worden. ❀ Herman van Krieken en Leida van Andel

19

Altenatuur, een club van doeners!

Goof van Vliet, namens het bestuur

foto: Nationaal Archief

1981

20

Altenatuur is 38 jaar geleden opgericht door mensen die zich graag in wilden zetten voor de bescherming van natuur en milieu op het eiland Altena. In de 60-er jaren is er een zeer ingrijpende ruilverkaveling geweest waarin veel natuur en cultureel erfgoed is verdwenen.

Honderden kilometers sloot werden gedempt, allerlei resthoekjes zijn opgeruimd, rijen oude knotwilgen zijn geveld. Het landgebruik werd geĂŻntensiveerd. Dat leek logisch omdat wij geen honger meer wilden lijden en de landbouw efficiĂŤnter moest. Het groepje bezorgde natuurmensen zag dat er wel erg veel natuur verloren was gegaan. Zij probeerden op een slimme manier met deskundigen uit eigen kring het tij te keren.

Er is aan natuureducatie gedaan, er zijn juridische procedures gevoerd tegen het verder aantasten van de natuur, er zijn excursies en lezingen georganiseerd. Vanaf het begin is het Altenatuurtje drie keer per jaar uitgebracht. Fort Giessen is als thuisbasis ingericht en dat is door Brabants landschap bestempeld als natuurontwikkelingsfort. Er werden natuurgebiedjes als de Wijde Alm en de griend aan de Emmikhovenseweg te Almkerk verworven. Het nieuwe natuurgebied de Struikwaard werd ruim tien jaren beheerd.

Er zijn allerlei inventarisaties georganiseerd: monitoring van planten, zoogdieren, vogels. Er is een beheercommissie opgericht om werk in de natuurgebieden van de vereniging te organiseren. Het jaarlijks terugkerend knotwerk van de grienden op zaterdagen is voor velen een geliefde bezigheid. Twintig jaar geleden is een weidevogelwerkgroep opgericht waarin inmiddels 75 vrijwilligers zich bij 140 boeren inzetten voor het behoud van onze weidevogels. Er is een actieve vogelwerkgroep die onder andere door het plaatsen van nestkasten weer veel steen- en kerkuilen broedgelegenheid heeft geboden. Verder is er een oeverzwaluwwand gerealiseerd en een gierzwaluwenkolonie gered. Daarnaast zijn er vogelcursussen gegeven.

Vanuit de natuurbeleving is ook duidelijk geworden dat we veel zuiniger met grondstoffen moeten omgaan. Daarvoor heeft Altenatuur ruim 30 jaar geleden meegewerkt aan de oprichting van het Kringloopcentrum in Almkerk.

De klimaatverandering door de opwarming van de Aarde zal verstrekkende gevolgen voor mens en natuur hebben. Altenatuur richtte daarom 5 jaar geleden een energiecoöperatie op, nu ‘Altena Nieuwe Energie’ geheten. Als het nodig is voor een vitale natuur richten we zo nodig nog een nieuwe werkpoot op! Er wordt samengewerkt met het Brabants Landschap (Brabantse liniewerkers), de Archeologische Vereniging, het Waterschap Rivierenland en de Agrarische Natuur Vereniging.

Recent kreeg de samenwerking tussen Altenatuur en Archeo-Altena een nieuwe structuur met de start van FGB: Fort Giessen Beheer (zie blauw kader, blz. 22).

21

40 2 40 3 40 4 40 5 40 6

Altenatuur heeft sinds kort meer dan 400 leden. Het bestuur en de werkgroepen kunnen alleen maar goed draaien als er genoeg mensen zijn die zich daar voor in willen zetten. Er zijn al heel veel mensen actief in de vereniging. Toch is het goed als er ook uitbreiding en vernieuwing is. Zo kunnen de werkgroepen verjongen, nieuwe netwerken open leggen en nieuwe kennis en ervaring inzetten.

Samenwerkingsstructuur Altenatuur en Archeologische Vereniging Vanaf 1990 maken beide verenigingen gebruik van Fort Giessen. Hoewel er veel samenwerking is tussen beide verenigingen, ontstond toch de behoefte om een strakkere structuur te vormen in het organisatorisch en financieel beleid. Dit met goedkeuring van en in samenwerking met Brabants Landschap, die met nadruk Fort Giessen een meer educatieve functie wil geven. Daartoe is medio 2018 FGB (Fort Giessen Beheer) opgericht. Dit is een overkoepelende bestuurslaag waarin beide verenigingen worden vertegenwoordigd door twee bestuursleden. Voor Altenatuur zijn dit Jaap van Diggelen en Herman van Krieken en uit de Archeologische Vereniging hebben Kees van Maastrigt en Hans van Tilborg zitting. Jaap is voorzitter van het FGB bestuur. Piet Pruijssers is penningmeester en dagelijks beheerder van het Fort is John Kollen. Hij is het aanspreekpunt voor het gebruik van de ruimten en voor de financiële afwikkeling daarvan. De twee laatstgenoemden hebben geen stemrecht in het FGB bestuur.

Momenteel zijn er de volgende vacatures en zijn we op zoek naar: Bestuur Het bestuur mag volgens de statuten uit 9 personen bestaan. Al enkele jaren werken we met 8 leden in het bestuur. Eén vacature staat dus al langere tijd open. Eén lid is recent gestopt.

We willen het bestuur nu graag versterken met 2 nieuwe leden. Gezocht wordt naar iemand met affiniteit met natuureducatie, milieu, landschap of ruimtelijke ordening die zich voor deze aandachtsgebieden bestuurlijk wil inzetten.

22

Daarnaast zoeken we iemand die verstand heeft van financiën. Er wordt ongeveer 1x per maand vergaderd. Taken worden verdeeld naar eigen specialisme en beschikbaarheid.

Part-N er Altena tu Bezorg urtje en Al tenatu Kantoo urtje rkoste 4.780 Fort n en porto 1.809 2.217 Essent € + Don 1.809 200 Vereni g gingsa 1.400 vonden 950 Bestuu € € r 625 2.500 821 Kilom € € eterve 150 rg 274 Vo 82 oe gelwer 0 di € € kgroep ng 150 Weide 300 € € vo 1.200 350 Griffie gelgroep 150 € re 1.000 200 Verzek chten € € er 1.200 200 bankko ingen € € sten 1.300 prom 200 € otie Al 1.675 tenatu forted € ur ucatie G 72 GG € 123 Natuu rgebie den (b Diver sen: eheerc omm natuur issie) € ge 4.969 9.000 notaris bieden: no € ta va en lege 4.969 n af natuur gebied s waterscha rekening tracto en: re p r, kett paratie ingzaa natuur kosten g en € ge aan bosm aan po bieden: re 848 paratie aaier ortweg € 1.000 /aanpa ssing Subsid ie hout kachel websi te inricht ing ba r/ tafels € en stoe entree fort len €

7.000

Vrijwilligers voor gastheer/-vrouw op Fort Giessen Binnenkort komt in de lokale kranten een oproep te staan voor aanmelding van vrijwilligers voor de rol van gastheer/gastvrouw van Fort Giessen.

Gezocht wordt naar een aantal mensen die op de openstellingsdagen (5 zaterdagen in het zomerseizoen van april - september en Open Monumentendag) het Fort willen bemensen, publiek willen verwelkomen en doorverwijzen voor een rondleiding. Leden van onze vereniging worden opgeroepen om, wanneer ze hierin geïnteresseerd zijn, contact op te nemen met de voorzitter of te mailen naar altenatuur@gmail.com. Medio februari 2019 wordt voor belangstellenden voor deze functie een infoavond gehouden op het fort.

€ € €

€ 326 € 532 6.998 € €

320 550

begr oting 2016

€ € € € € € € € € € € € € € €

€ €

2.500 1.750 200 300 2.500 500

600 500 600 2.850 1.200

125 € 175 € 250 € € € 3.000 €

1.000

€ € €

Beheercommissie natuurgebieden Deze groep werkt in het winterseizoen in de natuurgebieden van de vereniging (zie activiteitenagenda).

Gemiddeld zijn er tussen de tien en vijftien vrijwilligers actief op de werkochtenden. Meer mensen betekent dat er meer werk verzet kan worden.

Belangstelling? Meld u aan op altenatuur@gmail.com en geef aan dat u mee wilt doen met beheerwerk.

23

Weidevogelbescherming Deze grote vrijwilligersgroep kan altijd versterking gebruiken: let op oproepen voor de startavond in de regio-bladen. U kunt uw belangstelling nu al kenbaar maken via altenatuur@gmail.com.

Plantenwerkgroep De plantenwerkgroep wordt tot op heden vanuit het bestuur gecoรถrdineerd. Het noodzakelijke wordt gedaan om de groep te activeren maar het zal duidelijk zijn dat sturing door iemand die zich hier speciaal op richt tot meer activiteiten leidt dan nu praktijk is. Daarom zijn we op zoek naar een coรถrdinator die graag planten inventariseert en een groep van ongeveer vijftien plantenliefhebbers enthousiasmeert door jaarlijks een programmaatje samen te stellen en de communicatie binnen en buiten de groep, hierover te verzorgen. Ook leden van de plantenwerkgroep wordt verzocht om te reageren als ze belangstelling hiervoor hebben.

Graag melden via altenatuur@gmail.com.

24

Zoogdierenwerkgroep Deze werkgroep is pas drie jaren actief en bestaat uit een heel klein groepje enthousiaste mensen die in de zomermaanden vleermuisinventarisaties doen met behulp van een batlogger.

Daarnaast wordt onderzoek gedaan aan muizen en kleine marterachtigen. Door intensieve inzet van enkelen is in de afgelopen jaren veel bekend geworden over het voorkomen van zoogdieren in ons gebied. Voor continuĂŻteit en meer aandacht voor zoogdieren, zoeken we mensen die geboeid zijn door genoemde zoogdiergroepen en hiermee aan de slag willen. Graag zouden we ons werk uitbreiden met onderzoek aan de bever en we kijken uit naar de eerste otterwaarneming op ons eiland (voor deze eeuw)! Meld u aan op: altenatuur@gmail.com geef aan dat het om belangstelling voor zoogdierenwerk gaat.

Als u belangstelling heeft, kunt u voor informatie contact opnemen zoals hiervoor bij de verschillende groepen aangegeven of u kunt contact opnemen met een van de bestuursleden (zie colofon). Tijdens de algemene ledenvergadering op dinsdag19 februari a.s. hopen we bekend te maken welke mensen wij in actieve bestuursfuncties mogen verwelkomen en hoe de werving voor de werkgroepen is verlopen. â?€

ledenvergad erin op 19-02-' 19

g

25

I Gilles

Sjurken Gilles Vingerling

f ot o: Pixabay

't Was 1972 toen we in het buitengebied tussen Rijswijk en Woudrichem kwamen wonen. In een huis aan het Dijkje, bij de echte Rijsikers bekend als 't Dekske. Naast ons bleek Aai Verhage te wonen. Hij was als gemeentewerkman in dienst van de toen nog zelfstandige gemeente Rijswijk met Jan Nico Scholten als burgemeester. Zijn belangrijkste taak was het maaien van de wegbermen en het schonen van de sloten, met de zeis en krooszeef als belangrijkste gereedschap.

26

Op een maartse-dag van dat jaar, was de buurman bezig met het lichten van de dakpannen van zijn huisje. Nieuwsgierig vroeg ik hem wat daarvan de bedoeling was. Het bleek dat hij de nesten van die rot ‘sjurken’ aan het weghalen was. Ik was nog niet veel wijzer. Wat waren dan sjurken? Het bleek te gaan om vogels die ik, komende uit Zeeland, kende als mussen! Mussen zijn dus sjurken en sjurken zijn dus mussen. En, zo vertelde Aai, sjurken nestelen nu eenmaal graag onder dakpannen. Met als ellende voor de huiseigenaar dat het houten dakbeschot daar niet op was berekend. Het nestmateriaal zorgt voor rot in het hout. Dus was de oplossing om jaarlijks de nesten te verwijderen zodat de schade enigszins in de hand kon worden gehouden. De oude nesten werden verwijderd en met een stoffer het dak schoongemaakt. De voorjaarsschoonmaak van het dak…

Ons huis, gebouwd in 1939, is ook voorzien van dakpannen op een houten dakbeschot. En ook bij ons waren en zijn er dus mussen die onder de dakpannen een veilig plekje hebben gezocht. En rondom het huis zijn er akkers en weilanden. En fruitbomen en ander geboomte. Wat zou je als mus nog meer willen?

De tijd was aangebroken voor een naam op ons huis. Na wat denkwerk kreeg ik een inval. ‘Mussen en bomen’ werd vrij vertaald en samengevoegd tot ‘Sjurkengaard’. En nog steeds hangt er bij mij op de voorgevel een houten bord met daarop de naam.

foto: Gilles Vingerling

Ik heb vier musjes uitgezaagd, beschilderd en zij markeren het bord. De naam ‘Sjurkengaard’ roept uiteraard bij de niet-streekgenoten altijd vragen op. De organisatoren van een fietsenralley of andere speurtocht weten dat ook. Er kan geen tocht in de buurt worden georganiseerd (Tweede Pinksterdag) of er moet worden gestopt bij mijn huis met de vraag: "Hoe heet het huis en wat betekent het?" Met liefde vertel ik dit (wat overigens niet de bedoeling van de wedstrijdleiding is!).

Anno 2018 zitten er nog steeds onder het dak en rondom het huis tientallen mussenpaartjes! Van een terugloop in aantallen heb ik hier nooit iets gemerkt. Blijkbaar is er in de omgeving nog steeds

27

nestgelegenheid, voldoende voedsel en zijn er weinig vijanden.

In de wintermaanden help ik de sjurken wel door wat bij te voeren. Dit jaar, tegen mijn gewoonte in, was het half november dat ik al wat strooivoer op het tafeltje, net buiten de tuindeuren, strooide. In de kortst mogelijke tijd hadden de mussen (en meesjes) dat in de gaten. Eerlijk gezegd doe ik dat nog niet voor de vogels maar voornamelijk voor mezelf. Ik vind ik het leuk om vanuit huis de activiteiten van het gevogelte gade te slaan. De puttertjes en vinkjes die de kaardenbollen weten te vinden en de fazanten die vanuit het vogelbosje ook van de partij willen zijn. Fototoestel dan ook altijd bij de hand.

foto: Gilles Vingerling

28

Vorige week gebeurde er iets wat ik nog nooit van zo nabij had gezien.

Een roofvogel dook vanuit de lijsterbes op de mussen die zich aan het voer te goed deden. Een sjurk werd gegrepen en na wat gespartel was het einde sjurk. Ik kreeg voldoende tijd om de sperwer met zijn prooi te fotograferen. Hoewel de (vrouwtjes)sperwer me duidelijk in de gaten had, bleef zij minutenlang met haar prooi zitten. Op de -voor de sjurk- plek des onheils. Een blik in de harde vogelwereld.

Inmiddels is de rust weer teruggekeerd en zijn de mussen weer actief in de omgeving van de ‘Sjurkengaard’. Ik hoop ze nog lang onderdak te kunnen bieden. U begrijpt dat ik met wijlen Jac. P. Thijsse en Midas Dekkers en Peter Vos aan mijn zijde de mus een lief en aardig vogeltje vind. En de sperwer? Een prachtvogel. ❀

Het bestuur van Altenatuur en de redactie van 't Altenatuurtje wensen u een kleurrijk 2019!

klein hoefblad; foto: Jan van Haaften

29

De akker van boer Jan Herman van Krieken

In mei 2018 vonden we 5 kievitsnesten op de akker van boer Jan uit Dussen pal achter ons huis aan het doodlopende weggetje Baanse Polder. Via m´n telescoop in de kamer kan ik de nesten goed in de gaten houden. Op het advies van onze loopgroep sloot Meeuwis Millenaar, gebiedscoördinator van de ANV*) Altena Biesbosch, opnieuw een ‘uitgesteld bewerken’-contract af waardoor de boer een paar weken later zijn land ging bewerken om de nesten te sparen. Na het aflopen van het contract op 15 juni is hij onmiddellijk het land gaan bewerken, de nesten waren al een tijdje uit en er lagen op dat moment geen nieuwe nesten. In de omgeving zijn zowel akkers als weilanden te vinden want het is midden in polder Het Noorderveld. De pullen hebben dus kansen te over om aan voldoende voedsel te komen.

Wel wordt er gejaagd door bruine kiekendieven, natuur is nu eenmaal eten en gegeten worden. Op zaterdag 15 september, 3 maanden na het inzaaien, werd de mais ’s middags geoogst. In een dagdeel werd dat even gerealiseerd. Die avond zaten Leida en ik te kaarten op de veranda achter ons huis. Het was genieten van het mooie weer, fraaie woestijnmuziek met Mexicaanse invloeden van Calexico en het vele vliegverkeer met een ongelooflijke hoeveelheid ganzen communicatie. Van alle richtingen kwamen de ganzen luid kwebbelend naar de akker gevlogen, hoofdzakelijk grauwe ganzen. Via een paar mooie bochten, meestal met de klok mee, landen de ganzen op de kleine akker van bijna 3 hectaren. Hoe precies weten we denk ik niet goed maar de ganzen hadden elkaar onmiddellijk geïnformeerd dat er bij boer Jan wat te halen was die avond. Een sperwer vloog vlak voor ons langs richting Almkerk. De horizon in het westen kleurde rood, langzaam werd het donker en 30

vliegtuigen trokken strepen aan het firmament. De ganzen bleven communiceren terwijl ze met honderden op de akker van boer Jan hun voedsel zochten. Later die avond vlogen ze naar de waterberging bij de Kornsche Boezem om op het water veilig te kunnen slapen. Wij genieten altijd van dat geluid en de vele vliegbewegingen met de bekende V-vorm om energie te besparen. Leida en ik snappen niet dat er mensen zijn die staan te popelen om deze prachtige dieren met honderdduizenden zo snel mogelijk naar de eeuwige jachtvelden te helpen.

Overlast kan je compenseren en rond Schiphol moet je geen gewassen verbouwen waar ganzen op af komen als je de veiligheid van vliegtuigen écht wil waarborgen. Al die schietgrage types zou ik willen aanbevelen om op een mooie avond te luisteren naar ‘Komma’ van broeder Dieleman. Hij beschrijft zijn zwerftochten door Zeeuws-Vlaanderen in nummers als ’t Gat van Pinten, Onaf pad en Leven de wind. Je hoort ganzen vliegen, vogels fluiten en water dat tegen de steigers klotst in langdurige improvisaties met ‘field recordings’ (audio opname buiten) bewerkt tot ‘soundscapes’ , akoestische opnames bestaande uit geluiden van de natuurkrachten, de dieren en de mens. Luister en kijk op Youtube naar het prachtige nummer Groeten of het ontroerende optreden in de Kringloop over witte reigers en pelikanen. Verstilde muziek om mee te filosoferen over de schoonheid van ganzen op de akker van boer Jan en de natuur in algemene zin. Singer Songwriter Chris Wood wist het prachtig te verwoorden in het gedicht op de hoes van zijn CD Trespasser, naar teksten uit de zeventiende eeuw. In het Engels weliswaar, maar te mooi om niet nog een keer in 't Altenatuurtje te citeren, temeer daar het precies mijn gevoelens over ganzen en mensen uitdrukt: *) ANV: Agrarische NatuurVereniging

The Law will hang the man or woman Who steals the goose from off the common But lets the greater thief go loose Who steals the common from the goose 31

De noodklok Johan Koekkoek

Het is twee voor twaalf (1) stuurt een email dat we in onze dorpen en steden de kerkklok moeten luiden op 1 december om twee voor twaalf. Toen ik die oproep onder ogen kreeg bekroop me een angstig gevoel.

Ja, beseffen we met z’n allen wel dat er heel veel moet gebeuren om het klimaattij te keren? De opwarming zet door. De klimaatextremen raken onze dagelijkse bezigheden.

Wat te denken van de lage waterstand in de rivieren. Of wat te denken van de opvallende oogstverschillen op de akkers. Ik heb zelden zulke geweldige krimpscheuren in onze akker gezien. Je kon er je arm gewoon insteken.

Bij ons zijn het nog opmerkelijk min of meer positieve klimaatsignalen, maar je zult maar in Zuid-Frankrijk of Italië met het moddergeweld uit de bergen te maken krijgen.

De klokkenluidersmail van Greenpeace heeft ons bestuur omgezet in een oproep om de mail vóór zaterdag 1 december 2018 om 11.58 uur door te sturen naar enkele politici van onze nieuwe gemeente met het verzoek om in het nieuwe collegeprogramma een wethouder voor duur-zaamheid te benoemen.

Deze wethouder zou dan twee De Klimaatklok luiden! beleidsambtenaren aan moeten stellen: één voor het opwekken van duurzame energie en één voor circulaire landbouw inclusief biodiversiteit in de openbare ruimte.

32

Het is twee voor twaalf. (2) Op het fort houdt Altena Nieuwe Energie, voorheen DEcAB, zijn algemene ledenvergadering. Er zijn zo’n twintig leden. Martijn Messing, duurzaamheidsgezant van de provincie, brengt de inhoud van hetgeen ons te doen staat op het gebied van energie opwekken zeer vlot onder woorden.

Samengevat: we krijgen het voor elkaar als we met elkaar onder aanvoering van de nieuwe gemeente de neuzen in dezelfde richting zetten: ✔ isoleren? Vraag een gebouw-gebonden hypotheek aan ✔ hebben we een geschikt dak? Plaats zonnepanelen ✔ gaan we voor een zonneweide? Zorg ervoor dat iedereen mee kan doen ✔ gaan we voor wind? Zorg dat lasten en lusten eerlijk verdeeld worden Het sociaal rendement moet bij duurzame-energieprojecten goed geborgd worden. Het nieuwe gemeentebestuur speelt daar de meest cruciale rol in.

Het door het Rijk af te sluiten klimaatakkoord voorziet er straks in dat, als het gemeentebestuur niet tot daadwerkelijke resultaten komt, de provincie het dan komt regelen en zij hebben de machtsmiddelen om maatregelen op te leggen om de gestelde doelen te halen.

Martijn geeft aan dat de benodigde geldmiddelen voor investeringen, ook voor heel smalle beurzen beschikbaar zullen zijn. Een huiseigenaar die maatregelen neemt kan bijvoorbeeld een zogenaamde gebouwgebonden hypotheek afsluiten, waarbij de huidige energiekosten gebruikt worden om de hypotheek af te lossen. Zelfs mensen in de zo groen hoeft het nou ook weer niet! schuldsanering kunnen zo meedoen.

Martijn had het ook nog even over een goede mix van zon en wind. Wij leven hier in een gebied waar wind zeer rendabel geoogst kan worden. De zon schijnt zo’n duizend uur, de wind waait 3.000 uur. Als de zon schijnt waait het meestal zachtjes. Zon en wind vullen elkaar dus mooi aan.

Aan het einde van de bijeenkomst klonk er een oproep: laten we met elkaar het volgend jaar de info-cafés over zon en wind bezoeken om de nieuwe raad een hart onder de duurzaamheidsriem te steken om voortvarend de goede, door ons allen gewenste, noodzakelijk beslissingen te nemen. De eerder genoemde beleidsambtenaar duurzame energie kan, wat ons betreft, aan de slag met het organiseren van de info-cafés.

é f a c o f in

33

Het is twee voor twaalf (3).

Op ons eiland wordt gepraat over circulaire of natuurinclusieve landbouw.

Heel veel boeren doen mee aan initiatieven van de Agrarische Natuur Vereniging, waarbij natuur een bijdrage levert aan het financiĂŤle bedrijfsresultaat. Kleine, zeer te waarderen stapjes in een grote wereld waar de voedselproductie op grote schaal buiten de eco-draaggrenzen opereert.

Het is van de zotte dat wij Chinezen van melkproducten gaan voorzien, terwijl wij hier met de stront blijven zitten. Economisch zal het allemaal wel mooi zijn, maar ecologisch is dit toch ver naast de pot pissen. De uitstoot van methaan en CO2 door de veestapel en het grensoverschrijdend achterlaten van meststoffen, moet ons tot bezinning brengen.

De noodklok moet luiden.

Een daadkrachtige landbouwwethouder met zijn beleidsambtenaar die ondernemingen, onderwijs en overheid bij elkaar weet te brengen om circulaire dan wel natuurinclusieve landbouw een serieuze start te laten maken zou toch geweldig zijn.

De Prinsentuin, VMBO landbouwschool in Andel en De Campus, pixelfarming, in Almkerk maken samen vast een klein begin.

Vier groepen tweedejaars leerlingen gaan de groei van graan op de Campus volgen, digitaal en in de praktijk, om daarna van het meel soepstengels te maken in de lessen over voeding.

Zij pachten hiervoor dus pixels. Via pachtjepixel.nl kunnen zij het groeiproces ook via beelden volgen.

34

Afgelopen zomer is er op de akker van de Campus baktarwe geoogst. Met deze tarwe starten we nu december 2018 en januari 2019 de cyclus.

Leerlingen gaan op de Campus met tarwe aan de slag.

Tellen, duizendkorrelgewicht bepalen, nadenken over het aantal aren uit een graankorrel etc. etc. En dan de korrels malen. (Misschien kunnen we ook een bezoek plannen aan Sven Verbeek, molenaar op molen de Hoop in Veen).

Er gaat voldoende tarwebloem mee naar school om voor iedereen soepstengels te maken. kiem

tarwe-aar

meellichaam

tarwe-korrel

zemel

soepstengel

Met de groepen willen we ook kijken naar de voeding van planten. Bemesting met luzerne in plaats van met kunstmest of dierlijke mest. Luzerne hier gebruiken als meststof voor baktarwe.

luzerne

Wortelknolletjesbacteriën maken voedsel voor de planten = mest

Zou het niet mooi zijn als we zo’n praktijkoefening ook konden organiseren voor de andere tweede klassen van ons middelbaar onderwijs?

Voorwaar voer voor de zogenaamde drie O’s: Onderwijs, Ondernemingen en Overheid. We zien een gesprek met de nieuwe landbouwwethouder en zijn beleidsambtenaar met vertrouwen tegemoet.

Zullen we zeggen dat we nu leven in de drie minuten voor twee voor twaalf?

We hebben nog kansen! ❀

35

(Wereld)bomen in Altena Goof van Vliet

Rechts: de dikste boom, een Baakboom, populier, op de hoek van de Hoge Maasdijk en de Hogelandsesteeg in Woudrichem. Deze heeft een omvang 36 van 650 centimeter.

foto: Emiel Versluis

In november wilden we een lezing organiseren over het Deltaplan Biodiversiteit. Vanwege het sterk teruglopen van plantenrijkdom, het insectenbestand, weidevogels en andere dieren is daar alle reden voor. Dit plan van de natuurorganisaties is echter nog niet klaar, de lezing stellen we daarom nog even uit. Als alternatief hebben we in november een lezing over het belang van bomen voor de biodiversiteit georganiseerd. Daarvan hieronder een verslag.

Om de bijeenkomst op het fort wat dynamischer te maken dan alleen het presenteren van een lezing is leden van Altenatuur uit alle 21 kernen gevraagd om een mooie dikke oude boom in te sturen. Foto met persoon naast de boom, omtrek op borsthoogte en aan de voet gemeten en zo mogelijk een mooi verhaal erbij. Het resultaat was overweldigend, ook voor Ton Stokwielder die presentatie kwam geven namens de stichting Wereldboom. Vanwege de mooie bijdragen heeft hij eerst alle ingediende bomen besproken volgens de criteria van Wereldboom In het tweede deel van de avond vertelde hij over Wereldboom en op het einde is besproken hoe de bomen meegenomen zouden kunnen worden in de nieuwe bomenlijst die voor de gemeente Altena gemaakt zal gaan worden. Daar wordt ook het Bomenfonds aan gehangen, het voorstel van de VMB om voor elke gekapte boom te laten betalen waarmee nieuwe bomen

aangeplant kunnen worden. Henk van der Laan van de Gemeente was aanwezig op de bijeenkomst om een toelichting op de bestaande bomenlijsten van Aalburg en Woudrichem te geven.

Naast de gemeentelijke bomenlijst is er ook nog een landelijke lijst van monumentale bomen van de Bomenstichting. Zij heeft 24 bomen op ons eiland tot monument verklaard. Drie ervan waren ook ingediend voor deze lezing.

Altenatuur besteedt al enkele jaren specifiek aandacht aan een groter en beter bomenbestand op het eiland Altena.

Collega milieu- en natuurvereniging VMB is met het initiatief van een Bomenfonds gekomen.

De grotere aandacht voor bomen is ingegeven door de enorme bijdrage die bomen bieden aan het opvangen van CO2, de verrijking van het landschap en de natuur en het stads- en dorpsschoon. Er is ook meer aandacht voor bomen vanwege bedreigingen: er worden veel bomen gekapt die niet worden vervangen. Een andere bedreiging is de essentaksterfte, waardoor ons leefgebied in korte tijd

duizenden bomen kan verliezen. Bomen spelen in gemeenschappen vaak een belangrijke rol. Denk aan de eikenlaan van de Rijksstraatweg in Sleeuwijk, de leilindes in Andel, het perenlaantje aan de Veldweg in Wijk, de monumentale beuken, acacia’s, kastanjes en essen bij begraafplaatsen, kerken en scholen. Er zijn ook nog mooie hoogstamfruitbomen en bakenbomen langs de rivieren.

De inzendingen Sommige contactper-sonen leverden meerdere bomen aan omdat ze zelf niet konden kiezen. Er blijken gelukkig nog heel wat oude bomen te zijn. Vooral aan de randen van het eiland en in de dorpen. Bij de ingrijpende ruilverkaveling van de 60-er jaren zijn alle waardevolle grote bomen verdwenen in het landelijk gebied. Inclusief de vele knotbomen langs de 700 km gedempte sloten.

Eigenaren van bomen blijken trots op hun bezit. Ze onderhouden de bomen goed. Er zijn echter ook mensen die liever geen oude bomen in de straat hebben omdat ze bang zijn voor vallende takken en ander ongerief.

Daarom is het goed om open met bomen om te gaan,

Links: de oudste boom, een beuk in Andel aan de Julianastraat. Hij is ongeveer 200 jaar oud en heeft een omvang van 505 centimeter.

foto: Teus van Tilborg

De baakboom en de beuk staan op de landelijke Monumentenlijst.

37

PAARDENKASTANJE SLEEUWIJK

ACACIA OUDENDIJK

POPULIER WOUDRICHEM

LINDE WOUDRICHEM

WALNOOT RIJSWIJK

OOSTERSE PLATAAN WERKENDAM

RODE BEUK NIEUWENDIJK

PAARDENKASTANJE HANK

POPULIEREN HANK

38

LINDE ALMKERK

RODE BEUK EN PLATAAN DUSSEN

OPVALLENDE BOMEN VAN D

WILG GIESSEN

RODE BEUK ANDEL

WOUDRICHEM

ZOETE KERS WAARDHUIZEN

POPULIER UITWIJK

POPULIER VEEN

WALNOTEN UPPEL

BEUKEN WIJK & AALBURG

BEUK BABYLONIENBROEK

LINDE EETHEN

JUTTEPEER DUSSEN

LINDE MEEUWEN

POPULIER DRONGELEN

MOERBEI MOERBEI EN EN TULPENBOOMGENDEREN TULPENBOOM GENDEREN

DE 21 KERNEN IN ALTENA

39

foto: Stichting Wereldboom

Ton Stokwielder over de Stichting Wereldboom

Tamme Kastanje in Gentbrugge.

Vroeger stond de Stille Reus in het park Le Fevere de Ten Hove en hadden zijn onderste takken alle ruimte. Na het verval van het kasteel begon het park te verbossen en verdween de Stille Reus in de schaduw van nieuwe bosbomen. Door gebrek aan licht stierven zijn onderste takken stilaan af.

zowel met het planten als met het onderhoud. Uit de presentatie van Ton Stokwielder kwam naar voren dat bomen in andere landen van Europa veel ouder mogen worden. Gemeenschappen vertroetelen oude bomen. Wij verklaren ze eerder ‘kaprijp’ en planten daarna een nieuwe boom. In Dussen blijkt een Tulpenboom bij de Hervormde kerk in 1953 geschonken te zijn door de Canadese regering. Dat was vanwege het kapotschieten van woningen, kerken en bomen op het einde van de Tweede Wereldoorlog. Zo’n boom verdient het om bewaard te blijven. De groeiomstandigheden moeten dan wel verbeterd worden.

Interessant om na te gaan is wat er in de andere kapotgeschoten dorpen langs de Bergse Maas aan herbeplanting is gedaan. Bij het samengaan van de gemeenten die Aalburg hebben gevormd in 1973 zijn door de oude gemeenteraden bomen geplant. Zouden die bomen er nog staan? Een vergelijkbare vraag kwam op over andere bomen die bij bijzondere gelegenheden zijn geplant. Bijvoorbeeld de Wilhelmina-, Juliana- en Beatrixbomen. Voor Werkendam zijn die beschreven 40 door Hannie Visser-Kieboom.

De stichting zet zich in om bomen weer oeroud te laten worden. Zij richt de groeiplaatsen van de bomen zo in dat ze onbelemmerd kunnen uitgroeien tot de oude veteraanbomen die we nu bijna alleen nog kennen uit sprookjes, verhalen en andere landen.

Hierbij speelt een (buurt) vereniging of organisatie de verbindende rol tussen de boom en de maatschappij. Oude bomen zijn zeer waardevol voor de biodiversiteit, in de spleten en holen kunnen allerlei insecten, vogels en vleermuizen nestelen.

Ton laat prachtige oude bomen uit het buitenland zien. Gemeenschappen hebben er vaak veel voor over om bomen echt oud te laten worden. Daarvoor zijn vooral een goede bodem en voldoende ruimte erg belangrijk. Gras is bijvoorbeeld funest voor de groei van een boom. Oude bomen zijn altijd hol.

Criteria voor een wereldboom zijn: ► Een boom die op een plek staat waar iedereen zo naar toe kan lopen scoort hoger dan een boom achter in een tuin.

► Een boom die al groot

en oud is scoort hoger dan een jonge boom. ► Een boom die nu al de ruimte heeft om zowel ondergronds als bovengronds uit te groeien, scoort hoger dan een boom waar bijvoorbeeld een meter van de stam een huis staat of een sloot ligt die echt niet verplaatst of verlegd kan worden zonder dat er heel veel voor moet gebeuren. ► Een boom met een gemeenschap die het plekje met de boom erbij een warm hart toedraagt scoort hoger dan een boom waar heel weinig mensen iets mee hebben.

En verder?

Het idee van de wereldboom is zeer interessant om ook ergens toe te passen in de nieuwe gemeente Altena. Dat zou kunnen tijdens het opstellen van de nieuwe bomenlijst. Daar kunnen de aangeleverde bomen uit de 21 kernen ook bij gebruikt worden. Per kern zou er door een contactpersoon of een aantal ambassadeurs een betere inventarisatie van zowel monumentale bomen als potentiële wereldbomen gemaakt

foto: Goof van Vliet

Onverwachte potentiële wereldboom: een wilg in de Sleeuwijkerwaard.

Van Rijkswaterstaat moeten alle omgevallen bomen verwijderd worden ten behoeve van de doorstroming bij hoog water. Brabants Landschap heeft gevraagd of de boom vanwege het grote natuurlijke belang mag blijven staan. Rijkswaterstaat ging akkoord!

kunnen worden. De geselecteerde bomen met hun verhalen zouden ook een prachtige fiets- of wandeltocht kunnen opleveren. Ter bezegeling van de toezegging van het nieuwe gemeentebestuur dat de identiteit van de kernen gewaarborgd zal worden, zou er bij het eerste bezoek ook een boom aangewezen kunnen worden als wereldboom of geplant kunnen worden om als zodanig uit te groeien. Het bestuur van Altenatuur zal zich beraden en overleg plegen met de gemeente en de VMB. In ieder geval zullen de aangeleverde bomen per kern in ‘t Altenatuurtje beschreven worden en daarna zullen ze op www.altenatuur.nl geplaatst worden. ❀ Voor het landelijk register van monumentale bomen: www.bomenstichting.nl Voor meer info over Stichting Wereldboom: www.wereldboom.org Scan de QR-code

41

Linda's

JEUGDRUBRIEK

De ransuil In Nederland komen verschillende soorten uilen voor. De grootste uil is de oehoe, de kleinste de steenuil. Daarnaast hebben we ook nog de bosuil, de velduil, de kerkuil en de ransuil.

Over de ransuil kun je hieronder meer te weten komen!

Ransuilen zijn ongeveer 40cm groot als ze rechtop zitten. Maar als ze hun vleugels uitslaan, dat noem je spanwijdte, dan is dat wel 90 tot 100 cm lang!

De ransuil is een beetje rommelig geel, bruin en grijs gekleurd. Op zijn rug is de ransuil wat donkerder gekleurd, op zijn buik wat lichter met bruine streepjes. De staart heeft brede bruine strepen.

De ransuil heeft een scherpe snavel en mooie grote oranje ogen. Hiermee kan hij ontzettend goed zien als het schemerig en donker is. Op zijn kop heeft de ransuil twee pluimpjes van omhoog staande veren, de oorpluimpjes.

Let op: dit zijn geen echte oren, die zitten zoals bij alle vogels onzichtbaar aan de zijkanten in de schedel.

42

foto: Jan van Haaften

Ook op zijn poten heeft de ransuil allemaal kleine veertjes, zodat ze er heel aaibaar uitzien, maar aan elke teen zit een vlijmscherpe nagel. De vier uilentenen samen zijn zo een klauw waar de uil heel sterk mee is en hard mee kan knijpen. Zo kan de uil zich goed vasthouden in een boom, maar ook een prooi grijpen.

De ransuil kan heel goed jagen omdat hij net als de andere uilen geruisloos kan vliegen.

Hiervoor heeft hij speciale veren met een donsachtig laagje. Met zijn grote ogen kan de ransuil goed zien, ook al is het donker.

Ransuilen zijn roofvogels die ’s avonds en ‘s nachts jagen. Ze vangen vooral muizen zoals veldmuizen en bosmuizen. Soms eten ze een rat, kikkers of insecten, maar ook vogels zoals mussen, spreeuwen en vinken worden door de ransuil gevangen en opgegeten. De veertjes, haartjes en botjes die uil niet kan verteren, spuugt hij weer uit in een soort bal, een braakbal!

43

veertjes maar geen oortjes!

Maar de ransuil kan ook ontzettend goed horen!

De oren die verborgen zitten onder veertjes op zijn kop zijn verschillend van grootte. Met het ene oor kan de uil goed horen of het geluid van boven of beneden komt, met het andere oor hoort de ransuil of het geluid van links of rechts komt. Een ritselend muisje op de grond is zo gevonden door de uil, waarna de ransuil er geruisloos op af vliegt en het muisje met zijn scherpe klauwen pakt.

da foto: Lin

t van Zwe

foto: Geof Trind

44

er

Ransuilen broeden graag in bomen in oude nesten van kraaien of eksters. Ze hebben het liefst naaldbomen, want daarin vallen ze minder op. Begin april legt het vrouwtje 4 tot 6 eieren. Als de jongen uit het ei zijn gekomen, blijven ze de eerste weken nog in het nest.

Daarna klauteren en klimmen ze met hun sterke poten rond in de boom en andere bomen in de buurt, ze worden dan takkeling genoemd.

Vliegen kunnen de jonge ransuilen pas na 5 weken. Je kunt jonge ransuilen goed horen als ze ’s nachts met een luid gepiep bedelen om eten bij hun ouders.

Jaaaaah, nu ben ik helemaal te zien!

In het najaar gebeurt er iets bijzonders.

Verschillende ransuilen zoeken elkaar op en blijven tot het voorjaar bij elkaar op een speciale plaats, een roestplaats. Hiervoor kiezen de ransuilen een boom uit waar ze rust hebben en zich veilig voelen.

Overdag blijven de uilen stilletjes zitten, ‘s avonds vliegen ze uit om te gaan jagen. Soms kun je op zo’n roestplaats meer dan 10 ransuilen bij elkaar zien. Je moet dan heel voorzichtig zijn met kijken, want als de uilen het niet rustig genoeg vinden, vertrekken ze allemaal. foto: Linda van Zwet

45

Het le gema ven k is nie ransu kelijk t il. Ze vo o r weer de m o e t en ste ee e om te n rustig p lekje ds maar kunn vinde en br roeste oe n n als ze . Een groo den of t geva muize a huize n van n in de bu r is het u g en. D r zijn s eze m t van om uizen mense s vergifti gd do n or kan d waardoor ook d oodg aan e ui l weten steed . Gelukki s mee g mense r n goed dat vergif is niet natuu voor de r, nie t vo uilen en oo or k niet v oor mense n.

foto: Linda van Zwet

Ben je nieuwsgierig geworden naar ransuilen? Hou dan voortaan goed je oren en ogen open: - Misschien weet iemand wel een roestplaats van ransuilen in jouw buurt?

- Misschien gaan er in het voorjaar wel ransuilen broeden in jouw buurt? Dan kun je luisteren of je ’s nachts jonge ransuilen hoort piepen.

- Misschien vind je eens een braakbal? Leuk om uit te pluizen!

- Misschien vind je een keer een uilenveer, dan kun je zien en voelen hoe zacht deze is.

- Misschien wordt er bij jou in de klas in het najaar een gastles uilenbescherming gegeven? Dan kom je nog meer te weten over uilen!

46

Linda van Zwet â?€

UITNODIGING Ledenvergadering 2019 Fort Giessen, aanvang 20.00 u.

Het bestuur van Altenatuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering, waarvoor de AGENDA als volgt is: 1.

2.

Opening.

Notulen ledenvergadering van 20 februari 2018 (zie Altenatuurtje 108, mei 2018, pag. 41).

3. Jaarverslag secretaris.

4. Financieel jaaroverzicht 2018/begroting 2019 door de penningmeester. Stukken liggen vanaf 19.40 uur ter inzage op de bestuurstafel.

5. Verslag kascontrolecommissie.

6. Bestuursverkiezing.

Aftredend en herkiesbaar: Wouter van Rijsbergen en Jaap van Diggelen.

Aftredend en niet herkiesbaar: Herman van Krieken.

Het bestuur hoopt op de vergadering een kandidaat/ kandidaten voor te dragen voor opvolging van Herman en mogelijk invulling van de vacature voor het negende bestuurslid.

7. Rondvraag.

8. Pauze.

9. Presentatie over de werkzaamheden van de Liniewerkers door Jos Schenkeveld.

10. Sluiting.

47

Terra insecta Perry de Ronde

Een boekbespreking en persoonlijke notitie over het belang van dood hout voor insecten.

Wat zou er met het leven op aarde gebeuren zonder insecten? Wellicht zou alleen een bijzonder primitieve vorm van leven overblijven. De gewervelde dieren zouden allemaal uitsterven: vissen, vogels, reptielen, amfibieën en ook heel wat zoogdieren voeden zich met insecten.

Zij zouden de eerste slachtoffers zijn, daarnaast zal ook het grootste deel van de wilde bloemen verdwijnen.

48

In het onlangs bij de Bezige Bij verschenen boek Terra insecta leidt de Noorse entomoloog Anne SverdrupThygeson de lezer rond in de verbazingwekkende wereld van insecten. Je leest over soorten met oren op hun knieën, ogen op hun geslachtsdelen en een tong onder hun voeten. Met haar enthousiasme opent ze onze ogen voor diersoorten die op het eerste gezicht overbodig, vies of eng lijken, maar die in werkelijkheid cruciaal zijn voor ons ecosysteem en leefklimaat. Insecten zijn overal. Ze leven op twee kilometer hoogte, in diepe grotten, in je tuin en in je huis.

Voor ieder mens op aarde bestaan er tweehonderd miljoen insecten, maar terwijl het aantal mensen de afgelopen veertig jaar is verdubbeld, is de hoeveelheid insecten

gehalveerd. Dit is een desastreuze ontwikkeling want de mens zal niet overleven zonder insecten.

Dat insecten zo divers zijn en zich aan de gekste situaties hebben kunnen aanpassen heeft alles te maken met de lange tijd dat ze al op aarde zijn, zo’n 480 miljoen jaar, terwijl er nog maar een goeie 220.000 jaar mensen zijn.

Insecten op zich zijn niet bedreigd, wel een aantal insectensoorten. Met sommige insecten is iets grondig mis, andere insecten verspreiden zich in korte tijd over de hele wereld. De generalisten kunnen overal wel gedijen, terwijl het juist de zeldzame nichespelers zijn die verdwijnen. Maar dat geldt niet voor alle generalisten: bijen en hommels zijn de bekendste die aan het kortste eind lijken te trekken. De hommel is de panda van

foto: Perry de Ronde

de insectenwereld, een nuttige mascotte, maar niet de essentie. We vernietigen wereldwijd leefgebieden van insecten voor landbouw, stedenbouw en wegen. Daarnaast zijn de insecticiden natuurlijk ook funest.

Bossen worden ingeschakeld in de economie, vanwege bosbouw wil men goed toegankelijke bossen. Helaas wordt er daarom te vaak dood hout uit onze bossen weggehaald.

foto: Perry de Ronde

Wanneer een boom omvalt, wordt die meestal verwijderd terwijl zo'n langzaam rottende boom juist een paradijs is voor insecten. Keer op keer krijgen we te horen dat bestuivers, zoals bijen en hommels, in de verdrukking komen, maar dat de insecten die omgaan met gestorven biologisch materiaal het nog moeilijker hebben, blijft vaak onvermeld.

Momenteel wordt er goed geld verdiend aan de klimaatverandering.

Je krijgt alles verkocht als je dat woord laat vallen, van wetenschappelijk onderzoek tot producten die zo gemaakt (zouden) zijn dat ze niet bijdragen aan de klimaatwijziging, terwijl er haast geen euro te verdienen is aan het beschermen van het leefgebied van een insect.

We weten dat wanneer je niet aan monoculturen doet of tussen de velden stroken wilde bloemen laat groeien, er veel meer roofinsecten voorkomen die een deel van de schadelijke insecten afvangen. Heterogene landschappen vermijden dat bepaalde soorten uitgroeien tot plagen. Wanneer de mens op een immense oppervlakte maar één gewas zet, spreidt hij in feite de tafel voor schadelijke insecten. We moeten

foto: Perry de Ronde

dus onze landbouwmethode veranderen. In plaats van de insecten aan te pakken, diversifiëren op eenzelfde akker en het landschap respecteren, aldus Anne SverdrupThygeson.

Een ander idee is om insecten in te zetten bij het verwerken van voedselafval. Wat gebeurt met vlees dat over datum is? Dat wordt weggegooid, terwijl je er maden op kunt loslaten die het als voedsel gebruiken zodat het niet verloren gaat. Die maden kun je dan bijvoorbeeld inzetten als visvoer. In de Noorse zalmkwekerijen wordt daar nu Braziliaanse soja voor gebruikt. Daar worden regenwouden voor gekapt en het wordt nadien de halve wereldbol rond gevaren. Niet echt efficiënt dus. Bovendien eten

49

wilde zalmen van nature dierlijk voedsel. Dat zijn echt geen vegetariërs.

Om het voor de insecten weer echt leefbaar te maken moeten we inzetten op vergroening, bijvoorbeeld groene daken en grotere parken in de urbane gebieden, ruigere natuur op het platte land en vooral ook heel veel dood hout. Het kan niet genoeg gezegd worden: “Stop met die netheidswaanzin en laat de natuur eens een tijdje haar eigen gang gaan, zij weet echt wel wat goed is voor de insecten."

Tot zover een samenvatting van het interview met Anne SverdrupThygeson in het dagblad De Morgen (B).

foto: Perry de Ronde

Als ik nu, met bovenstaande in het achterhoofd, eens dichterbij huis ga kijken en recente, lokale ontwikkelingen de revue laat passeren, dan blijkt dat met soms simpele ingegrepen positieve resultaten te bereiken zijn!

Rondom Uppel is het aantal insecten in twee jaar tijd geëxplodeerd door de aanleg van keverbanken, bloemenpercelen, akkerranden en 50

winterstoppelvelden als onderdeel van het patrijzenproject. De patrijs is één van de vele boerenlandvogels die het moeilijk hebben. Patrijzen hebben dekking nodig en voedsel in de vorm van een gevarieerd aanbod van insecten. Door de keverbanken kunnen kevers, maar ook spinnen overwinteren. De aantallen pieken dan vroeger in het voorjaar, reeds in mei in plaats van eind juni. Daarvan profiteren niet alleen de patrijzenkuikens die in hun eerste weken van hun bestaan voornamelijk kleine insecten eten, maar ook andere, al dan niet gevederde vrienden. Een keverbank is niet meer dan een verhoging in het land ingezaaid met een grassen- en bloemenmengsel. Dit microreliëf was vroeger normaal op het boerenland

foto: Perry de Ronde

en is vrij simpel weer terug aan te brengen.

Op de luzerneakker met ‘veldleeuwerikenstroken’ aan de Baanse Polder (zie ook 't Altenatuurtje 109) heb ik met eigen ogen mogen aanschouwen dat het daar zeer wel kan friemelen van de insecten. In het eerste jaar dacht ik dat er twee verschillende mengsels toegepast waren, op de ene strook miegelde het

van de insecten, op de andere maar nauwelijks. Bij navraag bleek het om hetzelfde mengsel te gaan, alleen op een ander moment ingezaaid. Het is net als met topsport, je moet op het juiste moment pieken. Als je ernaast zit, valt het resultaat bar tegen.

Afgelopen jaar zijn we een aantal keer door de akker gestiefeld om het resultaat te monitoren. Toch wel leuk om op een luzerneakker dan ook daadwerkelijk luzernevlinders aan te treffen, zowel de gele als de oranje!

Ook in 2018 zijn er door een aantal agrariërs in samenwerking met de ANV Altena Biesbosch op diverse zichtlocaties bloemenranden aangelegd. Een beetje voor de bühne, naar mijn bescheiden mening, maar alle kleine bee(s)tjes helpen.

en ander vliegend spul en in de winter voedsel voor de vogels.

Wat in dit particuliere geval ook meehelpt, is dat we al sinds de jaren ’80 van de vorige eeuw het meeste dode hout laten liggen. Dat had mijn vader blijkbaar opgestoken in vakliteratuur of bosbouwbeleidsnota’s, internet bestond nog niet.

Bijkomend voordeel was dat het een hoop gesjouw scheelde.

foto: Perry de Ronde

We hebben nu dus al zo’n 40 jaar dood hout in verschillende stadia van verrotting liggen, een eldorado voor insecten, zeker in combinatie met de bloeiende patrijzenmengselstroken! ❀

foto: Perry de Ronde

De ANV heeft de afgelopen jaren patrijzenmengsels uitgedeeld aan particulieren die een hoekje over hadden in het buitengebied. Daar heb ik voor het Bos van Meeuwen dankbaar gebruik van gemaakt. Met wisselend succes overigens, ook hier gold dat de juiste timing essentieel was, gelukkig ging het steeds nog net op tijd even flink regenen, want anders…

Het resultaat mocht er zijn: bloeiende bloemen met vlinders, zweefvliegen

Bronnen: Dagblad De Morgen (B) 28 november 2018: Iedereen heeft het over de bedreigde bij. Maar de grootste slachting vindt plaats in onze bossen, een interview van Marnix Verplancke met Anne Sverdrup-Thygeson.

De Volkskrant van 10 juli 2018: Caspar loopt door Uppel, een dorpje rijk aan insecten.

Anne Sverdrup-Thygeson, Terra insecta. Over de fascinerende beestjes die de wereld draaiende houden, uitgeverij De Bezige Bij. Anne SverdrupThygeson is hoogleraar biologie aan de Noorse Universiteit van Natuurwetenschappen en adviseur van het Noorse Instituut voor Natuuronderzoek. Ze is gespecialiseerd in natuurbeheer, biodiversiteit en insectenecologie.

51

Eerlijke energietransitie Herman van Krieken

De nieuwe energietransitie doet veel stof opwaaien en actiegroepen verzetten zich fel tegen ruimtelijke ingrepen die de leefbaarheid en volksgezondheid bedreigen. Naast deze aspecten spelen er nog andere belangen een grote rol bij te nemen besluiten. Michiel Hulshof, journalist en medeoprichter van Tertium, bureau voor burgerparticipatie en Koen Straver, sociaal wetenschapper bij ECN part of TNO, deden samen met netwerkbedrijf Alliander en Milieudefensie onderzoek naar ‘winnaars en verliezers van de energietransitie’. Michiel Hulshof en Koen Straver pleiten voor ‘energie-rechtvaardigheid´. We moeten voorkomen dat het klimaat een nieuwe splijtzwam in de samenleving wordt.

“Zonder ingrijpen zal de energietransitie leiden tot nieuwe ongelijkheid. De laatste energietransitie die Nederland doormaakte, was die van steenkool naar aardgas. De gevolgen bleken desastreus voor veel Limburgers. Ruim 45 duizend ‘kompels’ en 30 duizend anderen verloren hun baan. Vaders en broers kwamen werkloos thuis te zitten of belandden met versleten rug en stoflongen in de WAO. De mijnstreek liep leeg, het luxueuze Heerlen veranderde in een troosteloze stad van armoede en drugsoverlast. Tot op de dag van vandaag zijn de gevolgen van de mijnsluiting merkbaar.

52

Wij pleiten voor ´energie-rechtvaardigheid´ als toetsingskader voor nieuw beleid: stimuleer duurzaam vervoer, maar bedenk wat je doet met eigenaren van derdehands diesels. Plaats die windmolen, maar vraag je af wat de omwonenden daaraan hebben. Haal aardgas uit je stad, maar verzin oplossingen voor wooneigenaren met weinig geld. Sluit die kolencentrale, maar school de werknemers om. Prijs die lokale energiecoöperatie, maar zorg wel dat iedereen er lid van kan worden. Kortom: bedenk niet alleen wat goed is, maar ook voor wie én voor wie niet. Om dit goed te doen moet de overheid meer onder-zoek doen naar de gevolgen van de energietransitie. Pas als we duidelijk weten hoe de lusten en lasten precies worden verdeeld, kunnen ethisch onderbouwde keuzes worden gemaakt. Zo kan een nieuw energiedrama worden voorkomen.” *)

Ik ben het helemaal eens met de visie van beide heren en pleit verder met nadruk voor een concentratiebeleid bij de energietransitie. Voor kassen hebben we dit ook al: we mogen alleen kassen bouwen in concentratiegebieden omdat kassen het landschap ontsieren en verstoren. Het lijkt me daarom erg logisch dat we polders en weilanden niet volbouwen met overal een paar zonnepanelen en windmolens. Het betekent wat mij betreft niet een paar windmolens realiseren in het buitengebied of een uiterwaard. Dat roept veel weerstand op, omdat de leefbaarheid bedreigd wordt en het landschap aangetast. Concentreer windmolens maar zoveel mogelijk op een plek waar niemand last heeft van die grote blikvangers.

Het liefst op een plek waar al een grote verstoring is, bijvoorbeeld langs de A27.

Aan de westzijde van Werkendam naar Nieuwendijk ligt een strook van ruim 2 kilometer waar niemand woont en elke dag vele auto´s voortrazen als er geen file is. Een prima plek voor minimaal 5 grote windmolens waar niemand last van heeft. Laat de bevolking van Altena participeren via een coöperatie en maak mogelijk dat ook de landeigenaren er leuk aan kunnen verdienen. Als het even kan geen energie meer stoppen in het bevechten van actiegroepen, maar oplossingsgericht werken aan het realiseren van windmolens op de juiste plaats in de gemeente Altena.

Een nieuwe gemeente met een nieuwe energietransitie die alleen maar winnaars kent dankzij een eerlijke en écht transparante maatschappelijk verantwoorde aanpak die rekening houdt met de volksgezondheid en de leefbaarheid.

Wat mij betreft: waarom nog wachten met het realiseren van windmolens langs de A27 tussen Werkendam en Nieuwendijk? ❀ *) Dit deel is een bewerking van het artikel `Verdeel de lusten en de lasten van de groene revolutie eerlijk`, Volkskrant 9 juni 2018.

53

De bever rukt op Kees Schuitmaker

Bevers horen bij Nederland als water bij de zee, maar ja… In 1826 werd de laatste levende bever door een visser uit Zalk met een peddel zodanig op zijn kop geslagen dat hij er aan overleed. Of zij…dat vertelt de historie niet!

De mens is goed in uitroeien uit puur winstoogmerk. De bever was een kostbare buit. De pels ging voor veel duiten naar de rijken (jas, das, muts of handschoen) en het vlees naar de armen. Als de bever helemaal gestript was, duwde men tenslotte op een klier net naast zijn anus en perste er het bevergeil uit.

Voor de bever was bevergeil een noodzakelijk middel om zijn territorium mee af te bakenen. Voor de mens was het een kostbaar goedje wat naar de parfumindustrie ging, omdat bevergeil de eigenschap bezat geurstof aan zich te binden.

“Schatje…wat ruik je weer lekker vanavond”. Ja, ja…!

54

De Biesbosch is een zoetwatergetijdegebied en in de Elbe (Duitsland) leven bevers in een gebied dat veel overeenkomst heeft met onze eigen Biesbosch.

Daar werden dus in 1988 zo’n 40 bevers gehaald en in houten kisten naar ons land vervoerd en uitgezet. Helaas kwam het niet tot vermenigvuldiging. De waarschijnlijke oorzaak lag in de vervuiling met allerlei zware metalen die in de bovenloop van de rivieren in het water waren gedumpt. Bij een tweede poging kregen alle bevers een chip mee om hun omzwervingen te volgen. Het werd voor de bevers een succesvolle missie, want er zitten nu ongeveer 300 bevers en 100 beverburchten in de Biesbosch en vol is vol.

Er komen ieder jaar weer 2 à 3 jongen per burcht bij en aangezien het dan wel erg druk wordt, worden de oudere broertjes en zusjes op straat gezet. Ze weten niet hoe snel ze het gebied uit moeten zwemmen, want ineens zijn ze onbeschermd. Ze ruiken overal bevergeil en haasten zich naar een nieuw territorium en zo verspreiden de bevers zich in Nederland.

We vinden ze nu ver buiten de Biesbosch terug. Ze laten overal hun sporen na door afgeknaagde takken achter te laten. Als je die ziet weet je… ook hier zitten ze!

En wat vinden wij daarvan? Tja… als je lid bent van de beverclub is dit natuurlijk fantastisch. Bevers horen erbij. Als je boer bent met een boomgaard met perenbomen en familie bever komt langs, heb je nog wel bomen, maar geen peren meer, want een boom zonder bast is een boom zonder vrucht… ❀ foto: Jan van Haaften

55

Lijsttrekkers en investeerders over duurzaam Altena Goof van Vliet

Meerdere keren ben ik begonnen aan dit stuk en ook weer gestopt. Heen en weer geslingerd tussen twee extreme gedachten. De ene dat we nu echt snel aan de slag moeten om de Aarde voor mensen leefbaar te houden en dat elke oproep daartoe kan helpen. De andere gedachte dat het volstrekt zinloos is, gezien de snelheid waarmee we met z’n allen op de afgrond afstormen. De eerste gedachte heeft gewonnen. Als je zo’n geslaagde avond hebt gehad met zoveel gemotiveerde mensen moet je er iets van terug kunnen vinden in het blad van onze vereniging.

Zoals aangekondigd in de Nieuwsbrief van Altenatuur, hebben we op de Dag van de Duurzaamheid (10 oktober) een gesprek georganiseerd tussen lijsttrekkers, ondernemers, boeren en bewoners die al hebben geïnvesteerd in een duurzamer Altena. Geen saai debat maar allerlei tips hoe het gemeentebestuur van de nieuwe gemeente Altena kan meewerken aan een betere voedselvoorziening, een rijkere natuur en vooral een forse vermindering van de CO2. Op youtube is een filmpje*) van de avond te zien.

Een mooie video gemaakt door studenten journalistiek Roosmarijn van der Stelt en Fleur Kant.

56

Scan de QR-code

Als locatie was het Altenacollege gekozen. Het is de ‘kennisrots’ van ons eiland. Het heeft ook een grotere zaal dan Fort Giessen.

De opkomst was geweldig: bijna 120 mensen waren aanwezig!

Een mooi cadeau aan het gesprek was ook een debat.

Leerlingen van VWO 4 bleken de debatprijs van Nederland en de Benelux te hebben gewonnen. Zij wilden graag in 8 minuten een scherp debat voeren over wel of geen windmolens. Het gaf een degelijk en hilarisch fundament voor de rest van de avond.

Ik mocht de aftrap doen namens het bestuur van Altenatuur. We hebben maar één Aarde en daar moeten we het met z’n allen mee doen. We kunnen haar niet inruilen voor een nieuwe als we haar opgebruikt hebben. De behoefteberekening aan energie voor 2030 is weer gepresenteerd: 21 windmolens (3MW) bij ons, 6 grote (8MW) op zee, 300 hectare zonnepanelen en 20.000 elektrische auto’s die ook als energieopslag dienst kunnen doen. De provincie heeft trouwens in september geconcludeerd dat ons gebied zeer geschikt is voor energieopwekking met wind. Er zouden dus nog veel meer molens kunnen komen.

57

Vandaar de oproep aan onze nieuwe gemeentebestuurders om het volgende te doen voor een vitaal eiland Altena: ✔ Uitvoeren van de noodzakelijke en urgente transities ✔ Energie, bodem, voedsel en natuur ✔ De gemeente pakt de regie ✔ Moedige, creatieve en volhardende bestuurders ✔ Ambtenaren die vakkundig en snel boer, bedrijf en burger helpen ✔ Eerlijke verdeling van lusten en lasten ✔ Goed rentmeesterschap voor onze kinderen en daarna.

Onder leiding van Hennie Roorda verliep de avond gesmeerd.

Met de nodige aandacht voor mensen die hun bijdrage aan het gesprek wilden leveren. Henk Schouten van Schouten Europe (bedrijf in Giessen van vleesvervangers in 45 landen) hield een pleidooi voor meer plantaardige voeding en minder dierlijke eiwitten. Het nieuwe gemeentebestuur zou mee moeten werken aan een goed educatieprogramma om jong en oud te leren hoe het beter kan. Frank Manders vertelde over de eerste race om de wereld met elektrische voertuigen, zie: http://80dr.com.

Frank gaf als belangrijkste tip aan de bestuurders om bij elke activiteit of investering van de gemeente met de duurzaamheidsvraag te beginnen. Als het geen CO2-reductie geeft: niet doen! En niet op het eind van een traject kijken of er nog een ‘sausje duurzaamheid’ overheen gegoten kan worden.

58

Na de pauze was het de beurt aan de 6 lijsttrekkers (van de 8 partijen) en de zaal. Alle partijen onderschreven dat er iets aan duurzaamheid zou moeten gebeuren. Het was lastig voor de meesten om daar wat specifieker over te worden. VVD en CDA waren uitgesproken tegen windmolens in de gemeente Altena. Christen Unie, SGP en Progressief Altena zeiden dat ze alles wilden doen, dus ook windmolens en zonnevelden, als dat nodig is voor de CO2-reductie.

Altena Lokaal wist het nog niet zo goed, voor haar waren er heel veel verschillende definities van duurzaamheid.

V.l.n.r.: Roland van Vugt, Paula Jorritsma, Philip den Haan, Pim Bouman, Arjan Versluis en Wijnand van der Hoeven

Al met al was het goed dat de bijeenkomst werd gehouden.

Het onderwerp van de schone energie is stevig op tafel gezet. Het debat ging minder over de noodzakelijke veranderingen in de landbouw om zowel de voedselproductie als de natuur betere kansen te geven.

59

Na de duurzaamheidsbijeenkomst Verheugend is dat er na de bijeenkomst al weer heel wat positieve stappen op weg naar een duurzaam Altena zijn gezet. ✔ Altena Nieuwe Energie organiseerde een kennisverdiepingsdag voor politici waar bijna alle partijen van Altena gebruik maakten. ✔ Installateur Aquarius (Job Beijer) organiseerde 3 informatieavonden in de Watertoren van Uppel over het totaal verduurzamen van bestaande en nieuwe woningen inclusief warmtepomp. ✔ Altenatuur heeft haar zienswijze gedeeld met de nieuwe gemeente in haar reacties op de Altena Energiestrategie 2019 - 2046 en de Omgevingsvisie. Vooral een pleidooi om de opgaven die er liggen serieus te nemen en de regie te nemen. ✔ Altenatuur heeft op 1 december de noodklok voor het klimaat geluid bij de lijsttrekkers. In meer dan 300 gemeenten werden de klokken om 2 voor 12 geluid. Altenatuur vroeg de nieuwe bestuurders om in het nieuwe college van burgemeester en wethouders een wethouder voor duurzaamheid te benoemen. Om tot uitvoering te kunnen komen, hoort daar ook een aantal vakkundige en daadkrachtige ambtenaren bij.

Tijdens het schrijven van dit verslag werd de 24e klimaattop van de Verenigde Naties in Katowice gehouden. Hopelijk zijn daar concrete afspraken gemaakt de CO2-uitstoot snel ingrijpend te verminderen zodat de temperatuurstijging van de Aarde onder de 1,5 graad kan blijven. Laten wij als rijk Nederland – en dus ook als rijke gemeente Altena - niet afwachten maar juist snel handelen. Dat kan eigenlijk alleen maar snel en eerlijk als CO2-uitstoot stevig beprijsd gaat worden. Dan worden alternatieven met geen of weinig uitstoot vanzelf goedkoper en zullen die ingevoerd worden. Zelf besparen en schoon opwekken draagt er natuurlijk ook aan bij! ❀ *) https://youtu.be/vHKMkm8p8oQ

60

F L O R A

Bloeien d het nieuwe jaar in! foto: Jan van Haaften

Al bloeiend in januari! Toegegeven, veel te vroeg. Maar toch. Gewoon in de wegberm. Maar meestal in de weide. Verscholen tussen ander groen. Bijzonder vanwege zijn bolvormige bloemen. Hier rose van kleur. Vaak ook wit.

Samengesteld uit allemaal 'buisjes'. Zo diep dat de tong van menig insect te kort is om er nectar op te halen. De stengels zijn behaard. Ze groeien uit een rozet van blaadjes. De bladeren staan in drietallen. Op één steeltje! Ze zijn eivormig tot langwerpig. Meestal met een V-vormige vlek.

Drie blaadjes = tri folium. In de wei = pratense. Trifolium pratense of klaver, rode klaver. ❀ Jan van Haaften

61

’t Is herfst, ’t Jaap van Diggelen

m e l e zit h e d is herfst,

Onrust! ’t Is herfst, ’t is herfst, de hemel zit vol kraaien en de zon is bijna uit.

Dit zong de Belgische clowneske bard Urbanus ooit in een oubollig liedje. Inderdaad, na wat heldere vorstdagen, pakken nu donkere wolken zich samen en de wind haalt aan. Herfst! De bomen bleven dit jaar opvallend lang getooid in prachtige kleuren omdat herfststormen uitbleven. Nu echter in de tweede helft van november toch de zwaartekracht, kou en wat u wenst aan oorzaken de bladeren heeft laten vallen, moet er actie komen. En ziedaar, mijn hele morgen wordt verstoord door het snerpende geluid van een bladblazer. De buurman laat zijn tuin winterklaar maken op professionele wijze. Onrust moet, hoe dan ook: als de wind het laat afweten dan gaan we toch zeker zelf wind maken? En of de wind nou huilt of de bladblazer jankt, het is toch om het even? Dacht het niet. Jimmy Hendrix heeft toch niet voor niets poëtisch ‘The wind cries Mary’ gezongen, hoeveel hij ook had met het ‘blowen van leaves’…

62

Ik stel me voor dat alle zonne-energie die in het bladerdek van de leilindes bij de buren dit jaar is vastgelegd, niet genoeg is om die verrekte bladblazer zijn uren vanmorgen te laten draaien om diezelfde bladeren weer op te ruimen. Het moet te berekenen zijn, maar laat maar zitten. Als de dinosauriërs bladblazers hadden gehad, was er geen honderden meters dik pakket organisch materiaal in de diepten der aarde verzonken geraakt en waren er misschien geen fossiele brandstoffen geweest. Dan was de mens al veel

s i b ijna u n o n e e i n z a e d a r v ol k it eerder begonnen met de uitvinding van alternatieve ‘bladen’ om indirect of direct zonne-energie te oogsten. Wat denkt u van de gigantische bladen van windturbines en van de rechthoekige zwarte bladen die we zonnepanelen noemen. Als…, maar ja: ‘as is verbrande turf’, om nog maar een (sub)fossiele brandstof te noemen waar generaties zich in het verleden warm mee hebben gehouden. Het nieuwste ‘blad’ aan de duurzame energieboom hoorde ik zaterdag noemen: de Nissan LEAF. Niet slecht gekozen, deze naam voor het nieuwste type elektrische auto van de Aziatische autogigant. Maar het gaat niet direct om een blaadje dat vederlicht en duurzaam door onze straten dwarrelt. LEAF is een acroniem dat staat voor Leading, Environmentally friendly, Affordable, Family car. Wat erop doelt dat we het hier hebben over een milieuvriendelijke, betaalbare gezinsauto die tot de top behoort.

Probeer die maar eens van de weg te blazen!

Het gejank bij de buren valt eindelijk stil, ik kijk uit het keukenraam naar de lavendel die ik afgelopen zaterdag na lang aandringen heb afgeknipt. Toch nog te vroeg blijkt nu. In een flits zie ik een grote nachtvlinder voorbij schieten. Hij herkent kennelijk de lavendel als voedselbron maar vindt geen enkele bloeiende bloem meer om zijn ‘reuzentong’ in te steken. Het spijt me verschrikkelijk dat het winterklaar-virus mij toch ook weer te pakken heeft genomen. De nachtvlinder schiet door, ik ren naar buiten maar ook het andere stuk van onze voortuin heeft hij snel gescand op oogstbare bloemen maar kennelijk niks gevonden (ik hoopte nog dat hij de laatste rozen zou zien…): weg dus. Naar die

63

foto: Jan van Haaften

64

reuzentong heet ie wetenschappelijk Macroglossum stellatarum. Dat tweede stellatarum verwijst naar de plantenfamilie van de sterbladigen, waartoe de bekendste nectarplant van deze vlindersoort, de meekrap (Rubia tinctorum), behoort. Aan deze plant heeft hij de naam meekrapvlinder te danken.

Meekrap werd vroeger in ons land geteeld als grondstof voor rode kleurstoffen. Na de uitvinding van synthetische vervangers ging de teelt van dit gewas eind negentiende eeuw teloor. Tegenwoordig kennen we de meekrapvlinder als kolibrievlinder.

Stilhangend voor een bloem, exact zoals zijn naamgenoot uit de vogelwereld doet, zuigt hij in een flits de nectar uit een bloem om vervolgens door te schieten naar een volgende bloem. Aan dit snelle heen en weer schieten dankt hij nog een derde, ook inmiddels in onbruik geraakte naam: ‘onrust’. Eigenlijk typeert deze naam hem het beste. Zo schitterend de kolibrievlinder is als hij vliegt met zijn oranje achtervleugels die naast het zwartwit bij zijn staart opflitsen tijdens zijn supersnelle vleugelslag, zo saai is ie als hij zit, wat zelden voorkomt. Vorig jaar zag ik een hele grote ‘mot’ zitten op een van de zandzakken van de loopgraaf bij het WO I parkje bij Fort Giessen (zie foto). Het duurde een tijdje voor ik door had dat het een Kolibrievlinder was. In zijn onrust zit zijn schoonheid. Bij zoveel schoonheid schiet me een Psalm te binnen: Hart, onrustig, vol van zorgen, vleugellam geslagen ziel, hoop op God en wees geborgen.

Hij verheft wie nederviel.

Psalm 42 vs 7 ❀

De amfibieën van Frankrijk (slot) André van den Berg

André van den Berg vertelt over zijn waarnemingen van amfibieën tijdens vakanties in Frankrijk.

Deel 1en 2 van dit artikel las u in Altenatuurtje 107 en 109.

Geelbuikvuurpad De landhabitat van dit kleine padje ligt altijd in buurt van water waarin ze vaak overdag te zien zijn. Vaak is hij op te sporen door naar roepgeluidjes te luisteren. Maar ook door de waterspiegel op geschikte locaties af te speuren.

foto: Pixabay

De geluidjes zijn erg fraai en te vergelijken met die van de vroedmeesterpad maar de tonen zijn wat boller, meer met een oe-klank erin. Evenals de rugstreeppad houdt de geelbuikvuurpad van primaire omstandigheden, zoals kale poelen en oevers waar de zon goed bij kan.

In Nederland waren dat vroeger vaak diepe karresporen in de bossen van Zuid-Limburg. Tegenwoordig zijn deze padjes nog te zien in een

enkele groeve, maar dankzij een officieel kweekprogramma gaat de kleine populatie wat vooruit. Zelf vond ik in de jaren '70 van de vorige eeuw mijn eerste 'geelbuikje' in een groeve van de Schiepersberg. Het was een juveniel beestje. Omdat ik die dag op de flora uit was, had ik een loepje bij me en kon ik hem daarmee goed bekijken. Wat me opviel was de hartvormige pupil en hiermee konden we hem op naam brengen. Tijdens het volwassen worden krijgen deze dieren een prachtige exotisch geel/blauw gevlekte buik, wat als afschrikmiddel dient tegen predatoren. Wanneer hij wordt aangevallen treedt de zogenaamde 'unkenreflex' in werking, waarbij armen en pootjes op de rug worden gedraaid zodat de buik goed zichtbaar is. Daarnaast vormt de huid nog een extra afweermiddel door een zeer scherpe secretie uit te scheiden. Pak je zo'n padje even op om hem te bekijken dan is het zaak je handen goed te wassen voor je aan ogen, neus of lippen wrijft.

65

Aan een warme omgeving geeft deze soort absoluut de voorkeur, zoals bijvoorbeeld een microklimaat in een heuvelland of middengebergte. Geen wonder dus dat hij in Frankrijk minder zeldzaam is dan bij ons. Toch is hij ook daar niet bepaald algemeen. Dat heeft vooral te maken met het vaak ontbreken van de juiste (kale) voortplantingwateren. Wij troffen hem aan in de Limousin. Maar ook de Champagne-Ardennen, de Loire en met name het Marais de Lavours zijn bekende leefgebieden. Een Nederlandse bioloog vond voor de bescherming van deze soort een nieuwe methode uit om een geschikt gebied ieder jaar te voorzien van het juiste voortplantingswater. Door in het voorjaar een sloot te graven en deze in het najaar weer dicht te schuiven kun je zo'n plek in het juiste stadium houden was zijn bewering.

66

En het werkte! Hij kreeg er zelfs in Nederland een Ravon*onderscheiding voor.

In Nederland was dit padje rond 2000 zo gering in aantal geworden dat een paar veldbiologen vrijwel de hele populatie kon fotograferen en dat het jaar erop opnieuw.

Omdat ieder padje een uniek buikpatroon heeft, zijn ze individueel herkenbaar. Van de ontbrekende dieren werd een foto van de unieke buiktekening in een blad geplaatst onder de kop: Gezocht! Wie heeft deze dieren gezien? Het vermoeden bestond namelijk dat terrarium houders deze fraaie dieren uit het wild meenamen! En dat zou best eens kunnen.

Iberische knoflookpad Deze knoflookpad komt in Frankrijk alleen voor bij Bordeaux en in het gebied rond de Camargue.

langs amargue vlak C e d in g n pi ren en in de een stille cam en inventarise ss We stonden op vi ik on k e sloten s. In een paar het water. In d Aigues-Morte ad den van st e h sc ri to en aspergebed en m bo at verte lag de his w et gemaakt en lag een sloot m we ons kamp en zandduinen d l ad h r ie H . rvan een aanta heerder aa be w g n n te pi or m so ca el e d vog nogal der van de vele achten waren n te rs genoten bijzon ee e D . nachten ht actief was een van deze In . n se is ook in de nac m e d klok' geluid at ik niets wil n klok' klok' ee onrustig, omd n va er k ak n met de ee uur w was toen gedaa et H werd ik om tw . n va ra ! Zo van de ca e knoflookpad .d .. e. d en onder de bodem k te ravan naar wist wat dat be m'n bed en ca rust, want ik it u on ik ik op ro k ogelijk l-hoofdlamp k z m ed g P ti e h d ic z n or va vo sel zwakke schijn buiten‌ In het ‌ en ien wegkruip nog net wat z

foto: Daniël Phillips

De soort staat bekend om zijn snelle aftocht, diep het zand in. Zijn middenvoetsbeentjes functioneren als

kleine graafschopjes waarmee hij supersnel verdwijnt, bijna zonder gezien te worden. De geschetste behuizing klopt ook precies met de voorkeurshabitat van de knoflookpad in Nederland.

Hier komen -of liever gezegd kwamen- knoflookpadden relatief vaak voor in zandduinen, aspergebedden en volkstuintjes. ❀ * Ravon: stichting Reptielen, Amfibieën, Vissen, Onderzoek Nederland

Ooit kwam ik er één tegen in een rivierduin eenmaal onder van de Lek en een viaduct va n de A50 bij E was uitgespoel w ijk, waar wat d en een plas zand water stond. O lag daar een k n der een dikke amsalamand pl er ank sa Voordat ik hem men met een knoflookpad. kon pakken w as hij al weer ik geleerd dat verdwenen.Lat het ook ander er heb s kan maar d andere keer. aarover vertel ik een

advertentie

Smullen voor patrijs!

Eet poffertjes of pannenkoeken en help de patrijs…

Natuurbescherming was nog nooit zó lekker!

Van harte aanbevolen door de redactie: pannenkoekenmeel en poffertjesmix. Biologisch verbouwd op vogelvriendelijke akkers en met windkracht gemalen. De opbrengst komt ten goede aan maatregelen om de patrijs in onze streek te helpen!

Pakken van 750 gr. zijn voor 3 euro verkrijgbaar aan de bar in Fort Giessen tijdens activiteiten van Altenatuur of te bestellen bij Margo van Beem (verzendkosten komen er dan nog bij, e-mail: margovanbeem@kpnplanet.nl).

67

Waarnemingen van augustus t/m november Doorgegeven aan Rinus Punt Datum 26 aug.

Waarneming 10 staartmezen 1 bonte vliegenvanger(m) 9 sept.

9 patrijzen 21 sept.

1 ijsvogel 29 sept.

1 steenuil 2 okt.

5 okt.

7 okt.

11 okt.

12 okt.

16 okt.

17 okt.

18 okt.

2 9 1 1 1 9 12 1

Plaats en waarnemer Sleeuwijk, eigen boomgaard, Hylke Tromp Dussen, langs Noorderveldseweg, Pollema/Punt Almkerk, bij Ned. Herv. Kerk, Sjaak Schreuders Genderen, vloog tegen raam - heeft het overleefd, Hans Brouwers Sleeuwijk, eigen boomgaard, Hylke Tromp Uppel, Uppelse Hoek 20, Pia Stierman

bosuilen patrijzen wulp overvliegend grote bonte specht Sleeuwijk, eigen boomgaard, Hylke Tromp rode wouw overvliegend Woudrichem, Jos Quirijnen patrijzen staartmezen groene specht (m) Almkerk, in tuin, Prov.weg Noord, Ieta Verschoor

foto: Jan van Haaften

20 okt.

20 okt.

21 okt.

21 okt.

23 okt.

25 okt.

68

1 60 2 12 1 8

boomkruiper wulpen kolibrievlinders wulpen ijsvogel patrijzen

Sleeuwijk, eigen boomgaard, Hylke Tromp Sleeuwijk, Jan Spieringweg, Wim Smit Wijk en Aalburg, in tuin, Chris en Annie Treffers.

Sleeuwijk, Jan Spieringweg, Johan Koekkoek Almkerk, achter 't huis in sloot, Arend Verschoor Wijk en Aalburg, uiterwaarden omgeving hoogwaterkering, Rinus Punt

Datum 26 okt.

31 okt.

1 nov 4 nov.

5 nov.

Waarneming 6 koperwieken 1 kramsvogel 2 groene spechten 15 patrijzen 1 goudhaantje

12 nov.

7 patrijzen

14 nov.

1 grote bonte specht

Plaats en waarnemer Sleeuwijk, eigen boomgaard, Hylke Tromp Almkerk, op 't gazon, Arend en Ieta Verschoor Rijswijk, bij De Botterschuur, fam. Westerlaken Genderen, tegen raam gevlogen - gelukkig overleefd, Laura de Waal Wijk en Aalburg, in tuin, Klaverplak, Petra Furster Meeuwen, voor het huis in essenboom, Cees de Gast

foto: Jan van Haaften

16 nov.

3 patrijzen 6 merels

23 nov.

2 witgatjes

25 nov.

25 nov.

15 ransuilen 1 ransuil

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! â?€

Nieuwendijk, Kortveldsesteeg Nieuwendijk, in tuin in schoonbes, fam. De Graaf Andel, achter op 't land, Cees en Hanny van Andel Wijk en Aalburg, De Vlijt, Nel Bouman Wijk en Aalburg, tuin buren, Jan en Irene de Graaff

Met vriendelijke groet, Rinus Punt 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

69

de activiteitenagenda PROGRAMMA WINTER/VOORJAAR 2019 Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website en op Facebook voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl.

Noteer de data alvast in uw agenda!

Donderdag 31 januari: Lezing over de visarend en andere spectaculaire nieuwkomers in de Biesbosch.

Thomas van der Es groeide op aan de rand van de Biesbosch en werd op zijn 21e 'de jongste boswachter ooit' in de Biesbosch. Hij maakt indrukwekkende foto's van het landschap en de natuur, is een gedreven verteller en verschijnt regelmatig in radio- en tv-programma's. Hij schreef ook het boek 'De nieuwe Biesbosch'.

Tijdens deze lezing zal hij ons uitgebreid vertellen over de nieuwste ontwikkelingen in de Biesbosch, met in het bijzonder aandacht voor het broedsucces van de zeearend en de visarend in de afgelopen jaren in dit unieke natuurgebied, zo vlakbij huis!

Plaats: Fort Giessen; start 20.00 uur.

Dinsdag 19 februari: Ledenvergadering 2019 Het bestuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering.

De agenda vindt u op blz. 47.

Jos Schenkeveld zal na de pauze vertellen over de werkzaamheden van de Liniewerkers.

Plaats: Fort Giessen, aanvang 20.00 uur.

70 70

foto: Jan van Haaften

foto: Jan van Haaften

Dinsdag 26 februari: Regionale startavond weidevogelbescherming Weidevogelbescherming is een echte lenteactiviteit die plaatsvindt tussen half maart en half juni. Vrijwilligers zoeken verdeeld in loopgroepen op akkers en weilanden naar nesten in principe gedurende één of twee dagdelen per week.

Het is naast een nuttige, ook een heel gezellige bezigheid. De zoektocht naar een nest is sowieso spannend en veel mensen ervaren het vinden van ‘je eerste nest’ als een onvergetelijke kick. De werkgroep is zoals ieder jaar weer op zoek naar nieuwe vrijwilligers die zich aan willen sluiten bij de vrouwen en mannen die zich al jarenlang trouw inzetten.

Als u het komende voorjaar over vrije tijd beschikt en lekker buiten bezig wilt zijn, bent u van harte welkom op deze informatieve, maar ook gezellige avond.

Misschien de start om u later aan te sluiten bij een van de loopgroepen!

Plaats: Fort Giessen, tijd: 20.00 uur - 22.30 uur.

Donderdag 7 maart en zaterdag 9 maart: Informatieavond en excursie roofvogels en uilen Als vervolg op de cursus ‘Vogels kijken voor beginners’ organiseert de vogelwerkgroep een informatieavond en excursieochtend gewijd aan roofvogels en uilen. Tijdens de informatieavond vertellen werkgroepleden over roofvogels en uilen die in onze streek voorkomen en tijdens de excursie gaan we op pad om deze prachtige dieren in het veld waar te nemen. Denkt u hierbij aan sperwer, buizerd, torenvalk en met een beetje geluk nog veel meer prachtige vogels!

Informatieavond: donderdag 7 maart, Fort Giessen, 19.30 – 21.00 uur.

Excursieochtend: zaterdag 9 maart, van 10.00 – 12.00 uur, locatie wordt bekend gemaakt tijdens informatieavond. Aanmelden via: altenatuur@gmail.com. Avond + excursie zijn gratis voor leden van Altenatuur, niet-leden betalen €5,- om aan beide activiteiten te kunnen deelnemen.

7171

PROGRAMMA WINTER/VOORJAAR 2019 (vervolg) Donderdag 28 maart : Lezing over biodiversiteit.

Meer info over deze lezing volgt op de site en via de regionale bladen.

Plaats: Fort Giessen, aanvang 20.00 uur.

Zaterdag 13 april: Excursie naar Neerijnen in Gelderland.

We gaan wandelen rond de oude historische buitenplaats aldaar. Hier bloeien elk jaar veel stinsenplanten zoals bijvoorbeeld holwortel, bosanemoon en sneeuwklokje.

We verzamelen op Fort Giessen, vertrek (carpoolen) om 8.00 uur. We verwachten rond 12.00 uur weer terug te rijden vanuit Neerijnen. Vooraf graag aanmelden via altenatuur@gmail.com.

LEZINGEN Regelmatig organiseert het bestuur lezingen op Fort Giessen, over uiteenlopende onderwerpen. Hebt u zelf een leuk en interessant idee voor een lezing?

Suggesties zijn welkom! We ontvangen die graag op altenatuur@gmail.com. Of geef het door aan één van onze bestuursleden (de telefoonnummers staan vóór dit Altenatuurtje).

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE De komende periode worden weer vrijwilligers gezocht die een handje willen helpen bij het onderhoud van natuurgebieden.

De volgende werkochtenden staan gepland : Zaterdagen 19 januari, 16 februari, 2 en 16 maart.

Plaats: Griend te Waardhuizen, langs N322.

Gewerkt wordt er van 8.30 -12.00 uur.

72 72

✔ Materiaal is aanwezig, maar heeft u zelf goed gereedschap

Scan de QR-code

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur 73

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Plantenwerkgroep - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

74

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

e-mail: ______________________