't Altenatuurtje 107

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging

voor het Land van Heusden en Altena

107 januari

2018

’t ALTENATUURTJE 37e jaargang nr. 2, januari 2018.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

REDACTIE: W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem tel: 0183-512165. Tevens redactieadres.

VORMGEVING: J.A.P. (Jan) van Haaften, Woudrichem. 06-49904862 OMSLAG: Foto van ijsvogel; pixabay BESTUUR: voorzitter: secretaris: penningm.: leden:

J. (Jaap) van Diggelen, Almkerk. 0183-402034 J.H. (Johan) Koekkoek, Emmikhovenseweg 6a, 4286 LH Almkerk. 0183-402231 M. (Margo) van Beem, Babyloniënbroek. 0416-351772 L. (Len) Bruining, Dussen. 0416-392373 H. (Herman) van Krieken, Babyloniënbroek. 0416-355155 J. (Jeanette) Pollema, Dussen. 0416-391654 W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Woudrichem. 0183-512165 G. (Goof) van Vliet, Woudrichem. 06-28703838

INTERNET:

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur

Email:

altenatuur@gmail.com altenatuurgastlessen@gmail.com

CONTACTADRESSEN:

Beheercommissie Natuurgebieden: J. (Jaap) van Diggelen, Sportlaan 24, 4286 ET Almkerk. 0183-402034 Plantenwerkgroep: E.A. (Ernst-Jan) van Haaften, Woudrichem. 06-52318842 Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik, Woudrichem. 0183-304193

LEDENADMINISTRATIE: Altenatuur, p/a Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

LIDMAATSCHAP:

jeugdlid €5,--, gewoon lid €15,-- en gezinslidmaatschap €20,-- per jaar.

Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

o p

d e

v o o r k a n t

..... omdat het de meest kleurrijke vogel van ons gebied is.

Juist in deze wintertijd doet de ijsvogel, vanwege zijn naam, erg denken aan dit jaargetijde. Maar kan hij wel zo goed overweg met de barre wintermaanden?

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat dat niet zo is. In het verleden is gebleken dat bij strenge winters de ijsvogel massaal sterft van de honger. Wrang dat je dan net ijsvogel heet! Maar ja, toen het vogeltje volop voorkwam in ons land zat hij 's winters in grote aantallen bij een wak. Vandaar dat men hem ijsvogel noemde. Maar dat ijs is juist zijn grootste vijand. Zo bleef er in de 'elfstedentochtwinter' van 1962/63 bijna geen ijsvogel over. Want met dichtgevroren water is het moeilijk vissen!

Tegenwoordig wordt hij gelukkig vaak gezien en komt hij uit de gevarenzone.

Hij staat ook niet meer op de rode lijst. De winters zijn zachter maar ook de aandacht voor het herstel van de biotoop waar hij woont of nestelt heeft hem goed gedaan. Daarbij komt ook nog dat de waterkwaliteit in vergelijking met de vorige eeuw sterk is verbeterd! Hopelijk blijft dat zo, want wat is hij mooi!

Jan van Haaften

1

REDACTIONEEL Wouter van Rijsbergen

Januari begon traditiegetrouw met vuurwerk. Bijna 70 miljoen euro ging in Nederland in rook op. Persoonlijk keek ik liever naar de luchtshows verzorgd door een wolk van spreeuwen tijdens de eerste dagen van januari boven Oudendijk. Zij gaven de start van 2018 een feestelijk tintje. Een spreeuwenzwerm, daar kan geen siervuurwerk tegenop en alles gegarandeerd zónder gehoorschade!

Het jaar 2018 is door Sovon uitgeroepen tot jaar van de huiszwaluw, over luchtshows gesproken. Alle zwaluwen zijn nu nog in het zuiden, maar meldingen van huiszwaluwen zijn het komend jaar extra welkom! Rinus Punt heeft pen en papier al klaargelegd om uw meldingen te noteren. Ter info: in 2017 werd op 14 april de eerste huiszwaluw in het Land van Heusden en Altena gemeld.

Deze editie bevat lichte en zware kost. Een gevarieerd menu is goed voor de mens! Stevig: een reeks actuele milieuvraagstukken én - oplossingen komt aan bod.

Alternatieven voor de gangbare landbouw. De mestproblematiek. De 2 2

CO2 uitstoot. Nieuwe energiebronnen.

Wie begaan is met de aarde en haar bewoners, begrijpt dat er iets moet veranderen. Of beter: dat wij iets moeten veranderen. 'Een beter milieu begint bij jezelf'. Dit Altenatuurtje onderstreept dat principe, vrijwel alle huidige problemen komen uiteindelijk voort uit ons eigen consumentengedrag. Iets om over na te blijven denken.

‘Lichte kost’ is er ook: een overpeinzing bij een madeliefje, mooie observaties van merels, waarnemingen van hooibeestjes en argussen, uilenmannen in actie, Franse amfibieën en kerkelijke gierzwaluwen! Rob Mulder doet verslag van een geslaagde Natuurwerkdag, die dit keer geheel aan de patrijs was gewijd. Linda van Zwet verzorgt de jeugdrubriek, de tuinvogeltelling is het onderwerp.

Dit keer geen nieuws uit het Kringloopcentrum. Maar kijkt u vooral eens op www.npo.nl naar de documentaireserie “Het succes van de Kringloopwinkel”. Een aanrader!

Natuurlijk gaat u wel eerst lekker dit Altenatuurtje lezen. Nooit bij nagedacht: als je de redactie van ’t

Altenatuurtje doet, moet je dat heerlijke moment van het openslaan van een ‘vers’ Altenatuurtje missen. Je hebt alle artikelen al een paar keer gelezen, de foto’s al gezien… u begrijpt: ik benijd u! Geniet van dit nieuwe Altenatuurtje, zou ik zeggen.

En heeft u dit Altenatuurtje uit, neem dan eens een kijkje op onze geheel vernieuwde website www.altenatuur.nl voor meer nieuws, informatie en foto’s.

Zoals bijvoorbeeld een uitgebreid verslag over het voorkomen van de patrijs in onze omgeving (door ErnstJan van Haaften). Aanbevolen!

Met groene groet en graag tot ziens, bijvoorbeeld bij de ledenvergadering, P.S. Iedereen uiteraard heel hartelijk dank voor de ingeleverde stukken.

Kopij voor het volgende Altenatuurtje graag uiterlijk 1 april aanleveren.

Redactieadres: W.J. (Wouter) van Rijsbergen Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem 0183-512165 wjvanrijsbergen@online.nl

33

10

26

40

44 56 4

in nummer

107 1. Op de voorkant 2. Redactioneel 5. In nummer 107 6. Van het bestuur 8. Glyfosaat 10. Natuurwerkdag 2017 13. Planten en schonen in november 16. Landbouw, hoe het anders kan 21. Flora 22. De merel doorgelicht 24. Vortex windmolens 26. Linda's jeugdrubriek 31. Nieuwjaarswens

k? o o tu m o K

32. De veestapel 38. Gierzwaluw in de kerk 40. Uilenmannen actief op basisscholen 42. Argusvlinders en hooibeestjes 44. Gouden Mispel 45. De amfibieĂŤn van Frankrijk (deel 1) 50. Natuurinclusief (ver)bouwen 52. Waarnemingen van sept. t/m nov. '17 54. CO2-uitstoot 56. Het jaar van de huiszwaluw 57. Uitnodiging voor de ledenvergadering op 20 februari 58. De activiteitenagenda

5

Van het bestuur Johan Koekkoek

In deze rubriek schrijft een van de bestuursleden een stukje over wat hem of haar bezighoudt of motiveert.

6

De druk die collega-bestuursleden uitoefenden om deze rubriek in te vullen was aanwezig, want ik hield mijn ogen redelijk op de tafel gericht toen de redacteur dit onderwerp ter tafel bracht. Het bleef enige tijd stil. Tenslotte noemde Wouter mijn naam, direct gevolgd door een opluchtende ondersteuning door overige bestuursleden.

Natuurlijk, een rubriek vullen in ons clubblad vraagt inspanning, maar heeft ook wel weer zijn bekoring.

Het geeft je een gepaste plaats om bepaalde hebbelijkheden van ons 'natuurbestuur' een plek te geven.

Zo is het opvatten of toekennen van taken altijd toch een min of meer natuurlijk, bij de persoon passend, proces. Maar soms heeft iemand een taak, die best wat moeite kost. Een secretaris die de formele afhandeling van een bestemmingsplan moet afronden. Een penningmeester die de jaarrekening moet opstellen.

Heel diplomatiek werd door de voorzitter dit onderwerp weer eens besproken. Er liggen best veel taken en er is nog een bestuursplek vrij, we moeten met elkaar proberen om de vacature ingevuld te krijgen. Omdat op de komende jaarvergadering de herverkiezing van zittende bestuursleden geagendeerd wordt, is mijn functioneren even aan de orde gekomen, toen ik moest beloven nog een termijn als secretaris te dienen, en zo ons adres als vestiging van Altenatuur weer beschikbaar te stellen. Ook moest ik beloven dat ik op komende ledenvergadering slechts de titel

van de dia's van het jaarverslag zal noemen en dan geen uitweidingen daarover zal houden. De toelichting kan in het volgende Altenatuurje weergegeven worden. Hun argumentatie luidde: er moet meer tijd ingeruimd worden voor de bijdrage van leden op de ledenvergadering.

Zouden er meer leden naar de ledenvergadering komen als de secretaris minder aan het woord is over de prestaties van onze vereniging?

Zo is de sfeer. Als u kandidaten weet voor het bestuur, meld het ons. Je toekomstige collega's zijn kritisch maar rechtvaardig. Praat eens met onze voorzitter.

Nog vermeldenswaard is dat Jeanette Pollema, taak ledenadministratie, oma geworden is van een kleindochter genaamd Femke. Zij trakteerde op kersenvlaai met slagroom.

Een agendapunt dat al meerdere bestuursvergaderingen op de agenda prijkte was de samenwerkingsnotitie tussen Brabants Landschap, de Archeologische Vereniging en Altenatuur. Er ontstaat even een wat rommelige sfeer. Ik zit bij een punt van de grote rechthoekige tafel en daar hoor ik vanaf de voorzitterszetel een uitdrukking die mij doet denken aan luctor et emergo. Ik praktiseer nog na over worstelen en bovenkomen. En als ik dan zijn intenties verwerkt heb, merk ik dat het gaat over sturen van documenten richting Brabants Landschap en de Archeologische vereniging.

Maar we komen in de eindfase, zo hoor ik de voorzitter zeggen. Er is immers veel gebeurd op het fort. En de overeenkomsten met beide partners moeten goed op papier komen. We zijn het allemaal met de voorzitter eens.

Bij het agendapunt website blijkt tevredenheid alom. Verschillende leden brengen onder woorden dat de voorzitter en met name ook Jan van Haaften voor een mooi resultaat gezorgd hebben. Waarvan acte.

Als de resultaten van alle werkgroepen gepasseerd zijn, komt de rondvraag.

En als het dan over tienen is, kijkt Jaap altijd streng de leden aan: sommigen, vooral Len, trotseren bijna altijd de strenge blik en stellen toch hun vraag.

We doen de vaat in de wasser en sluiten onder geanimeerd geklets de schuifdeuren van het fort. Bij de poort gaat het licht uit. â?€

7

Glyfosaat Herman van Krieken

Johan Koekkoek zet zich al vele jaren in om de gevaren van RoundUp onder de aandacht te brengen. De Nederlandse regering laat hem in de kou staan, blijk uit onderstaande berichtgeving van de site Duurzaamnieuws.nl.

Een krappe meerderheid van de lidstaten van de Europese Unie vindt het prima dat het bestrijdingsmiddel glyfosaat, dat door veel wetenschappers kankerverwekkend wordt genoemd, nog minstens vijf jaar wordt gebruikt. Ook Nederland stemde voor, waarmee het haar ware gezicht toont als het gaat om het belang dat de regering hecht aan gezondheid en duurzaamheid.

Glyfosaat, vooral bekend als de onkruidbestrijder RoundUp van Monsanto, ligt al jaren onder vuur. In 2015 oordeelde het Internationaal Agentschap voor kankeronderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie dat het middel waarschijnlijk kankerverwekkend is.

Uit een recente wetenschappelijke studie bleek dat glyfosaat en zijn afbraakproduct AMPA aanwezig zijn in bijna de helft van de Europese landbouwgronden.

8

De onderzoekers waarschuwen voor de potentiële negatieve effecten hiervan voor de biodiversiteit en de mens. Ze concluderen dan ook: “verlenging van de toelating van glyfosaat is niet verstandig”.

Prof. Dr. Violette Geissen van Wageningen Universiteit waarschuwt naar aanleiding van deze studie voor omvangrijke negatieve effecten op de bodembiodiversiteit, het waterleven en de mens na blootstelling aan glyfosaat en AMPA. Ook Foodwatch sprak zich hier eerder dit jaar over uit: “..... als glyfosaat wordt toegepast in gebieden met sterke winderosie, kunnen ook mensen er direct aan worden blootgesteld. Omdat de stof zich hecht aan zeer kleine deeltjes, kan die gemakkelijk door mensen en dieren worden ingeademd. […] Zeker gezien de grote mate waarin wij resten van glyfosaat in bodems overal in Europa hebben aangetroffen, is het niet verstandig de toelating van glyfosaat te verlengen.” ❀

Prof. Dr. Violette Geissen

9

N A T U U RWERKDAG 2017

Als vertrouwd start het beheerseizoen van de vrijwilligers in landschapsbeheer op de eerste zaterdag van november met de Nationale Natuurwerkdag, een initiatief van Landschapsbeheer Nederland. Op deze grootste vrijwilligersdag in het groen staken ruim 14.000 vrijwilligers op 4 november jl. de handen uit de mouwen. In het land van Heusden en Altena was Altenatuur op ĂŠĂŠn van de Brabantse locaties als vanouds de gastheer en organisator.

10

Dit jaar geen gesleep met hout, takken of wilgenbossen, nee, de Natuurwerkdag werd besteed aan ondersteuning van het PARTRIDGE project. Dit project tracht het leefgebied van de bedreigde patrijs te verbeteren. In het

agrarisch gebied tussen Almkerk en Uppel werden op 6 verschillende locaties heggen aangeplant als toekomstige schuil- en broedgelegenheid voor de patrijzen. Heggen van o.a. sleedoorn, meidoorn en roos.

Na de start gingen vanaf de Put bij de Omloop de groepen op de verschillende locaties aan de slag.

Scouting Loevestein uit Woudrichem hielp op één van de locaties langs het Afwateringskanaal nabij de Omloop, Hans Ackermans, Jan van Haaften en Jan van Mersbergen zorgden voor de begeleiding van de scouting.

Jan Pruyssen zorgde met zijn tractor voor een sleuf zodat het planten van de heggen eenvoudig kon verlopen.

Tegenover ’t Hulpgat aan de Provincialeweg Noord was één van andere de locaties, het werk vlotte goed, mede dankzij het fraaie weer. Al gauw gingen de jassen los.

Margreet, Henk, Meeuwis en Rob en Rob hadden al snel de slag te pakken.

Na afronding van de werkzaamheden op deze locatie dronken we een bakje koffie of thee dat door Casper van de Wetering op het buitenterras van ’t Hulpgat werd verzorgd. Namens Altenatuur een stukje banket- of speculaasstaaf en dat in een weldadig zonnetje!

11

Aansluitend aan de slag op de locatie bij molen De Oude Doorn.

Na de werkzaamheden werd door de groep van 45 vrijwilligers genoten van een lunch op deze mooie locatie, voldaan gingen de vrijwilligers huiswaarts, wetend dat deze morgen bijna 1,5 kilometer heg is aangeplant. Hopelijk een opsteker voor de patrijs!

Was u er bij en wilt u nog een keer aan de slag als groene vrijwilliger?

12

Of heeft u deze dag gemist en wilt u ook de handen uit de mouwen steken in de natuur? Dat kan! Altenatuur heeft op zaterdagochtenden gedurende het najaar- en winterseizoen werkochtenden.

Informatie is in het Altenatuurtje of op www.altenatuur.nl te vinden, maar houd ook de streekbladen in de gaten. Iedereen, jong en oud is welkom! â?€ Rob Mulder

Planten en schonen in november Jaap van Diggelen

Verloren zijn de prille wegen Om te ontkomen aan den tijd: Altijd november, altijd regen, Altijd dit lege hart, altijd.

J.C. Bloem

Het is november en afgelopen week is de kou ingezet.

Vorige week zaterdag was het natuurwerkdag en zat het weer nog erg mee. Met 55 enthousiaste vrijwilligers lukte het in één ochtend om ruim 1300 meter heg aan te planten voor het PARTRIDGE project (zie voorgaande bladzijden red.). Alles in een heerlijk zonnetje. Het internationale project om boerenlandvogels, met als ambassadeursoort de Patrijs, meer kansen te bieden, tovert de 500 hectare grote polder tussen Almkerk en Sleeuwijk om in landschap dat dooradert is met bloemenranden, keverbanken en nu dus ook forse stukken heg. We werkten in 5 ploegen verspreid over het gebied. Het was erg gezellig. We zagen een sperwer en groepen groenlingen en putters en ik werd blij van de waarneming van een dagpauwoog en een klein (geaderd?) koolwitje. De waarnemingen van vlinders op 4 november baarden anderen in onze gelederen juist zorgen: wat zou er mis zijn met ons klimaat dat er nu nog vlinders vliegen? Dat klopt, zo had ik het nog niet gezien. Tegelijkertijd bederft het de pret van mijn waarneming. De ‘Wet van behoud van ellende’ staat hoog in het vaandel bij milieubeschermers. Het gaat niet goed of het gaat fout. Waaruit kent gij uw ellende? Zondag 2, Vraag 3 van de Heidelbergse Catechismus. Het lijkt soms wel alsof het donkere Calvinisme zich Freudiaans heeft gesublimeerd in milieu-activisme. Met als doel om alleen maar goed te doen of nog beter.

13

Het najaar is ook de tijd voor het schonen van sloten.

Dinsdag werd het vlietje voor mijn huis mechanisch geschoond met een twee-en-een-halve meter brede, open maai-schepbak. Het riep het jongetje van vijf in mij wakker, ongelofelijk gefascineerd door vissen in de sloot en kranen. Ik berekende dat ik nog wel een kwartiertje had voor ik naar mijn werk moest en snelde naar buiten om het slootruimsel af te speuren.

Ik liep naar de eerste de beste grote hoop slootruimsel en vond meteen een kleine zeelt, centimeter of tien.

Typisch groenig visje, mooie afgeronde vinnen en prachtige kleine schubben. Hier in de streek noemen we het een louw. Ik loop een paar hopen terug op de werkroute en vind een joekel van een louw die ver heen is. Hij ligt in een mooi afgerond kuiltje, een zelfgemaakt bedje van plantenmateriaal. Ik stel me voor dat hij al een kwartier ligt te spartelen, een soort springen zonder poten. Steeds terugvallend in dezelfde holte die daarmee alsmaar dieper wordt.

Bij iedere spartel wordt het voor hem moeilijker om er uit te komen en zo tref ik hem aan in zijn sterfbed.

14

Ik pak hem op en gooi hem in de sloot, gelukkig gaat ‘ie niet rugzwemmen. Nog net gered dus. Ik loop terug naar de kraan en spreek de machinist. Deze open korfbak schept nauwelijks vissen op, zo stelt hij mij gerust. En toch ook weer niet. Iets in mij wil vissen zien. In een verse schep van een paar kuub plantenmateriaal en een beetje bagger ontdek ik een voorntje (rietvoorn?), wel 4 of 5 kleine modderkruipers die, hun naam eer aandoende, als slangetjes uit de blauwe blubber opspringen, twee baarsjes en een grote spinnende watertor.

Ik loop om de hoop heen en vind een forse (25 cm) langwerpige vis. Is het een kopvoorn, een roofblei of misschien toch een graskarper? ’s Avonds kom ik er niet meer uit als ik hem op herinnering probeer te determineren met m’n RAVON-vissengids. Volgende keer moet ik echt zelf foto’s nemen. De naam is voor eeuwig verloren, maar bijna alle genoemde dieren zijn gered. Soms valt de ellende mee. ❀

15

Landbouw, hoe het anders kan Johan Koekkoek

Er is op dit moment veel commotie rond het gebruik van dierlijke mest op het boerenbedrijf. De nieuwe minister van Landbouw kan voluit aan de bak om mestfraudeurs een gang naar de rechtszaal te bezorgen.

16

Derogatie Waar gaat het om: sinds de afschaffing van het melkquotum in 2015 hebben veel boeren hun ruimte in o.a. hun veestallen benut om meer melk te kunnen produceren. Zo op het eerste gezicht een natuurlijke reactie om de bedrijfsresultaten te verbeteren.

Maar...... koeien poepen. En met die poep komt er stikstof en fosfaat naar buiten. Als de boer voldoende land heeft is dat geen probleem, dan kan die mest over het land uitgereden worden, maar je voelt het al wel aankomen. Wel stalruimte maar eigenlijk te weinig land. Dan moet er een deal gesloten worden met een bedrijf dat het overschot aan mest wegwerkt. Dat kost een flinke duit. En in dit gat van de markt zijn nu uitbundig sjoemelaars actief.

Wat zijn de Europese afspraken omtrent het uitrijden van mest?

De afspraken zijn bekend geworden onder de uitdrukking derogatie.

Derogatie is een juridische term uit het recht om de buitenwerkingstelling van een rechtsvorm te beschrijven. De Europese nitraatrichtlijn stelt dat, in alle Europese lidstaten, niet meer dan 170 kg stikstof uit dierlijke mest per hectare grond mag worden opgebracht. Hierop is voor een aantal landen waaronder Nederland een uitzondering gemaakt.

Melkveehouders mogen in die landen een beroep doen op derogatie. Zij mogen 250 kg in plaats van 170 kg stikstof uit dierlijke mest op een hectare voedergrasland gebruiken. In de Europese Unie is naast een maximaal gebruik van stikstof ook een norm voor fosfaat opgenomen.

Nu is de verleiding groot om eens flink uit te pakken richting sjoemelaars en aanverwanten, maar doordenkend over het probleem, rijst de vraag: waarom willen de boeren alsmaar meer melk produceren? Het antwoord ligt voor de hand: wij consumenten prikkelen de markt om over goedkope melk te kunnen beschikken.

Wij houden met elkaar (al of niet dankbaar) dit marktsysteem in stand.

En de overheid in deze? Die heeft

haar handen vol om sjoemelaars voor het schavot te brengen. Wie de sjoemelaar dan ook is. Eigenlijk zonde van de inspanning. Voorlopig zal de nieuwe minister Schouten, met haar geboortewortels in het Eendenveld achter Waardhuizen, hier een flinke dobber aan hebben.

Bodem bron van leven Het plaatje hierna is afkomstig uit een gewoon middelbare schoolboek. Ik wil niet, als een schoolmeester, het gehele plaatje aan de orde stellen,

maar proberen duidelijk te maken dat een levensgemeenschap of een biotoop afhankelijk is van het functioneren van het bodemproces.

De laatste twee maandagen van november 2017 regende het uitbundig en moesten wij, vrijwillige griendwerkers van Brabants Landschap, de griend aan de Midgraaf verlaten en uitwijken naar een droge locatie om koffie te drinken.

Maandag 20 november hebben we dat gedaan op de Campus aan Laagt 16 in Almkerk en op 27

november op fort Giessen in de kantine van Altenatuur. Hier trakteerde een jong-bejaarde Jan de Graaf vanwege z’n 72e verjaardag en daar werd ons ook de maat genomen voor de aanschaf van een nieuwe jas van Brabants Landschap.

Het was even stil aan de tafel.

Iedereen had zo z’n weekendverhalen gedaan.

Het regende nog steeds…

Ik zocht de flapover met statief en vroeg of ik iets mocht vertellen over wat ik met Bart Pörtzgen, onze boswachter, verleden week besproken had over het inzaaien van enkele kleine proefveldjes in de wei naast de artillerieloods. Men vond dat ik m’n gang kon gaan.

Ik tekende op de flapover weer een vlinderbloemige net als vorige week.

Ik repeteerde de kerngegevens. Toen ik zei dat in de natuur bijvoorbeeld een griend per jaar zo’n 5 ton griendhout (droge stof) per hectare

17

vastlegt en de stobben daar 80 kg stikstof in de vorm van nitraat, NO3voor nodig hebben, merkte Hennie Bisschop op dat dat verleden week 70 kg was. "Moet ik de aantekening in mijn telefoon daarvoor bijwerken?”

Gegrinnik!!!!

“Hoe komt die nitraat in de bodem?”, zo ging ik onverdroten verder.

Dames en heren: op de tekening zien

en geeft dat aan de plant en krijgt zelf van de plant suikers, het product van de fotosynthese. Een mooie vorm van symbiose. Ik benadrukte nog eens dat nitraat aan de basis staat van ons aller eiwitten. Nitraat vormt in de plant aminozuren en aminozuren vormen samen eiwit. Eerst plantaardig, later wellicht dierlijk, en dan misschien menselijk. Ik kon het niet laten om iedereen eens in haar of zijn arm te laten knijpen.

Toen naar de tekening hieronder.

we dat een bacterie zich in laat sluiten door een wortelhaar. Deze bacterie is zo’n 10 miljoen jaar geleden in het evolutieproces verschenen.

De bacterie beschikt over een bijzondere eigenschap om luchtstikstof aan zuurstof te binden. Er ontstaat dan nitraat. Het aardige is nu dat die bacterie zich als een echt celonderdeel, een zogenaamd organel, gaat gedragen. De bacterie maakt nitraat 18

Daar tekende ik een paar schimmeldraden. Deze schimmeldraden zijn reeds 60 miljoen jaar planten behulpzaam met het opnemen van o.a. nitraat. Een schimmeldraad laat

signaalstoffen los, hij ‘klopt als het ware aan’ bij de wortelhaar, als de wortelhaar positief reageert dan wordt daarna ook nitraat gewisseld tegen suikers. Wederom symbiose.

akkerbloemen in kunnen zaaien. Wij willen eigenlijk best een daad stellen.

Dit werd later nog eens extra geaccentueerd toen we uitgebreid de derogatie bespraken.

Met name die signaalstoffen zijn onderwerp van hedendaags onderzoek. Immers als een plant goed reageert, kan de kwade schimmel buitengehouden worden.

Waar wil je naar toe, Johan? Zo las ik in de ogen van de kameraden.

Ik vertelde over de proefveldjes naast de parkeerplaats, zoals ik besproken had met Bart Pörtzgen.

Zou het niet aardig zijn als wij als groep die drie proefveldjes in zouden zaaien: één met zomergerst, één met zomerveldbonen (vlinderbloemigen) en één met zomertarwe. De tussenstukjes zouden dan met witte klaver (vlinderbloemige) ingezaaid kunnen worden. We kunnen de klaver jong maaien en het maaisel (met veel stikstof) als voedsel aan de gerst en tarwe geven.

Daarna ontstond er een geanimeerde discussie over de indeling van de perceeltjes. Wij zouden ook best wat

Natuurinclusieve Landbouw Dit type landbouw wil ons agrarisch voedselproces enten op het totale bodemproces. Dat wil dus zeggen, geen rare fratsen met mineralen, met name niet met die mineralen die onder het derogatiebesluit vallen.

Maar ook geen kunstmatige bestrijdingsmiddelen. Wél zoveel mogelijk planten en dieren kansen geven in het natuurlijke ecosysteem, uiteraard binnen de kaders van het voedsel verbouwen. Het gaat bij natuurinclusieve landbouw niet om massaproductie van één of meerdere gewassen, maar om een palet van voedselgewassen die samen goed gedijen met mooie akkerbloemen en enkele robuustere landschapselementen. Dit palet wordt digitaal samengesteld door de moderne internetconsument. Boer en consument gaan voedsel produceren. De consument wordt al mede-eigenaar van het gezaaide terwijl de boer zijn/haar vakmanschap inbrengt voor een gewenste oogst. Uiteraard zijn ze het samen eens over de kosten en de risico’s. Hun relatie staat stevig verankerd in het zogenaamde digitale databestand. Dankzij dit bestand kan de boer de oogst op de geplande tijd leveren. Beide maken 19

gebruik van moderne distributiesystemen.

Robots gaan een hoofdrol spelen bij de dienstverlening die zich in het landschap afspeelt. De robot werkt als een grote 3D printer, die gewassen kan zaaien, beheren en oogsten op pixelniveau. Een pixel zal een vierkante decimeter bodem in beslag nemen. Stel je eens voor

een polder met akkertjes met een keur aan gewassen en bloemen.

De afbeelding (zie onder): De pixels gevuld met vlinderbloemigen, luzerne en klaver (licht grijs) en de grasklaver rijbaan, (groen), worden tijdens het groeiproces een paar keer gemaaid voor het leveren van stikstof, NO3-, aan de voedselplanten in dit geval tarwe en gerst.

Het maaisel van de vlinderbloemigen dat het voedsel wordt voor tarwe en gerst, staat bekend onder de naam maaimeststoffen. Het bekende Louis Bolk instituut heeft reeds veel onderzoek naar de toepassing van maaimeststoffen gedaan.

Type op je computer maaimeststoffen in en je zult het vinden. Een wandeling door het landschap wordt weer en feest. â?€

Pixel-farming; verklaring zie tekst hierboven

zomertarwe veldbonen zomergerst grasklaver rijbaan vlinderbloemigen (luzerne/klaver) + akkerbloemen

20

F L O R A

Met de rozetbladeren vast tegen de grond gedrukt staat dit plantje in winterse kou.

Nog bloeiend! Ondanks het ijs! Een taai plantje kun je wel zeggen. De bloemen hebben nu een kort steeltje. Daarop de mooie bloemhoofdjes van 1 Ă 2 cm groot. In het midden de gele buisbloemen en eromheen de witte lintbloemen. Vermeerderen gaat door zaad of uitlopers.

Groeien en bloeien doet het plantje bijna altijd. Misschien van daar haar naam.

Bellis Perennis; eeuwige schoonheid.

Madeliefje mag ook! â?€ Jan van Haaften

21

De merel doorgelicht AndrĂŠ van den Berg

Vanouds is de merel een bosvogel. Zijn succes wordt ondermeer bepaald door zijn aanpassingsvermogen.

Volgens oude boeken kwam hij omstreeks 1900 nog nauwelijks voor in het stedelijke gebied. Het voedselaanbod is in de buurt van mensen waarschijnlijk veel groter dan in het gemiddelde bos.

Daarbij komt dat de temperatuur in het urbane gebied meestal hoger ligt. Broeden doet de merel soms wel 3 tot 5 maal per seizoen op 3 tot 5 eieren, maar de jongen worden vaak het slachtoffer van katten. Cijfers laten zien dat dit de totale populatie nauwelijks aantast. Broedend zijn ze aan te treffen in allerlei bomen en struiken. Een enkele keer, zoals ik een paar decennia terug waarnam op Fort Giessen, broeden ze ook wel eens op de grond!

De merel zingt fraai en veel in de ochtend, in de avond en vooral als de luchtvochtigheid toeneemt ook overdag. De merel is ook in vergelijking met andere vogels een onrustige, nerveuze vogel die bijvoorbeeld tijdens ringsessies met mistnetten laat zien hier niet van gediend te zijn en dan soms een deel van zijn donsveertjes laat vallen.

22

Het was voorjaar 2017.

In de tuin zong een spotvogel! Blij verrast dacht ik: gelukkig, na een paar jaar van afwezigheid is hij toch weer terug.... De zomer kwam en ik had de spotvogel alleen gehoord maar nog nergens op een takje kunnen waarnemen. Wel viel me op dat steeds vaker, wanneer ik de karakteristieke vals overslaande tonen van de spotvogel hoorde, ook de kat van de buren

miauwde. Ik weet dan om welke kat het gaat omdat hij een bijzonder zielige, wat aanstellerige miauw heeft en ik er elke ochtend wakker van word wanneer hij van z'n nachtelijke strooptochten terugkeert en voor de deur gaat zitten om binnengelaten te worden.

Steeds vaker, ook overdag, hoorde ik dat geluid en bang geworden dat de kat van de buren ergens in de schuurtjes per ongeluk gevangen zat of er een nestje jongen had, ging ik daar alles controleren. Maar er was niets te vinden; de vertwijfeling sloeg toe... totdat ik de buurman tegenkwam die me vertelde dat er ergens een vogel zat die hun kat telkens nadeed....

Toen ging bij mij een lichtje branden! Natuurlijk dacht ik meteen aan een spreeuw, maar na veel opletten zag ik het.... het was warempel een merel die me voor de gek hield. Verbaasd dacht ik: er is dus geen spotvogel en ook de kat van de buren zat niet telkens te miauwen in onze tuin. Het was me totaal onbekend dat deze vogelsoort zo kon imiteren, is het een nieuwe trend misschien?

Omdat zijn geluiden me nu goed bekend waren, was de merel door de hele buurt te volgen. Ook bij onze vijver was hij vaak te vinden om te drinken of om aanvullend nestmateriaal zoals mossen van de oeverrand weg te plunderen. We zijn het ‘hooien’ gaan noemen vanwege de wilde bewegingen waarmee het materiaal met de snavel de lucht in werd gegooid. Met lede ogen zag ik dat aan, maar ja, dat is nu eenmaal de natuur van het beest! Totdat een merel uit de vijver dronk, wat oppikte en er daarna op een ijsvogel-manier naast de vijver mee zat te slaan.

Omdat ik wilde weten om welke prooi het ging, stoof ik naar de vijver toe en liet hij zijn prooi los. Het bleek om een volwassen kleine watersalamander te gaan.

Een week later zag ik het weer, nu werd de prooi gewoon meegenomen. Behalve salamanders schijnen volgens een Ravon-blad ook kleine kikkers zo nu en dan op het menu van de merel te staan.

De merel... het is een bijzondere vogel! ❀

?

!

23

Vortex windmolens Herman van Krieken

Onze maatschappij zit opgescheept met een serieus probleem. De zeespiegel stijgt en onze bodem daalt. Het water staat ons aan de lippen, de CO2 uitstoot moet omlaag, anders lopen we gevaar in ons lage landje. Windmolens kunnen helpen om dit probleem op te lossen maar ze stuiten vaak op grote bezwaren van omwonenden die zich zorgen maken om hun gezondheid en de leefbaarheid in de omgeving. Gelukkig is er een goede oplossing volgens meerdere internet sites: een windmolen zonder wieken. Een groep Spaanse ontwerpers werd geĂŻnspireerd door een brug: de Tacoma Narrows brug. Deze brug stortte in 1940 in door wind (foto rechtsboven). Door de harde wind begon de brug te trillen. Er was sprake van vorticiteit, een kracht waarbij er draaiende wervels rond een as ontstaan . Vorticiteit kan dus levensgevaarlijk zijn. De Vortex Bladeless daarentegen zet een bouwkundig gevaar om in een positieve kracht. Een gangbare windmolen is enorm, er komt lawaai uit en er is veel ruimte nodig voor de grote wieken. De Vortex Bladeless is veel kleiner, is muisstil en kan dichter op elkaar geplaatst worden. Een normale windmolen levert wel 30% meer stroom dan de

24

Vortex Bladeless. Dit wordt echter helemaal goedgemaakt als je kijkt naar het feit dat er twee keer zo veel Vortex Bladeless windmolens in een windmolenpark passen. Omdat de Vortex Bladeless veel minder materiaal gebruikt, kost deze 50% minder dan de normale windmolen. Dat geldt voor zowel het bouwen als het onderhoud. Om de kegelvormige paal zitten twee afstotende magneten.

Zodra er sprake is van vorticiteit en de paal een kant op gaat trillen duwen de twee magneten hem de andere kant op. Hierdoor komt er energie vrij die via een dynamo wordt omgezet naar elektriciteit. Ik stel voor dat we in onze regio snel uitzoeken of een pilot met deze windmolens realistisch is. Vortex Bladeless windmolens bieden de mogelijkheid om inventief en vernieuwend op zoek te gaan naar duurzame energie. Veel burgers hebben via de icoonprojecten voor de nieuwe gemeente Altena aangegeven duurzame energie erg belangrijk te vinden. Ik roep daarom bestuurlijk Altena op om een project met Vortex Bladeless windmolens of een equivalent daarvan van de grond te tillen en duurzame energie tot één van de speerpunten van onze nieuwe gemeente te maken. ❀

25

Linda's

JEUGDRUBRIEK

Hallo allemaal!

Zien jullie ook zoveel vogels in de tuin nu het winter is?

Bij mij in de tuin zie ik erg veel vogels. Niet zo gek, want ik lok ze eigenlijk door ze te voeren met vogelvoer op de voedertafel en vetbollen in de bomen en struiken.

26

Er woont in mijn tuin een hele groep mussen. Het zijn huismussen. Ze wonen bij ons in huis. Nee, niet in de kamer en in de keuken, maar onder de dakpannen en in kleine hoekjes en kiertjes aan de buitenkant van het huis. De huismussen hebben het soms erg druk, ze tsjilpen hard en gaan met zijn allen eten op de voederplaats in de tuin.

Ook zie ik vaak koolmezen. Deze mooie gele vogels met een zwarte kop gaan graag met hun pootjes aan vetbollen hangen om er van te snoepen. Ze zijn hartstikke snel!

Koolmezen zingen verschillende liedjes die duidelijk te horen zijn. Je kunt ze bijvoorbeeld “tie-tuu-tie-tuu-tie-tuu-tie-tuu� horen zingen.

27

Het roodborstje zie ik regelmatig in de tuin scharrelen. Dit vogeltje is altijd in zijn eentje. Hij zoekt met zijn puntige snaveltje naar verstopte insecten in de tuin. Maar het roodborstje komt ook wel eens een hapje eten op de voedertafel.

Met zijn mooie rood-oranje borst is hij goed te zien!

En heel sierlijk komen de turkse tortels aangevlogen in de tuin. Ze eten graag van het voer dat wij voor de kippen strooien. Turkse tortels zijn kleine duiven. Ze zijn beige en grijs en hebben een zwart streepje in de nek.

Dit zijn maar een paar voorbeelden, want ik zie ook pimpelmezen, de merel, eksters, de gaai, de heggemus, spreeuwen en nog veel meer soorten vogels in onze 28 tuin.

Ik vind het altijd leuk om naar de vogels buiten te kijken. In Nederland worden ook vaak vogels geteld. Zo weten we welke vogels er in Nederland voorkomen en welke vogels zeldzaam zijn.

Ook de vogels die in onze tuinen wonen, worden geteld.

Dat gebeurt in 2018 op zaterdag 27 en zondag 28 januari met “De Nationale Tuinvogeltelling!�

In dit weekend worden overal in Nederland tuinvogels, zoals de huismus, de koolmees, de roodborst en de Turkse tortel geteld. Maar dus ook andere soorten vogels zoals pimpelmezen, kraaien, merels enzovoort!

Iedereen die een tuin of balkon heeft kan meedoen. Ik doe ook mee en als je het leuk vindt, kun jij ook meedoen!

De tuinvogeltelling werkt als volgt:

1

Tel een half uur de vogels in de tuin.

Vliegen de vogels alleen maar over de tuin?

Die tellen niet mee.

29

2

Noteer alle vogels van een soort in de tuin. Maar tel deze vogels niet bij elkaar op, want dan loop je het risico dezelfde vogel dubbel te tellen. Geef alleen het hoogste aantal door van een soort die je tegelijk hebt gezien. Dus: zie je in je tel-halfuur 2 koolmezen tegelijk en even later 4 koolmezen? Dan geef je door: 4 koolmezen.

3

Geef je telling door via de app Tuinvogels of via de website: www.tuinvogeltelling.nl

Via de website www.tuinvogeltelling.nl kun je allerlei informatie over de vogels die in je tuin wonen vinden, maar ook meer informatie over de tuinvogeltelling. Als je mee gaat doen: Veel plezier en succes! En als je niet mee gaat doen dan kun je in ieder geval genieten van alle mooie vogels die er voor hebben gekozen om bij jou in de tuin te wonen! â?€ 30 Linda van Zwet

Het bestuur van Altenatuur en de redactie van het Altenatuurtje wensen u een jaar vol bijzondere waarnemingen!

H

dan

! steun

Jv

e ... en b

r uw kt voo

u Slee

wij

17 20 2 1-1 k, 1

31

De veestapel Herman van Krieken

“Milieu en mens zijn beter af met krimp van de veestapel� stond op 13 oktober 2017 boven een artikel in de Volkskrant van Arabelle Burgers en Rene van der Luer, beide verbonden aan Caring Vets, een vereniging van kritische dierenartsen. Ook tijdens de mestdialoog, georganiseerd door de provincie Noord-Brabant, werd dit steeds pregnant naar voren gebracht door actiegroepen en de Brabantse Milieu Federatie (BMF).

32

Helaas werd in oktober bekend dat het aantal koeien in september met 9.500 was gestegen. Op 31 oktober heeft het gerechtshof in Den Haag in hoger beroep bepaald dat boeren hun veestapel moeten verkleinen om het mestoverschot terug te dringen. Volgens het hof konden de boeren wel degelijk voorzien dat na de afschaffing van de melkquota in 2015 maatregelen nodig zouden zijn om de groei van het mestoverschot een halt toe te roepen. Het hof maakt geen uitzondering voor biologische boeren, die de pijn nu ook voelen dankzij collega’s die hun verantwoordelijkheid jegens de samenleving ontlopen.

Onze nieuwe minister van landbouw hoeft zich niet te vervelen, problemen genoeg die om snelle oplossingen vragen. Het betoog van de veeartsen sprak mij erg aan en ik wil het daarom gedeeltelijk citeren om het te ondersteunen en de bewustwording te stimuleren, immers: de keten eindigt bij de consument. ‘Dat koeien tegenwoordig zulke topprestaties leveren, komt niet doordat ze zich zo lekker en fit voelen, maar door fokselectie en voermanagement. Ze zijn volkomen uitgeput van jaarlijks kalven en megahoeveelheden melk produceren. Negatieve energiebalans, melkziekte, uierontsteking en klauwproblemen komen hierdoor

33

veelvuldig voor en toch blijven we steeds meer vragen van de koe. Ze wordt al onthoornd, tochtig gespoten, kunstmatig geïnsemineerd, direct gescheiden van haar kalf (koeien hebben net als mensen een sterke binding met hun kroost), op 6-jarige leeftijd geslacht en nu moet ze ook nog binnen blijven voor een efficiëntere productie? Wanneer is het genoeg?

De productie van dierlijk eiwit is sterk milieubelastend en levert een enorme bijdrage aan broeikasgassen. Het gevolg is klimaatverandering, wat zal leiden tot een sterke afname van de plantaardige voedselproductie. Zo werkt de productie van dierlijke voeding dus averechts. Daarbij komt dat de omzetting van plantaardige calorieën en eiwitten naar dierlijke bijzonder inefficiënt is. Terwijl we vandaag de dag de mogelijkheden hebben om rechtstreeks van planten gezond voedsel voor de mens te maken, geven we die planten aan dieren die het omzetten in vlees en zuivel, waarbij een aanzienlijk deel aan voedingswaarde verloren gaat. Wie echt de wereld wil voeden, moet juist het dier ertussenuit halen, zoals gebeurt met plantaardig ‘vlees’, melk, yoghurt en kaas.

De productie van zuivel in Nederland is er mede verantwoordelijk voor dat het buitengebied steeds meer monoculturen vertoont, groene

34

woestijnen van raaigras. Onze biodiversiteit - en daarmee het voortbestaan van veel insecten en weidevogels - staat hierdoor sterk onder druk. Naast raaigras eten onze koeien krachtvoer van veelal soja, afkomstig uit Zuid- Amerika, waarbij inheemse bossen het moeten ontgelden voor de productie daarvan. Dus ook daar een aanslag op biodiversiteit.

Inderdaad hebben boeren het moeilijk. Al lange tijd worden ze gemangeld in de keten die begint bij banken en adviseurs

35

en eindigt bij de consument. In de keten heeft iedere schakel weinig macht en weinig prikkels tot het nemen van verantwoordelijkheid.

Ook veeartsen zijn vaak onderdeel van dit systeem. Steeds meer boeren moeten stoppen met hun bedrijf, met als gevolg dat de overblijvers steeds groter worden en de melkproductie een echte industrie wordt. Net als andere boeren kunnen ook melkveehouders alleen overleven dankzij bulkproductie, want de marges zijn extreem laag. Als we de werkelijke kosten van zuivel bereken,

36

waaronder ook de kosten van klimaatverandering en biodiversiteitverlies, wordt duidelijk dat de melksector de Nederlandse economie niets oplevert of zelfs leidt tot verlies (afhankelijk van de berekening; zie het rapport De echte prijs van melk van onderzoeksbureau Quivertree). Als wij ratio stellen boven emotie, dan is de koe, het milieu/klimaat en de mensheid niet beter af met een koe op stal maar met een krimp van de veestapel, een grondgebonden veehouderij en meer plantaardige voeding’.

Een confronterend stuk dat echter duidelijk oorzaak en gevolg laat zien.

Wij kunnen wel steggelen over een paar windmolens, als we niet alle oorzaken van klimaatverandering écht aanpakken dan blijft het rommelen in de marge. Duurzame energie en grondgebonden landbouw zijn daarom wat mij betreft vanzelfsprekend en verder zijn bijvoorbeeld nieuwe huizen in de nieuwe gemeente Altena per 1 januari 2019 minimaal energie neutraal anders krijgt u wat mij betreft geen omgevingsvergunning. Het water staat ons aan de lippen (insecten!) en ook boeren zullen hun aandeel moeten leveren met meer duurzame, grondgebonden bedrijven gericht op kwaliteit. Wij als consument moeten de boeren helpen door een eerlijke prijs te betalen voor ons voedsel. ❀

37

Gierzwaluw in de kerk Len Bruining

Het is een zondagmiddag in mei als mijn telefoon rinkelt. Het is Hennie van Straten uit Babyloniënbroek. Hennie is al meer dan tien jaar enthousiast weidevogelaar en groot dierenliefhebber. Ze vraagt of ik tijd heb om naar de kerk in ‘Broek’ te komen, waar haar man Dries al jarenlang koster is. Ze vertelt dat de kerkbezoekers die ochtend tijdens de dienst blij verrast werden door een vogel die plotseling in de kerk rondvloog. De predikant, die de vogel vanaf de kansel als eerste had opgemerkt, had tijdens zijn preek zelfs spontaan uit psalm 84, vers 2 geciteerd:

38

'Zelfs vindt de mus een huis, o heer De zwaluw legt haar jongskens neer In 't kunstig nest bij Uw altaren'.

In de nok van de kerk cirkelde inderdaad een donkere, sikkelachtige vogel rond die geruisloos steeds maar weer dezelfde rondjes vloog, dan weer rechtsom, dan weer linksom. Het was een gierzwaluw die op zijn zoektocht naar nestgelegenheid door een spleet de kerk binnengedrongen was.

Halsbrekend en met verkrampte nekspieren volgden we de vogel en met de lange stok van een collectezak probeerden we het beest te vangen, maar onze pogingen waren vergeefs. Uiteindelijk viel de vogel, na wel vier uur rondgevlogen te hebben, uitgeput tussen de orgelpijpen waar Hennie hem, staande op een hoge ladder en met gevaar voor eigen leven, op kon rapen om hem vervolgens buiten de kerk zijn welverdiende vrijheid te geven.

De gebeurtenis liet Hennie niet los en bracht haar uiteindelijk op een lumineus idee. Bij het Brabants Landschap vroegen Hennie en Dries de bouwtekeningen op van speciale gierzwaluwnestkasten en het kerkbestuur werd gevraagd om geld ter beschikking te stellen voor houten planken. Dries, gezegend met twee rechterhanden, ging onder het goedkeurende oog van Rinus Punt met hamer en spijkers aan de slag om de nestkasten in elkaar te zetten. Over de bevestiging aan de kerk hebben de heren lang nagedacht, maar het was uiteindelijk de laadbak van een shovel die hen uitkomst bracht.

Het wordt spannend komend voorjaar. Zullen gierzwaluwen de behuizing weten te vinden? Eind april, begin mei zal blijken of de inspanningen van Hennie, Dries en Rinus beloond worden. Wordt vervolgd! â?€

39

Uilenmannen actief op basisscholen Len Bruining

De uilenmannen Henk van Diest en Rinus Punt van de vogelwerkgroep zijn in de wintermaanden actief met het verzorgen van gastlessen op basisscholen in het Land van Altena.

40

Voordat ze aan de les beginnen, zetten ze een prachtige voorstelling in de klas van opgezette uilen en nestkasten waar kerk- en steenuilen in broeden.

Tijdens de les luisteren de jongens en meisjes ademloos naar de belevenissen en avonturen die de heren op de boerderijen beleven als ze de nestkasten controleren om te bekijken of er jonge uiltjes in de kasten huizen. Met vraag en antwoord leggen ze uit welke soorten uilen er in ons land voorkomen om ze vervolgens te laten genieten van de prachtige en geheimzinnige geluiden die uitsluitend ’s nachts te horen zijn omdat het nachtvogels zijn. Aan het eind van de les liggen de kinderen dubbel van het lachen als ze filmpjes voorgeschoteld krijgen van jonge uiltjes die in de buurt van hun nest grappige capriolen uithalen.

Na afloop krijgen ze allemaal een pincet en een heuse braakbal om die uit te kunnen pluizen. Het ene kind vindt dit een zeer interessante bezigheid, maar er zijn ook kinderen die er van griezelen.

Uiteindelijk is iedereen het erover eens dat ze terugkijken op een leuke les, waar ze heel veel van geleerd hebben.

Het afgelopen najaar hebben de heren elf scholen bezocht waar ze zeventien gastlessen gegeven hebben. Ongeveer 400 leerlingen hebben de les bijgewoond.

In februari en maart verzorgen Henk van Diest en Len Bruining weer gastlessen. Dan gaat het over weidevogelbescherming. Ouders en leerkrachten die interesse hebben in de les kunnen contact opnemen door een email te sturen naar altenatuurgastlessen@gmail.com. â?€

41

Argusvlinders en hooibeestjes Dit jaar zag ik tot eind september argusvlinders in onze tuin, de derde generatie van dit jaar veronderstel ik. Het zijn er minder dan toen ik bijna 40 jaar geleden in BabyloniĂŤnbroek kwam wonen, maar ze zijn er altijd geweest. Zag ik er voorheen soms 10 op een dag in onze tuin, nu moet ik genoegen nemen met de helft.

Een mooie ontwikkeling is het feit dat op de akkers achter ons huis ook groenstroken zijn aangelegd om aan de 5% regeling te voldoen voor de akkerbouw. Naast de maĂŻs, uit de wind, is een grasstrook ontstaan met aardig wat bloemen. We zagen er veel vlinders vliegen op mooie dagen. Ik denk dat dit in combinatie met onze wilde tuin een positieve ontwikkeling is voor de argusvlinders. Langs de sloot heb ik nog wat houten palen gezet met bovenop een horizontale stok voor de vogels. Argusvlinders kunnen op de paal hun eieren afzetten, ze hebben een voorkeur voor warme verticale structuren.

Een andere soort die van de grasstroken kan profiteren is mogelijk het hooibeestje. Dit jaar had ik me voorgenomen langs de provinciale weg bij Meeuwen vlinders te gaan inventariseren. Er zijn grote werkzaamheden uitgevoerd aan de weg en er stonden daardoor erg veel wilde planten te bloeien. Op 27 juli reed ik rond 14.00 uur naar de Witte Molen. Links voor de Witte Molen, tussen de ProvincialewegZuid en de parallel lopende Kleibergsestraat, bevond zich een stukje grond dat nog niet gemaaid was. Al snel zag ik enkele icarusblauwtjes en een vuurvlindertje. Er vloog ook nog een oranje vlindertje waarbij ik twijfelde. Een oranje zandoogje? Nee, het was een kleiner vlindertje.

42

Als het ging zitten dan waren de vleugels gesloten waardoor het soms lastig te vinden was. Dit moest een hooibeestje zijn. Mijn eerste waarneming in onze regio. Ik zocht nog wat beter en vond 3 hooibeestjes op het kleine veldje. De hooibeestjes meteen op waarneming.nl gezet en enige tijd later ging de telefoon. Jaap van Diggelen wilde die hooibeestjes ook weleens zien. Samen naar Meeuwen getogen en Jaap bevestigde mijn waarneming. Later dit jaar was ik bij Ooltgensplaat met Leida, Linda en Perry en zagen we op de dijk langs de Oosterschelde op elke 100 meter minimaal 10 hooibeestjes. Die dag waren er in Nederland ruim 500 hooibeestjes waargenomen (zie waarneming.nl). Ook in de omgeving van Heusden is het hooibeestje terug, las ik in Digituurlijk van Natuur- en Milieuvereniging Heusden. ‘Leuk is dat het Hooibeestje weer aan het terugkeren is. Dit vroeger algemeen voorkomende vlindertje is tientallen jaren niet waargenomen en nu is hij er weer. Langs het Drongelens kanaal en in de Hooibroeken vloog dit kleinste zandoogje.’

Dijken en bermen bieden vele mogelijkheden bij een juist beheer. Ik hoop daarom dat de samenwerking tussen Altenatuur en de plaatselijke overheid mag resulteren in een natuurlijker bermbeheer.

Als ook boeren met hun akkerstroken de hooibeestjes helpen dan moet het goed komen met deze vlinders in onze regio. U kunt helpen door wat houten palen op een warme plaats in uw tuin te plaatsen voor de vogels én de argusvlinders. Argusvlinders en hooibeestjes zullen ons dankbaar zijn en wij kunnen nog meer van deze vlinders genieten als we een beetje opletten en goed leren kijken naar vlinders. ❀ Herman van Krieken

43

Gouden Mispel Zoals u elders in dit Altenatuurtje hebt kunnen lezen - en wellicht al met eigen ogen hebt gezien - wordt de patrijs in het gebied rond De Oude Doorn momenteel vertroeteld. Men hoopt de dramatische achteruitgang van deze vogel van het boerenland (sinds 1990 met 80%) een halt toe te roepen door het leefgebied hier fors te verbeteren. Genomen maatregelen zijn onder andere het aanplanten van struweelhagen (broeden schuilmogelijkheid) en het inzaaien van bloemrijke graanranden en kruidenrijk grasland (voedselvoorziening).

Dit omvangrijke, met Europese gelden gesubsidieerde, project is onlangs door de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC) onderscheiden met de Gouden Mispel. Op 14 december ontving Jochem Sloothaak van Brabants Landschap deze jaarlijks toegekende prijs uit handen van VNC-directeur Jaap Dirkmaat. Het project voor de patrijs wordt in onze streek gecoördineerd door Brabants Landschap en mede uitgevoerd door een brede waaier aan verenigingen, waaronder Altenatuur. Vertegenwoordigers van deze verenigingen ontvingen van VNC een oorkonde. De VNC prees het project om de ‘voortvarende en vernieuwende aanpak -met open blik en in brede samenwerking-‘. Namens Altenatuur nam voorzitter Jaap van Diggelen de oorkonde in ontvangst. Een prachtige blijk van waardering voor de inzet van talloze mensen, waaronder vele vrijwilligers van Altenatuur! ❀ Wouter van Rijsbergen 44

De Amfibieën van Frankrijk (deel 1) André van den Berg

Als laatste onderdeel van de herpetofauna serie (amfibieën en reptielen) wil ik u wat vertellen over ontmoetingen en ervaringen met amfibieën in Frankrijk.

In vergelijking met Nederland is Frankrijk een ruim land dat rijk is aan beek- en rivierstelsels die er doorgaans natuurlijker uit zien dan bij ons. Hierdoor kunnen amfibieën zich in de meeste gevallen goed verplaatsen en verspreiden.

In tegenstelling tot wat we hier in het natte Nederland zien, zijn amfibieën in Frankrijk veel minder algemeen dan reptielen en moeilijker te vinden.

De dichtheid waarin ze voorkomen is meestal minder groot dan in Nederland, maar de soortenrijkdom daarentegen is groter en meer verweven in het ecosysteem; iets dergelijks zie je dan vaker. Misschien kun je het evenwichtiger noemen. Zo trof ik in een zuidelijk beekdal in de korte periodes dat wij daar kwamen binnen een tijdbestek van vijftien jaar zeven soorten amfibieën en zestien soorten reptielen aan. Omdat de natuur in het zuiden vaak geteisterd wordt door droogte en wijnbouw vind je de meeste faunasoorten in droogbeken (beken waarin doorgaans alleen wat

kwelwater stroomt) en langs beekoevers.

De voortplantingshabitats zijn soms totaal anders dan in de lage landen.

In de overstromingsvlakten van beken en rivieren liggen de meeste voortplantingsplaatsen, juist op plekken waar de rivier of beek rustig is, bijvoorbeeld in zijtakken of nevengeulen waar het water minder stroomt.

Maar ook bouwputten en poelen worden gebruikt als voortplantingswater. Evenals bij ons zul je soorten die gevoelig zijn voor vispredatie (ei, larf of adult) nauwelijks aantreffen in visrijk water.

Vaak zijn ze dan te vinden in oude afgesloten stroomgaatjes binnen grindbeddingen of rotsen die zo nu en dan droogvallen. Dit soort natuurlijke habitats zijn in Nederland nauwelijks nog aanwezig. Je moet dan denken aan soorten als rugstreeppad en vroedmeesterpad, terwijl de gewone pad en groene kikker ook wel in de hoofdstroom van rivieren te vinden zijn. Zij zijn

45

namelijk minder gevoelig voor vispredatie.

Met name watersalamanders zijn nogal visgevoelig, je kunt deze dieren het meest verwachten in langzaam stromende beekjes en vooral in visloze poeltjes, diepe karrensporen of een eenzaam slootje.

De vuursalamander is een landsalamander die haar larven afzet in bronnen en beken.

Al naar gelang er droogte of veel neerslag heerst, zal de voortplanting vroeger of later in het jaar plaatsvinden. Iets dergelijks zien we bij ons onder invloed van klimaatverandering ook optreden. Zo trof ik eind juli 2017, bijzonder laat, nog een zogenaamde paddenregen aan in een sprengenbos bij Oosterbeek, terwijl dicht bij huis de kamsalamander steeds vroeger aan de voortplanting begint en de rugstreeppad soms al in april of nog in september ei-strengen afzet. en ten die we kunn De amfibiesoor een rijtje: verwachten op Padden mend en rivieren lgemeen voorko a d a p me langs kusten e on na et m Gew n, ee - minder algem ons Rugstreeppad oosten emener dan bij lg a d a l in midden en p a er or st vo s, on ij b Vroedmee dan idwestkust ad - algemener s de zuid en zu ng la Geelbuikvuurp m a za ld okpad - ze Iberische knoflo

46

Kikkers Groengestipte kikker - in vrijw el heel Frankrijk Tyrrheense Schi , niet in noordoo jftongkikker - op st en zuidwest de eilanden: Po Boomkikker - in rt Cros, Levant noordelijke helf en Corsica t en Atlantische Mediterrane b kust, algemener oomkikker - on dan bij ons der denkbeeld Springkikker ige lijn Bordea in geheel Frank ux - Côte d'Azu rijk, maar niet Bruine kikker r algemeen hele gebied, b ehalve Pyreneeë hier n, veel minder algemeen dan Bastaardkikker - vooral de noor d elijke helft van Grafs bastaard Frankrijk kikker - vooral langs de zuidoo Poelkikker - no stkust van Frank ordelijke helft rijk van Frankrijk Iberische meerk ikker - zuidelijk e helft van Fra nkrijk algemee n

ankrijk ders ijke helft van Fr Watersalaman el d or no er lamand Frankrijk Kleine watersa Frankrijk - in vrijwel heel er nd a m la a ts ordoosten van oo no t he Vinp in l a or ersalamander mander - vo sing met marm ui kr s m so Alpenwatersala t, lf ride vorm) - noordelijke he nkrijk (ook hyb a Fr en d id m Kamsalamander t en nder - zuid, wes Marmersalama

Landsalamanders Vuursalamander - in geheel Frankrijk, maar niet overal algemeen Verder komen de volgende amfibiesoorten nauwelijks of vrijwel alleen in grensgebieden voor: heikikker, lanza's landsalamander, alpenlandsalamander, knoflookpad, groene pad, schijftongkikker (bij Perpignan, historische uitzetting) meerkikker (veel uitgezet) Amerikaanse brulkikker (uitgezet of ontsnapt), Pyreneeënbeekkikker, Pyreneeënbeeksalamander, Ligurische grottensalamander en Italiaanse kamsalamander.

47

Padden Er is een aantal eenvoudige kenmerken waarmee je padden in het veld snel van elkaar kunt onderscheiden, bijvoorbeeld door in hun ogen te kijken (bij kleine juvenielen met een loepje). Maar ook aan de vorm van de gifklieren in de nek (parotoïden). Een ander punt van aandacht is dat een verticale pupil bij nacht moeilijker te zien is, of rond van vorm wordt.

De volgende kenmerken zijn opvallend: Gewone pad - oranje iris Rugstreeppad - geel-groene iris Vroedmeesterpad - verticale pupil Geelbuikvuurpad - hartvormige pupil Knoflookpad - verticale pupil

48

Gewone pad Een van de leukste amfibieën vind ik zelf de gewone pad. Niet in de laatste plaats omdat deze soort in het zuiden van Frankrijk ongewone afmetingen kan bereiken. Daar heb ik dan ook de grootste exemplaren aangetroffen (formaat Amerikaanse brulkikker) die ik ooit zag...

Het was voorjaar 2000 en we waren met de caravan in de Gers net boven de Pyreneeën. We stonden op een hoge campingplaats naast een landwegje. Normaal zouden we niet naast een weg willen staan, maar veel keus was er niet. Na een paar dagen bleek dat er vrijwel geen verkeer over dit wegje kwam en genoten we bijzonder van de rust, de fraaie flora, vliegende herten en grauwe klauwieren die in een oude eik en wat doornige struiken voor ons langs de weg hun kunstjes lieten zien. Heerlijk weer, prachtig dus... totdat het begon te regenen... dagenlang, het hield maar niet op. De weg onder ons was inmiddels een flinke zijbeek geworden waarin tere planten voorbij dreven die vanuit een akker wat hoger op de heuvel waren uitgespoeld. We waren blij dat we niet langs de rivier de Garonne waren gaan staan wat eerst de bedoeling was.

Onze kleinschalige camping met bomen en struiken was alleen te betreden met laarzen, paraplu of zuidwester; dat deed ik dan ook wetende dat juist nu de kansen op amfibieën groot waren....

Opeens, niet ver van de caravan, zag ik wat tussen de kruiden bewegen.... Als door de bliksem getroffen schoot m'n hand tussen de kruiden en voelde ik iets groots, even dacht ik een flinke rat in m'n

hand te hebben maar het bleek een gewone pad van ongewone afmetingen te zijn. Het was de grootste die ik ooit zag, dus snelde ik er enthousiast mee naar de caravan om hem Ina te laten zien. Die schrok daar zo van dat mijn kampioen niet naar binnen mocht voor een foto. Maar ja, het was dan ook wel noodweer en alles werd nat!

Niet ver van ons vandaan kostte dit weer een aantal mensen het leven.

Een paar jaren later waren we op een kleine camping bij een wijnboer aan de Côte d'Azur toen er ook noodweer uitbrak. We stonden naast een droogbeek waarin ik een aantal dagen daarvoor in een dun kwelstroompje grote aantallen paddenlarven en jonge padjes had aangetroffen. Een zeer rijk jaar dus voor deze soort. Omdat ik daar tijdens slecht weer altijd de waterstand in de gaten houd om te kunnen vluchten als dat nodig is, liep ik ook nu om het half uur even met lieslaarzen aan langs de beek.

Na een paar uur zag ik het water voorbij vliegen, het peil was al zo'n drie meter gestegen en langs de steile beekoever tussen rotsen en boomwortels waren honderden bewegende zwarte puntjes te zien van ongeveer één centimeter groot. Even later zag ik het: het waren kleine padjes die de metamorfose hadden voltooid en ondanks alle tegenslag als acrobaten tussen al dat watergeweld omhoog klommen!

Er zullen ongetwijfeld veel soortgenoten door de woeste stroom zijn meegesleurd, maar de gewone pad, ook de allerkleinste kan ongewoon goed klimmen, daar kan een mens niet tegen op!

Een week later werd ik geroepen omdat er ergens bij de camping een grote pad of kikker gesignaleerd was.

Het bleek weer om een prachtig exemplaar van de gewone pad te gaan (zie foto). Duidelijk is te zien dat het hier een Zuid-Europees dier betreft (aan de grootte en aan de vuilwitte vlektekening). Een jongen van de camping wilde hem even vasthouden voor een foto omdat anderen dat niet durfden.

De volgende keer verder. ❀

49

Natuurinclusief (ver)bouwen Jan van Haaften

Gelukkig ontstaat er in de samenleving een steeds breder draagvlak om te komen tot een schonere toekomst. De overheid en zo'n veertig organisaties sloten in 2013 het 'Energieakkoord voor Duurzame groei'. De kern van het akkoord is dat er wordt ingezet op schone technologie en klimaatbeleid. Daar kun je veel kanten mee uit zult u denken en dat is ook zo. Daarom zijn er tien pijlers die het akkoord dragen of waaruit het bestaat. Alle tien ga ik ze niet opsommen want dan wordt dit stuk veel te lang. Daarom beperk ik me tot de eerste. Daarin staat 'Energiebesparing in de gebouwde omgeving en efficientieverbetering in het bedrijfsleven'. Nou, nou, weer zo'n volzin! Ook daarvan pak ik alleen de eerste helft en ga u over een praktijkvoorbeeld vertellen.

Veel Altenatuurders en andere burgers zijn het er inmiddels wel over eens dat we zuiniger moeten omgaan met onze energie. Dat is nodig om allerlei redenen. Daarom worden er de laatste jaren veel gebouwen geïsoleerd om zo het energiegebruik, voor bijvoorbeeld verwarming, te verminderen. Ook zie je op steeds meer plaatsen zonnepanelen liggen op daken en windmolens staan op land en in zee. Allemaal goede initiatieven.

Het laat zich raden dat veel van deze ingrepen de bouwwereld raken. Ook in onze omgeving. Zo werden in 2016 in Woudrichem een aantal oude woningen gesloopt om er nieuwe, goed geïsoleerde, voor terug te zetten. Vooraf was er een vermoeden dat er in de oude woningen vleermuizen woonden. In de omgeving zijn toen nestkasten opgehangen zodat deze beschermde zoogdieren daar een tijdelijk nieuw plekje konden vinden. Inmiddels zijn er nieuwe woningen gebouwd en heeft opdrachtgever Woonlinie samen met Altenatuur en aannemer Van Leeuwen daar voor nieuwe inpandige vleermuiswoninkjes gezorgd. Het zijn flinke nestkasten die zijn opgenomen in de muur en spouw (zie foto's). Vleermuizen kunnen in de kast via een smalle sleuf die in de muur zichtbaar is. Zo heb je een woning-inclusief gebouwd.

50

Dit is maar een van de vele voorbeelden die er te noemen zijn op dit gebied. Heeft u ook een mooi voorbeeld laat het me weten. Over het bovenstaand akkoord is natuurlijk veel meer te lezen op internet maar het kost wel wat typewerk! www.energieakkoordser.nl/nieuws/energieakkoord-voor-duurzame-groei.aspx: ❀

51

Waarnemingen van sept. t/m nov. '17 Doorgegeven aan Rinus Punt

datum 9 sept.

17 sept.

waarneming 1 kolibrievlinder 1 flamingo

21 sept.

21 sept.

1 casarca 1 visarend (ving een grote rietvoorn) 22 sept. 16 patrijzen 22 sept.

7 patrijzen

23 sept.

3 patrijzen 8 patrijzen 25 sept.

1 kerkuil (was de nieuwe hal binnengevlogen) 28 sept.

2 kluchten patrijzen van 10 en 14 stuks 4 okt. 28 grote zilverreigers 9 blauwe reigers 15 okt.

2 zwarte roodstaarten 19 okt.

1 casarca 19 okt 75 wilde eenden 3 ijsvogeltjes 16 okt.

1 bever 17 okt.

20 okt.

24 okt.

52

1 goudhaantje 1 paartje patrijzen met 12 jongen 1 patrijs

plaats en waarnemer Giessen, Ruytewaert, mevr. Van Vught Dussen, Kornsche Boezem, Paul Raams, Gert-Jan en Greet Boer.

Werkendam, polder Maltha, Jeanette Pollema

Almkerk, Zandwijkse molen, Jan de Peuter Heusden, Heesbeensche uiterwaarden, H. v.d. Mooren Genderen, aardappelland Jacco Wink, ook in uiterwaarden Genderen, begraafplaats Genderen, weiland, Dirk van Wijk Genderen, garage Thur Genderen, Heusdense Brug, Henk Kraaijkamp Eethen, Lange Bruggert, Rinus Punt Sleeuwijk, Groesplaat, Henk van Diest langs afgedamde Maas bij boei AM7, Goof van Vliet Wijk en Aalburg, kanaaltje voetbalveld Noad, mevr. Bouman Genderen, in de tuin, Hans Brouwers Wijk en Aalburg, Veldstraat, Kees van Andel Rijswijk, Veldweg omgeving Kolbach, Jan de Jong

datum 25 okt.

26 okt.

waarneming 1 velduil 7 ransuilen (roestplaats)

29 okt.

31 okt.

1 grote bonte specht 1 vuurgoudhaantje 1 nachtegaal (tegen het raam gevlogen en vloog na 10 min. weg) Rijswijk, in de tuin, Lex Venderbos 5 kramsvogels Sleeuwijk, in de boomgaard, Hylke Tromp 13 patrijzen Waardhuizen, Waardhuizenseweg 6, Hans van Haaften

3 nov.

5 nov.

13 nov.

17 nov.

17 nov.

18 nov.

28 nov.

9 patrijzen 7 patrijzen en ook 6 patrijzen 1 sperwer (met geslagen duif, ’s middags opnieuw met duif) 6 patrijzen 100 sijzen 1 grote bonte specht

plaats en waarnemer Almkerk, Zandwijkse molen, Henk v. Diest Wijk en Aalburg, omgeving molen, Nel Bouman Sleeuwijk, in de tuin, Gert-Jan en Greet Boer

Almkerk, Buitenkade, Gerrit en Adrie Romijn Genderen, achter laanboomkwekerij Van der Beek, Huib v.d. Mooren

Meeuwen, in de tuin, Cees de Gast Almkerk, op eigen land tegenover Oude Doornse molen, Arie Wezemer Almkerk, in de tuin, in de els, Arie Wezemer Sleeuwijk, in de tuin, Gert-Jan en Greet Boer

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! â?€ Met vriendelijke groet, Rinus Punt 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

53

CO2-uitstoot Herman van Krieken

CO2-Uitstoot Eric Wiebes zei kort na zijn beëdiging tot minister van Economische zaken en Klimaat tegen de NOS dat Nederland het eigenlijk al best goed doet, wat betreft klimaat: ‘Waar het om gaat, is de uitstoot van CO2, en daar staan we vooraan in Europa’. Klopt dit beeld? Een bewerking van artikelen uit de Volkskrant van 31 oktober 2017.

54

Accountants- en adviesbureau PricewaterhouseCoopers (PwC) publiceerde 30 oktober de cijfers over de zogenaamde CO2-intensiteit van de twintig grootste economieën in de wereld. Het rekende ook uit hoe Nederland het deed. Daarbij is de vraag: hoeveel ton CO2 stoot een economie uit om een miljoen dollar te verdienen? Voor de G20 (de 9 grootste economieën plus de EU) daalde de index in 2016 met 2,6 procent. In sommige landen ging het veel harder: in het Verenigd Koninkrijk met 7,7 %, in China met 6,5% (dat is het tempo dat nodig is om de doelen van de akkoorden van Parijs te halen). In de Europese Unie bedroeg de daling slechts 1,7%. Nederland deed het veel slechter.

Hier steeg de CO2-intensiteit met 0,1%. Slechts zes landen deden het nog beroerder. Dat is geen incident, zegt energie- en klimaatexpert Hans Schoolderman van PwC: ‘De afgelopen jaren heeft Nederland altijd onderaan de lijst gebungeld’. Volgens PwC gaat Nederland in dit tempo op geen stukken na het doel halen dat in het regeerakkoord staat: een halvering van de CO2-uitstoot in 2030. De uitstoot van broeikasgassen daalde van 1990 tot 2015 met 8,6 procent. In andere landen gaat het veel harder: in Frankrijk rond 15%, in Duitsland 25% en in het Verenigd Koninkrijk 35%. De Europese Milieudienst NEA publiceert jaarlijks hoe het gaat met de emissie van de zware industrie in alle Europese landen. Sinds het begin van de metingen in 2005 is de uitstoot in Europa met 26 % gedaald, maar in Nederland steeg de emissie met 2,7 procent. Wat betreft het terugdringen van CO2-uitstoot doet Nederland het al geruime tijd veel slechter dan bijna alle andere Europese landen.

Ook over de ondergrondse opslag van CO2 vertelt onze nieuwe regering fabeltjes. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft becijferd dat in het meest optimistische scenario in 2030 per jaar 6 miljoen ton CO2 ondergronds kan worden opgeslagen. Maar het kan ook op 2 miljoen ton blijven steken. De 20 miljoen ton die onze nieuwe regering denkt te halen, lijkt daarom een fata morgana. Als er wel jaarlijks 20 miljoen ton wordt opgeslagen dan gaat dat enorm veel energie kosten, bijna evenveel als het stroomverbruik van álle huishoudens. Dit kost ook nog eens veel geld ten koste van zonne- en windenergie. Het kabinet wil de CO2 opslag namelijk subsidiëren uit de zogenaamde SDE+ regeling. Tot nu toe worden uit die pot windmolens, zonnepanelen en het bijstoken van houtsnippers in kolencentrales gesubsidieerd. Het opslaan van CO2 stopt zodra de subsidie afloopt. Als de subsidie op een windmolen of op zonnepanelen ophoudt, zal dat apparaat nog jaren stroom blijven leveren. Nagenoeg gratis. Iets goeds doen voor het klimaat kost hoe dan ook geld, is de boodschap van het PBL. De klimaatadviseur gaat uit van 1 tot 1,5 procent van de omvang van de economie, 7 tot 10 miljard euro. ‘De kunst is om dat geld verstandig uit te geven,’ zeggen de PBL-onderzoekers ‘dat is de uitdaging voor klimaatminister Wiebes. Hij heeft nog wel het nodige te doen.’ Begin november werd bekend dat de CO2-uitstoot van nieuwe auto’s net als in 2016 is gestegen omdat veel Nederlanders weer grote auto’s kopen.

Ook in het Land van Heusden en Altena is nog genoeg te doen. De gemeenten zijn eindelijk serieus bezig met deze problematiek en gaan steeds meer gemeentelijke gebouwen voorzien van zonnepanelen. Ik ga ervan uit dat in de nieuwe gemeente Altena alleen nog omgevingsvergunningen worden verstrekt voor nieuwe huizen als deze woningen minimaal energieneutraal zijn. De noodzaak lijkt mij vanzelfsprekend, de zeespiegel stijgt en de bodem daalt. Wachten op onze regering lijkt me geen goed idee, gezien de uitspraken van minister Wiebes. De beweging moet vooral van onderaf komen. Als we allemaal ons steentje bijdragen met aardwarmte, zonnepanelen, windmolenparticipaties, elektrische auto’s en minder vlees eten, is er veel mogelijk om het ergste te voorkomen. ❀

55

2018

2018

Het jaar van de huiszwaluw

2018

Jan van Haaften

Er zijn weer heel wat organisaties die de wisseling van het jaar aangrijpen om 2018 uit te roepen tot jaar van ....

Zo ook Vogelbescherming en Sovon. De keuze is gevallen op de rodelijstsoort de huiszwaluw. De reden is dat er veel onduidelijk is over de achteruitgang van deze luchtacrobaat ook al lijkt dat de laatste jaren wat te stabiliseren.

2018

2018

Alle natuur- en vogelliefhebbers worden opgeroepen kolonies huiszwaluwen in hun plaats op te zoeken, te observeren en de aantallen te tellen en door te geven.

2018

2018

2018

2018

Toeval wil dat Roel Wigman en ondergetekende voor Sleeuwijk een plan hebben opgezet om daar dit jaar een huiszwaluwentil te vestigen.

Inmiddels hebben we toezeggingen van Brabants Landschap, Gemeente Werkendam en Altenatuur om hier aan mee te werken.

2018

Door het plaatsen van een huiszwaluwentil willen we de overlast van muggen in de zomer tegengaan en zorgen voor nestgelegenheid voor de huiszwaluw. Dat laatste is mogelijk één van de oorzaken van de achteruitgang in de achterliggende jaren. Het mes snijdt dus aan twee kanten!

2018

In een volgend Altenatuurtje kom ik op deze actie terug. De actie heeft n.l. nog meer onderdelen, daar kan ik dan ook over schrijven. ❀

2018

meer info: 56

2018

huiszwaluwentil te Hank

2

2018

https://www.vogelbescherming.nl/ actueel/bericht/?bericht=2355

201

UITNODIGING voor de LEDENVERGADERING

2018

18

Dinsdag 20 februari: Ledenvergadering 2018 Fort Giessen, aanvang 20.00 u.

Het bestuur van Altenatuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering, waarvoor de AGENDA als volgt is: 1.

Opening

2.

Notulen ledenvergadering van 21 februari 2017 (Zie Altenatuurtje nr 105, mei 2017, pag. 32).

3.

Jaarverslag secretaris

4.

Financieel jaaroverzicht 2017/begroting 2018 door de penningmeester. Stukken liggen vanaf 19.40 uur ter inzage op de bestuurstafel.

5.

Verslag kascontrolecommissie

6.

Bestuursverkiezing Aftredend en herkiesbaar: Margo van Beem, Len Bruining, Jeanette Pollema, Johan Koekkoek en Goof van Vliet.

7.

Rondvraag

8.

Pauze

9.

Na de pauze: Presentatie over Vleermuizen op Fort Giessen en in onze regio.

10.

Sluiting

57

de activiteitenagenda PROGRAMMA WINTER/VOORJAAR 2018 Dinsdag 30 januari: Lezing 'Vogelakkers voor akkervogels' door Henk Jan Ottens Henk Jan Ottens is als onderzoeker werkzaam voor de Werkgroep Grauwe Kiekendief en heeft een naam opgebouwd als akkervogeldeskundige van het eerste uur. Hij is specialist in het onderzoek naar de veldleeuwerik en vanuit zijn functie is hij intensief betrokken bij projecten rond agrarisch natuurbeheer. Kortgeleden werd hij door Werkgroep Avifauna Drenthe vereerd met de ‘Drentse Vogelpries’.

Akkervogels als patrijs, veldleeuwerik en grauwe gors zijn de afgelopen decennia in hoog tempo uit Nederland aan het verdwijnen. Om deze vogels op het platteland te kunnen blijven zien en horen, is een omslag nodig naar minder intensief landgebuik.

Ottens behandelt tijdens deze lezing de akkervogels die in Nederland voorkomen en vertelt over nut en noodzaak van zogenaamde ‘vogelakkers’. Ook geeft hij een resultatenoverzicht van de beschermende maatregelen die tot nu toe reeds genomen zijn.

Plaats: Fort Giessen, aanvang 20.00 uur.

Dinsdag 20 februari: Ledenvergadering 2018 Het bestuur van Altenatuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering.

De AGENDA staat op bladzjde 57.

Plaats: Fort Giessen, aanvang 20.00 uur.

58 58

Donderdag 15 maart Lezing en discussie thema 'Landschap in transitie' De omgeving waarin wij wonen, is de afgelopen eeuw ingrijpend veranderd. Dat veranderingsproces gaat nog altijd door, nu als gevolg van maatregelen voor méér natuur, schone energie en beter boerenland. Effecten zijn zichtbaar in het landschap, denk bijvoorbeeld aan heggen bij De Oude Doorn voor de patrijs, plannen voor windmolens, plasdraszones voor weidevogels, boeren die hun land natuurlijker bewerken. Tijdens deze avond lichten we de geschiedenis van ons landschap toe om vervolgens samen te kijken naar de toekomst. Hoe verandert ons landschap, hoe zal een natuurlijker en duurzamer Altena eruit zien? Meer info volgt nog, let op onze site www.altenatuur.nl.

Plaats: Fort Giessen, aanvang 20.00 uur

Donderdag 19 april Lezing 'Wilde planten in de tuin' Margo van Beem van Vis à Vis Ontwerpers uit Woudrichem en bestuurslid bij Altenatuur geeft een boeiende lezing over ‘Wilde planten in de tuin’. Zij is tuin- en landschapsinrichter, gespecialiseerd in ecologische beplantingen.

Allemaal genieten we van de wilde planten in bermen en natuurgebieden. Zodra diezelfde planten echter spontaan opschieten in onze eigen tuin noemen we het vaak onkruid. Daar willen we ze dan niet. Toch zijn wilde planten in onze tuin de moeite waard en vaak is het zelfs belangrijk om ze juist wél te laten groeien. Veel wilde planten zijn namelijk van levensbelang voor de voortplanting en voedselvoorziening van vlinders en bijen. Op deze avond hoort u waarom het goed is wilde planten in uw tuin te hebben. Ook vertelt Margo welke planten geschikt zijn voor de tuin en hoe u ze prima kunt combineren met uitheemse planten, zodat u tot een mooie diverse tuin komt voor uzelf en voor insecten, vogels en andere dieren.

Plaats: Fort Giessen, aanvang 20.00 uur.

59 59

Zaterdag 26 mei Wandeling 'Wilde planten op de Groesplaat' Deze wandeling sluit aan bij de lezing van donderdag 19 april. We bekijken met Margo van Beem wilde planten die toegepast kunnen worden in de tuin. Verzamelen op de parkeerplaats bij vogelkijkhut ’t Vinkennestje in Oudendijk. Goede wandelschoenen aantrekken, bij nat weer laarzen/ regenkleding.

Start 9.30 uur tot ± 11.30 uur.

Woensdagavond 31 januari Vogelcursus voor beginners deel 1 (herhaling cursus van 2017).

Theorieavonden: Fort Giessen, aanvang 19.45 uur. Locaties van de excursies worden bekendgemaakt tijdens de theorieavonden. Kosten €10.

Aanmeldingen: zie aankondiging Altenatuurtje 106 of onze website.

Vooraankondiging: Boerenland Vogelfestival. Donderdag 14 juni 20.00 uur en zaterdag 16 juni van 10.00 uur tot 16.00 uur beide op Fort Giessen. Meer info volgt.

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE WINTERSEIZOEN 2017/2018 De komende winterperiode worden weer vrijwilligers gezocht die een handje willen helpen bij het onderhoud van natuurgebieden.

Deze werkochtenden vinden op iedere derde zaterdag van de maand plaats en duren van 8.30 uur tot 12.00 uur. Op 27 januari en 17 februari bent u van harte welkom. Plaats: Waardhuizen, Griend langs N322.

Materiaal is aanwezig, maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen. Laarzen, regenkleding en werkhandschoenen aanbevolen. Meer informatie: www.altenatuur.nl LEZINGEN Regelmatig organiseert het bestuur lezingen op Fort Giessen, over uiteenlopende onderwerpen. Hebt u zelf een leuk en interessant idee voor een lezing?

Suggesties zijn welkom! We ontvangen die graag op altenatuur@gmail.com Of geef het door aan één van onze bestuursleden (telefoonnummers vóór in het 6060 blad). ❀

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur 61

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Plantenwerkgroep - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

62

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

e-mail: ______________________