Altenatuurtje 99 - 2015

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging voor het Land van Heusden en Altena

99 mei 2015

’t Altenatuurtje 34e jaargang nr. 3, mei 2015.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

BESTUUR: voorzitter: J. (Jaap) van Diggelen, secretaris: J.H. (Johan) Koekkoek, penningmeester: M. (Margo) van Beem, leden: L. (Len) Bruining H. (Herman) van Krieken J. (Jeanette) Pollema P. (Pia) Stierman G. (Goof) van Vliet

Sportlaan 24,

4286 ET Almkerk.

0183-402034

Emmikhovenseweg 6a,

4286 LH Almkerk.

0183-402231

Hilsestraat 12,

4269 VG Babyloniënbroek.

0416-351772

Van Gendtstraat 14, HilIsestraat 35, Dr. van Vuurestraat 76, Bruigomstraat 12, Molenstraat 28

4271 AM Dussen.

4269 VH Babyloniënbroek.

4271 XH Dussen.

4251 EP Werkendam.

4285 AB Woudrichem

0416-392373 0416-355155 0416-391654 0183-505341 0183-660782

INTERNET: www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur REDACTIE: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 tevens redactie adres VORMGEVING EN ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften Eikenlaan 5, 4254 AR Sleeuwijk. 06-49904862 CONTACTADRESSEN: Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik Oudendijk 33a, 4285 WH Woudrichem. 0183-304193 Beheercommissie Natuurgebieden: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 LIDMAATSCHAP: jeugdlid €5,-- per jaar, gezinslidmaatschap €20,- per jaar, lid €12,50 per jaar ING-bank: NL43 INGB 0002 5930 26 of Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie.

Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Ledenadministratie Altenatuur, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

OMSLAG: Foto gracht Fort Giessen, door Jan van Haaften.

Omslagontwerp door Jan van Haaften.

2

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status Het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

F L O R A Het is mei en ze staan er weer! Mooi te zijn langs de waterkant. Stevig geworteld met een wortelstok. Fel gele bloemen spiegelend in het water. Op bloemstelen sterk als stokken. Bruine streepjes op het bloemblad. Lokkers voor de vroege vliegers. Bijen, zweefvliegen en hommels. Hier en daar een bloem verdord. Ze leven maar kort. In de zaaddozen vormen zich bruine zaden. Gerangschikt als maĂŻskorrels aan de kolf. Bladeren lang als sabels. Parallel gestreept door de nervatuur.

Vroeger nogal eens verward met Kalmoes (Acorus). Zichtbaar in de naam. Iris Pseudocorus.

Zeg maar, Gele lis. â?€ Jan van Haaften

3

Redactioneel Terwijl ik de tekst van dit redactioneel zit te maken hoor ik buiten het voerschaaltje rammelen. Het is weer etenstijd voor de egels. Gedurende de hele winter zijn er ’s avonds en ’s nachts twee, nog jonge, egeltjes van de kattenbrokjes en water komen eten en drinken dat we speciaal voor hen bij de achterdeur klaarzetten. In onze tuin met rommelhoekjes hebben ze prima slaapplaatsen kunnen vinden en daar dankbaar gebruik van gemaakt.

De grote egel is in winterslaap gegaan en heeft zich intussen al rochelend ook weer laten horen en zien. Na deze kwakkelwinter en het gure voorjaar zijn we met z’n allen echt aan het zonnetje toe. Het broedseizoen voor de vogels is aangebroken, drukke tijd voor de weidevogelbeschermers en bij het fort broedt de ooievaar, een zwanenpaar nestelt vlak naast het pad.

4

De maand april is deze keer een extra drukke maand voor Altenatuur geweest, naast het geven van natuurlessen voor alle brugklassen van het Altena College, wat een hele week in beslag nam, werd ook op 18 april een feestelijke natuurdag voor jong en oud op het fort georganiseerd. Doel om heel breed oog en oor te krijgen voor natuur en milieu om daar vooral het belang van in te zien en er tevens van te kunnen genieten. Naast het overzicht van het jaarverslag en de notulen wordt u in dit nummer meegenomen in de sfeer van de vele genietmomenten, van de woord-soortassociaties, de trektocht van een dood vogeltje tot het bezorgen van een verrekijker in Senegal. Of je het vlak bij huis vindt of ver weg, het fijne gevoel van geluk van het ervaren daar gaat het toch uiteindelijk om.

De schrijvers zijn er ook deze keer weer in geslaagd om u mee te nemen in hun belevenissen, geniet van dit nummer 99 en wij gaan ons richten op het jubileumnummer, nummer 100, wat in oktober uitkomt.

Iedereen bedankt en ik wens u allen een hele fijne zomer!

Pia Stierman

Redactieadres: Pia Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam.

E-mail: fam.stierman@gmail.com

5

Len Bruining

De trektocht van een dood vogeltje

koninklijk onderscheiden

8

20

26

36 Bijzondere waarnemingen

De andere reptielen van Frankrijk (deel 2)

.... een Nijlgans aan de Maas ....

61 53 6

Een presentje kopen

99

mei 2015

In dit nummer: • Flora

3

• Redactioneel

4

• Inhoud

6

• Van het bestuur

8

• Bestuurslid Len Bruining koninklijk onderscheiden

10

• Hommelles

12

• Notulen van de Ledenvergadering 17-02-2015

15

• De trektocht van een dood vogeltje

22

• Het Groene Geheim van Giessen

28

• Tweede leven voor een verrekijker

32

• De middenpagina's met: pag. 1 Programma zomer/najaar pag. 2&3 Het Groene Geheim van Giessen - de foto's pag. 4 Programma zomer/najaar • Voor jou! (jeugdrubriek over waterdiertjes) • Bijzondere waarnemingen

37 42

• De andere reptielen van Frankrijk (deel 2)

44

• IJsvogels

50

• De charme van het groeien en natuurbeheer

52

• Struikwaard revisited: a la recherche du temp perdu

55

• Waarnemingen van november 2014 t/m april 2015

62

• Een presentje kopen

64

7

Van het bestuur Goof van Vliet

Vanaf dit nummer schrijft een van de bestuursleden een stukje over wat hem of haar bezig houdt of motiveert.

8

Ik mag de aftrap doen. Die gaat over het Groene Geheim van Giessen. Daarin komt veel samen wat mij bezighoudt en waarom ik meedoe in het bestuur van Altenatuur. Ik ben geboren op een boerderij in Loosduinen en daar de eerste 6 jaren opgegroeid.

Die boerderij stond vlak bij de duinen en de zee.

Daar komt mijn liefde voor de natuur duidelijk vandaan. In de steden Den Haag en Rotterdam, waar ik later woonde, miste ik vaak de rijkdom van de natuur. Wat een hoop beton en stenen, wat een herrie. Hier in Altena Biesbosch voel ik me weer helemaal thuis, door de weilanden en de strandjes langs de rivieren. De natuurlijke rijkdom is jammer genoeg voor een groot deel verdwenen door de ruilverkaveling en de schaalvergroting in de landbouw.

Een andere zorg is de klimaatverandering door de toename van CO2 die vooral veroorzaakt wordt door het gebruik van fossiele brandstoffen. Maar wat kun je nu het beste doen om dit stukje aarde nog langer vitaal en aantrekkelijk te houden voor zowel planten, dieren als mensen? Je kunt er zelf wat aan doen maar vaak bereik je meer als je het kunt delen met anderen. Dat zet meer zoden aan de dijk.

In het bestuur stelden we ons voor goede discussies met boeren, met bouwers, met woningcorporaties, met autobedrijven en met bewoners aan te gaan.

Maar wie zitten nou te wachten op een paar natuuren milieubeschermers? Daar wordt al snel een opgestoken vingertje gezien. Dat bracht ons op het idee van het Groene Geheim van Giessen. We laten juist de goede en mooie voorbeelden zien van mensen of organisaties die de natuur verrijken en die schone energie opwekken. Voor veel mensen is het onduidelijk wat er precies aan de hand is en wat ze er aan zouden kunnen doen. Biodiversiteit en duurzaamheid zijn complexe en nogal geheimzinnige begrippen. Bovendien weten veel mensen niet dat Fort Giessen bestaat en dat het voor Brabants Landschap een natuurontwikkelingsfort is. Ook een geheim dus. Zou het niet leuk zijn om een feestelijk natuurdag te organiseren op dat gesloten fort? Alle positieve krachten van Altena Biesbosch bij elkaar halen om dat aan een breder publiek te laten zien.

Niet alleen voor de mensen die al tientallen jaren bezig zijn met natuurbehoud maar juist ook voor kinderen en hun ouders waar nu de belangstelling ontstaat. Daarna zouden er veel beter gesprekken plaats kunnen gaan vinden om zaken ten goede te gaan veranderen. Ik verwacht zeker dat dit gaat gebeuren. Goed gebruik maken van gezond verstand en de wil tonen om de Aarde ook voor onze kinderen leefbaar te houden.

Het onderdeel schone energie gaan we op een soortgelijke manier op een zaterdag in oktober organiseren. Ook daar komen alle positieve krachten, alle werkbare nieuwe ideeĂŤn, alle goede voorbeelden aan bod. Dat kan leiden tot een fundamentele versnelling van het verminderen van de energiebehoefte en het installeren van schone energie opwekking. Iedereen die mee wil doen is van harte welkom, Fort Giessen is een prachtige plek om praktische initiatieven te laten groeien. â?€

9

Bestuurslid Len Bruining koninklijk onderscheiden Jaap van Diggelen

Op vrijdag 24 april verzamelde de Vogelwerkgroep rond 8.00 uur op de Tol te Sleeuwijk voor vertrek voor het jaarlijkse vogelweekend. Via de App, Sms of wat niet al bereikte hen een alarmerend bericht: er was een roerdomp gezien langs de oever van de gracht van Fort Giessen. Geen van de vogelaars wilde deze unieke kans om een roerdomp in ons eigen gebied te zien, voorbij laten gaan. Geen? Len Bruining had zo haar twijfels, ze meende dat er vast ook op de weekendbestemming het Bargerveen wel een roerdomp gespot kon worden. Toch voegde ze zich in de roerdompbeluste groep die (naar later bleek) meer wist.

Aangekomen op Fort Giessen liep de groep vogelaars omhoog naar de fortkazerne. Van bovenaf kon de gracht beter worden overzien, vond men. Na wat gedrentel, nog geen roerdomp gezien, was het toch eerst tijd voor een bakkie. De groep naar binnen en bij het zien van een volle clubruimte drong langzaam het besef bij Len door dat er geen roerdomp was maar een goudhaantje en dat zij dat zelf was. Bestuur, weidevogelaars, vertegenwoordigers van Brabants Landschap en vele anderen waren aanwezig en uit de naastgelegen ruimte stroomden familie en vrienden binnen en tenslotte burgemeerster Haasjes en gevolg.

De totaal verrraste, zeg maar overrompelde Len, nam plaats op een stoel in het midden van dit gezelschap. De burgemeester sprak haar toe, memoreerde haar grote inzet voor de vogelwerkgroep, de weidevogelbescherming die onder haar leiding sinds 1998 jaarlijks

10

groeit in aantallen vrijwilligers, deelnemende boeren en beschermde nesten.

Ook haar voorzitterschap van het smartlappenkoor bleef niet onvermeld. Al deze activiteiten waren in het Haagse niet onopgemerkt gebleven, reden waarom Zijne majesteit de koning haar op deze dag koninklijk onderscheidde. Len kreeg de versierselen opgespeld, inmiddels gehuld in een grote oranje wolk, die naar ze me gisteren mailde nu pas, na een week, langzaam begint op te lossen. Naast de totaal onverwachte onderscheiding was ze naar eigen zeggen nog het meest verbaasd dat de ruim veertig aanwezigen hiervan wisten, en zij dus niet, terwijl ze de meesten van hen de afgelopen weken nog had gezien. Iedereen feliciteerde Len met haar zeer verdiende decoratie, er was champagne en er waren broodjes voor iedereen. Een champagne-decoratie-ontbijt. Elly Walraven, samen met Adrie Romijn de organisator van deze happening, bracht een toast uit met lieve woorden voor Len. Na afloop vertrok de vogelwerkgroep richting Drente.

Arie van de Herik verwachtte dat Len door de consternatie weinig vogels zou zien dit weekend. Zo’n oranje wolk beneemt alle zicht.

Len, namens bestuur, vogelwerkgroep en alle weidevogelbeschermers nogmaals van harte gefeliciteerd! â?€ 11

Hommelles Herman van Krieken

10 12

In onze wilde tuin zet ik hoofdzakelijk planten waar bijen, hommels en vlinders baat bij hebben. Ons huis is omgeven door o.a. stokrozen, teunisbloemen en wilde marjolein. Vooral de stokrozen worden veelvuldig bezocht door hommels die volgens de Volkskrant uitvoerig worden beschreven in het boek 'Een verhaal met een angel'. Van de droeve lotgevallen van een goedmoedig volkje weet de Britse bioloog Dave Goulsen een vrolijk stemmend verhaal te maken. Leve de hommel! Goulsen doet al zijn hele professionele leven onderzoek naar hommels, maar strikt genomen begon hij daar al mee in zijn achtste levensjaar, toen hij zijn eerste mislukte experiment deed. Na een zware regenbui besloot hij een aantal doorweekte, versufte hommels te drogen op de warme plaat van het elektrische fornuis in de keuken van zijn ouderlijk huis.

De dieren verbrand-den. Een pijnlijke gebeurtenis, maar zo stelt Goulsen, ‘ik had tenminste geleerd dat er een bovengrens is aan de temperatuur waarbij hommels zich prettig voelen. Zoals we nog zullen zien, verklaart het waarom er zo weinig hommels in Spanje voorkomen’. Een verhaal met een angel zit vol met dergelijke anekdotes, maar onder-tussen deelt Goulsen wel zijn kennis over de hommel, de grote behaarde en wat goedmoedig overkomende variant van de bij, waarvan het zo wonderlijk is dat hij kan vliegen, gezien zijn grote lijf en relatief kleine vleugels. Dat kan omdat een vliegende hommel 12.000 keer fladdert per minuut, ongeveer als een motorfiets in de hoogste versnelling. Wel kost dat fladderen zoveel energie dat een hommel bijna

permanent moet eten om warm te blijven; een hommel met een volle maag heeft maar een minuut of veertig voordat hij omkomt van de honger. Dat komt in zekere zin goed uit, want juist die permanente zoektocht naar nectar en stuifmeel maken hommels en andere wilde bijen zo belangrijk als bestuiver van wilde bloemen, maar ook van peulvruchten en fruit, ons voedsel dus.

Het is een prachtig mechanisme, zoals Goulsen het beschrijft. Hoe bijensoorten ontstonden die zich specialiseerden in bepaalde planten, en hoe de eerste grote, behaarde bijen ten tonele verschenen, hommels dus, 30 tot 40 miljoen jaar geleden, in een tijdperk met koele temperaturen. En hoe er uiteindelijk 25.000 bijensoorten ontstonden en 250 hommelsoorten. Uit alles blijkt dat Dave Goulsen over een fenomenale kennis van hommels beschikt. En niet alleen van hommels, maar ook van de interactie tussen insectensoorten, bloemen en planten, en onze voedselgewassen. Die kennis etaleert hij in een lichtvoetige stijl en met een bijna aandoenlijke bevlogenheid. Een verhaal met een angel van Dave Goulsen is vertaald uit het Engels door Nico Groen en telt 317 pagina’s. Uitgegeven door Atlas Contact”.

Een ander interessant boek over bijen is De Bijen van Laline Paull dat 4 september 2014 in Nederland is verschenen. Het totalitaire regime in een bijenkolonie, waarbij de werksters in dienst staan van de koningin en zelf niet reproductief mogen zijn, heeft de Engelse schrijfster van Indiase afkomst Laline Paull geïnspireerd tot haar debuutroman 'De Bijen'.

De hoofdpersoon, Flora717, is een rebelse bij, tegen wil en dank. Ze brengt chaos in het rigide en ordelijke leven van het bijenvolk. De Bijen is een soort sprookje met suspense over het leven in een bijenkast, over de delicate verhoudingen in deze vrouwengemeenschap.

En passant laat Laline Paull zien welke echte gevaren bijenkolonies zoal bedreigen: ziektes, parasieten, voedselgebrek én ongehoorzaamheid.

Uitgegeven door Cargo, 336 pagina’s.

13

Als laatste wil ik graag 'Gasten in Bijenhotel' aanbevelen, een ode aan de eenzame bij en wesp, van Pieter van Breugel uit Veghel. De voormalige scheikundeleraar heeft op fort Giessen onvergetelijke lezingen gegeven over solitaire bijen. In het bijna 500 bladzijden dikke boek komen ongelooflijk veel soorten wespen en bijen voorbij. Ook legt van Breugel uit welke ongenode gasten afkomen op een bijenhotel. “Bij de bijensoorten die alleen (solitair) leven zijn alle vrouwtjes koninginnetjes”, aldus van Breugel in een hem typerende uitspraak. Niet in de laatste plaats beschrijft de auteur hoe iedereen zelf een bijenhotel kan bouwen. Hij wijst op materialen die daarvoor geschikt zijn en vertelt welke planten bijzondere gasten aantrekken. Gasten in Bijenhotels is te koop op natuurboek.nl en gratis te downloaden via bd.nl/oost. Tobe, ons taalvaardige kleinkind van ruim drie jaar, heb ik in de vorige zomer hommels laten zien in de prachtige bloemen van de stokrozen. Vol aandacht keek hij naar de hommels die van bloem naar bloem vlogen, helemaal wit van het stuifmeel. Het verschil tussen bijen en hommels mag ik hem op jonge leeftijd duidelijk maken; hommelles. ❀

Bewerking artikel Caspar Janssen in de Volkskrant van 23 augustus 2014 en artikel Brabants Dagblad 27 augustus 2014 over Gasten in Bijenhotels van Pieter van Breugel.

12 14

Notulen ledenvergadering 17 februari 2015 Johan Koekkoek (secretaris)

Aanwezig 42 leden Afmeldingen: Rob van de Ven, Jeanette Pollema en Jan de Peuter.

1. Opening door voorzitter Jaap van Diggelen Hij heet iedereen hartelijk welkom en spreekt zijn voldoening uit over de hoge opkomst. Als volleerd docent geeft hij nu de secretaris opdracht om het stickie in de computer te steken zodat hij zijn openingsthema: 'de rode lijstsoorten in het Land van Heusden en Altena', kan verduidelijken met een PowerPointpresentatie.

De gehele evolutionaire ontwikkelingslijn van het leven op aarde wordt voor onze regio op een rijtje gezet. Jaap verduidelijkt het onderscheid tussen verdwenen en uitgestorven. Bij verdwenen kan het zijn dat de soort elders buiten Nederland toch nog een plekje gevonden heeft. Zodra het predicaat zeer slecht op een soort geplakt wordt dan gaat het wereldwijd slecht.

Jaap laat een aantal soorten vanuit onze regio de revue passeren, zoals de Zwarte stern die alleen, en nu provinciebreed, nog voorkomt in de Wijkse waard. En zo passeren nog een aantal soorten , zoals Heikikker, Kamsalamander, Bittervoorn, maar ook Bruinblauwtje en het Groot dikkopje de revue.

15

Als voorbeeld van planten die behoorlijk in het nauw zitten noemt hij Krabbescheer dat nu nog in o.a. het Pompveld aanwezig is.

Een succesverhaal wordt ten berde gebracht als het over Libellen gaat. In de periode 1997-2011 is voor deze groep het predicaat bedreigd verdwenen.

Mooi is Jaaps gepassioneerde toon als hij de Rivierrombout ten tonele voert. In 1900 kreeg deze soort het label verdwenen, maar sinds 1995 komt hij weer op de monitoringslijstjes voor.

kaartje: Waarneming.nl

Hij sluit zijn inleiding af met de zin: Tussen 2005 en 2013 neemt de mate van bedreiging van soorten af. En hiervoor werkt Altenatuur.

2. Notulen ledenvergadering van 11 februari 2014. Gepubliceerd in Altenatuurtje 96.

Geen aan- en of opmerkingen. Zij worden vastgesteld.

3. Jaaroverzicht secretaris.

Aan de hand van een PowerPoint-presentatie worden de activiteiten van de ‘werk’groepen voor het voetlicht gebracht.

16

Hier nog een kort overzicht: a. Het Bestuur De Ruimtelijke ordening van Aalburg heeft dit jaar behoorlijk wat aandacht gekregen.

-­‐ De Vene in Veen bij de Veens Put. De verplaatsing van het voetbalveld uit de uiterwaard beoordeelden wij in eerste instantie positief. Voor het bouwen van 24 watergebonden woningen zijn we overstag gegaan maar voor het plaatsen van een grote horeca uitspanning in de uiterwaard stuit bij ons op principiële bezwaren en zullen daarvoor ook de bezwarenprocedure gaan voeren.

-­‐ Ook het verplaatsen van de boerderij van de familie Lankhaar uit Genderen roept de nodige zorgen op. Want zij willen zich gaan vestigen in het centrum van de zich herstellende populatie weidevogels aan de

-­‐

-­‐

b.

c.

Oude weidesteeg. Met de gemeente en de familie zijn we in gesprek.

Immers als de weidevogels profijt van de verplaatsing ondervinden wordt de basis van ons ruimtelijke ordeningsbezwaar wel erg mager.

MER inspraak notitie ingestuurd samen met de VMB uit Hank-Dussen.

Gevraagd om aandacht voor inpassing van duurzame energie mogelijkheden en aandacht voor ecologische verbindingen met de Biesbosch.

Ook stimulering van biodiversiteit middels aankleding van bermen.

Overleg met gemeenten over groenstructuur. Met Aalburg is het overleg gestart om enkele bermen het klepelbeheer te vervangen door natuurtechnisch hooibeheer. Bij klepelen blijft vegetatie, biomassa, achter in de bermen die daar zinloos verteert en zo geen bijdrage levert aan verbetering klimaat (CO2 uitstoot) en milieu (mineralenverlies richting oppervlaktewater).

Vogelwerkgroep - Uitje naar de Drentse A, ........... mooi landschap - Roofvogeltellingen 4x/jaar ..... eten bij Len of fort Bakkerskil - Reis naar Duitsland .................... kraanvogels spotten.

- 100 steenuilen kasten ............... schoonmaken en controleren.

- Inventarisatie patrijzen, ............ Struikwaard - 5 jarige inventarisatie .............. Atlas Sovon - 5 kilometer blok ......................... tellen.

- Koffie bij ...................................... einde in theetuin of kringloop.

Weidevogeltelling

(Toename van aantallen vogels wel plaatsen in het perspectief dat er ook steeds meer mensen mee gaan tellen.)

17

d. 't Altenatuurtje We bereiden ons voor op nummer 100. e. Plantenwerkgroep Het aantal deelnemers neemt toe.

De Wijde Alm is aan nauwkeurige monitoring onderworpen in 2014. f. Voornemen tot aankoop perceeltje agrarische grond, 2100 m2, voor natuurontwikkeling naast griend Bellemakers als compensatie voor het verlies aan natuur bij Altenahove in Almkerk. De vergadering stemt er in toe om middelen van de vereniging voor dit doel in te zetten. De benodigde middelen zullen zo’n € 1.200 bedragen. g. Beheer grienden - Afvoer derde stroom griendhout.

Eerste stroom: geldershout voor dijken slootoeverversterking. Tweede stroom: palen voor oeverversterking en derde stroom: hout voor houtgestookte cv-installatie.

- Subsidie aangevraagd in het kader van Natuur en Samenleving bij provincie Noord-Brabant voor de aanschaf van deze installatie voor het kringloopcentrum in Almkerk.

4. Financiën De nieuwe penningmeester, Margo Van Beem, ligt de jaarcijfers toe. Als ook, na enig gestoei met de beamer, de cijfers van de balans getoond zijn, is er gelegenheid voor vragen. Henk Kraai, Sytze de Boer en Rob Mulder discussiëren met de penningmeester over het risico van de voorgenomen uitleen van € 9.000 aan het Kringloopcentrum. Deze organisatie heeft al leningen van Altenatuur ter waarde van € 21.000. Wordt het risico nu toch niet erg groot indien het voortbestaan van de kringloop in het geding komt? De € 9.000 is nog niet concreet aan de orde, maar komt het moment daar dat dat wel moet, dan zal bij de beslissing om deze lening al dan niet toe te kennen, de inbreng van deze vergadering een rol spelen en zal het bestuur volgend jaar verantwoording van de genomen beslissing afleggen.

Voor de resultaten zie de tabellen Jaarrekening, Begroting en Balans 20142015 op de volgende bladzijde.

18

ALTENATUUR JAAROVERZICHT 2014 EN BEGROTING 2015 inkomsten Contributie Arch Ver inz Essent Kantine Rente Beheerssubs. Gem W,chem Brabants Lands inz weidevog Subsidie Min LNV Diversen Brab Landschap bijdr energie Forteducatie bijdrage energie Brab Landschap inz Nat werkd ANV/Prov weidevogels LNV Groen/blauwe diensten Diverse donaties teruggave DONG teruggave essent vergoedingen Brabants Landschap Saldo tekort TOTAAL uitgaven: Abonnementen hosting website + nieuwsbrief proplusaccount Altenatuurtje Bezorgen Altenatuurtje Kantoorkosten en porto Fort Essent + Dong Verenigingsavonden Bestuur Vogelwerkgroep Weidevogelgroep Griffierechten Verzekeringen Natuurgebieden Herinrichten fort Diversen Duurzame energie promotie Altenatuur Groen Geheim Giessen Saldo overschot TOTAAL

bergroting 2014

werkelijk 2014

begroting 2015

€ € € € € € € € € € € €

5.800 870 100 250 320 500 6.012 200 1.301 1.301 150 P.M. 200

€ € € € € € € € € € € € € € € € €

5.657 596 99 418 320 1.686 4.302 40 1.882 1.051 150 500 200 1.237 1.515 776 628

€ € € € € € € € € € € € €

5.800 500 101 500 320 4.302 200 700 400 150 500 200

€

17.004

€

21.057

€ €

1.832 15.505

200

€ € € € € € € € € € €

148 165 2.823 1.365 208 490 2.628 436 525 600 1.820

€ € € €

122 3.902 263 175

€ € € € € € € € € € € € € €

150 165 3.000 1.400 200 300 2.500 400 500 600 1.850 1.200 340 1.750

€ €

150 1.000

€

15.505

€ € € € € € € € € € € € € € € P.M.

€ €

2.200 1.500 400 300 3.500 400 600 600 1.500 300 125 2.000 1.500 250

1.629 17.004

€

320

€ €

5.067 21.057

ALTENATUUR BALANS PER 31 DECEMBER 2014 ASN ING EN KAS RABOBANK RABO REND REK DEBITEUREN KRINGLOOP LENING 1 KRINGLOOP LENING 2

Toename kapitaal:

2013 € 3.685,00 € 277,00 € 1.966,00 € 13.312,00 €

€ € € €

2014 3.749,00 1.892,00 403,00 9.086,00

7.640,00

€ 4.817,00 € 12.000,00

€ 26.880,00

€ 31.947,00

€

Reserve Natuurgebieden Kapitaal Altenatuur Voorziening verwarming Fort

2013 2014 € 19.058,00 € 19.058,00 € 5.322,00 € 10.389,00 € 2.500,00 € 2.500,00

€ 26.880,00

€ 31.947,00

5.067,00

Investeren in zonne-energie op het fort heeft dit jaar een positieve uitwerking op de balans!

We hebben afgelopen jaar behoorlijk wat teruggekregen van de energieleveranciers.

Toename van het kapitaal kunnen we toeschrijven aan de teruggaven van DONG en Essent.

De maandelijkse voorschotnota's werden hierdoor ook naar beneden bijgesteld.

Verder hebben naast de contributie van de leden ook verschillende donaties ontvangen van verschillende leden, waarvoor dank!

We hebben ook iets minder uitgegeven dan vooraf begroot.

19

5. Verslag kascontrolecommissie Kees Groeneveld en Hans Stierman hebben de boeken gecontroleerd en in orde bevonden. De afschriften van de uitgaven van Forteducatie worden door de penningmeester in de loop van de week aangeboden en zullen in de komende bestuursvergadering onderdeel vormen van de agenda. In de ledenvergadering van 2016 zal het bestuur verantwoording afleggen over de correctheid. De voorzitter dankt de kascontrolecommissie voor hun geleverde werk. De nieuwe commissie zal bestaan uit Hans Stierman en Hans Wijkniet.

6. Bestuursverkiezing Aftredend en herkiesbaar Pia Stierman, Herman van Krieken en Jaap van Diggelen. De herbenoeming vindt plaats bij acclamatie gevolgd door applaus.

6a. Groen Geheim van Giessen (toegevoegd) Goof van Vliet geeft een korte inleiding op deze activiteit.

Fort Giessen heeft een zekere status van geheimzinnigheid, vanwege de afgeslotenheid door de jaren heen. Er zijn nog steeds inwoners van bijvoorbeeld Giessen die nog nooit op het fort geweest zijn omdat dat tot ver na de Tweede wereldoorlog ten strengste verboden was.

Met dat uitgangspunt in het achterhoofd willen we een dag met activiteiten op het fort plannen samen met de andere natuurvereniging in de regio namelijk de VMB uit Hank-Dussen. Met een voorbereidingsgroep van zo’n 5 mensen zijn we de plannen aan het uitwerken.

20

We stellen ons het volgende voor: In de vroege ochtend vogel spotten met specialisten. Om half tien ontvangst van de scoutinggroep Loevestein. Om 10 uur de poorten open voor publiek.

Op het fort staan stands van gemeenten en waterschap met het thema ontstening van de tuin. Verder is er plaats ingeruimd voor stands van Altenatuur, VMB, Brabants Landschap, de ANV en de archeologische vereniging. Misschien dient er zich nog een kandidaat aan en ook daar maken we dan ruimte voor. Verder hopen we financiële middelen te verwerven voor een uitvoering van de Peter en de Wolf en de Tea mobile.

Forteducatie geeft in de voorafgaande week aan de brugklassen van het Altena College de jaarlijkse excursie met de thema’s Archeologie (Romeinse Tijd, schat zoeken met metaaldetector en met scherven een pot herstellen) dan rondleiding door het fort onder de titel de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Buiten krijgen leerlingen gelegenheid om met griendhout een vogelkijkscherm te vlechten. In het fort staat op 18 april ook de tentoonstelling Wereldoorlog Eén opgesteld en wordt er een exposé gegeven rond imkerij, maar ook kan men gebruik maken van een workshop tuininrichting. Op gezette tijden staan er rondleiding gepland over en door het fort. De scouting hoopt die dag te werken aan de vogelkijkhutten en zij zullen één of enkele katapulten bouwen om over de gracht te kunnen schieten. In de pauze is er voor medewerkers een lunch.

De officiële sluiting hopen we om vier uur te laten uitvoeren door regionale politieke vertegenwoordigers. Aan hen zal gevraagd worden kort onder woorden te brengen wat zij van deze activiteiten mee zullen nemen naar Den Bosch. Immers om als regio met natuur/milieu op de kaart te komen is kennis op de goede burelen van belang.

Daarna hopen we met alle deelnemers de dag samen af te sluiten. Met dien verstande dat er om half tien ’s avonds de telling van de nachtvlinders als sluitstuk nog volgt.

Plannen voor het najaar. Onder dezelfde titel, Groen Geheim van Giessen, maar dan met een klein evenement met als thema schone energie.

7. Rondvraag Geen vragen.

8. Pauze Met een hapje en een drankje.

9. Na de pauze De twee dvd’s: De Groesplaat en het Pompveld van Brabants Landschap worden getoond. Met warme belangstelling worden ze gevolgd en aan het einde volgt een applaus. Prachtige beelden uit ‘onze’ natuurgebieden.

10. Sluiting De voorzitter sluit de bijeenkomst. Velen maken nog gebruik van de mogelijkheid om nog even gezellig wat te nuttigen en nieuws uit te wisselen. Om elf uur is iedereen vertrokken. ❀

21

De trektocht van een dood vogeltje Linda van Zwet

Buiten wonen is heerlijk! De ruim-te en de natuur om me heen doen me goed en ik geniet van alle verrassingen die het dagelijks leven kleuren. En verrassingen zijn er bij ons op het erf zeker! Als je er oog voor hebt en er de aardigheid van inziet, kom je met regelmaat grote en kleine natuurlijke schatten tegen.

22

In het najaar, als alles wat kaler wordt, vind ik overal de eerder zo goed verborgen nestjes van de vogels in de tuin. Een heel assortiment aan vormen en concepten kom ik tegen, er is op de vogelnestenmarkt van alles te vinden! Zo zijn er de slordige bouwsels van de duiven, de mooie stevige kommen van de merels en lijsters en de fraai overdekte nestjes van de winterkoninkjes. In het riet vind ik weer andere heel fragiele nestjes van wie weet wat voor zangvogeltjes.

Een van de meest bijzondere nesten op het erf die ik eens bekeken heb, was toch zeker het nest van een sperwer. Na het broedseizoen kon ik mijn nieuwsgierigheid niet meer bedwingen en ben ik de boom ingeklommen waar de sperwers helemaal bovenin hun nest hadden gemaakt. Wat ik aantrof was behalve een schitterend uitzicht, een enorm knekelhof. Om preciezer te zijn, een plateau van aan elkaar gekleefde botjes van allerhande prooien waarmee de ouders hun jongen dat seizoen hadden gevoerd. Onder de boom was niets te vinden geweest, alles was netjes in het nest bewaard.

Ook kom ik op andere plekken dan je zou denken soms dieren tegen die zich normaal gesproken niet zo snel dichtbij tonen.

Mijn schoonmoeder die naast ons op het erf woont, riep ons enkele jaren geleden eens omdat er iets door het huis vloog. Wat we aantroffen was niet het verwachte vogeltje, maar een vleermuisje dat behendig al het hoge meubilair omzeilde en met zijn zenuwachtige vaart het gehele plafond van het huis bestreek.

Afgelopen jaar kwam ik ook weer een vleermuisje tegen toen ik wat stoelen op het terras verzette.

Blijkbaar was de kleine vriend niet op, maar onder de stoel gaan zitten.

Genieten is het ook wanneer er nijlganzen op het dak blijken te zitten en daar luidkeels hun onvrede over wat dan ook verkondigen of wanneer een hele buizerdfamilie hoog boven het erf naar elkaar roepend op hun thermiek zweeft.

Nu ben ik niet zo’n moeilijk mens wanneer het natuurschatten betreft, ik kan al blij gemaakt worden met een dooie mus. Maar het dode vogeltje dat ik afgelopen najaar vond, was geen mus. In een schuur onder een stellingkast vond ik tijdens het opruimen een rommelig skeletje van een vogel. Toen ik het oppakte en het eens goed bekeek in het licht, bleek het niet enkel een skelet te zijn, maar een hele mummie! De

23

vogel in kwestie was om wat voor reden ook onder die kast komen te liggen en was perfect gedroogd geraakt. De vorm en grootte waren duidelijk die van een merel en de mooi geconserveerde gele snavel verried zelfs nog het geslacht.

22 24

Blij als een kind met mijn vondst, heb ik deze een beetje schoongemaakt, netjes in een doosje gedaan en voor de zekerheid toch nog enige tijd in de vriezer gezet.

Ik herinnerde mij de tentoonstelling over mummies die Perry en ik vorig jaar in het Drents museum bezochten.

We zagen daar creaturen afkomstig van over de gehele wereld, bestaande uit botten, vel en haar.

Voornamelijk mensen, maar ook dieren en bijna allemaal door verschillende, vaak toevallige oorzaken gemummificeerd.

Van mijn moeder had ik toevallig een tijdje geleden het boekje ‘Mummies’ van Midas Dekkers gekregen. In de verzamelde verhalen daarin jubelt Midas over de bijzonderheid van mummies en natuurlijk ook over hun schoonheid.

Ik ben een fan van Midas en voelde me met de gevonden merel en het enthousiasme van Midas een bevoorrecht mens! Nadat ik de merel weer uit de vriezer had gehaald heb ik dan ook regelmatig naar de merel zitten kijken. Het huidje, strak over de botjes, de enkele achtergebleven veerpennen, de pootjes met nageltjes, tjonge wat zit zo’n diertje toch knap in elkaar.

Omdat ik mijn enthousiasme graag wilde delen, besloot ik de mummie mee te nemen naar de eerstvolgende vergadering van de vogelwerkgroep, dat leek mij het beste publiek. Enige twijfel over het enthousiasme daar had ik wel, immers, de meeste vogellaars zijn toch meer geĂŻnteresseerd in levende vogels dan in dode vogels, goed klaargemaakte dode vogels tijdens een maaltijd niet meegerekend.

Maar tot mijn verrassing vonden de meeste werkgroepleden de merel toch ook heel bijzonder en keek iedereen zijn ogen uit. Naast mijn schoenen van trots om mijn vondst verliet ik het fort aan het eind van die avond en bedacht me dat ik misschien toch iets met deze heel speciale merel moest doen.

In het boekje van Midas las ik over kattenmummies. De mooiste uit zichzelf gemummificeerde kat had Midas ooit in het natuurhistorisch museum van Maastricht gezien. En ik herinnerde me ons eigen bezoek aan het museum, inmiddels jaren geleden. Men heeft daar inderdaad een collectie natuurlijke dierenmummies, grotendeels afkomstig uit mergelgroeves. Ik trok een conclusie: Waar zou deze mooie merelmummie nu beter op zijn plaats zijn dan in een museum, waar hij gekoesterd en goed geconserveerd meer belangstelling zou krijgen dan bij ons op de schoorsteen!

Ik besloot het er op te wagen en zocht contact met het museum. Er ontstond een mailwisseling met de bioloog van het museum en hij liet me weten dat het museum zeker belangstelling had voor de merel!

Perry en ik besloten om van deze situatie een dagje Maastricht te maken om zo de mummie te kunnen overhandigen.

25 23

Zodoende togen wij op vrijdag 13 maart naar Maastricht. We arriveerden aan het begin van de middag bij het museum, alwaar we werden ontvangen door bioloog Paul Beuk en een stagiair. Uiteraard werd de merel door ons allen wederom uitgebreid bewonderd en geprezen, terwijl de bioloog vertelde dat aan de mummie goed te zien was dat allerlei ongedierte (tapijtkever en kleermot) de veren verorberd had. Nadat het schenkingsformulier was ingevuld werd er afscheid genomen en maakten we nog een rondje door het museum.

26

’s Middags maakten we aansluitend nog een wandeling bij Fort Sint Pieter (www.natuurmonumenten.nl/natuurgebied/sintpietersberg), nabij de mergelgroeves op steenworp afstand van het centrum van Maastricht. Toen we daar de oehoevallei bezochten en ook werkelijk de oehoe zagen zitten was ons humeur echt niet meer kapot te krijgen! Een geslaagd dagje Maastricht!

En kent u het verschijnsel dat als je eenmaal ergens op gaat letten, je het ineens overal ziet? Na de vondst van mijn mummie, werd er op de kringloop ook een mummie gevonden! Henk Kraaijkamp vond bij het snoeien van een leilinde een nest van een turkse tortel met daarin achtergebleven een jonge vogel die het niet had gered. Ook nu weer keurig ingedroogd vast in het duivennest, met zelfs nog meer veren er aan dan bij de merel. Ik kreeg het kunststukje mee van Henk, voorlopig staat het weer even in de vriezer. En dan?

We zullen zien.

Ik blijf genieten van de bijzonderheden die de natuur brengt en laat me verrassen door de natuurlijke schatten die mijn pad kruisen.

En mocht u ooit eens het natuurhistorisch museum te Maastricht bezoeken, kijk dan uit naar uw streekgenoot die het tot museumstuk heeft geschopt!

En dat voor een merel. â?€

27

Groesplaat

Landgoed Kraaiveld Fort Steurgat

Fort Altena

Fort a/d/ Bakkerskil

Uitwijkse v

Wijd Steurgat

Zaterdag 18 april lijkt al weer lang geleden. Het is een prachtige feestelijke natuurdag geworden. Met mooi weer en veel meer bezoekers dan we verwacht hadden. Tussen de 700 en de 1000 mensen. Niet alleen met de auto maar ook op de fiets. Het Fort Giessen bleek de aantallen mensen prima te kunnen herbergen. Zowel in het gebouw, op de verhoogdeboezem velden Kornsche als op de paden binnen en buiten de fortgracht. Het Almbos was makkelijk te belopen voor een rondleiding door Jos Schenkeveld van het Brabants Landschap en voor de ‘foodwalk’ van Ankie Stoop. Aan de laatste deden zeer veel mensen mee, samen met de scouting kookten De ze Appelschuur op ‘Kelly kettles’ soep van de gevonden kruiden.

Kasteel Dussen

26 28

Om 6 uur ’s morgens waren er al 15 enthousiaste vogelspotters op de been.

Het was inderdaad een oorverdovend vogelconcert. Door de grote kennis bij Ton Prinsen en Len Bruining van vogelgeluiden konden de anderen ook leren welke vogels in het concert hun liedjes floten. De vogels fluiten alleen als ze nog een nest moeten gaan vormen en beginnen pas als ze terug zijn uit meestal Afrika. Van begin maart tot begin mei is er van de geluiden te genieten. De Wielewaal komt als laatste aan.

veld

de Alm

Tussen 10 en 4 uur was het heel druk. Bij de stands van de deelnemende organisaties werd er veel informatie gegeven. De gemeenten en het waterschap lieten zien waarom je beter bloemen dan tegels in je tuin kunt hebben. Kinderen konden diertjes uit de gracht vissen en determineren met o.a. Jan van Haperen. Altenatuur, VMB en Brabants Landschap vertelden wat ze doen en hoe je als lid of beschermer mee kunt helpen. Wilde Weelde liet zien hoeveel water een boom gebruikt en hoeveel zuurstof hij levert. Groen en Co presenteerde haar groentepakketten uit de streek. In de tent van de Struikwaard Slot Rijswijk ANV lagen allerlei interessante folders. Bij de Tea-mobile stond voortdurend een rij mensen. Jack van Mildert kwam middels goede vraaggesprekken tot Wilhelminasluis vaak zeer bevredigende theemelanges van verse kruiden.

G

Fort Giessen

iessen

Meewerkende organisaties 18 april 2015 GGG Agrarische Natuur Vereniging Altena Biesbosch (ANV) Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging Archeologische vereniging Land van Heusden en Altena Boomgaard Theaterproducties Peter en de Wolf Brabants Landschap EHBO Foodwalk (Ankie Stoop) Gemeente Aalburg Gemeente Woudrichem Groente en Co Lumiere (Fotografie) Scouting Loevestein Stichting Liniebreed Ondernemen (SLO) Tea Mobile Groeikunstenaar Jack van Mildert Trio Vastgoed – levende muziek Verkeersregelaars VMB Natuur - en milieuvereniging Vrijwilligers Liniepad Waterschap Rivierenland Wilde Weelde

Wijksche waard

Pompveld

De dag wordt mede mogelijk gemaakt door donaties van:

De groepen van scouting Loevestein waren de hele dag druk met de natuur: vuurtjes stoken, wilgentenen vlechten en grote katapulten bouwen waarmee over de gracht geschoten kon worden. Hans van Tilborg rende zich rot met het verstoppen van muntjes en het uitdelen van de metaaldetectoren om ze op te sporen. Er werden verhalen verteld over de Nieuwe Hollandse Waterlinie door John Kollen en Jan de Peuter, over het fort en over de eerste wereldoorlog. Vanwege groot succes werd het muziekstuk van Peter en de Wolf zelfs nog een keer herhaald. In het fort was een mooie expositie over bijen van Joop de Vries en Johan de Bijl. Er was ook een expositie van natuurfoto’s van fotogroep Lumière. Meerdere fotografen van Lumière hebben de hele dag vastgelegd voor het nageslacht. Daar komt nog een keer een expositie van. Trio Vastgoed vrolijkte met accordeon, gitaar en contrabas de diverse activiteiten op.

27 29

Om 10 uur ’s avonds was er nog een keer een enthousiaste groep op het fort om nachtvlinders te tellen o.l.v. Ernst-Jan van Haaften. JammerGroesplaat genoeg waren er vanwege de koude slechts 3 vlinders. Het kon echter de pret niet drukken.

Landgoed Op deze dag werd ook het nieuwe – en enige – boekje over fort GiessenKraaiveld aangeboden aan de statenleden Roland van Vugt en Hermen Vreugdenhil (zie collage rechts). Het is geschreven door Kees van Maastrigt. De Fort Steurgatwaren enthousiast over de dag. Zij willen de jarenlange statenleden Fort Altena queeste van het uitbaggeren van de fortgracht aankaarten bij de provincie. Andere bestuurders van de gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem kregen het boekje ook aangeboden door Hans Schep Uitwijkse v a/d/ Bakkerskil (Brabants Land-schap). Fort Het was tijdens de dag te koop voor € 5,-.

(Belangstellenden kunnen het via Altenatuur of de Archeologische Vereniging aanschaffen).

Een heel mooi cadeau ontvingen we een dag van te voren van de provincie Noord-Brabant. Een prachtige kaart (zie achtergrond) van Altena Biesbosch met alle natuurgebieden, ecologische verbindingszones en de natura 2000 gebieden. Een kaart die ons kan helpen om de natuur Steurgat minder versnipperd en daardoor duurzamer te maken.

Al met al een prachtdag voor de natuur door de medewerking van allerlei positieve krachten uit ons gebied. Veel namen zijn genaamd. De volgende mogen zeker niet ontbreken: Jan van Haaften, Pia en Hans Stierman, Coby en Jaap van Diggelen, Margo van Beem, Jeanette Pollema, Rinus Punt, Henk van Diest, Lies Kersten, Lilly van den Ende, de begeleiders van de scouting, Jaap Vonk en andere verkeersregelaars, de medewerkers van de gemeenten Woudrichem en Aalburg.

Ongetwijfeld Kornsche boezem vergeet ik iemand, bij voorbaat mijn verontschuldigingen.

De gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem betaalden gaven elk een donatie van €250,- en het Streeknetwerk Biesbosch €750,- .

Altenatuur en VMB namen de rest voor hun rekening. De gemeente De marktkramen, Appelschuur Woudrichem verleende de vergunning en leverde gratis vuilnisbakken, dranghekken en vlaggenmasten. De lokale media hebben Kasteel Dussen prachtig verslag gedaan van alle activiteiten.

Als er voor het tweede deel van Het Groene Geheim van Giessen op 24 oktober weer net zoveel positieve krachten willen meewerken wordt het weer een schitterende dag!

28 30

Goof van Vliet, mede namens Johan Koekkoek, Len Bruining, Bert van Seters, Joop de Vries en Margo van Beem. ❀

Wijd

Slot Rijswijk

Struikwaard Wilhelminasluis

veld Fort Giessen

de Alm

Wijksche waard Pompveld

29 31

Tweede leven voor een verrekijker Len Bruining

Twee jaar geleden hadden we de landelijke pers te gast op ons Fort Giessen in het kader van het jaar van de Patrijs. Toen ik de boel aan het opruimen was stuitte ik op een weliswaar oude, maar zeer bruikbare Zeiss verrekijker 10x40. Wat moest ik ermee? Iedereen was al weg. Thuis stuurde ik een mail naar een aantal redacties, maar er kwam geen reactie. Het ding belandde in het dashboardkastje van mijn auto en deed zo nu en dan dienst als ik met een collega-vogelaar vogels aan het spotten was.

Lang hoefde ik niet na te denken toen ik het berichtje van Madeleine Postma van de Groningse werkgroep Grauwe Kiekendief las, waarin ze een oproep deed voor een verrekijker voor de samenwerkingspartner Albert Dély Faye in Senegal. Ben Koks en zijn collega Almut Schlaich reizen in de wintermaanden de grauwe kieken achterna, waar ze onderzoek doen naar de leefwijze van deze zeer gracieuze roofvogels. Een verrekijker voor hun Afrikaanse collega zou zeer welkom zijn in de continuïteit van de onderzoeken.

Ik maakte een foto van de kijker en stuurde die per ommegaande naar Madeleine, die heel blij was met de snelle reactie. Twee weken geleden ontving ik foto’s van de overhandiging van de kijker aan Albert. Ik ben blij dat de verrekijker weer een bestemming heeft en weet zeker dat het apparaat een belangrijke bijdrage zal leveren aan het zinvolle werk dat de Werkgroep in de Sahel - landen verricht. Alsof het zo moest zijn.

30 32

Kijk ook op www.werkgroepgrauwekiekendief.nl

1

ag in a

PROGRAMMA ZOMER/NAJAAR 2015

d de n p mi

Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen.

Let ook op de website voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl.

Noteer de data vast in uw agenda!

Vrijdag 11 September: Nationale Nachtvlindernacht op Fort Giessen Altenatuur doet dit jaar voor de tiende keer mee aan de Nationale NachtvlinderNacht (NNN), die landelijk voor de elfde maal plaatsvindt. Door jaarlijks op het Fort te tellen hebben we inmiddels een Witte tijger aardig beeld van wat hier voorkomt aan nachtvlinders. Al meer dan 200 soorten staan op de lijst!

Komt u meekijken welke prachtige soorten nachtvlinders er deze keer op het laken vallen? We beginnen om 21.00 uur. Afhankelijk van het succes, dat weer samenhangt met het weer, gaan we door tot middernacht. U kunt de hele avond/nacht meedoen of een uurtje langskomen op deze gezellige happening.

De vlinders worden in het fortgebouw gedetermineerd en geadministreerd en vervolgens weer losgelaten.

Zaterdag 12 september: Openstelling Fort Giessen op Open Monumentendag Evenals voorgaande jaren zal ook dit jaar Fort Giessen op Monumentendag opengesteld worden voor publiek. Het landelijk thema voor Open Monumentendag 2015 luidt: Kunst en Ambacht. Al jaren gebruiken Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur en de Archeologische Vereniging Fort Giessen als verenigingsgebouw. Beide verenigingen stellen u in de gelegenheid om op Monumentendag het Fortgebouw en het omliggende natuurterrein te komen bekijken. U kunt zelf rondlopen of meedoen aan groeps-rondleidingen.

U bent welkom op het Fort van 10.00 – 16.00 uur.

33

foto's van: Ankie 34 Stoop Goof van Vliet Rob Mulder

G G

roene eheim iessen

G

35

Zaterdag 24 oktober: Groene Geheim van Giessen II: Schone energie.

Aansluitend op de succesvolle Groene Geheim van Giessendag op 18 april over Schoone Natuur, presenteert Altenatuur deel II van het GGG over Schone Energie.

Deze dag staat in het teken van duurzaamheid bij gebruik en opwekking van energie. In de fortruimten zijn stands, workshops en demonstraties van gebruik van duurzame energie in o.a. wonen, werken en vervoer. Houd de website altenatuur.nl, Twitter en Facebook in de gaten voor vervolg informatie.

De dag vindt uiteraard plaats op Fort Giessen tussen 10.00 uur en 16.00 uur.

4

ag in a

d de n p mi

Zaterdag 7 november: Altenatuur actief op de Landelijke Natuurwerkdag!

Ook dit jaar doet Altenatuur weer mee aan de Nationale Natuurwerkdag. De locatie is nog niet bekend. Informatie hierover is vanaf augustus beschikbaar op de landelijke site www.natuurwerkdag.nl (zoek onder provincie NoordBrabant de locatie in het LvHenA) waar u zich tevens kunt aanmelden. Ook kunt u de Altenatuursite in de gaten houden en u vanaf augustus aanmelden via E-mail digge082@planet.nl. Na aanmelding ontvangt u nader bericht. De natuurwerkdag vormt de start van het werkseizoen van de Beheercommissie.

We hopen dan met een grote groep een flinke oppervlakte aan houtopstanden terug te zetten. Doet u ook mee?

Het verdere najaarsprogramma en de agenda voor de werkochtenden van de beheer- commissie worden gepubliceerd in het oktober-nummer van het Altenatuurtje 36

Voor

jou!

Jan van Haaften

Hallo jongens en meisjes, Deze keer staat niet een dier in het middelpunt. Nee, ik heb gekozen voor een aantal kleine waterdiertjes. Het is lente en op en in het water zie je al volop leven. Schrijvertjes draaien hun rondjes op het water en het bootsmannetje komt iedere keer even naar boven om adem te halen.

Hieronder zie je nog een heel oude schoolplaat. Vroeger was er nog geen film of schooltelevisie waar je in mooie beelden het leven in de sloot kon bekijken.

De leerlingen kregen deze mooie platen te zien!

37

bladzijde heb ik e d n e lg o v e d Op waterdiertjes n a v s e tj a la p t a ook w getekend. Van de geelg erande waterke ver zijn alle klein waterbewoners e bang. Hij rooft en plundert alle eet wat hem le s en kker lijkt. Af en toe komt hij na boven om luch ar t te ‘happen’. O p zo’n moment je hem even zie kun n. Hij is zo’n 4 cm groot

Het bootsmannetje is een kleiner insect, 2 cm. Zodra er iets kleins beweegt in of op het water dan schiet hij er op af.

Zo komt hij aan zijn ‘kostje’.

Onder water kan hij zich goed vasthouden aan of verstoppen tussen de waterplanten.

38

Bloedzuigers maken zich vast aan hun prooi met hun kopzuignap. Aan de achterkant zit er ook één om zich vast te houden. Ze maken met hun scherpe tanden een gaatje in het slachtoffer en zuigen er zo bloed uit. Ze pakken niet alleen kleine diertjes, maar ook gerust een vis of een watervogel. Ze kunnen wel meer dan 20 cm lang worden!

rnslakken Jonge posthoo n de algen leven vooral va n. Met op waterplante d schrapen hun ruwe mon Net als ze er die vanaf. unnen ze huisjesslakken k en in hun zich terugtrekk slak ziet dat ‘huisje’. Bij deze een oude huisje er uit als kan wel 3,5 posthoorn. Die ze wat cm worden. Als orden ruimen ouder zijn gew ieren op. ze ook dode d

39

De schaatsenrijder komt alleen op schoon water voor. Als het water vuil is kan hij er niet op rijden, dan zakt hij door het ‘ijs’. Hij zou net zo goed waterroeier kunnen heten want als je goed kijkt roeit hij met sommige poten. Maar hij kan ook hard lopen of duiken of zelfs vliegen! Daarom kan hij in de winter ver van het bevroren water overwinteren!

Met zijn lengte van ruim 1 cm een handig beestje dus! O ja, ze eten vooral kleine vliegjes en muggen en moeten opletten voor kikkers en visjes.

40

De kleine kevertjes die je misschien wel eens op het water hebt gezien zijn schrijvertjes. Ruim een halve cm groot. Ze leven van kleine insecten die in het water zijn gevallen. Bij gevaar duiken ze onder water. Ze hebben alles goed in de gaten omdat ze 4 ogen hebben. Met 2 kijken ze boven het water en met 2 kunnen ze onder water kijken.

enen vallen Waterschorpio nge buis op door hun la ijf. Daar aan het achterl ee hoor. steken ze niet m em door als Ze halen er ad n boven ze hem net eve en. Steken het water houd et puntige doen ze met h zuigen ze snuitje. Daarna Ze worden een prooi leeg. groot. ongeveer 2 cm

Het driedoornig e stekelbaarsje dankt zijn naam stekels op z’n ru aan de 3 g. Deze visjes v an 4 cm leven watervlooien, m van uggenlarven en z.. Mannetjes kri paartijd een vu jgen in de urrode buik. To t de eitjes uit zi mannetje er vo jn zorgt het or. �

41

Bijzondere waarnemingen Jaap van Diggelen

Op de site Waarneming.nl stuit ik op de volgende bijzondere waarneming. Er wordt een Witoogeend gemeld op de locatie ‘Blindeninstituut Grave’. Bij het lezen hiervan gaan m’n gedachten met me op de loop. Ik zie een eend dobberen met een opaque, ‘blind’ oog op een plas voor het instituut. Het witte oog van de eend verbindt zich in mijn geest met het wit van het oog van een blinde. Als nieuwsgierig kind meende ik dit te zien vanaf de zijkant spiedend achter de donkere bril die de ‘blinde man’ uit mijn jeugd altijd droeg. Een mysterieus melkachtig wit dat ik me waarschijnlijk meer herinner van foto’s of TV later in mijn leven, dan van de blik achter die beschermende bril.

36 42

Alleen al het afgelopen jaar werd de Witoogeend honderden malen gemeld op de locatie Blindeninstituut Grave. De Witoogeend is een vrij onopvallende bruin-zwarte eendensoort die voorkomt in ‘kleine, vegetatie- en voedselrijke vijvers’ meldt mijn vogelgids. Op het plaatje valt het lichte oog op in de chocoladebruine kop. De tekst vermeldt, zo kort dat ik er in eerste instantie overheen lees: ‘iris wit’. En dat is precies wat het geval is, het witte oog is absoluut niet ‘blind’ want er zit een zwarte pupil in de witte iris. Het is dus meer mijn beeldende fantasie die me meeneemt dan wat ook aan exacte waarneming. De Witoogeend is een superzeldzame broedvogel in ons land met 1-3 broedgevallen per jaar. Ook een niet broedend exemplaar is zeldzaam, jaarlijks worden er maar enkele tientallen in heel het land gezien.

Ik denk nog wat na over andere mogelijke zeldzame waarnemingen op bijzondere plaatsen zoals een Soldaatje (orchidee) op het terrein van de GeneraalMajoor de Ruyter van Steveninck kazerne te Oirschot. Of een Monniksgier die landt op de Abdij van Berne in Heeswijk. Wat te denken van een Renvogel op renbaan Duindigt bij Wassenaar? Of een Kwartel bij een doveninstituut. Of van een Nijlgans op de Maas, een Kerkuil op een Moskee, een Strontvlieg op een appeltaart, een Grote burgemeester (vogel) in een klein dorp of een Laatvlieger (vleermuis) in de ochtendschemering? Nog gekker: een Atlasvink op een GPS-apparaat, een Fluiter op een voetbalveld, een Lammergier in een shoarmatent, een Boomklever op een stickervel, een Ringmus in een juwelierszaak of een Relmuis in een ME-busje.

Met erg veel geluk kun je ook dieren of planten samen aantreffen. Een Zwaardvis die opzwemt met een Degenkrab. Een Dwergmuis onder de Reuzenbalsemien. Een Schaamluis op een Haarmuts (mos). Een Kleermot op een Grote

mantelmeeuw, een Zadelrob op een Zeepaardje, een Appeltak (nachtvlinder) in een Perenboom, een Hoofdluis op een Kaalkopje (paddenstoel) etc. etc. etc. Ik word gek: met alleen al in Nederland meer dan 30.000 soorten is er geen einde aan de woord-soort-associaties....

Tijdens het schrijven van dit stukje realiseer ik me pas dat ik recent het blindeninstituut te Grave heb bezocht met een vriendin die daar werkt. Pas nu vallen me de schellen van de ogen. Haar werkgever Visio is het in Grave en omgeving bekende blindeninstituut! Vreemd dat mijn associatief vermogen me toen zo in de steek liet, anders had ik misschien de Witoogeend als nieuwe soort kunnen scoren. Een week daarvoor was hij er nog gezien volgens Waarneming.nl. Duidelijk een gemiste kans. Wie is hier nu blind? â?€

43

De andere reptielen van Frankrijk (deel 2)

eptielen in het Land van Heusden en Altena André van den Berg

act 10 jaar geleden, op 4 september 2004 ontdekte ik een schildpad in de gracht van Fort Giess schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat Vanwege de leuke reacties mijn ervaringen metin de loop van de geschiedenis in aagteken is nodig want wie zal ooit wetenop wat er aan reptieligs in ‘Altenatuurtje’ nr. 98 wil ik ook graagmeldingen van welke diersoo ze streek heeftschild-padden geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde andere in voorkomende reptielensoorten an ook in onze de omgeving, ligtFrankrijk ergens rond 1950. Er moet maar toevallig iemand in de eeuwen toelichten.

Er valt over deze soortgroep heel wat te aarvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, om daar nu n vertellen, isdus ik me beperken tot de ervaringen eet van te hebben.Toch hetzal voorstelbaar dat ooit Ringslangen(nu nog steeds inheems in gebeurtenissen die me het meest(tot zijnin bijgebleven of inheems) in ons gebied hebben engebieden) en de Europese moerasschildpad de 19e eeuw in mijngladde dagboeken staan eleefd. Voor adders, slangen of vermeld. hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig en te weinig andig. et ‘eerste Hagedissen reptiel’ waar ik 10 jaar geleden over schreef uitgezet exemplaar van een zalmwas naareen waarde te kunnen schatten dersoort Alle uit dein groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). ons land voorkomende (daarover later). zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: hagedissen komen ook in Frankrijk Lopende op een parallelweg langs de e roodwangschildpad Trachemys scriptahagedis, elegans Rijn stuitten we op een hoog zandvoor, dit zijn:-levend barende e geelwangschildpad Trachemys scripta troostii plateau waarop een enorme steen lag. zandhagedis,- muurhagedis en hazele geelbuikschildpad - Trachemys scripta Hieronder leek een hagedis weg te worm. Deze laatste is eenscripta slangachtig et zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaakschieten. in dode Omdat rivierarmen, stadsvijvers dier dat tot de hagedissen gerekend ik zeker wilde zijn of om wordt.stilstaande Daarnaastwateren komen in Frankrijk welke soort Meestal het ging zonnend kantelde op ik de stinggrachten, dus, worden aangetroffen. een stuk drijfho nog een een omgevallen paar kleine,boom plaatselijk steen,inwat lukte.

Dezijn moeite een tak van die vanaf de oever hetmaar waternet reikt.

Het schuwe beesten voorkomende voorindie ik voor niets want er die kwam eestal floepen ze alweersoorten het water voordat jij zewas hebtniet ontdekt.

Vogelaars, meteen hun kijker he buitenafspeuren beschouwing laten. Twee mooi op mannetje zandhagedis te ateroppervlak naarzal eenden, stuiten bij toeval een zonnende schildpad in hun grote hun hagedissen: de smaragdhagedis voorschijn.

Nadat we niet het dier hadden eeldveld. Door kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest te verstoren. en de parelhagedis aandode de maasarm bekeken liet ik Wijksche hem een meter of tien gelopen zondag, 7 septemberkomen zag ikwel in de in de Waard opnieuw een orde. verderop weer los.

Daarna werd de xemplaar wegduiken vanaf een drijvende wortelstok van een gele plomp of waterlelie waarop hij Verder nog in Frankrijk voorzichtig weer terug gekanteld, of een at te zonnen.

Ik had te de weinig tijd om te bepalen of steen het om een roodwang, een geelwang voorkomende gekko’s en een skink. maar…van in een flitsenige zag ik dat de fraaiein het Lan eelbuik ging. Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen deze reptielensoort hagedis er op het laatste moment weer op an Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd De zandhagedis (Lacerta agillis) aarneming.nl.

We kwamen de zandhagedis tegen in open structuurrijke plekken in bossen, p onderstaand kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn bijvoorbeeld in de Limousin maar ook aargenomen. langs rivieren als de Aigues en langs de Rijn in de Elzas. aartje wordt nog nageleverd

Het was 1995 en we waren naar de ood- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS Elzas en het Zwarte Woud getogen om exico.

Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel 44 eventuele voortplantingshabitats van de ders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen oeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn z

chreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat agteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in e streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort n ook in onze ligtikergens rond 1950. moetopmaar in de onderomgeving, schoot! Daar twijfelde aan de Er ook opentoevallig plaatseniemand in bossen en eeuwen goede afloop heb ikover steen weer terug arvoor geschreven hebben slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, om daar nu no bosranden en in heide of pijpenstro om er zeker van te zijn dat vennen. (nu Zijnnog voorkeur uit in et van tegekanteld hebben.Toch is het voorstelbaar dat ooit langs de Ringslang steedsgaat inheems e hij nog leefde.

Maar dat was niet zo, hij waar hij hebben ngebieden) en de Europese moerasschildpad (tot naar in de vochtige 19 eeuwterreindelen, inheems) in ons gebied wasadders, dood. Het was een van de vaak te deelt met de adder. eefd. Voor gladde slangen of hagedissenzijn lijkthabitat onze streek vochtig, venig en te weinig onbedoelde ongelukken die ik maakte Dergelijke habitats troffen we dig. tijdens m’n omgang met de natuur over waarschreef bijvoorbeeld in deexemplaar Sologne, van een ‘eerste reptiel’ waar ik 10 jaar geleden was een aan uitgezet ik veel van heb geleerd.

Daarom vertel waarin natte kwelrijke bossen ersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). ik nu aan anderen voorkomen. ijn drie ondersoorten die indat onstijdens land een worden gezien: inventarisatie van dieren, bij het roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans kantelen van allerlei objecten zoals geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii De muurhagedis (Podarcis muralis) zwaar hout en stenen, de dieren weg te geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta nemen en pas na het terug kantelen zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of dichtbij dezelfde plek onder dekking tinggrachten, wateren dus, worden terug stilstaande te zetten. Onder dekking omdat aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfhou een tak van een omgevallen boom vanaf ze anders van de stress alledie kanten op de oever in het water reikt. Het zijn schuwe beesten, estal floepen ze alweer het water in voordat vliegen. Ze vinden zo zelf gemakkelijkjij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met hun kijker het eroppervlak afspeuren naarOp eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad in hun de juiste plek terug. druk belopen eldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende trajecten, bijvoorbeeld in Zuid-Limburg, afstand om het beest niet te verstoren. elopen zondag, zag ik in malen de dode maasarm in de Wijksche Waard opnieuw een heb ik in 7hetseptember verleden meerdere emplaar dieren wegduiken drijvende gepletvanaf ondereen stenen aange-wortelstok van een gele plomp of waterlelie waarop hij te zonnen.

Ik had te weinig tijd om troffen. Allemaal onbedoeldete bepalen of het om een roodwang, een geelwang of een elbuik ging.

Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoort in het Land ongelukken.

In Nederland komt de muurhagedis Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd op alleen voor in en rond Maastricht.

In arneming.nl.

Levendbarende hagedis (Zootoca het verleden hebben acties van Bert vivipara) Kruintjes (Ravon) er voor gezorgd dat Deze kleine hagedis kun je soms in voor lettersierschildpadden Nederland behouden zijn onderstaand kaartje is te zien dat er in totaal opde 10soort plaatsen minimale habitats aantreffen, bijvoorbleef. Dit door middel van een argenomen. beeld op een oude onbehandelde tijdelijke bijkweek in terraria en door eiken paal in een afrastering maar verbetering van de habitats, die artje wordt nog nageleverd tijdens de restauratie van oude vestingwerken (Hoge od- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voorFronten) in grote speciaal delen van de VS geschikt zijn gemaakt (o.a. xico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium-door of vijverdier. Veel vanMet steen voor ers kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hunmiddel kinderen. hetboringen) opgroeien vandeze de kinderen dieren.

De soort schijnt zich nu weer eien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze wat uit te breiden. ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte van In Frankrijk is de muurhagedis naar dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere mijn mening de meest voorkomende tgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het reptielensoort. En zoals je dat vaker kende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat ziet wanneer een soort qua populatie- 45 . Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg ig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je ple je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat aagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoor n ook in onze omgeving, ligt ergens ronden1950. Er Langres moet maar toevalligWe iemand deeen eeuwen omvang ‘uit z’n voegen groeit aangeland. liepeninop arvoor geschreven slangen, hagedissen of schildpadden ons kleinschalig gebied, om daar nu n overloopt,‘hebben lijkt ookover de muurhagedis in landweggetje in een infraai vaakismet mindere met(nu weiden, bosseninheems en allerlei eet van te Frankrijk hebben.Toch het kwalitatief voorstelbaar dat ooit landschap de Ringslang nog steeds in e habitats nemen en is ’overhoeken’ totdat we bijineen engebieden) en degenoegen Europese te moerasschildpad (tot in de 19 eeuw inheems) onsoude gebied hebben daarom aan te treffen op niet kwamen. leefd. Voor adders, gladde slangen of hagedissenverlaten lijkt onzeboerderij streek teterecht vochtig, venig en te weinig verwachte plaatsen.

Langs een pad lagen daar twee half ndig. roestige dieexemplaar ooit eens opvan de een t ‘eerste reptiel’ waar ik 10 jaar geleden over schreef was golfplaten een uitgezet Hazelworm (Anguis fragilis) oude schuur hadden gelegen, ja… daar dersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta).

De hazelworm wordt door de moest ik natuurlijk even onder kijken. zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: wetenschap als een pootloze hagedis Voorzichtig werden de golfplaten roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans gezien maar- lijkt het meest op een geelwangschildpad Trachemys scripta troostii opgetild en…ik kon m’n ogen niet slang. In Nederland wordt hij vooral in geloven…hele trossen hazelwormen geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta het oosten en zuiden van ons land lagen daar in groepjes bijeen. Totaal t zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of aangetroffen in kalkgraslanden, stinggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfho bosranden, heidevelden, spoorbanen een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schuwe beesten, enz. Zijn voorkeur gaat uit naar eestal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met hun kijker het structuurrijke vochtige plaatsen en een ateroppervlak afspeuren eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad in hun strooisellaag ofnaar andere plek waarin eldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende opwarming mogelijk is. In Frankrijk is afstand om het beest niet te verstoren. gelopen zondag, zag ik ininde dode maasarm in de Wijksche Waard opnieuw een dat ook 7zo,september je kunt hem daar vrijwel emplaar wegduiken vanaf een drijvende van een gele plomp of waterlelie waarop hij het hele land aantreffen, zelfs inwortelstok de t te zonnen.

Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang of een randen van het agrarisch gebied. elbuik ging. Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoort in het Lan n Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd op aarneming.nl. geschatte aantal zo’n 40 tot 50 stuks in alle leeftijdsfasen: juvenielen maar ook dieren lettersierschildpadden van 35 à 40 cm. Om zezijn p onderstaand kaartje is te zien dat er in totaal op enkele 10 plaatsen rustig te houden heb ik er geen aargenomen. opgepakt. Het was een cadeautje en heb er ook nooit meer zoveel bijeen artje wordt nog nageleverd gezien!

Tegenwoordig od- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komenworden voor ingolfplaatjes grote delen van de VS regelmatig tijdens inventarisatieen exico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquariumof vijverdier.

Veel Een tic van ons (Ina en André) is wel het veldonderzoek gebruikt. ders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen van eenvan source de oeien ookopzoeken de schildpadjes hun oftewel aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn z bron van rivieren en beken. Zo deden Smaragdhagedis (Lacerta bilineata) k ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte va we dat al bij de Seine, de Loire, de Zeker een van de mooiste en grootste dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere Marne enz. hagedissen van Frankrijk is de jtgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het Om ook eens te zien waar de Maas smaragdhagedis en de naam zegt het nkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal za ontspringt waren we op het Plateau de al, het is een juweel om te zien.

46 n. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg tig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je p et je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

chreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat agteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in e streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort ook in onze omgeving, ligt ergens rondis1950. moet maar de in eeuwen van toevallig gemaakt,iemand de mensinhad Behalve in het uiterste noorden hij in Er gebruik arvoor geschreven hebben slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, ecologische zin een zichtbare rol om daar nu no heel Frankrijk aan over te treffen in zeer et van teuiteenlopende hebben.Toch ismilieus het voorstelbaar dat ooit gespeeld de Ringslang (nu nog (al wordt dit steeds meestalinheems niet zo in zoals: duinen, e gezien). langs rotsen,moerasschildpad bermen en ngebieden) enrivieren, de Europese (tot in de 19 eeuw inheems) in ons gebied hebben bosschages. eefd. Voor adders, gladde slangen of hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig en te weinig Parelhagedis (Lacerta lepida) Ze zijn snel en vangen van alles, ook dig.

De parelhagedis is metexemplaar een lengtevan vaneen hagedissen ‘eerste reptiel’ waarhoren ik 10daar jaar bij. geleden over schreef was een uitgezet maximaalscripta).

60 cm de grootste hagedis ersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys van Europa.

We waren in de (voor)Alpen aangeland ijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: en kwamen een camping op rijden. roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans Het is een fors dier met een zwaar De camping was leeg maar dat overgeelwangschildpad - Trachemys scripta troostii gebouwde bek. Van een volwassen komt ons (tot ons genoegen) wel vaker. dood gereden dier kon ik de bek eens geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta bekijken, deze bleek toen zo’n We draaiden de auto met caravan in vaaknader zijn uitgesproken water/moerasbeesten die in dode rivierarmen, stadsvijvers of 55 mm. lang en 50 mm. breed te een strategische hoek zodat we het inggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfhou meten! landschap goed konden overzien. Het een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schuwe beesten, Zijn areaal bestrijkt de Franse gras was mooi kort gemaaid en bij de estal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met hun kijker het zuidkust, de Cevennes en het stukje laatste draai zag ik een muurhagedis eroppervlak afspeuren naar eenden, stuiten bij toeval op eenkust zonnende schildpad De in hun Atlantische onder Bordeaux. voor ons uitschieten die waarschijnlijk ldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. parelhagedis, de naam zegt het al op deze plek aan het mieren eten was. elopen zondag, 7 september zag ik in de dode maasarm in de Wijksche Waard een weer, is schitterend getekend enopnieuw het Voor dat de auto tot stilstand kwam mplaar wegduiken vanafsmaragdgroene een drijvende wortelstok vanteeen gele plomp herkennen aan of dewaterlelie fraaie waarop hij schoot een grote pijl uit best te zonnen.

Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang en de of een de maairand richting muurhagedis. Nog blauwe balletjes op de flanken lbuik ging. geworden naar het voorkomen reptielensoort in het Land blauwevan keeldeze van enige het mannetje. voorNieuwsgierig we de deur hadden geopend Heusdenvluchtte en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd en warm op de smaragd groene pijl met de Je kunt ze aantreffen in open arneming.nl. terrein: duinen, open bos, struikgewas, muurhagedis in z’n bek de maairand verwilderde olijf of wijngaard, langs weer in. en ruige stenige zijn onderstaand kaartje is te zien totaal op beek/rivieroevers 10 plaatsen lettersierschildpadden In enkele seconden had dat zich er eeninklein hellingen. maar natuurlijk drama voltrokken. Wij argenomen. hadden de prooi onbedoeld opgejaagd, Eens kwam ik er toevallig een tegen in de nog smaragdhagedis artje wordt nageleverd had er doeltreffend de Cevennes toen ik achter een bijzondere vlinder aan zat op een doodlopend padvoor langsinde rotsen.

Opvan de VS d- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen grote delen zijn achterste poten staande liet hij xico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel sissendMet geluid waarmee hij kinderen ers kopen de lieve kleine roodwangetjes voor huneen kinderen. het horen opgroeien van de duidelijk aangaf dat hij niets met me eien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze tetot maken te wilde hebben. ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door wel 30 cm. Dat is ook Gelukkig vaak de grootte van glipte hij snel langs me heen, want in dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere het nauw gebracht schijnen ze tot de grage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het aanval over te gaan. kende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat Een andere keer trof ik er een aan in 47 Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg ig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je ple je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat aagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoo an ook in onze omgeving, ligt ergens rond 1950. Er moet maar toevallig iemand in de eeuwen aarvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, om daar nu n eet van te hebben.Toch is het voorstelbaar dat ooit de Ringslang (nu nog steeds inheems in engebieden) en de Europese moerasschildpad (tot in de 19e eeuw inheems) in ons gebied hebben eleefd. Voor adders, gladde slangen of hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig en te weinig ndig. et ‘eerste reptiel’ waar ik 10 jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar van een dersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: e roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans e geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii e geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta et zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of stinggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfho een tak van omgevallen boom die vanaf de oever in het uren water reikt. eeneen afgedankte verroeste graafEen aantal later wasHet er zijn weerschuwe beesten eestal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt.

Vogelaars, die met hun machine. Telkens wanneer ik in de spektakel en vloog een parelhagedis alskijker he ateroppervlak eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad buurtafspeuren kwam wasnaar hij daarin te vinden. een dolle achter een jonge rat aan in diehun eeldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren.

De fraaiste ontmoetingen had ik wel hij ook nog te pakken kreeg en daarna gelopen zondag, 7 september ik in camde dode maasarm in de Wijksche Waard opnieuw een vanaf een unieke plekzag op een uit het gezichtsveld verdween! xemplaar wegduiken vanaf aan een drijvende een gele plomp of ping die grensde een klein wortelstokDevan bruine rat had hier eenwaterlelie ongewoon waarop hij t te zonnen.

Ik had bos te weinig om te bepalen het om eenop roodwang, geelwang natuurlijk en eentijd droogbeek (beek of nest, hoog een dikke een tak van een of een waarin normaal alleen wat kwelwater wintereik, het reptielensoort wel een rat in het Lan eelbuik ging.

Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen vanmaar dezewas enige vroeg me tot af…Het kon ook van op n Heusdenstroomt). en Altena, keek ik thuis de waarnemingen doorikdie op heden zijn een ingevoerd de forse geelhalsbosmuizen zijn geweest aarneming.nl.

We stonden in een stille hoek onder een die s ’nachts aan de laurierzaden wintereik vanwaar er goed was opknaagden boven onze caravan en zijn p onderstaand kaartje is te zien dat uitzicht er in totaal 10 plaatsen lettersierschildpadden op het Mediterrane bos en de omgeving waarvan we soms wakker werden. Daar aargenomen. terwijl ik zelf in de dekking kon blijven. ben ik niet achter gekomen, maar wel Metnog de nageleverd kijker het bos en de beek kregen we een beetje zicht op wat zo’n aartje wordt afzoekend naar met name slangen parelhagedis aan kan en hoe snel zijn hoorde ik op een gegeven moment wat aanval kan zijn. ood- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS geritsel… exico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel Schimmig kwam een forse parelhagedis Gekko’s en skink ders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen uit de struiken te voorschijn om zich Langs de Franse zuidkust en op de oeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn z even later beter te laten zien met een Middellandse zee eilanden komen 3 ok ongeveer volwassen. tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte va lange staart dieDaarna uit z’n groeien bek hing.zeOfnog de door soorten gekko’s voor: de muurgekko, e dieren die in het veld worden aangetroffen.

De aanvankelijke veranderen in grotere staart van een hagedis of van een slang de Europese lieverdjes tjitjak en de ijtgrage?)was alleseters, kinderen kijken niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het kon ik niet zien want hij er verdween bladvingergekko.

De eerste 2 zijn nkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen.

Er komt een moment dat ze dit helemaal za redelijk algemeen en te spotten op 48 snel in de kruidlaag. n. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg stig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je p et je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

chreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat agteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in e streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort dag eentoevallig rol. Blijf voortdurend muren, huizen, rotsen en soms in 1950. Er de n ook in onze omgeving, ligt ergens rond moet maar iemand in de een eeuwen paar meter voor je uitkijken en om daar nu no palmbomen.

Ooit vond ik een teer arvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, van tjitjaksdat ooit luisteren. et van tegezelschap hebben.Toch is 2 hetjuveniele voorstelbaar de Ringslang (nu nog steeds inheems in je eeninheems) hagedis inomons degebied een hebben (3 cm) in een palmblad. ngebieden) en de Europese moerasschildpad (tot Wanneer in de 19e eeuw of andere reden moet vangen is De bladvingergekko komt zeldzaam eefd. Voor adders, gladde slangen of hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venighet en te weinig belangrijk de staart te ontzien omdat voor, voornamelijk op de eilanden dig. deze gemakkelijk af breekt. Het is dewaar Franseik zuidkust name Ilesschreef ‘eerste voor reptiel’ 10 jaar (met geleden over was een uitgezet exemplaar van een voor deze dieren een belangrijke d’Hyères). dersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). manier om aan predatoren te Van de skinken komt in Frankrijk ijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: ontkomen. De staart groeit weer aan alleen de gestreepte hazelskink voor. roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans maar zal altijd kleiner blijven. Soms Waarschijnlijk is de trefkans het geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii ontwikkelt zich een dubbele staart (zie grootst in het gebied in en rond de geelbuikschildpad - Trachemys Camarque, Alpilles en descripta Crau. scripta foto onder van een muurgekko). Deze zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaakbijzonderheid in dode rivierarmen, stadsvijvers of heb ik ook bij tinggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen.

Meestal zonnend op een stuk drijfhou salamanders en vissen aan getroffen.

Tot slot: een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt.

Het zijn kun je beesten, Voor het spotten van hagedissen is het Om hagedissen te fotograferenschuwe estal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt.

Vogelaars, die met ze het best zo laag mogelijk bena-hun kijker het van belang een gebied of route te teroppervlak bij toeval eenopzonnende schildpad deren.opDus je buik liggend zijninzehun kiezenafspeuren waar ooknaar veeleenden, prooien stuiten voor de eldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. het minst schuw en is succes verzekerd. soort te vinden zijn. Een route langs elopen zondag, 7 september zag ik plekken in de dode allerlei warme structuurrijke of maasarm in de Wijksche Waard opnieuw een eeneen volgend komt het emplaar overgang-situaties wegduiken vanaf een wortelstokIn van gele ‘Altenatuurtje’ plomp of waterlelie waarop hij in ofdrijvende bij bosranden, laatste (deel 3) van de reptielen aan heiden, muren enz. met voldoende zon te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang of een bod, namelijk: ‘Deenige slangen van invalNieuwsgierig levert het meeste op. Hierbij elbuik ging. geworden naar het voorkomen van deze reptielensoort in het Land Frankrijk’. ❀ speelt ook de tijd van het jaar en van Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd op arneming.nl.

onderstaand kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn argenomen.

artje wordt nog nageleverd

od- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS xico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel ders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen eien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte van dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere tgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het kende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat 49 . Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg ig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je ple je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

IJsvogels Herman van Krieken

50

Tijdens het schoonmaken van de oeverzwaluwen wand in het najaar van 2014, in de Struikwaard bij Andel, constateerden we dat er vier gaten mogelijk door ijsvogels gebruikt waren om in te broeden. We vroegen ons af hoeveel paartjes er gebroed hebben in de wand? Een artikel in de Volkskrant gaf wat meer duidelijkheid. ‘Het mannetje zoekt in het broedseizoen het territorium uit en gaat zitten roepen. Als er een vrouwtje op af komt, dan krijgt ze visjes. Het mannetje maakt zich dan lang, zodat zijn borst goed te zien is. Daarna gaat hij weer een nieuw visje vangen. Als het vrouwtje het mannetje heeft goedgekeurd, maakt hij een gaatje in een wand of in een wortelkluit, de beoogde broedplek. Het vrouwtje helpt daarna mee. Ze maken een gangetje van ongeveer 80 centimeter diep, net als de oeverzwaluwen. Als ze de gang aan het graven zijn, kunnen ze niet omdraaien, dus komen ze er achteruit lopend weer uit. Aan het einde van de gang maken ze een nestkamer. Als die klaar is, kunnen ze wel omdraaien.

Dan komen ze met de kop naar voren naar buiten. Vervolgens gaan ze broeden, drie weken. Als de jongen er zijn, zitten ze in een kringetje bij elkaar. Het jong dat voor de nestgang zit krijgt eten en schuift dan door.

Intussen maakt het mannetje alweer een nieuwe nestgang, voor een tweede legsel. Als het mannetje de jongen nog aan het voeren is, zit het vrouwtje alweer op de eieren in de tweede nestkamer. Ik denk daarom dat er in 2014 twee paartjes ijsvogels hebben gebroed in onze oeverzwaluwenwand.

De jongen blijven nog een dag of drie in de buurt en worden dan nog gevoerd. Daarna worden ze weggejaagd. Intussen leren ze vissen. Het is sowieso prachtig om te zien hoe ijsvogels dat doen. Meestal vanaf een tak, steil naar beneden, met de snavel als een dolk in het water. Soms vliegen ze ook op, bidden een beetje in de lucht en duiken dan naar beneden. Dan nemen ze het visje mee naar een tak. Kleine visjes knijpen ze dood, maar als

het een grote vis is, schuiven ze hem in de snavel een beetje naar rechts en links en slaan hem in twee, drie klappen dood op de tak. Je ziet jonge ijsvogels soms oefenen met een takje in hun snavel, waarmee ze gaan meppen. Een ijsvogel hoor je meestal eerder dan je hem ziet. De naam ijsvogel is overigens misleidend. IJs is juist de grootste vijand van de ijsvogel.

Er zijn twee verklaringen voor die naam. Vroeger had je de grootste kans om een ijsvogel te zien in de winter, nabij een wak in het ijs, op zoek naar vis. De naam kan ook een verbastering zijn van het Duitse Eisesvogel, waarbij je moet denken aan de kleur van staal. Het is hoe dan ook een slechte naam.

Het Engelse kingfisher is veel leuker en adequater. Want je ziet het al aan zijn dolkvormige snavel: hij is gemaakt om vissen te pakken. Ook wordt door de vorm het druk verschil geminimaliseerd als hij in het water duikt. De snavel heeft Japanse ingenieurs zelfs geïnspireerd bij het ontwerpen van de neus voor de hoge snelheidstrein Shinkansen. IJsvogels hebben geprofiteerd van de zachtere winters vanaf eind jaren negentig. In het record jaar 2008 waren er zeker duizend paar. Maar één koude winter, zoals in 2009, kan alles weer tenietdoen. Toch gaat het beter. Ook omdat het water schoner wordt en beekjes worden hersteld.’

Al vele jaren broeden ijsvogels in de oeverzwaluwenwand in de Struikwaard.

Tussen de broedende oeverzwaluwen voelen ze zich blijkbaar prima thuis.

Zowel eind maart 2014, bij het openen van de afgesloten gaten, als eind september bij het schoonmaken van de nesten, zat er een ijsvogel op één van de stokken die we als laatste van onze werkzaamheden geplaatst hadden aan de zijkanten van de wand. Op zaterdag 28 maart 2015 zaten er zelfs twee ijsvogels op de stok aan de rechter kant van de oeverzwaluwenwand.

Vanaf de dijk konden we deze kleurrijke vogels goed bewonderen met onze verrekijkers en telescopen, alsof ze ons wilden bedanken voor onze noeste arbeid. ❀ Bewerking artikel De IJsvogel Volkskrant 24 januari 2015 met extra info van het internet.

51

De charme van het groeien en natuurbeheer Johan Koekkoek

52

De treurhazelaar bloeit met minieme paarse bloemetjes. De kers laat z’n knoppen iets zwellen.

In de Kringloop wordt de paas-expositie weer ingericht. Takken van hazelaar, berk en kers zouden de uitstraling van expositie sterk in positieve richting bevorderen. Zo werd mij door medewerksters meegedeeld. Dus heb ik de treurhazelaar in de tuin een kopje kleiner gemaakt en met een snoeitang op steel heb ik kersen- en berkentakken gesnoeid en alle takken keurig op de kringloop afgeleverd. Na die taak ben ik voldaan huiswaarts gekeerd.

Wat lokt nu dat positieve voorjaarsgevoel uit. Is dat de zonnestand, immers de dagen lengen lekker. Zijn dat die kleine paarse bloemetjes van de hazelaar of vormen de gezwollen kersenknoppen de hoofdoorzaak van dat lekkere voorjaarsgevoel? Wat nu precies de oorzaak is weet ik niet maar wel dat ik een aantal gelukkige momenten beleefd heb.

Dat prettige gevoel, dat, in mijn geval, (natuur) planten oproepen, is toch ten dele maar aan het voorjaar gebonden. Ik merkte dat op de lezing van ErnstJan van Haaften van 26 maart 2015. Hij behandelde voor een zaal van zo’n 40 liefhebbers de planten van het Pompveld en de Groesplaat.

Als er in zijn verhaal bepaalde namen en/of plaatjes langs kwamen dan ontdekte ik dat de ene plant een aha gevoel teweeg bracht terwijl er ook colonnes langskwamen waarvan ik dacht moet ik die kennen? Bij veel plaatjes kon ik wel een begin van een naam oproepen maar het gevoel bleef koud, zullen we maar zeggen. Bij anderen kon het plaatje niet lang genoeg voor blijven staan.

Van dat laatste noem ik er een paar. Krabbenscheer; Een plant die vroeger veel in onze sloten voorkwam. En bij vroeger bedoel ik van voor de ruilverkaveling in de zestiger jaren van de vorige eeuw. In de literatuur wordt gewag gemaakt van het nut van deze plant voor de binding van

stikstof. De plant werd dan ook voor dit doel uit de sloot gehaald en over de akker uitgespreid. Het blijkt een kwetsbare plant te zijn, maar die de met zorg beheerde sloten snel vol wil doen groeien. En toen Ernst-Jan een volle sloot in het Pompveld toonde was ik geheel verrukt. De kunst is, zo gaan dan mijn gedachten al heel snel, om die sloot niet dicht te laten groeien maar zorgvuldig, gefaseerd, de oude planten met een kraan eruit te halen. Het jaar daarop kan dan de aangroei weer beginnen en kunnen we, in ieder geval ik, van de wasdom genieten.

Voor de Grote boterbloem geldt ongeveer hetzelfde verhaal. Maar deze is nog veel zeldzamer. Zorgvuldigheid in het beheer, vraagt misschien bij deze plant wel GPS sturing. De standplaats van de plant invoeren en de kraan uitrusten met de noodzakelijke zogenaamde aansturingsmodule.

De Egelboterbloem die voor het Pompveld niet genoemd werd, maar wel even de revue passeerde omdat hij zeldzaam is en slechts op drie plaatsen in onze regio gesignaleerd is. Eén daarvan is in de griend aan de Emmikhovenseweg. Ik heb daar al eerder over geschreven. En de bloei van de terrein winnende pol wekt bij mij vreugde op.

Tijdens het verhaal over de Groesplaat blijkt dat het positieve prettige gevoel aan de natte kant, dus aan de oever van de meestroomgeul vaker de boventoon voert dan aan de zanderige kant van de rivierduinen. Ik vind de Kruisdistel, het Kruipend stalkruid, maar ook Muurpeper in volle bloei prachtig maar het roept dat zwellende gevoel niet op.

In mijn tuin heb ik nu zo’n 40 jaar geleden ook een natte natuurstrook gecreëerd. Enkele soorten boeien mij daar elk jaar bij het tot wasdom komen bijzonder zoals de Dotter de Gele lis, de Zwanenbloem maar ook sinds een tiental jaren de beide soorten van het Goudveil. Ik plaats ook elk jaar behoorlijk wat tulpen in mijn zogenaamde border. Het verschil in beleving bij het aanschouwen van tulpen en Goudveil is bij mij opmerkelijk.

De beleving van de groeispurt van de zogenaamde ‘natte’ planten brengt mij ook naar het beheer. Beheren van Krabbenscheer, Grote boterbloem, Riet en 53

Gele lis is essentieel voor het in stand houden van de soort. Juist door dat beheer heeft bij mij de aanwasbeleving, zeg maar dat zwelgevoel, de kans zich te manifesteren. In de moderne tijd waar beheer met grote machines plaatsvindt is computersturing misschien toch ook gewenst. Het moet mogelijk zijn om bepaalde groeiplaatsen via GPS-besturing de nodige bescherming te geven. Zo zou bijvoorbeeld de Grote boterbloem in het Pompveld in zo’n computerprogramma opgenomen moeten worden.

Op dit moment ben ik in discussie met Waterschap Rivierenland over het beheer van mijn natte natuurstrook door mijn tuin. Het blijkt dat er sloot getekend is op de legger van het waterschap. Met het gevolg dat deze het reguliere beheer moet ondergaan en wel dat van een zogenoemde B-watergang. En dat wil weer zeggen dat ik voor 1 december het riet, de resten van de Gele lis en nog enkele zeggesoorten een kopje kleiner gemaakt moet hebben. Reeds meer dan 30 jaar onderhoud ik mijn natuursloot, onze vijver, als natuur. Laat riet de winter over staan, maai de resten van de zegges pas in het voorjaar. En nu komt het: sinds enkele jaren ontvang ik een aanmaning om vooral toch voor 1 december de sloot op te ruimen. Hierover heb ik met de dienstdoende ambtenaar mevr.

Nussij van het Waterschap gebeld en gemaild. Mijn stelling: De vijver is 40 jaar oud. De eerste 35 jaar hebben jullie nooit enige aanmerkingen op mijn beheer uitgeoefend. Als U vindt dat mijn sloot een B-watergang in uw legger moet zijn dan moet U mij daar schriftelijk van op de hoogte stellen en kan ik bezwaar maken. Dat zal ik dus nu gaan doen. Want ik krijg een boete van € 250 als ik dit jaar de sloot niet voor 1 december gemaaid heb. Geen prettig gevoel.

Nog een nabrander. Sinds vier jaar zit er elk voorjaar een vrouwtje en een mannetje Wilde eend op de rand van mijn bewuste sloot.

Nu observeer ik het stelletje al een paar weken. Ze vinden een hoopje slootmaaisel prettig om op te zitten.

Aanstalten maken voor een serieus nest kan ik nog steeds niet waarnemen. Ik ga nu voor de stelling: het is een bejaarden koppel, zij zijn trouw aan elkaar maar broeden is over. ❀ 54

Struikwaard revisited: a la recherche du temp perdu Jaap van Diggelen

11 maart 2015 Hoog water geweest, o.a. grondelputten van eenden, water inmiddels wel enkele decimeters lager.

Schaal brug: 90 cm + NAP Zonnig helder weer, bijna geen wind.

15:00 – 16:10 uur, rondgelopen.

Het is Rome

Woensdag 11 maart, over een week hoop ik in te zijn maar nu parkeer ik op de dijk bij de Struikwaard. Beiden, Rome en de Struikwaard hebben hun eigen schoonheid, maar voor nu ben ik hier gelukkig. Het voorjaar zit er aan te komen en ik ga m’n vertrouwde rondje maken. Sinds het ontstaan van dit nieuwe stukje natuur in 1995 bezocht ik het jaarlijks meer dan tien keer omdat ik de ontwikkeling van de biodiversiteit nauwkeurig wilde volgen. Vanaf 2006 kwam hier een beetje de klad in en uit aantekeningen en via waarneming.nl leid ik af dat ik er sindsdien slechts 3 of 4 maal per jaar doorheen struin. De verslagen van mijn rondes, nu inmiddels al twintig jaar, beginnen met een samenvatting van weer, water-stand en datum/tijd zoals hierboven weergegeven.

Ik loop het fietspad op dat over de dijk loopt. Door de aanleg van deze nieuwe dijk in 1995 is buitendijks het 15 hectare grote natuurontwikkelingsgebied De Struikwaard ontstaan. Aanvankelijk wilde het waterschap de dijk pal aan de rivier leggen maar in een bezwarenronde werd met Altenatuur als compromis het huidige tracé vastgesteld: de nieuwe dijk loopt meer dan 100 meter land-

55

56 50

inwaarts, parallel aan de rivier, waarbij een moerassig buitendijks terrein overschiet met daarin twee forse plassen. Vanaf de dijk zie ik de gele bloemhoofdjes van het Klein hoefblad beneden in het natuurgebied, ook dit jaar zijn ze weer als eerste in bloei. Als ik ter hoogte van het open stuk kom, ga ik naar beneden, stap over het raster en loop richting eerste plas. Een aantal Krakeenden vliegt op. Het land is doorweekt, zompig van het hoge water dat recent is weggezakt. Zo’n tien meter voor de waterlijn liggen een aantal kratertjes van circa 1 meter doorsnee in de zandige bodem. Ik ken ze nog van jaren geleden. Mijn theorie is dat grondeleenden of misschien ganzen, als het water hier enkele decimeters hoog staat, wilde graaf- en slobberbewegingen maken op zoek naar wortels van gras e.d. waardoor deze putjes ontstaan.

Kennelijk opereren ze al rondjesdraaiend op een vaste positie.

Ik volg de glibberige oever, een fuut op het water zwemt gewoon door, minder schichtig dan de eenden.

Futen zie je zo zelden vliegen dat het altijd weer wennen is. Kunnen ze dat ook, denk je dan. Natuurlijk, want noordelijke futensoorten (Roodhalsfuut en Kuifduiker) overwinteren langs onze kust, en ze zwemmen heus niet van Scandinavië naar hier. Gracieus om te zien is het niet bepaald, zo’n vliegende fuut. Verderop stuit ik op een wilgje dat is omgeknaagd door een bever, onmiskenbaar. Ik loop de kade op naar de knuppelbrug die het smalle water tussen de beide plassen overspant. Op de brug bloeit, heel

klein, al de Vroegeling, een wit plantje behorende tot de Kruisbloemenfamilie.

Net over de brug is een forse wilg omgeknaagd door een Bever, de spaanders die eraf geknaagd zijn liggen er nog, maar zijn niet helder wit meer. Het moet dus al even geleden zijn. Later hoor ik van beheerder Bart Pรถrtzgen dat hij eind januari weer volop verse beversporen heeft aangetroffen in het gebied. Van 2002 tot eind 2004 bewoonden de Bevers een burcht die ze botweg aan het eind van het knuppelbruggetje hadden gebouwd, half in het talud van het bruggenhoofd.

Vanaf 2005 werd het ze kennelijk toch te druk, al die wandelaars over het dak van hun behuizing, en bouwden ze aan het eind van het wilgenbos, over de brug links, een nieuwe burcht.

In januari 2009 werd een dode bever gevonden toen er een forse laag ijs op de plassen lag. Daarna werd het stil, geen vraatsporen meer, een vervallen burcht en geen waarnemingen. Het zou fantastisch zijn als de Bever nu weer permanent terug is!

Door een gigantische wildernis van bramen probeer ik de vroegere burcht te bereiken. Kijken of daar aanwijzingen zijn voor recent gebruik. Het lukt niet: ik loop vast in een jungle van omgevallen stammen en bramen en bovendien kan ik de grote stukken water in dit lage stuk van het gebied ook met veel omlopen niet vermijden.

Ik worstel mezelf door het bos en herinner me dat ik hier ergens met onze dochter Rozanne toen ze nog klein was op een avond planten heb geinventariseerd. De vegetatie

57

52 58

begon zich pas net te ontwikkelen, de wilgen van het bos waarin ik nu sta waren nog zaailingen van een meter hoog.

Enthousiast zette ik een aantal plotjes uit om de vegetatieontwikkeling te volgen. Twee jaar hield ik het vol. Die avond, juli 97, mocht Rozanne mee naar de Struikwaard. Ik noemde de plantennamen en zij was secretaresse. Dat valt niet mee als je acht en een half jaar oud bent, zeker niet als je moeilijke plantennamen moet noteren. Ondanks geduldig spellen door mij kwamen er verrassende namen op papier (zie plaatje): roodzenggras moet natuurlijk Rood zwenkgras zijn en de kleine lisdoter lijkt me iets van een Kleine lisdodde maar wat te denken van duimenriet? Ik denk dat ik destijds Duinriet heb bedoeld. Niet slecht geschreven voor een 8-jarige en verschrijvingen hebben vooral te maken met een slechte uitspraak door mij. Ik weet nog dat Rozanne meermalen vroeg hoe laat het was want dan zou ze toch wel naar bed moeten dacht ze, gehoorzaam kind. Ik zei dat het wel meeviel met de tijd, ik was immers blij met haar schrijfwerk. De herinnering aan die avond maakt me wat melancholiek. Waar blijft de tijd?

Terug op het pad loop ik door en kom op de oude zomerdijk. Aan de afdrukken van wandelschoenen en hondenpoten in de zachte klei te zien wordt het rondje Struikwaard vooral gelopen door hondenbezitters. Ik wijk van het pad af

om de Oeverzwaluwwand te inspecteren maar ook hier houdt hoog water me tegen. Een Blauwe reiger en een Grote zilverreiger vliegen op. Terug weer naar de kade dan maar. Er vliegt een Aalscholver over en een Winterkoning duikt weg in de rietruigte. Op de rivier is het rustig met wat eenden en ook hier futen. Ik ruik de weëe lucht van getoaste soja. Het met stoom verhitten van soja (toasten) is een proces dat bij de silo’s in Munnikenland aan de overkant van de rivier plaats vindt. Zou het genetisch gemodificeerde soja zijn? Dat is dacht ik, nog steeds verboden in de Nederlandse voedingsketen, maar de wegen van Monsanto zijn duister.

Voorbij de oude griend die hier al ver voor 1995 lag, ga ik rechts omlaag de kade af naar de grote paddenpoel. Er zwemmen twee meerkoeten maar verder is het er erg rustig. Ik speur met m’n kijker de dode lisdoddestengels af, op zoek naar de Bruine winterjuffer die ik ooit eens hier vond.

Helaas vergeefs.

Even later hoor ik vaag een Tjiftjaf zijn bekende Tie-Ta tweeklank roepen. TJIFTJAF? Dat is de eerste dit jaar. Hij klinkt wat schor en zwakjes. Net gearriveerd van een lange reis uit Afrika en nog niet op krachten vermoed ik, maar roepen zal ie. Ik volg de teen van de winterdijk. Hoog tegen de blauwe lucht zie ik een roofvogel. Een compact beest die z’n vleugels samentrekt en in een lange vlucht naar beneden glijdt. Als hij lager komt realiseer ik me pas hoe lang zijn glijvlucht is op het moment dat hij een eind verderop tussen de toppen van de bomen over de afsluitdijk uit zicht verdwijnt.

Gedrag, gedrongen vorm en de lichte buik wijzen op een Slechtvalk.

Aangekomen bij het klaphek aan de voet van de dijk, ongeveer midden in het gebied, tuur ik met de kijker de oeverzwaluwwand af. Drie gaten in de muur zijn niet

59

54 60

afgedopt door de Vogelwerkgroepleden. Vaag herinner ik me dat Herman van Krieken het hier over had: drie gaten waren in gebruik bij de IJsvogel en daar was geen dop op gedaan. De broedgang van een IJsvogel is niet te missen door de penetrante vislucht die eruit meurt. Alle andere gaten worden jaarlijks in september schoongemaakt, van nieuw zand voorzien en afgesloten met een dop zodat bij hoog water het zand niet wegspoelt. Het jaarlijks terugkerend ritueel van ‘ontdoppen’ kan nog wel wachten tot eind maart: voorlopig is er nog geen Oeverzwaluw te zien.

Uit het niets komt laagvliegend een donkere roofvogel voorbij. Hij glijdt over het knuppelbrugje en volgt het wateroppervlak, tot aan een meerkoet die krijsend alarm slaat. Nergens voor nodig die angst, want de meerkoet is echt een maatje te groot voor deze rover. De Meerkoet gepasseerd, verdwijnt hij in het wilgenbos. Duidelijk een sperwer, ik meen een mannetje.

Ik loop over kort gegraasd gras waar de bloempjes van de Madelief als sneeuwvlokjes overheen zijn gestrooid, zo lijkt het. De bloemsteeltjes zijn zo kort omdat er is niets om bovenuit te hoeven steken.

Opnieuw ga ik over het bruggetje en dan naar rechts, het pad buitenom volgend. Ik steek dan na zo’n honderd meter het bos in om de plas weer te bereiken. Het is luchtig bos met open plekken en de bomen varieren: abelen, populieren, berken zelfs hier en daar een eik maar het zijn toch vooral wilgen, heel veel wilgen.

Bovenin hoor ik meesachtige geluiden: Kool- en Pimpelmees.

Ik bereik de stoere bank die Brabants Landschap heeft geplaatst en ga even zitten om de plas te overzien. Een roepende Buizerd komt van rechts aanvliegen, een Gaai komt door de bosrand.

Ik hoor staartmezen aan de overkant van het water maar kan ze niet ontdekken. Na lang turen zie ik wat bewegen in de ondergroei. In de kijker zie ik een licht meesje met lange staart: bingo. Ik sta op en loop door. Een klein stukje verder opnieuw Staartmezen maar nu vlakbij in de bomen. Ik ben nu weer bijna vooraan in het gebied, op het zandige stuk waar zomers uitbundig de Muurpeper bloeit.

Terugkerend naar het toegangshek, hoor ik een bekend putterachtig liedje maar het klinkt zo mooi, zou het toch iets bijzonders zijn? Na even zoeken vind ik bovenin een boom inderdaad Putters. Voor ik de auto weer instap zie ik ineens een slanke vogel in een boomtop: het blijkt een Torenvalk te zijn. Dit is de vierde roofvogelsoort die ik binnen een uur tijd zie in een gebied van 15 ha. Het gaat uitstekend met de roofvogels in ons land!!

Het voorjaar zit er niet alleen aan te komen maar is eigenlijk al begonnen met volop zon en een aangename temperatuur. De overwegend dode vegetatie en kale takken zullen snel tot leven komen. Na de winterse doodsheid is er ieder jaar weer nieuw leven: Life revisited! â?€ 61

Waarnemingen van november 2014 t/m april 2015 Rinus Punt

Datum 12 nov.

24 nov.

26 nov.

2 dec.

10 dec.

14 dec.

24 dec.

Waarneming 1 Groene Specht 5 Patrijzen 1 IJsvogeltje 1 Goudhaantje 2 Gr. Bonte Spechten 7 Patrijzen 1 Casarca eend tussen 6 nijlganzen

Plaats en Waarnemer Dussen, tuin, Machteld de Graaff weiland naast huis Drongelen Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp

27 dec.

27 dec.

28 dec.

30 dec.

31 dec.

1 1 1 9 1

Oudendijk, tuin, Lammie Kuypers Eendenveld, tuin, fam. Mollenvanger Dussen, tuin, Machteld de Graaff Drongelen, Jan en Elly Honcoop Genderen, fam. Van Hemert

31 dec.

31 dec.

62

Goudhaantje Appelvink Gr. Bonte Specht Patrijzen Ransuil tegen raam gevlogen door het overdag afsteken van vuurwerk, gelukkig overleefd!

12 Patrijzen 2 Goudhaantjes 1 Gr. Bonte Specht groep Staartmezen 2 IJsvogels 1 Grote zaagbek

Genderen, Peer Vos Groesplaat, Henk v. Diest

Rotonde Andel, Fam. Hoevenaren tuin

Sleeuwijkse haven, Henk v. Diest

Datum

Waarneming

13 jan.

14 jan.

Plaats en waarnemer

5 Patrijzen 4 Grote zilverreigers 1 Dode Wezel 20 jan.

1 Gaai 20 jan.

9 Staartmezen 22 jan.

1 IJsvogel 25 jan. 110 Groenlingen 28 jan.

40 Putters 28 jan.

1 Steenuiltje 21 febr.

3 Patrijzen 23 febr.

1 Gr. Bonte Specht 1 Groene Specht 11 mrt.

1e Kievitsei Altena

Rijswijk, op het erf, fam. Westerlaken Klaverplak, Petra Furster

25 mrt.

Sleeuwijk, Hoeve Kraayeveld, Carine v. d. Knijff

7 april

1 3 1 2

Zomertalingen-paar Krakeenden-paren Scholeksters-paar Boerenzwaluwen (eerste)

Genderen, op vogelvoer, John de Rijk Sleeuwijk, tuin, Els Capelle Giessen, Heuvelkamp, Wim Smits Groesplaat, Jeanette Pollema Giessen, Almbos, Wim Smits Eethen, op z'n honk, Els Dekkers Almkerk, Hoekske, Sjaak Schreuders Andel, tuin, fam. Hoevenaren Drongelen, Jeanette Pollema

Drongelen, Tol, Weidevogelgroep Genderen

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren!

Met vriendelijke groet, Rinus Punt Hoofdstraat 48, 4265 HL Genderen Tel. 0416-352301 of 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

63

Een presentje kopen Herman van Krieken (voorzitter Kringloopcentrum Altena)

64

Op zaterdagmorgen ga ik af en toe naar het Kringloopcentrum in Almkerk om de buitenboel een beetje schoon te maken. Ook verzorg ik soms de planten en de leilinden. Op zaterdag 7 maart was ik al vroeg koffie aan het drinken met o.a. Henk Kraaijkamp die meestal rond 8.00 uur al aanwezig is. Na de koffie zocht ik wat spullen bij elkaar om aan de slag te gaan. Meestal start ik bij Kerkstraat 3 tegenover de garage van Van de Water. De buren op Kerkstraat 5 hebben naast het Kringloopcentrum een schuur gebouwd en waren nu aan het straten. Daarom begon ik op de hoek van het woonhuis en werkte naar de onoverzichtelijke kruising. Ineens stond de vrouw van een ICT collega voor m’n neus.

Ze wonen in De Lier dichtbij Naaldwijk, gemeente Westland.

Samen met haar twee zussen komt ze regelmatig naar Almkerk om uren rond te snuffelen in onze Kringloopwinkel. Ze was toch weer verkeerd gereden en zag mij toen aan het werk voor het

pand. Na een leuk gesprek verontschuldigde ze zich want haar zussen zouden zich afvragen waar ze bleef. Samen met Henk snoeide ik de stammen van de oude leilinden bij Kerkstraat 1. Henk vond boven in een linde een nest met een mummie van een tortelduif. Rond 10 uur ging hij naar binnen en werkte ik richting de oude ingang van de winkel waar nu de goederen worden ingenomen. Er stopte een buurtbus en een oudere mevrouw liep moeizaam richting de inname. Ik sprak haar aan en vertelde dat de ingang tegenwoordig op het parkeerterrein is te vinden. “Waar is dat precies”, vroeg ze. “Ik kom een presentje kopen”. Ik liep met haar mee, liet haar de ingang zien en wenste haar een prettige dag. Automobilisten vroegen me waar de voetbalvelden van Almkerk zich bevonden en waar ze een bloemist konden vinden. Steeds weer opnieuw moest ik bezoekers op de nieuwe ingang wijzen die toch ook al weer ruim 8 maanden in gebruik is. De officiële opening was op 4 juli vorig jaar.

Rond 12 uur besloot ik naar huis te gaan om een hapje te gaan eten en in onze tuin te werken. Aan de overkant bij de buren op de stoep, ter hoogte van de inname, stond de mevrouw van het presentje. Ik vroeg haar of het gelukt was? “Ja, geen enkel probleem”. Vervolgens vroeg ik haar waar de buurtbus haar heen zou brengen. “Naar Waalwijk”, antwoordde ze. Mijn volgende vraag betrof het feit dat

65

Waalwijk ook een Kringloop heeft. “Ja dat weet ik, daar woon ik praktisch naast. Maar ik heb zoveel goede verhalen over de Kringloop in Almkerk gehoord dat ik vanmorgen besloot om er maar eens te gaan kijken. Volgende keer kom ik wat langer hoor want nu was het eigenlijk te kort”. De buurtbus stopte en ze haastte zich naar de bus. Ik wenste haar opnieuw een prettige dag en liep naar mijn auto.

Sjoerd, onze directeur, heeft een koffieautomaat geregeld waar u voor 50 euro cent een lekker kopje koffie kunt verkrijgen. Ook een cappuccino of een latte macchiato behoort tot de mogelijkheden, voor deze luxe versnapering betaalt u slechts een euro. Een bezoek aan het Kringloopcentrum in Almkerk is een waar avontuur nu het nog groter is geworden. Vele kamers en ruimten vol met bruikbare goederen voor een schappelijk prijs. Kom ook eens kijken voor een ontdekkingstocht opzoek naar uw eigen hoofdprijs. Het personeel krijgt veel complimenten en op zaterdag 7 maart kreeg ook ik de nodige positieve verhalen te horen van onze klanten. Het mooiste compliment kregen we natuurlijk van de mevrouw uit Waalwijk die heel bewust met de buurtbus haar presentje kwam kopen in één van de mooiste Kringloopwinkels van Nederland. ❀

66

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur 67

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

68 e-mail: ______________________