't Altenatuurtje 105

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging

voor het Land van Heusden en Altena

105 mei

2017

’t Altenatuurtje 36e jaargang nr. 3, mei 2017.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

BESTUUR: voorzitter: J. (Jaap) van Diggelen, Sportlaan 24, 4286 ET Almkerk 0183-402034 secretaris: J.H. (Johan) Koekkoek, Emmikhovenseweg 6a, 4286 LH Almkerk 0183-402231 penningmeester: M. (Margo) van Beem, Hillsestraat 12, 4269 VG Babyloniënbroek 0416-351772 leden: L. (Len) Bruining, Van Gendtstraat 14, 4271 AM Dussen 0416-392373 H. (Herman) van Krieken, HilIsestraat 35, 4269 VH Babyloniënbroek 0416-355155 J. (Jeanette) Pollema, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen 0416-391654 W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31a, 4285 WC Woudrichem 0183-512165 G. (Goof) van Vliet, Molenstraat 28 4285 AB Woudrichem 06-28703838

INTERNET:

www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur

Email: altenatuur@gmail.com altenatuurgastlessen@gmail.com

REDACTIE: W.J. (Wouter) van Rijsbergen, Merwededijk 31a, 4285 WC Woudrichem. 0183-512165 tevens redactie adres.

VORMGEVING EN ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften, Hoogstraat 51, 4285 AG Woudrichem. 06-49904862 CONTACTADRESSEN: Beheercommissie Natuurgebieden: J. (Jaap) van Diggelen, Sportlaan 24, 4286 ET Almkerk. 0183-402034 Plantenwerkgroep: E.A. (Ernst-Jan) van Haaften, Merwededijk 35, 4285 WC Woudrichem. 06-52318842 Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik, Oudendijk 33a, 4285 WH Woudrichem. 0183-304193 LIDMAATSCHAP: jeugdlid €5,--, gewoon lid €15,-- en gezinslidmaatschap €20,-- per jaar.

Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie.

Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Ledenadministratie Altenatuur, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

OMSLAG: Foto van patrijskuiken; Harm Roseboom Omslagontwerp; Jan van Haaften Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status, het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

o p

d e

v o o r k a n t

foto: Jos Schenk eveld

.... zien we het kuiken van de patrijs. Van zowel kuikens als volwassen vogels hopen we er de komende jaren steeds meer te gaan zien in onze omgeving. Er worden allerlei plannen gesmeed en uitgevoerd om het deze vogels weer naar de zin te maken.

Patrijzen zijn standvogels van open agrarisch gebied, heidevelden en hoogvenen.

Oorspronkelijk waren het steppebewoners, maar de soort heeft zich erg goed aangepast aan het leven in kleinschalig agrarisch landschap. In Nederland komt de patrijs verspreid voor. Akkerland is het meest in trek, vooral als dit wordt afgewisseld met ruige dijken, slootranden, wegbermen en houtwallen. Dat laatste ontbrak steeds vaker en daardoor verdween de patrijs nagenoeg uit ons gebied.

In de Struikwaard bij Giessen wordt nu hard gewerkt aan het geschikt maken van dit mooie landschap voor de patrijs. Straks kan hij daar weer scharrelen en broeden dankzij de inzet van Brabants Landschap en Altenatuur.

Ook tussen Sleeuwijk en Almkerk worden nu maatregelen getroffen om er een ideaal patrijzenlandschap van te maken. Er wordt daar een voorbeeldgebied gecreÍerd van zo’n 500 ha dat is afgestemd op de behoefte van de patrijs.

We hebben er pas (13-4, Fort Giessen) al veel over gehoord en gezien tijdens een presentatie van Jochem Sloothaak van het Brabants Landschap. In komende nummers van het Altenatuurtje zullen we u op de hoogte houden van de ontwikkelingen.

Jan van Haaften

11

Redactioneel

Het Griekse woord ‘enérgeia’ is in de Nederlandse taal terechtgekomen: energie. Voor de oude Grieken betekende dit woord zoiets als ‘werkzaamheid’. ‘Enérgis’ was het woord voor ‘actief’ of ‘werkzaam’.

Toen ik tweeëntwintig jaar geleden in de Bollenstreek als eindexamenkandidaat zat te blokken voor het eindexamen Grieks, nam Pia Stierman in het Land van Heusden en Altena plaats in de redactie van het Altenatuurtje. Ze zat toen al enige tijd in het bestuur en is het Altenatuurtje blijven verzorgen tot en met het vorige nummer. Met dank aan de oude Grieken noem ik Pia nu: energiek!

Actief, werkzaam - en dat maar liefst vijfenzestig nummers lang. Terecht is zij hiervoor tijdens de jaarvergadering in het zonnetje gezet, onder andere met een exclusieve uitgave: het Piatuurtje! Pia, op deze plaats nogmaals een woord van dank voor jouw inzet en tenslotte ook voor je tijd om alles zorgvuldig over te dragen. Ik hoop dat je heerlijk ontspannen en met genoegen dit Altenatuurtje zult lezen!

2 2

Toen ik vijf jaar geleden met mijn partner Jan naar Woudrichem verhuisde, werd ik actief als vrijwilliger bij Altenatuur. Tot dan toe kende ik het Land van Heusden en Altena eerlijk gezegd nauwelijks. Ik dacht bij deze naam aan die ‘saaie polders’ links en rechts van de A27.

Inmiddels weet ik wel beter: die polders bruisen van de energie! Op tal van terreinen zijn mensen werkzaam om de biodiversiteit te beschermen. Zelf heb ik ook ontdekt hoe lekker dat kan zijn: de handen uit de mouwen in de griend, vogels tellen met de vogelwerkgroep, op pad om uilenkasten te controleren, weidevogels beschermen, enzovoort. Je doet goed werk voor de natuur in je omgeving, leert een hoop bij én je maakt kennis met een heleboel leuke mensen. Dat geeft voldoening en véél energie. Een mooi voorbeeld van duurzame, zelf opgewekte groene energie!

In dit Altenatuurtje vindt u een mooie mix van verhalen, verslagen en wetenswaardigheden over het natuurbeschermingswerk in onze streek. Daarnaast leest u over slangen die u tegen zou kunnen komen als u op

vakantie gaat naar Frankrijk en is een verslag opgenomen van de restauratie van het Fort tot nu toe. Want hoe vreemd het ook mag klinken, ook voor het Fort is 2017 het jaar van de koekoek – u ontdekt dit in het verslag van Rob Mulder!

Iedereen heel hartelijk dank voor het aanleveren van de artikelen. Kopij voor het volgende Altenatuurtje zou ik graag ontvangen vóór 1 september.

Voor nu wens ik u veel leesplezier en voor straks een zomer met veel zonneenergie!

Wouter van Rijsbergen

Redactieadres: W.J. (Wouter) van Rijsbergen Merwededijk 31A 4285 WC Woudrichem 0183-512165 wjvanrijsbergen@online.nl

33

8

14

20

42

24

44

32

in nummer

105

N ALTENATUU LEDE R IN HET BOS V : M AN MEEUWEN LKO E W ERDAG 8 JULI 2017 R V A N 1 0 - 16 U U ZAT OP

1. Op de voorkant 2. Redactioneel 5. In nummer 105 6. Van het bestuur 8. Met Argusogen zoeken naar de Argusvlinder 12. Het is koud in de griend 14. Uilenlunch 16. De wilde planten van het vroegere Altena 20. Heikikker in Den Duyl 22. Microalgen 24. Bos van Meeuwen 28. Voor jou! (jeugdrubriek) 32. Notulen ledenvergadering 21 februari 2017 37. Flora 38. Uitkomst Mestdialoog 40. Vogelcursus voor beginners 42. Heikikkerwallen EVZ Den Duyl 44. Het fort bij Giessen op de schop 48. De slangen van Frankrijk deel 3b 52. Waarnemingen van dec. '16 t/m maart '17 55. Kringloopcentrum uitgebreid met een loods 58. De activiteitenagenda

55

Van het bestuur Goof van Vliet

In deze rubriek schrijft een van de bestuursleden een stukje over wat hem of haar bezighoudt of motiveert.

6

Het voorjaar is weer losgebarsten. De natuur ontwaakt na een kwakkelwintertje met maar weinig schaatsweer. Dan doen we volgend jaar wel de Elfstedentocht.

Altenatuur barst ook weer van de energie.

In januari was er een prachtige vlinderlezing met tips hoe wij de omstandigheden voor voortplanting kunnen verbeteren. De ledenvergadering nam afscheid van het zeer gewaardeerde bestuurslid Pia Stierman.

De vogelcursus die na jaren afwezigheid weer is gestart, trok tot ieders verbazing meer dan 45 cursisten. De grote weidevogelgroep trok dit jaar nog meer nieuwe vrijwilligers. De avond met boeren en buitenlui over natuurinclusieve landbouw was zo dynamisch en interessant dat we tegen middernacht de laatste deelnemers naar huis moesten sturen. Deze bijeenkomst zal zeker tot veel vervolgactiviteiten leiden.

Begin april kwamen weer 225 brugklassers van het Altenacollege de hele week ons fort bezoeken. Dit jaar stond de ‘badkuip’ centraal die binnen de dijken van het eiland Altena ligt. Over het

belang van het zorgvuldig omgaan met de dijken en het land en het water wat er binnen ligt. In de laagste delen de minder waardevolle grond die toch nog geschikt is voor grienden - en natuur. Veel verhalen en doe-dingen door 6 vrijwilligers van de Archeologen en Altenatuur.

Verhalen over de Nieuwe Hollandse Waterlinie, vleermuizen, de Romeinen en Germanen die vóór de aanleg van de dijken in ons gebied leefden. Verhalen over de griend, energie, zon en vuur. Doe-dingen als griezelen in de kruitkelder, waar de vleermuizen al uit waren.

Knopen van een lus in een bind-touwtje. Snoeien van takken van wilgen en die in stukken knippen om te stoken in de houtkachel van de kringloop.

Bosjes van riet maken voor het bijenhotel. Met een detector muntjes zoeken en als klap op de vuurpijl vuurtjes stoken om worstjes op te warmen. Met het verhaal natuurlijk over de zonne-energie die zij de komende jaren veel meer zullen moeten gaan benutten. Eén uur zonneschijn levert de Aarde een jaar energie.

De kunst is dat beter op te vangen. We blijven schoolmeesters.

Daarnaast monitoren we van alles en nog wat, werken we aan de terugkeer van de Patrijs, verrijken de Brabantse waterliniewerkers elke maandagochtend het landschap en hebben we ook de oevers van de rivieren weer geschoond.

Met al deze activiteiten moet het toch wel geweldig gaan met de natuur op ons Eiland? Jazeker, maar er zijn nog wel wat zorgen. Bijvoorbeeld de terugdringing van het broeikaseffect, het sneller bezuinigen op energie en het winnen van schone energie, het verbeteren van de bodem, het voeden van steeds meer mensen. Dat gaat veel te langzaam. Dat moet wereldwijd opgelost worden. Als bestuur dragen we graag ons steentje bij om de oplossingen hiervoor te versnellen.

Ondertussen genieten we elke dag weer van de natuur die ons omringt. ❀

7

Met Argusogen zoeken naar de Argusvlinder Jaap van Diggelen

De Argusvlinder is misschien wel de mooiste vlinder onder de zandogen die in ons land voorkomen. De Vlinderstichting in Wageningen vraagt bijzondere aandacht voor deze soort. Ze roepen vlinderliefhebbers in het hele land op om in actie te komen voor deze soort.

Hierbij een stukje hierover van hun site (http://www.vlinderstichting.nl/ argusvlinder).

De argusvlinder was lange tijd een algemene vlindersoort in Nederland. Maar sinds het midden van de jaren 1990 gaat het niet zo goed. Anno 2016 is de argusvlinder van de zandgronden in Nederland zo goed als verdwenen. Alleen in het laagveenen zeekleigebied, in de duinen en het Limburgse heuvelland houdt de argusvlinder nog stand. Ten opzichte van 1992 is de stand van de argusvlinder in ons land met maar liefst 98% gekelderd, zo weten we uit het meetnet dagvlinders.

Deze sterke afname is voor De Vlinderstichting reden om een soortbeschermingsplan argusvlinder op te stellen. Hierin brengen we alle bestaande kennis over de soort samen, om zo te achterhalen wat mogelijke oorzaken van de afname in ons land zijn. Ook ontwikkelen we beheermaatregelen die positief uitwerken voor de 8 argusvlinder. En identificeren we kennisleemten over deze mooie vlindersoort.

EĂŠn van de dingen die we graag willen weten is waar de argusvlinder nu nog te vinden is in ons land. Na de geslaagde telweekenden in mei 2014, 2015, 2016 organiseert De Vlinderstichting, in samenwerking met Waarneming.nl, opnieuw een telweekend argusvlinder van 25 t/m 28 mei 2017 (Hemelvaartsweekend). Tel mee en draag zo je steentje bij aan de bescherming van deze fraaie vlindersoort!

Hoe zit het met de Argus in Altena?

Altenatuur wil graag dat zoveel mogelijk leden en belangstellenden waarnemingen van de Argusvlinder in het Land van Heusden en Altena melden tijdens het telweekend.

De Argusvlinder kwam in de periode 2000-2008 algemeen voor in onze streek, zie onderstaande pagina uit de verspreidingsatlas Dagvlinders en Libellen in het Land van Heusden en Altena (2010).

Argusvlinder (Lasiomata megera) Omschrijving: De argusvlinder is van een gemiddeld formaat. Zowel de voorals de achtervleugel heeft een oranje grondkleur. De vleugels bevatten duidelijk zichtbare oogvlekken. De onderkant van de vleugels is grijsbruin met enkele scherp getekende lijnen en oogvlekken.

Biotoop: De argusvlinder komt vooral voor in graslanden. Met name gevarieerde graslandtypen met open plekken, zoals molshopen, waar de vlinders zonnen hebben de voorkeur. De soort komt ook vaak voor in wegbermen en op dijken. In tuinen en parken worden daarentegen weinig argusvlinders gezien.

Verschillende soorten grassen, waaronder rood zwenkgras (Festuca rubra) en kropaar (Dactylis glomerata) worden als waardplant gebruikt.

9

Voorkomen: In Nederland is de argusvlinder een algemene verschijning. De soort lijkt de laatste jaren sterk achteruit te gaan. Over de oorzaak van deze afname is niets bekend. Binnen het Land van Heusden en Altena is de argusvlinder waargenomen in 129 kilometerhokken, waarmee de soort algemeen is te noemen. Argusvlinders komen verspreid door het hele gebied voor. Met name in brede wegbermen langs polderwegen en graslanden in natuurgebieden is deze vlinder veel gezien.

In de periode vanaf 1-1-2008 tot heden werd deze prachtige zandoog nog in 104 kilometerhokken gezien in onze streek. Dat is een lichte achteruitgang ten opzichte van de Atlas-periode (kaartje hierboven) maar hiermee is de soort nog steeds algemeen te noemen. Pas afgelopen jaar (2016) namen de aantallen waarnemingen sterk af. Reden om nu eens met zoveel mogelijk mensen te kijken hoe het er voorstaat met ‘onze’ Altena-Argussen.

Hoe kunt u meedoen?

1. Bezoek een kilometerhok, bijvoorbeeld bij u in de buurt, het mag uw directe woonomgeving zijn.

2. Tel een uur lang in dit kilometerhok, ergens in het Hemelvaartsweekend tussen 9.00 uur en 17.00 uur 3. Bezoek alleen openbaar toegankelijk terrein 4. Tel alle mannetjes en vrouwtjes argusvlinder die u ziet, en noteer de lokatie.

5. Geef uw waarnemingen door!

10

Het doorgeven kan doormiddel van invoeren in Waarneming.nl. Als u niet zo’n ervaren waarneming.nl gebruiker bent, kunt u ook de waarnemingen aan ons doormailen naar altenatuur@gmail.com met als onderwerp Argusvlindertelling.

Wij zorgen dan dat wordt ingevoerd!

Ook als u maar 1 argusvlinder ziet in dit weekend: geef het door. We willen graag de volgende gegevens: ➤ Aantal en geslacht van de argusvlinders ➤ Plaats: dorp, straat, huisnummer of indien mogelijk GPS coordinaten (zie mobiele telefoon) ➤ Datum en tijdstip van waarneming of waarnemingsperiode (uur). ➤ Naam en adres/e-mail van de waarnemer.

Uiteraard juichen we het toe als u meerdere locaties/kilometerhokken telt. Zie de verspreidingskaart, links, om plaatsen in uw omgeving te bezoeken waar eerder argussen zijn gezien.

Ik hoop dat we uit alle dorpen en buitengebieden van ons werkgebied waarnemingen binnen gaan krijgen. DOET U OOK MEE??

En dan als laatste, niet het minst belangrijk: hoe herken ik de Argusvlinder? ❀

Herkenning Argusvlinder

Man: bovenkant Opvallend donkerbruine geurstreep

Vrouw: bovenkant Oranjebruin, geen geurstreep!

Onderkant: Goede schutkleur!

Kenmerkend Argusoog 11

Het is koud in de griend Rob Mulder

Op 21 januari 2017 staan leden van de beheercommissie en een aantal vrijwilligers gereed om aan de slag te gaan in de griend aan de Emmikhovenseweg in Almkerk. Het is koud geweest vannacht, -6 graden en dat is vanmorgen vroeg dan ook nog te merken, het is ‘dun weer’ zullen we maar zeggen. De lucht is strakblauw, dus snel aan de slag om het gezaagde hout op te bossen.

Jan Pruyssen is ook al vroeg aanwezig en rijdt de tractor en de oprijwagen achteruit de griend in over het beheerpad aan de zijde van het huis van Jan Straver. Johan heeft samen met één van de liniewerkers gezaagd, zodat wij in alle rust het hout kunnen opbossen. De rust zou Rinus Punt goed doen, want die vindt ons herriemakers met die kettingzagen. Maar tegenwoordig wordt er, voordat de beheercommissie op zaterdag aan de slag gaat, een paar dagen ervoor gezaagd door één of twee vrijwilligers. Ondanks de rust is Rinus vanmorgen niet aanwezig, wellicht zien wij hem binnenkort weer een keer in een van de grienden om de natuur een handje te helpen.

De griend ligt langs de Alm en die is bevroren. Tussen de wilgenstobben zijn nog sneeuwresten zichtbaar, het gezaagde hout is berijpt en bevroren, een echt winters tafereel.

Rond halftien worden wij verrast door de komst van Henk Kraaij en zijn zoon Hilbert. Henk Kraaij, de ex-penningmeester van Altenatuur, en zijn vrouw Tineke zijn donderdag 19 januari 2017 veertig jaar getrouwd, een prestatie van formaat. In het Altena Nieuws van 19 januari 2017 een advertentie van dit bijzondere huwelijksfeest.

12

Vandaag, zaterdag wordt dit huwelijksfeest in De Hoogt in Almkerk gevierd.

Henk is vaak op de ochtenden van de beheercommissie van de partij. Vandaag lukt dat natuurlijk niet, maar toch vergeet Henk ons niet. Een grote gesneden cake brengen Henk en Hilbert mee, heerlijk. Henk en Hilbert gaan snel weer weg want een fotograaf wacht rond 10.00 uur in huize Kraaij. De cake smaakt bij de koffie bijzonder goed, zeker in deze winterse setting. Zelfs bij de tweede koffiepauze genieten we nog een keer van een plakje cake. Als we besluiten te stoppen en als de oprijwagen van Jan Pruyssen vol is, keren wij meer dan voldaan huiswaarts. ❀

13

Uilenlunch In onze omgev ing hangt een honderdtal stee nuilenkasten waarvan een ho og percentage (bijn a de helft) ook daadwerke lijk door steenuilen word t bewoond.

Elk jaar controle ren vrijwilligers va n Altenatuur deze kasten om te volgen of erin wordt geb roed. De kasten hangen vrijwel overal bij particuliere n op het erf.

Wouter van Rijsbergen

Arie, Wouter e

n Rinus

Dankzij de medewerking van deze gastgevers kruipen elk jaar weer vele jonge steenuilen in onze regio uit het ei: 321uilskuikens de laatste 15 jaar om precies te zijn! Op enkele locaties werd al tien jaar of meer op rij met succes door een steenuilenpaar gebroed. Dit was reden om de bezitters van deze erven eens goed in het zonnetje te zetten. Dat gebeurde op 18 februari jl. op Fort Giessen.

1414

De jubilerende gastgevers werden verwelkomd op het fort en toegesproken door onze voorzitter Jaap van Diggelen en Jochem Sloothaak (Brabants Landschap).

32 1

s!!! n e k kui s l i u

De gastgevers ontvingen uit handen van Rinus Punt en Arie van den Herik (vogelwerkgroep Altenatuur) de officiële oorkonde ‘tien jaar gastgever’, een mooie bos bloemen en een informatief boekje over uilen.

Bij de uitreiking werden van elke gastgever en locatie enige bijzonderheden gememoreerd.

Als er al zo lang een steenuilenkast op een erf hangt en er al zoveel jaren vrijwilligers langskomen om de kast te controleren, zijn er bijzondere verhalen te vertellen.

Om er een paar te noemen: omgewaaide bomen, uilen die bij verhuizing in het koopcontract nadrukkelijk werden beschermd, uilskuikens die één van hun ouders verloren en moesten worden bijgevoerd en als klap op de vuurpijl een jong uiltje dat door het dochtertje van de gastgevers ‘Rinus’ werd genoemd! Het feestje werd afgesloten met een smakelijke lunch, verzorgd door de vogelwerkgroep. ❀

Dit jaar ontvingen fam. Combee, dhr. Bos, mevr. Van der Rest-Nooy, fam. Van Wijlen, Fam. Bouman-Van der Pol, fam. De Haan en fam. Leeuwis de oorkonde.

15

Wilde planten van het vroegere Altena Deel 4: Het stroomdalgrasland in de Veense Uiterwaard in 1956 Ernst-Jan van Haaften

Tegenwoordig is goed bekend welke plantensoorten er nu in deze regio te vinden zijn. Oude plantengegevens zijn echter schaars, zeker die van meer dan 50 jaar oud.

De slechts enkele bronnen die er wel zijn, geven een bijzonder inkijkje in de vroegere natuurrijkdom van het Land van Heusden en Altena.

16

De Veense Uiterwaard omstreeks 1956 De uiterwaard was in deze tijd een uitgestrekt graslandgebied. Door de stroming van de Maas had zich zand en klei afgezet in het buitendijkse gebied. Het westelijke gedeelte van de waard, ook wel de Ravenswaard of Broeksche waard genoemd, was relatief laaggelegen. Om het toch voor landbouw bruikbaar te maken waren kades aangelegd om het enigszins tegen overstroming te beschermen. Een sluisje kon overtollig water afvoeren op de rivier. Het oostelijk gedeelte lag veel hoger. Vooral hier was door de rivier veel zand afgezet. Een beschrijving uit 1848 [2] maakt duidelijk dat er toen al een fors rivierduin was: “Hoezeer de overige gronden van den Veenschenwaard, ten noorden en oosten van de Ravenswaard gelegen eigenlijk niet bekaad zijn, zoo zijn dezelve echter ten gevolge van den zeer hoogen Zandrug, die zich op deze waarden langs de rivier de Maas, van tijd tot tijd gezet heeft, als hoog bekaad te aantemerken, want dien rug bereikt op eenige punten bijna de hoogte van den kruin des rivierdijks.”

Op een rivierenkaart van 1959 van dit deel van de Afgedamde Maas is de hoogte van de waard aangegeven (zie afb. 1). Het grootste deel van het gebied heeft een hoogteligging van circa 2 tot 3 meter boven N.A.P. Het rivierduin heeft wel een hoogte van 4 tot meer dan 5 meter boven N.A.P. Hoewel Cohen Stuart in 1956 maar weinig woorden besteed aan het beschrijven van het gebied noemt hij wel een ‘lange oeverwal met een enigszins duinachtig uiterlijk’.

De rijke flora van de Veense Uiterwaard De uiterwaard werd door boeren gebruikt voor hooiwinning en beweiding met vee.

Waarschijnlijk werd er toen niet of nauwelijks mest aangevoerd. Door dit gebruik heeft zich een bijzondere graslandvegetatie kunnen ontwikkelen.

Cohen-Stuart heeft in het mooiste deel een tiental vegetatiebeschrijvingen gemaakt. Hij noteerde daarin alle soorten en de mate waarin ze voorkwamen. Van de lijst die dat oplevert kan je tegenwoordig haast alleen dromen. Kandelaartje, Kleine rupsklaver, Wilde averuit, Kleine ratelaar, Brede ereprijs, Moeslook, Ruige weegbree, Smal fakkelgras, Bevertjes, en nog wel een twintigtal andere bijzondere stroomdalsoorten.

Vrijwel alle soorten die je in zo’n biotoop zou mogen verwachten waren werkelijk aanwezig. In die periode werd het gebied dan ook gezien als één van de fraaiste voorbeelden van stroomdalgrasland van het land.

Kandelaartje

foto: Saxifraga-Willen van Kruijsbergen

Afb. 1: De Veense Uiterwaard uit de rivierenkaart van 1959

17

De vernietiging…

Bedreiging van het gebied lag echter op de loer. De waard was in beeld gekomen als locatie om zand te winnen. Op de kaart uit 1959 (afb. 1) is al een beginnende zandwinning ingetekend. Toen Cohen Stuart in 1963 het gebied opnieuw bezocht moest hij constateren dat een aanzienlijk deel van het terrein ten offer was gevallen aan zandwinning [3]. Voor het winnen van het zand is het gebied vrijwel geheel afgegraven en leeggehaald. De Veense Uiterwaard werd de Veense Putten. Enkele resterende delen geven als smalle landtongen nog de contouren van het vroegere gebied aan. Ook hier is het zand afgegraven en de landtongen zijn nadien met klei afgewerkt. De gehele waardevolle vegetatie met vrijwel alles wat er leefde is daarmee vernietigd.

foto: Saxifraga-Jan van der Straaten

Hernieuwde aandacht voor stroomdalgraslanden Na de ingrijpende afgraving van het gebied raakte het buiten de belangstelling van natuurliefhebbers. Het gebied duikt echter weer op in een onderzoek uit 1984, waarbij de door Cohen Stuart bezochte gebieden langs de Maas opnieuw zijn geïnventariseerd [4]. In de Veense Uiterwaard kan men nog slechts een klein aantal stroomdalsoorten vinden. Alle echt bijzondere soorten zijn verdwenen. De rapportage brengt pijnlijk duidelijk in beeld dat het overgrote deel van de stroomdalgraslanden langs de Maas sinds de jaren ‘50 is verdwenen. Wat in de Veense Uiterwaard gebeurde, gebeurde op vele plekken. Illustratief hiervoor is de verspreiding van Wilde averuit (afb. 2). Vroeger verspreid voorkomend langs rivieren, tegenwoordig bijna verdwenen. Soms door zandwinning of recreatieve ontwikkelingen, maar anders door sterke intensivering van het agrarische gebruik. Het brengt de onderzoekers tot de treurige conclusie dat mooie stroomdalgraslanden langs de Maas tot de verleden tijd behoren.

18

Afb. 2: verspreiding Wilde averuit

Wilde averuit

Een bezoek in 2015 Ondergetekende heeft in 2015 het gebied bezocht om na te gaan welke soorten er tegenwoordig nog te vinden zijn. Een beperkt aantal minder algemene soorten is nog te vinden op de oostelijke landtong en langs de rivier-strandjes. De in 1984 nog wel aangetroffen Moeslook, Zachte haver en Kleine pimpernel lijken nu echter ook verdwenen. Wel aanwezig zijn nog de meest ‘taaie’ stroomdalsoorten: Kruisdistel, Kattendoorn en Sikkelklaver. Tabel 1 geeft een overzicht van de stroomdalsoorten zoals aangetroffen in 1956, 1984 en 2015. ❀ Bevertjes Biggenkruid Brede ereprijs Geel walstro Gewone zandmuur Glanzige hoornbloem Goudhaver Grote tijm Handjesgras Kamgras Kandelaartje Kattendoorn Kleine pimpernel Kleine ratelaar Kleine rupsklaver Knolboterbloem

1956 x x x x x x x x x x x x x x x x

1980

2015

x

x

x x x x

x x x

x x x x

x

x

x

Kruisdistel Kweekdravik Moeslook Muizenoor Muurpeper Ruige leeuwentand Ruige weegbree Ruw vergeet-mij-nietje Sikkelklaver Smal fakkelgras Wilde averuit Wit vetkruid Zacht vetkruid Zachte haver Zandzegge totaal:

1956 x x x x x x x x x x x x x x x 31

1980 x

2015 x

x x

x

x

x 13

x 11

foto: Saxifraga-Jan van der Straaten

Tabel 1: voorkomende stroomdalgraslandsoorten in de Veense Uiterwaard in 1956, 1984 en 2015

Kattendoorn

Literatuur [1] Cohen Stuart, J.A.F. 1958. Het onderzoek van de droge graslanden aan de rivieren en beken met kalkhoudend water. Terreinenschrift. RIVON, Leersum.

[2] Geus, A. de & E.C.B. van Rappard. 1843. Statistiek tableau der polders in Noord-Brabant. H. Palier en zoon. ’s-Hertogenbosch.

[3] Cohen Stuart, J.A.F. & V. Westhoff. 1963. De droge graslanden langs de rivieren. Natura 60(4):45-48.

[4] Dijk, H.F.G. van, B.G. Graatsma & J.N.M. van Rooy.

1984. Droge stroomdalgraslanden langs de Maas.

Wetenschappelijke mededeling van de KNNV nr. 165.

19

Heikikker in Den Duyl Jaap van Diggelen

Op een mooie lenteavond, mei 2016, inventariseerden we met de plantenwerkgroep van onze natuurbeschermingsvereniging Altenatuur de Ecologische VerbindingsZone (EVZ) Den Duyl.

Deze strook is ingericht als corridor langs een afwateringskanaal met als doel de natuurgebieden Het Pompveld (Brabants Landschap) en de Kornsche Boezem (Staatsbosbeheer) met elkaar te verbinden. Den Duyl is van oudsher de aanduiding van het laaggelegen komkleigebied dat centraal in het Land van Heusden en Altena ligt.

‘Duyl’ is een verwijzing naar ‘dulle’ een oud woord voor de lisdodde, een plant waarvan je mag verwachten dat die massaal voorkwam in de moerassen in het hart van het 20 rivierengebied, daar waar het hoge

water stilviel en de minuscule kleideeltjes bezonken met als resultaat de zwaarste klei die je kunt bedenken: de komklei. Het blijft tegen-intuïtief dat de allerlichtste kleideeltjes door hun extreem compacte vorm van neerslaan de allerzwaarste klei oplevert.

Op een gegeven moment liep ik naar de brede sloot om langs de oever het liesgras te laten zien aan een plantenwerkgroeplid waarvan ik wist dat zijn vrouw Lies heet. Gewoon een aardigheidje dat, ik geef het toe, het oubollig en stoffig imago van floristen geheel bevestigt (...). Aan de oever zag ik een kikker wegspringen die vervolgens in het heldere water zichtbaar dekking zocht in de slootrand. Spitse snuit, witte streep op de rug, het zou toch geen..... ja toch, sprekend een heikikker! Meer mensen

erbij, er zijn immers altijd wel enkelen die zich van al het stilstaande groen graag laten afleiden door iets bewegends: een dier! Ik laat even in het midden of dit wel de echte floristen zijn. En inderdaad: meerderen bevestigden dat het hier om een heikikker ging.

Dit is nou precies waarvoor de EVZ is aangelegd: om uitwisseling tussen de heikikkers van Het Pompveld en de Kornsche Boezem te bevorderen. Dit exemplaar toonde aan dat ‘hij’ in ieder geval goed op weg was, halverwege beide natuurgebieden, of was het een ‘zij’? Je ziet het niet hè, een heikikker kan zomaar een zijkikker zijn. Heikikkers zijn in tegenstelling tot bruine kikkers veel minder algemeen in ons land. Beide soorten lijken sterk op elkaar. De heikikker onderscheidt zich door een witte streep midden over de rug en een spitse snuit. In de paartijd kleuren de mannetjes enkele dagen prachtig blauw, zelf heb ik nooit het geluk gehad zo’n blauw exemplaar te zien.

Zegt wel iets over z’n zeldzaamheid, ik loop tenslotte al vijftig jaar door de weilanden te struinen..... De bruine kikker kun je overal in het agrarisch gebied aantreffen, de heikikker is een veel minder talrijke soort van natte hoog- of laagveen-gebieden, veenweiden en toch ook: komkleigebieden.

Door een samenloop van omstandigheden werd de EVZ Den Duyl in 2016 een brandpunt van activiteiten van onze vereniging. Niet

alleen de flora werd in kaart gebracht maar ook werden er in de nazomer de kleine zoogdieren met cameravallen geïnventariseerd. Dit leverde onder meer prachtige beelden op van een wezel.

Daarnaast ontfermde onze beheercommissie natuurgebieden zich over deze natuurrand: het beheer van maaien en afvoeren van de oeverstrook werd in overleg met gemeente en waterschap opgepakt.

In december tenslotte, werd een experiment gestart met het opruimen en verwerken van sloot- en oevervegetatie (slootspecie) in staande wallen die overwinteringsgelegenheid moeten bieden voor allerlei diersoorten.

Een nestor op het gebied van amfibieën in onze gelederen adviseerde hierbij en doopte dit geheel met de naam heikikkerwal: toepasselijker kan het niet! ❀

Op bladzijde 42 staat het verslag over de heikikkerwal (red.)

21

Microalgen Herman van Krieken

2222

Mijn vrouw Leida eet geen vlees, we gebruiken thuis alleen vleesproducten als onze kleinzoon bij ons logeert. Op het werk pak ik wel een boterham met leverworst, maar dat is dan ook alles.

Vleesvervangers en vis komen thuis veel op tafel. De avond over vleesvervangers op ’t fort met Schouten uit Giessen zet je nog meer aan het denken over onze voedselproductie. Hoe gaan we onze alsmaar groeiende bevolking voeden? We zullen het moeten doen met wat de aarde ons te bieden heeft. Volgens mij is het vooral een verdelingsvraagstuk maar natuurlijk speelt ook de voedselproductie een grote rol. De productie van vlees is erg kostbaar in meerdere opzichten, dus zoeken we naar alternatieven, temeer daar het dierenwelzijn vaak te wensen overlaat. Minder vlees betekent erg veel minder: minder dierenleed, uitstoot, boskap, milieuvervuiling, water, overbevissing en minder resistente bacteriën. De productie van 1 kilo rundvlees kost gemiddeld ongeveer 15.000 liter water volgens wetenschappers van Universiteit Twente. De conversiefactor is een belangrijk begrip bij onderzoek naar voedselefficiëntie. De conversiefactor geeft aan welk deel van de energie in het voedsel van een organisme wordt omgezet in biomassa van dat organisme.

“Bij eiwitvoorziening denk je aan alternatieven voor vlees”, zegt prof. dr. Ir. Tiny van Boekel, hoogleraar Productontwerpen en Kwaliteitskunde aan de Wageningen Universiteit en een van de projectleiders van Profetas. “Een kilo rundvlees kost al gauw tien tot twaalf kilo plantaardig voer. Bij varkens en kippen ligt die conversiefactor wat gunstiger, maar er valt heel wat te verdienen in termen van milieubelasting als je omschakelt van dierlijke naar plantaardige eiwitten.” Verder betekent minder vlees eten meer eten voor mensen, we blijven gezonder en het voorkomt dierziekten bij mensen. Wordt het kweekvlees of volop beschikbare meelwormen, krekels en sprinkhanen?

Volgens voedingswetenschapper en filosoof Louise Fresco, bestuursvoorzitter van Wageningen Universiteit, gaat vooral ons vee insecten eten. Waarschijnlijk moeten we het zoeken in het derde alternatief; wieren en algen. De in de Aziatische keuken gebruikte groen-, bruin- en roodwieren zijn rijk aan eiwitten, meervoudig onverzadigde vetzuren en antioxidanten. Helaas bevatten deze algen veel jodium zodat we ze maar beperkt kunnen eten. De alg van de toekomst is een eencellige, ook wel bekend als microalg.

René Wijffels, hoogleraar bioprocestechnologie aan de Wageningen Universiteit: “Microalgen zijn potentiële koolhydraten, vitamineolie of eiwitvervangers.” In de vorm van een grondstof voor allerlei voedingsmiddelen, bedoelt de hoogleraar. Het idee is dat grootschalige algenboerderijen een stuk minder milieubelastend zullen zijn dan het wegkappen van tropische bos voor palmolie of de sojateelt, de basisproducten voor veel samengestelde voeding.

Algen stellen weinig eisen aan groeiomstandigheden en de potentiële opbrengst per hectare is veel hoger dan die van koolzaad of palmolie, legt de hoogleraar uit. “Eetbare algenolie moet een vervanger worden van palmolie en visolie. We kunnen het al maken, het is alleen nog niet rendabel genoeg. Maar ik denk dat dat over vijf jaar heel anders is.” Gezond is het ook: algen bevatten behalve antioxidanten ook veel omega-3-vetten. Dit essentiële vetzuur, dat ons lichaam niet zelf kan aanmaken, halen we nu vooral uit vis. “Het wordt eigenlijk ten onrechte visolie genoemd”, zegt Wijffels. “Omega-3-vetten komen uit microalgen. Het zit in vis omdat vissen deze algen eten.” Alhoewel ik van mening ben dat het voedselprobleem vooral een verdelingsvraagstuk is met hoofdzakelijk economische belangen die maken dat niet iedereen voldoende voedsel heeft, is het goed om te beseffen dat er voldoende alternatieven voorhanden zijn. De sprinkhanenkroket die Leida en ik jaren geleden aten in restaurant Pollevie te ´sHertogenbosch smaakte prima. ❀ Bewerking artikel Sir Edmund Volkskrant 3 december 2016 en informatie van het internet

23 23

Bos van Meeuwen Linda van Zwet

Als je goed om je heen kijkt, kent onze omgeving voor natuurliefhebbers vele grote en kleine parels.

Vaak zijn onze eigen tuinen de parels waar we direct van genieten en waar we zoveel mogelijk natuur naartoe proberen te lokken door iets te doen of juist te laten. Grotere gebieden zoals de Groesplaat of het Pompveld zijn de natuurlijke oases van onze streek. Perry en ik voelen ons bevoorrecht om te mogen genieten van en te ‘tuinieren’ in het Bos van Meeuwen.

Cor de Ronde is niet meer. Inmiddels vier jaar geleden blies hij zijn laatste adem uit in een verpleeghuis in Kaatsheuvel. Wat rest zijn herinneringen, aandenkens en in het geval van Cor de Ronde het gebiedje van 4 hectare, wat hij in zijn leven heeft laten worden wat het nu is: een perceel met verschillende natuurlijke elementen zoals een bos, struikgewas, een paddenpoel en weiden.

2424

Jaren geleden kwam Cor naar het Land van Altena. In eerste instantie op zoek naar een plekje om zijn caravan te stallen, wat hij vond op een oude in onbruik geraakte boerderij in Drongelen.

Al snel was het gezin regelmatig te vinden in Drongelen, voornamelijk in het weekend. Na enige tijd kocht Cor aan de Dijksteeg in Meeuwen een stukje grond van ongeveer vier hectare. Het was slechte en natte grond, maar dat was geen probleem aangezien het vooral bestemd was om paarden te weiden. Het houden van paarden was een liefhebberij van het gezin.

In de jaren ‘70 was het na de ruilverkaveling echter bar gesteld met de natuur in de streek en

de provincie had plannen opgesteld om meer natuur en een gevarieerder landschap te stimuleren. Cor de Ronde zag hier de aardigheid en het nut van in en werkte aan de plannen mee.

Zodoende werden er op een deel van de grond aan de Dijksteeg bomen geplant. Het ging hierbij voornamelijk om veldesdoorn, es en iep. De iepen hebben niet lang gestaan omdat de iepziekte heerste en alle iepen weer neergehaald moesten worden. De rest van het gebiedje werd gaandeweg uitgebreid met verschillende soorten bomen en struiken. Het idee hierachter was om natuurlijke barrières te creÍren om de paarden te kunnen verweiden. Hiervoor zijn vooral veel meidoorns en sleedoorns aangeplant. Maar ook juist uitheemse soorten zoals pseudoplatanen, berken, beuken en zelfs metasequoias kregen een plekje in het gebied. Na verloop van tijd verdwenen de paarden, maar de bomen en struiken groeiden door. Cor liet een poeltje uitgraven en veel later ook een tweede poel.

Hij was vaak in het gebied te vinden, het was immers ook de plek waar zijn eerste vrouw, Nelly de Ronde-Jungerius, begraven lag sinds juni 1978. Vanaf zijn pensionering bezocht hij zijn bos met nog meer regelmaat. Hij trok met een snoeitang, een hark en een boek onder zijn arm het gebied in, probeerde hier en daar wat te fatsoeneren en zocht daarna met een oude stoel een plekje in het landschap om te genieten van de omgeving, de natuur en zijn boek.

Inmiddels heeft Cor de Ronde zijn definitieve rustplaats gevonden in het door hem zo geliefde gebied, naast zijn eerste vrouw. Maar hoe definitief dat ook is, de natuur gaat altijd door, dus ook nu. De kleine boompjes van toen reiken inmiddels tot grote hoogte. De poeltjes groeien langzaamaan dicht. Geregeld vallen bomen om en paddenstoelen vinden daarop hun plekje.

25 25

Het leven en de dood gaan hand in hand, de natuur trekt haar eigen plan.

Welkom zaterdag

Net als voor Cor de Ronde toen, is het gebiedje ook nu voor ons een pareltje waar we van kunnen genieten. Bij struintochten door het gebied komen we veel verschillende diersoorten tegen die we als natuurliefhebbers echt ontdekken. Zo huizen er al jaren buizerds in het gebied en zo nu en dan wordt er ook een havik waargenomen. Bosvogels zoals de boomkruiper en de grote bonte specht hebben hun plekje wel gevonden. In de winterperiode is het fantastisch om alle kleinere vogels als roodborstjes, koolmezen, pimpelmezen, groenlingen, winterkoninkjes en staartmezen te zien spelen. Grote groepen spreeuwen en kramsvogels gaan de boomtoppen langs en zorgen voor een kakofonie van vogelgeluid.

Enige jaren terug hebben we gefascineerd staan kijken naar de acrobatische toeren van een boomvalk die behendig de libellen en juffers uit de lucht greep en verorberde.

Maar ook op de grond gebeurt er van alles.

Jarenlang heeft een vos een burcht in het gebied gehad, maar helaas hebben we deze de laatste jaren niet meer aangetroffen. Wel zien we dat er steeds vaker gebruik wordt gemaakt van het gebied door enkele reeĂŤn en ook hazen vinden er een veilig onderkomen.

Leuk is het ook om te zien hoe de natuur omgaat met toevallig ontstane situaties. Een volgelopen spoor van een tractor die was weggezakt in de natte ondergrond bleek een kweekvijver te zijn geworden van bruine kikkers. Allerlei kruiden en planten die zelf hun weg vinden zijn de basis van gefladder en gekrioel van verschillende soorten vlinders en andere insecten.

2626

Toch heeft de natuur ook een andere kant, namelijk die van het beheer. Sommige soorten, zoals de braam, zijn namelijk zeer succesvol en

op

g 8

ontnemen daardoor andere planten hun kans.

Dat betekent regelmatig goed onderhouden en keuzes maken. Ook proberen we zelf eens wat uit, zo hebben we een aantal jaren achter elkaar juli!!! stukken van de weiden ingezaaid als voedselveldjes voor de patrijs en andere akkervogels.

Omdat het ons een goed idee leek om de bestaande natuurwaarde te ondersteunen en mogelijk te vergroten, hebben we nu drie jaar geleden samen met het Brabants landschap plannen gemaakt. Vervolgens zijn we met de plannen aan de slag gegaan; een aantal bomen heeft plaats moeten maken voor de aanplant van ruim duizend struikvormers zoals meidoorn, hazelaar, veldesdoorn, mispel, vogelkers, Gelderse roos en hondsroos. Ook is er een grote poel gegraven en zijn er hagen geplant en meidoorns gelegd. Het waren grote klussen maar het was fantastisch om aan het creĂŤren van meer natuurlijke mogelijkheden te werken. Het ingrijpen voelde enerzijds drastisch, maar geeft een mooi vooruitzicht. Nu, na drie jaar, is het al prachtig om te zien hoe de natuur zich ontwikkelt, herstelt en de geboden kansen benut.

Het is weer aan ons om keuzes te maken. Nieuwe kansen bieden? Iets doen? Niets doen? De natuur het zelf laten regelen of toch ingrijpen? Het blijft een boeiend spanningsveld.

Bent u benieuwd naar het Bos van Meeuwen?

Kijk dan op: www.facebook.com/Bos-van-Meeuwen Wilt u het perceel eens bezoeken? Dat kan!

Normaal gesproken is het Bos van Meeuwen niet vrij toegankelijk, maar speciaal voor leden van Altenatuur openen we op zaterdag 8 juli de hekken.

U bent namens familie de Ronde van harte welkom om een kijkje te komen nemen tussen 10.00 uur en 16.00 uur. â?€

27 27

VOOR JOU! Jan van Haaften

jes, en en Meis Hallo Jong

heb misschien el gedoe, e h n e e is at lles moet verhuisd. D akt. Van a a m Pas ben ik n e g e e m er uit. Toe al weleens ter ook we la r e je het ook n e ozen ineens m’n orden in d ep zag ik li in ingepakt w tu e d or heleboel en even do aar ik een w f ij h sc m ik die dag een boo natuurlijk tel. Het is , die moet ik t h c insectenho a d , . O om naar te heb geboord is erg leuk in gaatjes in tu je in k zal je Zo’n hotel de bijen. I r o o v ook mee. jk ri ng gaatje er in zo’n ok erg bela t o a n w e n n e e k is kij m dat zo llen waaro eens verte gebeurt.

2828

Bijen zijn erg belangrijk voor ons. Dat zou je niet zeggen als je zo’n klein diertje ziet vliegen.

Maar weet je, ze zorgen er bijvoorbeeld voor dat er appels aan de bomen groeien. Of aardbeien aan de aardbeienplant.

En dat is toch best prettig!

We noemen de bijen o ok wel best andere inse uivers. Net cten trouw als veel ens. Als de om er nec bijen een tar uit te b loem bezo halen kom eken meeldrade t er stuifm n op hun v e e l van de a c h t.

Als ze kort andere blo e tijd late em bezoek r een en komt e plakkerige r v a n d at stuifme stamper va el op de n die bloe bestoven o m. En dan f bevrucht! is d ie bloem En dat bete kan gaan kent dat e groeien! L r een vruc euk hĂŠ. ht

meeldraad stamper 29 29

3030

Mevrouw Cao is meer dan zeventig jaar oud en klimt nog steeds met gemak in de hoogste bomen

foto: MO.b e

eeel nuttig en dus hee ij b ie d t a wel d Je begrijpt . werk doen ! n de oorbeeldje ina, hadde h C Even een v n a v ie inc tegen , een prov smiddelen g In Sichuan in jd ri st e zoveel b lle bijen fruitboeren dat ook a t ik ru b e g r geen secten n ze dat e te allerlei in rk e m r te ; en jaar la Natuurlijk stierven. E groeiden. n e m o b rk e we r aan d bijen hun peren mee Omdat de ! d o o d n lf ze ware oeren het alle bijen esten de b o m n e d e d niet meer wastje! met een k n e gaan do

We moeten de bijen dus op allerlei manieren helpen!

Wat er in het gaatje van het bijenhotel gebeurt zal ik ook even vertellen. Eigenlijk is zo’n gaatje een tunneltje met veel kamertjes. De bij maakt er verschillende kamertjes achter elkaar.

Hier zie je dat in een rietstengel.

Steeds legt ze daar een eitje in en zorgt ook voor wat voedsel. Tot slot maakt ze het tunneltje dicht met wat was of klei.

uitgang

eitje

voedsel

kamertje

verder te doet nu rm a w e n n De zo itkomen de eitjes u ls A . rk e w het sel op. e het voed eet de larv haar , maakt ze ij b ls a r, p Late egt weg, o pen en vli o je rt e m a k eten. zoek naar ende Tot de volg

keer!

â?€ 31 31

Notulen Ledenvergadering 21 februari 2017 Johan Koekkoek (secretaris)

1. Opening door de voorzitter De voorzitter opent de vergadering door met de klepper de aandacht te vragen.

Hij steekt van wal door te melden dat er heel veel binnen de vereniging speelt.

Hij meent zelfs dat dat het meer is dan ooit tevoren. Vervolgens somt hij een aantal opvallende activiteiten op. Wat te denken van de vernieuwing van de bar, waarbij vooral Margo van Beem een belangrijke rol speelt. De oude van 1982 was duidelijk aan vervanging toe.

Fantastisch zoals de mensen, die taak op zich genomen hebben, de uitvoering verzorgen. Hij haalt ook nog even aan dat in 1982 uitgifte van certificaten noodzakelijk was. Later moesten deze documenten door uitloting afgelost worden. Gelukkig zijn er heel wat als schenking in onze kas terechtgekomen. Nu ligt dat toch wat anders. Dan volgt een rijtje van werkgroepen: Vogelwerkgroep die de uilenoorkonden uitreikte. De weidevogelwerkgroep, de zoogdierenwerkgroep, de plantenwerkgroep en dan maakt hij de overstap naar het tot stand brengen van gemeentelijke icoonprojecten, zoals het bomenfonds en de duurzame energie opgave.

Glunderend vertelt hij verder over het Altenatuurtje 104 in kleur. Na zijn glundering volgt een daverend applaus voor Jan van Haaften: de drijvende kracht achter de bestuursbeslissing om deze pregnante uitgavenpost op de begroting te verantwoorden voor u als leden.

De voorzitter sluit af met een korte schets van het patrijzenproject dat in onze streek tot stand gebracht wordt. Inmiddels heeft Jochem Sloothaak van Brabants 32 Landschap daar een inleiding over verzorgd op het fort.

foto: Jos Schenkeveld

2. Notulen van de vorige ledenvergadering Deze staan vermeld in Altenatuurtje nummer 102.

Henk Kraaij vraagt naar de SN-subsidies die voor de grienden gelden. Is beheer van deze grienden ongeveer budgetneutraal? Zowel de voorzitter als de secretaris gaan even op deze casus in. Beheergelden zijn bedoeld om de griend in stand te houden. Wij hebben ervoor gekozen om zoveel mogelijk van de oogst zo commercieel mogelijk af te zetten. We kennen nu 3 stromen: 1. Gelders hout voor zinkstukken, 2. palenhout voor beschoeiing en 3. kachelhout. De opbrengst van de drie componenten dekt de kosten van afvoer. Zagen en binden moet door subsidie gedekt worden. Als we met vrijwilligers werken dan schiet er een deel van de subsidie over voor de clubkas. Dat is in de jaarafrekening ook te zien. Henk is tevreden gesteld. Hans Akkermans merkt op dat het plezierig is als men in de griend werkt en deze kennis kan dan ook tijdens koffiedrinken gedeeld worden. De zinkstukken notulen worden goedgekeurd.

3. Jaarverslag secretaris De secretaris loopt aan de hand van een powerpresentatie langs alle werkgroepen. Onder het kopje bestuur wordt een foto getoond van de restauratie van het fort. Het beeld van de foto doet denken aan een Italiaans bouwwerk. Verder heeft de melding van aftreden van Pia Stierman en het vinden van een nieuwe kandidaat, Wouter van Rijsbergen, de nodige indruk gemaakt in de beleving van onze bestuursvergaderingen.

In het verhaal over de vogelwerkgroep en weidevogelbescherming passeren acties als cursussen voor al of niet beginners de revue. Ook excursies en de monitoringsverslagen worden gedeeld of worden in onze media regelmatig gedeeld, zoals dat op een moderne manier heet.

Onder het kopje beheercommissie wordt aandacht besteed aan het verwerven van de natuurstrook Ewijk. Ook de financiĂŤn die samenhangen met het beheer van natuurgebieden krijgt uitvoerig aandacht. Het patrijzenproject zoals dat in de Struikwaard tot stand gebracht wordt, wordt met een foto van Jos Schenkenveld geĂŻllustreerd. Ook de aanpak van de EVZ Den Duyl passeert met een dia waarop een heikikkerwal staat afgebeeld.

Onder het kopje forteducatie wordt even ingegaan op een les van de Prinsentuin.

Titel van de les: spoelstroom (dynamo) en gaatjesstroom (PV halfgeleider).

33

Stichting Kringloopcentrum vraagt aandacht omdat er verschillende projecten samen met onze vereniging uitgevoerd worden. Denk aan de houtgestookte cv waarvoor griendhout geoogst moet worden. Onze financiële relatie wordt ook even benoemd. Expliciete aandacht is er voor onze bestuurlijke relatie. In de statuten van de stichting staat dat Altenatuur twee bestuursleden afvaardigt. Het werk van de plantenwerkgroep krijgt aandacht met een foto waarop floristen uit 1937 staan afgebeeld. Zij constateren een rijke biodiversiteit in onze regio.

De zoogdieren zijn dit jaar met een cameraval 'geteld'. Twee proeftrajecten zijn uitgezet. De resultaten worden via waarneming.nl met belangstellenden gedeeld.

Duurzame voeding heeft aandacht gekregen rond het verhaal van Schouten Europe. Henk Schouten meldt het belang van vegetarische producten in de schappen van de supermarkten.

De secretaris sluit zijn verslag af met een foto van de Wijde Alm. Het verslag in het Altenatuurtje breekt dit jaar met de traditie dat alle onderdelen van het jaarverslag nog eens uitvoerig worden beschreven. Maar eens afwachten tot de volgende ledenvergadering of men zaken heeft gemist.

4. Jaarverslag penningmeester Margo toont op het scherm het jaarverslag en de begroting alsmede de balans.

Altenatuur; jaaroverzicht 2016, begroting 2017

inkomsten Contributie Kantine Rente Beheerssubs. Gem W,chem Brabants Lands inz weidevogel rustzone Brabants Lands inz kievitgrasland Subsidie Min EZ subsidie via Part-Ner Subsidie Min EZ met terugwerkende kracht Diversen Brab Landschap bijdr energie Forteducatie bijdrage energie Archeologen bijdrage energie Brab Landschap inz Nat werkd Onkosten vergoeding BL ANV weidevogels LNV Groen/blauwe diensten Diverse donaties Donatie bermbeheer en hout teruggave essent groeninzameling verschoor Beheervergoeding Gem. W'chem i.v.m. aankoop grond Subsidie houtkachel

begroting 2016 5.800 100 500 320 550

€ € € € € €

7.000

€ € € € € €

1.809 200 1.400 950 625 150

€ €

1.200 200

34

€

begroting 2017 5.800 100 800 320 550

€ € € € € € €

4.780 2.217

€ € € €

2.500 820 300 150

€ €

1.200 200

1.809

€ € € € € € € € € €

821 274 150 350 1.000 200 1.300 1.675 72 123

€

4.969

€

848

€ €

4.969

beheervergoeding duijlweg gem woudrichem

TOTAAL

werkelijk 2016 5.973 149 1.034 320 326 532 6.998

€ € € € € € €

€

25.773

€

28.923

€

€

9.000

1.000

29.737

uitgaven:

begroting 2016 315

werkelijk 2016 405

€ € € € € € €

2.500 1.750 200 300 2.500 500

€ € € € € €

2.586 1.639 355 753 2.517 428

Bestuur Kilometervergoeding Vogelwerkgroep Weidevogelgroep Griffierechten Verzekeringen bankkosten promotie Altenatuur forteducatie GGG Natuurgebieden (beheercommissie) Diversen: natuurgebieden: nota van afrekening notaris en leges waterschap natuurgebieden: reparatiekosten aan tractor, kettingzaag en bosmaaier natuurgebieden: reparatie/aanpassing aan poortweg

€ € € € € € € €

600 500 600 2.850 1.200 125 175 250

€

3.000

€ € € € € € € € € € €

342 118 720 1.973 122 223 54 400 722 4.580

€

1.000

€

1.626

€

892

€

497

Subsidie houtkachel website inrichting bar/entree fort tafels en stoelen

€

€ €

4.969 1.203

Saldo overschot/te kort

€

2.439

€

1.799

€

TOTAAL

€

25.773

€

28.923

€

4.969

€

begroting 2017 370 125 3.400 1.750 200 700 2.500 500

Abonnementen Part-Ner Altenatuurtje Bezorgen Altenatuurtje Kantoorkosten en porto Fort Essent + Dong Verenigingsavonden

€ € € € € € € € € € € € € € € €

500 500 900 2.500 1.200 125 150 500

€ €

750 6.250

€ € €

1.000 5.500 500 18329.737

Altenatuur; balans per 31 december 2016

ASN KAS (ING Opgeheven) RABOBANK RABO REND REK DEBITEUREN

€ € € €

2015 3.798,00 2.130,00 1.850,00 15.000,00

KRINGLOOP LENING 1 KRINGLOOP LENING 2 KRINGLOOP CV LENING 3

€ €

Toename kapitaal:

€ € € € €

2016 21.085,00 93,00 2.984,00 3.000,00 1.250,00

2.934,00 12.000,00

€ € €

348,00 12.000,00 24.845,00

€

37.712,00

€

65.605,00

€

27.893,00

Reserve Natuurgebieden Reserve PV initiatieven Kapitaal Altenatuur Voorziening verwarming Fort Transistorische post Kringloop

2015 € 5.000,00 € 15.000,00 € 15.212,00 € 2.500,00

€ 37.712,00

€ € € € €

2016 10.000,00 15.000,00 10.760,00 5.000,00 24.845,00

€

65.605,00

Toename van het kapitaal kunnen we hoofdzakelijk toeschrijven aan de subsidie voor de houtkachel van Kringloopcentrum Altena. Aanvankelijk was de subsidie voor de houtkachel doorgeschroven naar de kringloop, maar deze kan om belastingtechnische redenen voor Kringloopcentrum Altena, niet 1-op-1 doorgegeven worden. Kringloopcentrum Altena betaalt nu rente voor dit geld en betaald deze lening in de toekomst terug.

Nog te verwachten betalingen per 31-12-2016: Contributie 2016, 15 leden hebben nog niet betaald BL heeft de openstaande energienota à €1250,-- 18-2-2017 voldaan Lening1 is in 2017 afbetaald. Lening 2 wordt ingezet om de drukkosten van het Altenatuurtje te betalen.

4b. Voorstel tot contributieverhoging Voorstel tot verhoging van de contributie met € 2,50. Het bedrag voor gezinslidmaatschap blijft gelijk. Met algemene stemmen wordt het voorstel aangenomen. Margo meldt dat er 380 betalende leden staan geregistreerd.

5. Verslag kascontrolecommissie Rob Mulder heeft samen met Hans Wijkniet de boeken gecontroleerd. Rob doet verslag en meldt dat de gelden die samenhangen met de aanschaf van de houtgestookte cv van de kringloop bijzonder opvallen in de boeken. Hier moet wellicht nog een aanpassing in boekhoudkundige zin voor gezocht worden. De kachel valt ten deel aan Altenatuur en moet ook als zodanig in onze boeken opgenomen worden. Met de kringloop is een overeenkomst gesloten omtrent afbetaling en rente.

Ook merkt Rob op dat forteducatie geen doorzichtige begroting en jaarverslag presenteert. Er zijn geen kwalijke zaken op te merken, maar naar meer helderheid moet gestreefd worden.

Rob stelt voor de penningmeester decharge te verlenen. Applaus onderstreept de waardering van het goede werk van de penningmeester. De voorzitter vindt Rob en Ernst-Jan van Haaften bereid om de volgende jaarstukken te controleren.

6. Bestuursverkiezing Herman van Krieken en Jaap van Diggelen zijn aftredend en stellen zich herkiesbaar.

Met applaus wordt hun herverkiezing onderstreept. Pia Stierman heeft te kennen gegeven niet verder te willen gaan als bestuurslid en zal dus aftreden. De voorzitter haalt een aantal o.a. smeuïge details aan, waarmee hij zijn afscheidsspeech doordrenkt.

35

Enkele memorabele activiteiten moeten genoemd worden: ➤ Bestuurslid sinds de ALV van 1995. ➤ Herkomst / woonplaats Werkendam. ➤ Voeren van redactie sinds 1996 ➤ Deadline inleveren kopie.

Tijdgrenszoekers bleven goed in beeld.

De voorzitter rekende zichzelf tot deze groep. ➤ Samen met Jan van Haaften een prachtblad, nu in kleur is het resultaat. ➤ Werkochtenden beheergroep: zorgt voor koek en zopie ➤ Let op omgeving: spuiten met gif!!!!

Dodelijk. Dat steekt ze niet onder stoelen of banken. ➤ Forteducatie: de hutten in de Struikwaard met leerlingen van het Altena College.

Hier is een Piatuurtje. En natuurlijk bloemen maar ook een dinerbon voor samen met haar 'mannen'.

Haar husband? Hij stond erbij en keek ernaar!!!!

Lieve mensen: het ga jullie goed, aldus de voorzitter.

Luid applaus. Tot slot het dankwoord: Pia bedankt.

7. Rondvraag Sietze de Boer heeft een schriftelijke rondvraag ingediend betreffende de vogelwerkgroep. Deze zal doorgeleid worden naar de groep.

8. Pauze 9. Na de pauze Na de pauze, ’t is al over half tien, houdt de voorzitter een interessant betoog over het plaatsen en monitoren van mostela’s, de cameravallen voor zoogdieren. Om 10.20 uur rond de voorzitter zijn verhaal af. Hij krijgt applaus voor zijn inbreng.

10. Sluiting Dan sluit hij de vergadering en gaan we in de nieuw ingerichte kantine nog een 36 hapje en drankje nuttigen. ❀

F L O R A Deze maand bloeien ze weer.

Zo’n tien centimeter boven de grond. De bloemen zijn bleekgeel tot roomwit. De bovenste twee kroonblaadjes wijzen schuin naar boven.

Karakteristiek voor dit plantje.

Ze zijn soms zelfs wat paars.

Daaronder zijn er nog drie. De onderste daarvan is aan de voet donkergeel gekleurd. Voorzien van donkere streepjes: het honingmerk. Achter de bloem zie je nog mooi de kelkbladen.

De blaadjes zijn bij de grond nagenoeg rond. Daarboven zijn ze langwerpiger. Ze staan enkelvoudig aan de rechtopgaande stengel.

Na het rijpen van het zaad springt de doosvrucht open.

Zaadjes slingeren weg en zijn vele jaren kiemkrachtig.

Je ziet ze langs akkers en wegen.

Viola arvensis of Akkerviooltje. â?€ Jan van Haaften

37

Uitkomst mestdialoog Herman van Krieken

Zoals bij velen bekend, is de provincie Noord-Brabant vorig jaar een discussie gestart met burgers, natuurverenigingen en de Brabantse Milieu Federatie (BMF) om een nieuw mestbeleid te formuleren. Ook agrariërs en veevoerproducenten zijn vertegenwoordigd.

De vertegenwoordigers van de varkensbranche zijn na de eerste dialoogavond afgehaakt. Volgens de provincie is de druk op de omgeving te groot: gezondheidsrisico’s, overlast, onvoldoende kwaliteit van het milieu (bodem), landschap en biodiversiteit spelen een rol. Len Bruining, Johan Koekkoek (startavond) en de schrijver van dit stuk zijn nog steeds betrokken bij deze discussie. Op 30 maart zijn we door gedeputeerde Anne-Marie Spierings bijgepraat over het voorgenomen beleid. Ze haalt de voet van het rempedaal en maakt de weg vrij voor grote mestverwerkers op industrieterreinen. Ook mest uit Anne-Marie Spierings andere provincies mag daar worden verwerkt. De komst van meer mestverwerkers moet leiden tot meer concurrentie en daarmee lagere prijzen voor de boeren die van hun mest af moeten. In Noord-Brabant wordt momenteel ongeveer 40% van de mest illegaal uitgereden. “In Brabant is nu op papier meer capaciteit vergund dan in de praktijk verwerkt kan worden”, aldus Spierings. Ze verplicht de boeren niet om te kiezen voor een mestfabriek. Ze mogen de mest ook op het eigen bedrijf verwerken. De gedeputeerde ziet geen heil in de verwerking door loonwerkers. “Bestaande 38

vergunningen worden gerespecteerd, maar daar blijft het bij”, zegt de gedeputeerde stellig. Dit blijkt ook uit het feit dat de provincie loonbedrijf Kasteel Meeuwen de benodigde ontheffing categorisch weigert. Meer mest betekent volgens Spierings niet dat er ook meer dieren mogen zijn. In zes gebieden, niet onze regio, mogen boeren hun veebedrijf alleen uitbreiden als ze vlakbij eerst een oude stal slopen. Bovendien mag er voor 110 vierkante meter oude stal 100 vierkante meter nieuwe stal terugkomen. Zo moet de veestapel geleidelijk slinken.

Milieuwerkgroepen in Oost- en Zuid-Brabant en Actiegroep Stop de Stank zijn niet blij met de grootschalige mestverwerking omdat Brabant dan de mestput van Nederland dreigt te worden. Ook diverse politieke partijen hebben nadrukkelijk bezwaar gemaakt.

Het betekent ook veel meer zwaar vrachtverkeer op de wegen in Brabant. De bezwaarmakers kunnen zich wel vinden in de vierkante meter 'stalderingsmaatregel'. Wonderen zijn hier echter niet van te verwachten. Op de lange termijn is grondgebonden landbouw het doel: hierbij wordt alle mest netjes op het eigen bedrijf verwerkt. In de nabije toekomst wordt de overbodige mest zo snel mogelijk en zoveel mogelijk gescheiden op de boerderij en Kasteel Meeuwen rijden we niet met 70% water naar de akkers over veel te grote afstanden. Helaas zijn de huidige stalsystemen hier niet voor ingericht. Het gaat dus wel even duren voor dit gerealiseerd kan worden. Als ook de consument een redelijke prijs gaat betalen voor zijn eten dan is iedereen weer wat gelukkiger. Natuur en milieu worden gespaard en de biodiversiteit staat minder onder druk. Zo moeilijk is dat toch niet, zo’n transitie in de landbouw waardoor de leefbaarheid op het platteland gaat verbeteren en boeren en burgers tevreden kunnen zijn. ❀ 39

Vogelcursus voor beginners Wouter van Rijsbergen

4040

Eind 2016 hakten we binnen de vogelwerkgroep de knoop door: we gaan kijken of we een vogelcursus kunnen verzorgen. Linda van Zwet, Arie van den Herik en ondergetekende steken de koppen bij elkaar om e.e.a. vorm te geven.

Al snel zijn we het eens: vogels kijken is ontzettend leuk en dรกt willen we graag uitdragen. We bereiden een avond over tuinvogels voor en een avond over wateren weidevogels. Beide avonden willen we laten volgen door een excursie de zaterdagochtend erna, het gaat tenslotte om de praktijk. De tuinvogels willen we rond het Fort spotten en voor de water- en weidevogels kiezen we de Kornsche Boezem, gecombineerd met een bezoek aan de plas-draszone aan de Oude Weidesteeg. Spannend, zullen er wel mensen op afkomen? De belangstelling overtreft onze verwachtingen: meer dan veertig mensen melden zich aan! Het worden gezellige avonden, waarbij we flink ons best doen om de toehoorders te verrassen met al het moois dat het vogelrijk in onze streek te bieden heeft.

Tijdens de excursie op het Fort sneeuwt het, maar dat schrikt de deelnemers gelukkig geenszins af. In kleine groepjes (dankzij de inzet van diverse andere leden van de vogelwerkgroep) lopen we rond het fort, kijken mee, geven tips en uitleg. Tijdens de

tweede excursie op 8 april zijn de weersomstandigheden heel wat aangenamer. De deelnemers krijgen uitleg over de plas-draszone en natuurlijk over alle aanwezige vogels. Daarbij worden ook de vogelgeluiden niet vergeten. Bij de Kornsche Boezem staan de telescopen ook klaar en laten de vogels ons gelukkig niet in de steek (rietgors, cetti’s zanger, blauwborst, bruine kiekendief, pijlstaart, slobeend om maar wat te noemen). Alles bij elkaar was het erg leuk om te doen, om over te dragen aan anderen waar je zelf zo blij van wordt. Wat ons betreft gaan we volgend jaar op herhaling! Leuk om al die belangstellenden (nog meer) te betrekken bij de natuur in onze streek. We hebben zelfs nieuwe leden mogen verwelkomen en enkele deelnemers zijn al actief in de weidevogelgroep! Geweldig dat een deelnemer bij de laatste excursie verzuchtte: “ Tja, ik kan nu nergens meer komen, of ik zie en hoor er vogels!” Voor het leven besmet met het vogelvirus het klinkt gelukkig erger dan het is! ❀

41 41

Heikikkerwallen EVZ Den Duyl Johan Koekkoek

Op18 maart ontstond er een discussie tijdens het werken in de griend van Waardhuizen over de oprichting van 5 heikikkerwallen van de EVZ. Die discussie eindigde in het volgende voorstel: In het veld zijn rasterpalen aanwezig die staan langs de perken met struiken. Dit raster is geplaatst om schapenbeheer in de zone toe te kunnen passen. Dit type beheer is nooit uitgevoerd. Het gaas ligt op rollen te wachten op een nieuwe bestemming. De palen worden gebruikt om de heikikkerwallen vorm te geven.

42

Op zaterdag 8 april gaan we met behulp van een kraan de palen trekken en vervolgens plaatsen bij de wallen. Op de bodem worden, tussen de palen, zes takkenbossen gelegd, die uit één van onze grienden gehaald zijn.

Op het griendhout komt een laag slootspecie van het afgelopen jaar. Deze ligt al bij de locatie van de wallen. Vervolgens wordt er een vijftal insectenhotels geplaatst van riet. Dwars op de richting van het onderliggende hout. Op de rietbundels wordt weer slootvegetatie gelegd die enkele weken geleden uit de modderkruipersloten gehaald is. Ook dit materiaal ligt al bij de locatie.

Het oorspronkelijke idee komt vanuit een maildiscussie die ik voerde met André van de Berg. André droeg het idee aan om de wal heikikkerwal te noemen.

Immers zo veronderstelt hij dat deze dieren op hun tocht vanuit het Pompveld richting Kornsche Boezem een schuilplaats kunnen zoeken om de winter door te brengen.

Om de kwaliteit van de begroeiing (biodiversiteit) te verbeteren is er tijdens het werken bij de liniewerkers, Brabants Landschap, het idee geopperd om de massale ridderzuring te bestrijden. Met de liniewerkers willen we proberen zoveel mogelijk van deze planten uit te steken. Daarna zou bijzaaien met een veenweidemengsel zinvol zijn. We denken dat we ongeveer een kilo van dit mengsel nodig hebben. De kosten voor dit mengsel willen we aanschaffen op rekening van de beheercommissie. In een later stadium proberen we deze kosten terug te verdienen door efficiënt om te gaan met de beheervergoeding vanuit de gemeente. In een volgend Altenatuurtje hoop ik het vervolg van onze inspanningen te melden. ❀

Doorsnede heikikkerwal: afdekking met slootruimsel ----------------------------riet, bijenhotels dwars geplaatst -----------------slootruimsel ---------------------------------------wilgentenen in de lengte --------------------dunne laag sloot specie -----------------dwarshout op de grond ---------------------

43

Het fort bij Giessen op de schop Rob Mulder

In Altenatuurtje 103 van oktober 2016 is ingegaan op de restauratie van Fort Giessen. Het aanpassen van de oorspronkelijke ingang van kanonremise B, het waterdicht maken van de buitenwanden en gewelven van kazernegebouw A is toegelicht. De grond rondom kazernegebouw A is inmiddels weer volledig

De restauratie van Fort Giessen omvat ook het herstel van de houten luiken en deuren en het metselwerk van kazernegebouw A. Deze ingrepen en ook de veranderingen van het interieur van ‘ons clubhuis’ geven alle reden om daar eens bij stil te staan De houten luiken voor de ramen van het fort waren slecht, de foto toont de slechte staat. Inmiddels zijn alle luiken vernieuwd. De luiken, de raamkozijnen en de draairamen zijn geschilderd.

44

De oude luiken van fort Giessen

De houten luiken hebben metalen scharnieren, die bekend staan als raamgehengen. Het raamgeheng steunt en draait op een metalen duim die wordt ondersteund door een blok natuursteen. Door oxidatie van de metalen duim in een periode van meer dan 130 jaar is schade aan het metselwerk en het natuursteen ontstaan. Oxidatie veroorzaakt een volumeverandering, die aanleiding geeft tot schade. Na een dergelijke indrukwekkende lange periode niet verwonderlijk.

Het metselwerk van het kazernegebouw aan de keelzijde van het fort heeft niet een dikte van één baksteen maar is 5 bakstenen dik. Dit wordt massief metselwerk genoemd. Dit metselwerk heeft een breedte van ongeveer 54 cm.

Duimen in het metselwerk

Het metselwerk vertoonde scheuren, slechte voegen en beschadigde bakstenen. Herstel is en was noodzakelijk.

De metselaar haalt op de slechte plekken de gescheurde bakstenen plaatselijk weg tot een diepte variërend van ½ steen tot 1 ½ steen. Deze methode van herstel staat bekend als 'inboeten'. Ter plaatse van de metalen duimen, de ondersteuning van de raamgehengen, kwamen nabij de natuurstenen blokken ook gescheurde bakstenen voor.

Inboeten metselwerk kazernegebouw A

45

De metselaars gebruikten houten schenkels om de gemetselde rondingen boven de ramen, de segmentbogen, in het metselwerk te kunnen herstellen. Een schenkel dient enerzijds als ondersteuningsconstructie, elke baksteen wordt apart ondersteund en anderzijds als bewaking van de vorm en de maatvoering van de boog.

Schenkel in metselwerk bij een van de koekoeken

De metselaar metselt met een traditionele metselmortel, die overeenkomt met de bestaande uitgeharde mortel in het metselwerk. Na voldoende wachttijd worden de voegen aangebracht passend bij het bestaande voegwerk.

Ook het interieur is aangepakt, de kenmerkende toiletgroep bij de ingang van het Fort, naast de twee toegangsdeuren is verwijderd. De ruimte was destijds een remise, een opstelplaats voor kanonnen. Deze remise is in min of meer de oude staat hersteld. Achter de houten schuifdeuren is een hardglazen wand met draaideuren geplaatst als tochtsluis.

Aan het eind van deze remise is tegen de achterwand een kleine bescheiden toiletgroep, met een verticale houten afwerking, geplaatst.

De bar/ keuken van het fort is vernieuwd.

Uit een tweetal ontwerpen is door het bestuur van Altenatuur een keuze gemaakt.

46

De bar in aanbouw

De verbouwing van de bar/ keuken is bijna achter de rug. Meer ruimte is ontstaan en binnenkort zal, zoals onze voorzitter heeft aangegeven in het Altenatuurtje 104, het gerestaureerde fort officieel in gebruik worden genomen.

Op 4 maart jl. ontving Brabants Landschap een aanzienlijke bijdrage van de provincie Noord Brabant voor de restauratie van de artillerie- of genieloods bij fort Giessen. Gedeputeerde Henk Swinkels overhandigde persoonlijk de bijdrage van € 280.405,aan Ernst-Jan van Haaften voor dit deel van de restauratie.

De artillerieloods is vermoedelijk omstreeks 1880 gebouwd. De loods is 35 m lang en 10 m breed en heeft een zadeldak met ruim overstek, voorzien van gesmoorde, holle dakpannen. Het gebouw heeft decoratief gezaagde witte houten windveren. De gevels zijn van houten rabatdelen. In de beide langsgevels vensters, met openslaande ramen voorzien van een roedeverdeling. Deze artillerieloods is een van de grootste intacte loodsen van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De karakteristieke oorspronkelijke donkergroene kleur is aanwezig. Alle reden om deze artillerieloods zorgvuldig te restaureren.

De werkzaamheden aan en in de artillerieloods zullen rond de bouwvakantie van 2017 zijn afgerond.

Kom eens op bezoek op het gerestaureerde fort Giessen, tijdens één van de lezingen van Altenatuur of op de Open Monumentendag. Geniet van de historie en voor diegene die na een bezoek meer willen weten, pak het boek van Kees van Maastrigt erbij, dat in de Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks is verschenen en waarin het Fort bij Giessen uitgebreid wordt beschreven. ❀

Artillerieloods voor de restauratie

47

De slangen van Frankrijk (reptielen deel 3b) André van den Berg

Frankrijk heeft voor natuurliefhebbers veel te bieden. André van den Berg schreef er al eerder over in Altenatuurtje 104.

Met name zijn interesse voor slangen stak hij niet onder stoelen of banken. Hij zocht ze samen met zijn vrouw Ina op en maakt ons deelgenoot van zijn spannende belevenissen.

Hier het vervolg. In Altenatuurtje 106 het slot. (red.)

Hagedisslang Totaal anders dan de Adders die eigenlijk wat koddig, loom en vredig overkomen, maar in feite vanwege hun gif het meeste gevaar opleveren zijn de Zuid-Europese slangen, die voornamelijk langs de zuidkusten hun verspreiding hebben. Zij kunnen zeer temperamentvol en soms furieus genoemd worden.

Hierbij denk ik in de eerste plaats aan de schuwe Hagedisslang, die niets ontziend soms als een sperwer achter zijn prooi (grote hagedissen) aan gaat en daarbij ook over campings raast of in zee duikt. Hier volgen een aantal curieuze anekdotes:

4848

Begin jaren ‘90 waren we in de Cévennes en reden op een weg langs een gebiedje waar veel losse stenen over elkaar geschoven lagen. Hier en daar was wat begroeiing van prikstruiken en kruiden te zien. We stopten want dit leek me een ideale habitat voor de Hagedisslang.

Er lag een arena vormige verdieping met een aantal platte stenen aan de randen. Voorzichtig trok ik een paar stenen omhoog en bij de tweede steen was het al raak! Er kwam een slangenkop tevoorschijn die snel terug trok. Voorzichtig sloop ik weg om een camera te halen. Terug gekomen liep ik naar de bewuste steen en lichtte hem voorzichtig…… een grote dikke slang van ± 1.50 m. schoot als door de bliksem getroffen vooruit

en maakte een ronde door de arena en kwam langs de andere zijde trots opgeheven mijn kant op. Met de fotocamera in mijn hand stond ik muisstil... een aanval volgde: luid sissend waren z’n uitvallen. De camera klikte professioneel, ik trilde van emotie en weg was hij weer. Het leken vele minuten vol spanning en schouwspel, maar in werkelijkheid enige seconden. Op de foto stond niets!

De Hagedisslang is een grote tot 2 m. lange gifslang, maar zijn beet is ongevaarlijk doordat de giftanden ver achter in zijn bek staan. Hoewel een beet wel een infectie kan opleveren (omdat slangen hun tanden niet poetsen).

Een jaar later waren we op een camping in de Languedoc toen een jong stel stijf van angst mij kwam vragen een slang uit hun tent te halen. Niemand die ook maar in de buurt durfde te komen.

Ze waren doodsbang omdat er ook nog een wieg met baby in de tent stond. Snel pakte ik een netje en een stok en liep licht gespannen naar de tent; ik wist ook niet wat me daar te wachten stond. Een kleine slang bevond zich inderdaad in de tent; met een stok naar hem toe gericht schoof hij keurig langs de onderzoom de tent rond richting opening. Hier had ik mijn netje naar het licht toe in het tentzijl gedrukt waar hij gewillig in gleed. De slang bleek een jonge Hagedisslang te zijn van Âą 50 cm. Een paar kilometer verderop heb ik hem op een geschikte plek los gelaten.

49 49

Fransen zijn meestal erg bang voor een Couleuvre de Montpellier zoals zij de Hagedisslang noemen. Het onderstaande verhaal bevestigd dat maar al te duidelijk.

Een spectaculair voorval deed zich een paar jaar terug voor aan de Côte d‘Azur waar we op een strandje langs de rotskust zaten.

Onder aan de rotsen groeide een rietstrook, die door kwelwater werd gevoed. We wisten dat daar een enorme Hagedisslang huisde. We hadden hem al een paar maal door het riet horen slaan (of er een zware deur viel!). De aanvallen waren met name gericht op daar voorkomende Smaragd hagedissen. Die zagen we telkens vluchten en we hadden het vermoeden dat ze hem zaten uit te dagen. Er was telkens enige vorm van interactie waarneembaar, maar hij liet zich niet makkelijk uit het riet lokken. Toch moet dat een keer gebeurt zijn want een Franse dame op het strand bleek een filmpje gemaakt te hebben van een ‘zeeslang.’

Nieuwsgierig geworden vroeg ik de dame of ze de opname bij zich had.

"Oui, bien sûr monsieur" was het antwoord en ze liet mij trots haar fraaie filmpje zien van een slang die uit zee aan kwam zwemmen en op het strand landde richting het riet. Duidelijk kon ik zien dat het een Hagedisslang betrof, die waarschijnlijk in zijn jachtpassie te ver was gegaan door achter een in zee vluchtende hagedis aan te plonsen.

Het was niet gemakkelijk de vrouw te overtuigen dat het geen zeeslang betrof.

Vanaf een rots liep een stenen trapje langs de rietkraag naar beneden naar het strand. Boven aan de trap verscheen een Franse familie, die voorzichtig naar beneden liep. De laatste persoon was een jonge vrouw die boven aan de trap bleef staan en in doodsangst gilde…. "serpent"… "serpent!". Het bleef verbazend stil, niemand die in actie kwam ook haar vriend of man niet, waarop Ina mij aanstootte. Snel sprong ik op en snelde naar boven en leidde de vrouw die als versteend in shock was en hevig trilde naar beneden.

Het was dan ook een beer van een slang die bij mijn aankomst wegsloop.

Nooit heb ik zo’n dankbare vrouw ontmoet.

5050

Geelgroene toornslang Een slang die qua uiterlijke kenmerken wel iets op een Hagedisslang lijkt is de Geelgroene toornslang. Ook dit is een vrij lange slang (tot 1.50m.) maar minder dik. Wel agressief en snel bij benadering. Zijn voorkomen in Frankrijk is zeer verspreid. We zagen hem op een

spoorbaan, langs paden en bijvoorbeeld in de Brenne waar hij redelijk te benaderen was, maar toen misschien nog niet was opgewarmd. Dit jaar vond Ina een juveniel tegen de rotsen in de rivier de Drome. Snel kon ik hem in een netje laten glijden.

Na een paar foto’s hebben we hem op een geschikte plek terug gezet. Tijdens de opname waren zijn aanvallen niet te tellen. Hij hing bij de eerste benadering al aan m’n vinger wat aan een gladde slang deed denken (doen dat ook). De tekening van juveniele slangen is vaak totaal anders dan bij adulte dieren en zijn daarom nog wel eens moeilijk op naam te brengen. Dan is een foto onontbeerlijk (zie foto).

Esculaapslang Ook dit is een lange (tot 1.50m.) stevige, zich elegant voortbewegende slang, die wel kan bijten maar niet als agressief te boek staat. Ze hebben meestal een gele kleur op de buikzijde en grijsbruin van boven.

Het is een echte boomslang, waardoor je hem minder vaak ziet. Wij zagen hem een aantal keren de weg oversteken of vonden hem dood.

Deze zomer (2016) waren we in de Drome en maakten een wandeltocht langs een rotsige berg. Onderaan de berg lag een moerasgebied. Omdat ik op de terugtocht nog even de overgang van berg naar moeras wilde bekijken vond ik op een half open plek een Esculaapeslang die hier op de bodem lag te zonnen. Snel was hij weg!

Ooit vond ik een juveniel in een droogbeek langs de zuidkust. Het heeft even geduurd voor ik door had om welke soort het ging omdat een jong exemplaar precies op een ringslang lijkt vanwege de witte band in z’n nek.

Maar toch zag ik dat het geen ringslang kon zijn omdat hij er forser uitzag dan een ringslang van deze afmeting. ❀

51 51

Waarnemingen van dec. '16 t/m maart '17 Doorgegeven aan Rinus Punt

datum

waarneming

plaats en waarnemer

3 witgatjes

Andel, rond boerderij

4 patrijzen

Kees van Andel

5 dec.

2 bokjes

Meeuwen, Meeuwensedijk, tuin John de Rijk

8 dec.

20 wulpen

12 dec.

wulpen

4 dec.

Woudrichem, Jorine Woudrichem (weiland) Veldweg/ Petterpad, Loes en Peter Voogt

16 dec.

10 patrijzen

Almkerk, Buitenkade, land Straver, Arie Pellekaan

18 dec.

10 patrijzen

19 dec.

1 ijsvogel

Almkerk, Hoekje, Sjaak Schreuders

25 dec.

4 patrijzen

Heusden, Wallen, John Struik

6 jan.

1 ijsvogel

Sleeuwijk, Els Capelle

1 buizerd (bijna blond)

Sleeuwijk, Gert-Jan Boer

14 jan.

17 jan.

17 patrijzen

19 jan.

1 ijsvogel

Giessen, Alm, Wim Smits

19 jan.

2 patrijzen

Genderen, kaasboerderij, Huib v.d. Mooren

22 jan.

1 roerdomp

Rijswijk, strandje, Marianne Temminck

22 jan.

1 boomkruiper

Andel, Neerandelseweg omgeving rotonde

1 groenling

Sleeuwijk, tuin Eikenlaan, Els Capelle

23 jan.

1 goudhaantje

Giessen, Almbos,

24 jan.

1 boomkruiper

Woudrichem, tuin, Carine de Knijff

27 jan.

3 febr.

52

Giessen, Rietdijk, Wim Smits

12 patrijzen 1 goudlijster

Dussen, Baan 40 naast N283, Rinus Punt Uppel, Hans Wijkniet

datum 4 febr.

waarneming

plaats en waarnemer

1 houtsnip (tegen raam gevlogen, goed afgelopen)

4 febr.

Sleeuwijk, Cora van Andel

1 grote bonte specht (op pindapot)

Almkerk, Arend Verschoor

7 febr.

2 grote bonte specht ♀♂ Sleeuwijk, Els Capelle

7 febr.

1 ijsvogel

Meeuwen, achter het huis, John de Rijk

9 febr.

8 patrijzen

Dussen, (vliegend over N283),

11 febr.

7 patrijzen

Dussen, Noordeveldseweg, Rinus Punt

13 febr.

8 goudplevieren

Eethen, Lange Bruggert

Janny en Jan van Gelder

kramsvogels 14 febr.

2 ijsvogels

Dussen, langs N283 Pompveld

koppel putters 7 reeën 75 kramsvogels 15 febr.

Dussen, Janny en Jan van Gelder

1 ijsvogel smienten, kuifeenden en grote zee-eenden

15 febr.

haven Bergsche Maas, John de Rijk

1 grote bonte specht (tegen het raam gevlogen, dood)

19 febr.

Almkerk, Gerda Nederveen

600 kieviten 50 grutto’s 2 lepelaars

Dussen, Noordeveldse molen

1 roodborsttapuit

Janny en Jan van Gelder

19 febr.

3 wulpen (jodelend)

Genderense Uiterwaarden, Punt

19 febr.

2 patrijzen

Almkerk, Hoekje, Sjaak Schreuders

24 febr.

1 blauwe kiekendief ♀

Oude Weidesteeg, Punt

11 mrt.

2 patrijzen

Klaverplak, Petra Furster

53

datum 22 mrt.

waarneming

plaats en waarnemer

2 Indische ganzen 3 lepelaars Genderense uiterwaard, Jan van Gelder

24 mrt.

1 sperwer (tuin)

Giessen, Rinus van Eeten

24 mrt.

50 goudplevieren

Almkerk, Koppel, Jan de Peuter

28 mrt.

40 wulpen

Dussen, Korn, Boezemweg, Jan de Peuter

foto: Rinus van Eeten

1 blauwe kiekendief

28 mrt.

1 grote bonte specht 2 ooievaars

Rijswijk, vanuit dierenwinkel de Nachtegaal

1 ree

Marjolijn Berendsen

29 mrt.

2 vuurgoudhaantjes

Dussen, tuin, Jan de Peuter

30 mrt.

2 patrijzen

Drongelen, Tol, land Henk Vos, Weidevogelgroep Genderen

2 apr.

2 boerenzwaluwen

Fort Bakkerskil, vogelwerkgroep, gezien tijdens roofvogeltelling

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! â?€ Met vriendelijke groet, Rinus Punt 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl 54

Kringloopcentrum uitgebreid met een loods Johan Koekkoek

Buurmans grond is maar eenmaal te koop.

De loods van installatiebedrijf Werther, de achterbuurman van de kringloop aan de Woudrichemseweg, kwam halverwege 2016 te koop.

Loods Woudrichemseweg 4

Na de opening van de uitbreiding in 2013 richting Kerkstraat 3 in Almkerk bleef de gehoopte/verwachte toeloop van klanten gelukkig niet uit.

Regelmatig kwam het en komt het nog voor dat de parkeervoorzieningen klemmend zijn. De aanvoer van spullen bij de inleveringang aan de Woudrichemse weg en de afvoer van spullen via het parkeerterrein bij de winkelingang vragen ruimte. Het bestuur van het kringloopcentrum besloot eind 2016 de loods te kopen. Budgettair kon het net. Maar het blijft voortdurend passen en meten, hoe de financiĂŤle middelen ingezet kunnen worden. Steeds moet er gebalanceerd worden tussen de personele voorzieningen dan wel de huisvesting en alles wat daar mee samenhangt.

55

Maar voor een goede ontwikkeling zijn passende parkeervoorzieningen tegenwoordig een basale voorwaarde.

Op dit moment is er een redelijk evenwicht in de parkeerbehoefte en de beschikbare ruimte. Komende weken gaat de gemeente de Woudrichemseweg opnieuw bestraten en kunnen wij meeliften, voor een belangrijk deel met onze eigen financiĂŤle middelen, met deze renovatie en kunnen onze nieuwe parkeerplaatsen langs de Woudrichemseweg ingepast worden.

Spanning tussen personele voorzieningen en gebouwen bepaalt voor een groot deel de sfeer van bijna alle bestuursvergaderingen. Maar als kansen zich voordoen moet je durven kiezen. Nu dus voor noodzakelijke parkeervoorzieningen, terwijl we na de ingebruikname van Kerkstraat 3 eigenlijk de tijd gekomen achtten voor extra personeel. Spanning. Wij hopen dat deze spanning leidt tot inzet van vereende krachten om nieuwe doelen in zicht te krijgen. Geen parkeervoorziening geen klanten, geen klanten geen kringloopcentrum.

Kerkstraat 3

56

Nog iets over de aankoop. Sinds de opening van het nieuwe gedeelte, Kerkstraat 3 (2013), is het bezoekersaantal naar verwachting gestegen. De beschikbare parkeerplaatsen zijn regelmatig allemaal vol. In mei 2016, drie jaar na de opening van Kerkstraat 3, gaat het gerucht over de verkoop van loods Werther en bepaalt de agenda van de bestuursvergadering. Heftige twijfels. Parkeerplaatsen hartstikke vol. We besluiten om tot aankoop over te gaan. Die aankoopbeslommeringen, zoals financiĂŤle jaarstukken, onderhandelingen met de bank, voeling houden met de markt om tot een juiste prijsstelling te komen, zijn geen alledaagse bezigheden. Kinken in de kabel

doen zich voor. Maar uiteindelijk is de koop in maart 2017 afgerond.

Vanmorgen, 30 maart, besluit ik nog eens in de loods te gaan kijken. Ik merk dat de aanvoer van spullen behoorlijk drukt op de beschikbare ruimte. Door de aankoop van 150 m2 vloeroppervlak en 50 m2 zolderruimte in de nieuwe loods van Woudrichemseweg 4 is er wel behoorlijk meer werkruimte ontstaan om de spullen te sorteren. Opslag van spullen gedurende korte tijd is namelijk nodig, er zijn ook heel wat goederen waarvoor hier in Altena geen belangstelling meer is. Deze worden dan opgespaard zodat ze door een bedrijf van elders (met name uit Oost-Europa) opgekocht kunnen worden. Fluctuaties op die markt veroorzaken wel eens een infarct. We moeten dan toch besluiten deze spullen op grondstofniveau te sorteren en ze als grondstof af te voeren.

Als voorbeeld: vandaag, 30 maart, staan er minstens 10 rolcontainers van 1,5 kuub vol met goed uitgezochte puzzels. De opkoper die daar normaal belangstelling voor heeft, laat het voorlopig afweten. Een nieuwe afnemer is niet zomaar gevonden. Besluit: afvoeren richting oud-papier.

Gain container

Voor meubelen die te lang in de winkel hebben gestaan, dan wel meubelen die gebracht zijn maar niet aan de vereiste winkelkwaliteit voldoen, moeten we even een plekje hebben. Als de beslissing gevallen is: naar de winkel of afvoeren en het is afvoer geworden, dan worden deze meubelen geplaatst in de GAiN container. GAiN staat voor Global Aid Netwerk. Ophalen en brengen van de GAiN container wordt vanuit Sleeuwijk geregeld.

Voor een goede bedrijfsvoering zijn adequate beslissingen aan de orde van de dag. De spanning tussen personele voorzieningen, kracht en kwaliteit, en de beschikbare ruimte geven nu moed dat we op de goede weg zijn. â?€

57

de activiteitenagenda PROGRAMMA VOORJAAR/ZOMER 2017 Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website en op Facebook voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl en facebook.com/altenatuur.

Noteer de data vast in uw agenda!

25 – 28 mei: Landelijk telweekend Argusvlinder Voor de 4e maal wordt landelijk een telweekend georganiseerd voor de prachtige argusvlinder. Ook Altenatuur doet mee aan dit telweekend. De argusvlinder gaat sterk achteruit en we willen in ons gebied proberen zoveel mogelijk plaatsen af te zoeken waar hij ooit gezien is, om te kijken of hij er nog voorkomt. Alle waarnemingen zijn belangrijk, begin bijvoorbeeld in uw tuin of directe woonomgeving. Lees voor meer informatie het artikel ‘Met Argusogen zoeken naar de Argusvlinder’ op bladzijde 8 van dit nummer. Daarin staat ook hoe u mee kunt doen.

Zaterdag 8 juli: Openstelling Bos van Meeuwen voor leden Altenatuur Perry de Ronde en Linda van Zwet stellen op zaterdag 8 juli ‘hun’ bos open voor publiek. Cor de Ronde kocht ruim 40 jaar geleden een stuk land van ongeveer 4 ha. In de loop van de tijd is hierop een bosperceel ontstaan, het Bos van Meeuwen. Leden van Altenatuur worden uitgenodigd om een kijkje te komen nemen in dit natuurpareltje dat in particulier eigendom en -beheer is. Zie ook het artikel van Linda van Zwet op bladzijde 24 van dit nummer.

5858

Zaterdag 19 augustus: ZLTO Boerenerfdag 2017 Ook dit jaar is Altenatuur weer aanwezig met een stand op deze zeer druk bezochte dag die gehouden wordt op het akkerbouwbedrijf van de familie De Regt, Kortveldsesteeg 1-3 in Hank.

Komt u ook een kijkje nemen?

Vrijdag 25 augustus: Nacht van de Vleermuis 2017 In het laatste weekend van augustus wordt jaarlijks de Europese Nacht van de Vleermuis georganiseerd. Door heel Nederland worden er activiteiten zoals vleermuisexcursies met batdetector georganiseerd voor volwassenen en kinderen.

Altenatuur doet ook mee. We starten met een presentatie over vleermuizen in het Fort waarin naast algemene informatie ook de resultaten van de vleermuizeninventarisaties in onze streek worden toegelicht. Na de presentatie maken we, als het goed donker is, een rondje om het Fort met een batdetector om te ‘luisteren’ welke soorten er vliegen. Plaats: Fort Giessen; Aanvang: 20.00 uur.

Zaterdag 26 augustus: Nationale Nachtvlindernacht op Fort Giessen Altenatuur doet dit jaar weer mee aan de Nationale NachtvlinderNacht (NNN).

Door jaarlijks op het Fort te tellen hebben we inmiddels een aardig beeld van wat hier voorkomt aan nachtvlinders. Al meer dan 200 soorten staan op de lijst!

Komt u meekijken welke prachtige soorten nachtvlinders er deze keer op het laken vallen? We beginnen om 21:15 uur, dan begint het een beetje donker te worden. Afhankelijk van de aantallen vlinders die door onze lampen worden aangetrokken, wat afhangt van het weer, gaan we door tot middernacht. U kunt de hele avond meedoen of een uurtje langskomen op deze gezellige happening.

De vlinders worden in het fortgebouw gedetermineerd en geadministreerd en vervolgens weer losgelaten.

Zaterdag 9 september: Openstelling Fort Giessen op Open Monumentendag Fort Giessen wordt op Monumentendag opengesteld voor publiek. Het landelijk thema voor Open Monumentendag 2017 luidt: Boeren, burgers en buitenlui. Al jaren gebruiken Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur en de Archeologische Vereniging Fort Giessen als verenigingsgebouw. Beide verenigingen stellen u in de gelegenheid om op Monumentendag het Fortgebouw en het omliggende natuurterrein te komen bekijken. U kunt zelf rondlopen of meedoen aan groepsrondleidingen. U bent welkom op het Fort van 10.00 – 16.00 uur.

59 59

Najaar: In oktober en november hopen we weer twee lezingen te organiseren waarover u later wordt geinformeerd. Ook zal in het najaar het gerestaureerde Fort Giessen officieel worden geopend, ook hierover later meer info.

De zoogdiereninventarisatie gaat weer lopen in de maanden september – oktober. In het vorige Altenatuurtje heeft u over dit fascinerende werk kunnen lezen. Belangstelling om mee te doen? Meldt u aan op altenatuur@gmail.com en vermeldt daarbij dat u graag mee wilt doen met de zoogdiermonitoring. Daarna ontvangt u nader bericht over plaats, tijd en werkzaamheden.

Zaterdag 4 november: Vooraankondiging Natuurwerkdag 2017 Ook dit jaar doet Altenatuur weer mee aan de Nationale Natuurwerkdag. De locatie is nog niet bekend. Informatie hierover is vanaf september beschikbaar op de landelijke site www.natuurwerkdag.nl (zoek onder provincie NoordBrabant de locatie in het LvHenA) waar u zich tevens kunt aanmelden. Ook kunt u de Altenatuur site in de gaten houden voor meer info. â?€

Contributie 2017 Binnenkort ontvangt u per e-mail of post een verzoek om uw contributie voor 2017 over te maken. Mogen we er op vertrouwen dat u zelf de overboeking regelt? Dat kan al direct als u dit leest.

De contributie bedraagt per jaar: 5 euro voor een jeugdlid (t/m18 jaar) 15 euro voor een gewoon lidmaatschap 20 euro voor een gezinslidmaatschap.

Svp overmaken op Bankrekeningnummer NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v natuurbeschermingsvereniging Altenatuur o.v.v. Contributie 2017.

U kunt niet meer overmaken naar de Postbank, deze rekening is opgeheven.

6060

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur 61

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Plantenwerkgroep - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

62

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

e-mail: ______________________