Page 1

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging voor het Land van Heusden en Altena

98 januari 2015


’t Altenatuurtje 34e jaargang nr. 2, januari 2015. Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981. BESTUUR: voorzitter: J. (Jaap) van Diggelen, secretaris: J.H. (Johan) Koekkoek, penningmeester: M. (Margo) van Beem, leden: L. (Len) Bruining H. (Herman) van Krieken J. (Jeanette) Pollema P. (Pia) Stierman G. (Goof) van Vliet

Sportlaan 24,

4286 ET Almkerk.

0183-402034

Emmikhovenseweg 6a,

4286 LH Almkerk.

0183-402231

Hilsestraat 12,

4269 VG Babyloniënbroek.

0416-351772

Van Gendtstraat 14, HilIsestraat 35, Dr. van Vuurestraat 76, Bruigomstraat 12, Molenstraat 28

4271 AM Dussen. 4269 VH Babyloniënbroek. 4271 XH Dussen. 4251 EP Werkendam. 4285 AB Woudrichem

0416-392373 0416-355155 0416-391654 0183-505341 0183-660782

INTERNET: www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur REDACTIE: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 tevens redactie adres VORMGEVING EN ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften Eikenlaan 5, 4254 AR Sleeuwijk. 0183-302544 CONTACTADRESSEN: Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik Oudendijk 33a, 4285 WH Woudrichem. 0183-304193 Beheercommissie Natuurgebieden: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 LIDMAATSCHAP: jeugdlid €5,-- per jaar, gezinslidmaatschap €20,- per jaar, lid €12,50 per jaar ING-bank: NL43 INGB 0002 5930 26 of Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur. Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar. Ledenadministratie Altenatuur, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen. OMSLAG: Foto Wijkse Waard, door Jan van Haaften. Omslagontwerp door Jan van Haaften.

2

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status Het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.


F L O R A Langs wegen, greppels en wilde natuur, zie je hem staan. Statig. Oprijzend uit een rozet van bladeren. Hoog boven de andere planten verheven. Stevig door de ribben op de stengels. Voorzien van talrijke korte stekels op stengel en blad.

Geen

lieverdje.

Paarse

bloempjes bloeien in een ring op de eivormige bloembodems. Bijzonder om te zien. Dipsacus fullonum heet hij volgens Linnaeus. Afkomstig van het Griekse dipsan akomai; ik les de dorst. Men zag in de vergroeide tegenoverstaande

bladeren

het

ontstane bekertje, gevuld met regen- of dauwwater. Wij gebruikten hem voor het ‘kaarden’ van wol. De Grote kaardebol. ❀ Jan van Haaften

3


Redactioneel Direct na het uitkomen van ons vorige nummer in oktober meldde André zich met kopij over schildpadden, een reactie en verdere aanvulling op het artikel van Jaap. En een tweede bijdrage volgde, André schreef me wat meer tijd te hebben, leuk dat hij ons nu weer deelgenoot maakt van zijn soms ook wel heel bijzondere waarnemingen. ‘Groen houdt gezond’, een nieuwe rubriek waarin iedereen zijn of haar groenbeleving kan melden. Sinds enige tijd help ik op het Kringloopcentrum mee om “de ouw boekskes un plekske te geve” zoals een rasechte Almkerker het uitdrukte. Een poosje ging ik op de fiets i.p.v. met de auto en genoot iedere keer weer opnieuw als ik via Uppel van en naar ‘de Kring’ reed. Genieten van de zonsop- en ondergang met de rijkgekleurde lucht, de plantengroei in

4

de bermen en op het land. Radio niet nodig, concert gratis van de veldleeuwerik. Op een ochtend zat in alle vroegte naast een tijdelijk verlaten rooiriekje, wat mooi rechtop stond in een hoekje van een perceel aardappels, een klein muisje de nieuwe herindeling van zijn leefgebied te aanschouwen. Bij het zien van zo’n bijzonder plaatje kom ik dus behoorlijk ‘groen’ in Almkerk aan. Toch verschiet ik ook wel eens van groen naar geel als ik weer zo’n prachtige volop in bloei staande berm, als gevolg van de klepelmachine, er onherstelbaar in mootjes gehakt bij zie liggen. Geen kans voor de plant om zaad te maken. Alles van de verder nog in de berm levende have ligt er in de vorm van paté bij en de naar nectar zoekende bijen kunnen het ook wel weer


vergeten. Na het lezen van het artikel van Jaap over die indrukwekkende spinnen, zou je toch gelijk zo’n ‘Black & Decker’ naar de schroothoop rijden….. Laat maaien en afvoeren is een betere optie, dan krijgt alles nog een kans. Verschralen is verrijking. Gelukkig gaan we opnieuw in gesprek met de verschillende gemeenten over het groenbeheer en vragen o.a. aandacht voor het verbeteren van de biodiversiteit. Onze vereniging heeft naast de vogelwerkgroep en beheercommissie sinds kort ook weer een plantenwerkgroep, en soms, en dan valt er echt niet aan te ontkomen… is er een combinatie. U kunt hun verslagen en nog veel meer lezen in dit nummer en ik wens u een groen en gezond 2015 toe en graag

tot ziens bij een van onze komende activiteiten. Iedereen bedankt voor het tot stand kom en van dit Altenatuurtje nr. 98 Het volgende nummer staat gepland voor mei, daarom zou ik graag de kopij voor 1 april a.s. willen ontvangen. Pia Stierman.

Redactieadres: Pia Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. E-Mail: fam.stierman@gmail.com

5


Spectaculaire groei aantal gevonden weidevogelnesten

14

12 Hoe de natuur je kan helpen

Springspinnen

De plantenwerkgroep in 2014

20

31

Schone energieversnellers Nieuwsbrief - oproep!

53 6

mogen wij uw e-mailadres?

61


In dit nummer:

98

januari 2015

• Flora

3

• Redactioneel

4

• Inhoud

6

• Van de voorzitter

8

• Spectaculaire groei aantal gevonden weidevogelnesten

14

• Hoe de natuur je kan helpen

16

• Rood weeskind

18

• Een verrassend leuk voorval

20

• Springspinnen

22

• Nieuwjaarswens

27

• Voor jou! (jeugdrubriek over zaden) • Schone energieversnellers in Altena - Biesbosch

28 33

• De middenpagina's met: pag. 1 Uitnodiging ledenvergadering, Programma winter/voorjaar 2015 pag. 2&3 Schone energieversnellers - de foto's pag. 4 Programma winter/voorjaar 2015 (vervolg op pag. 60) • SOVON-dag 2014

41

• Vogelvrij

48

• Bodembedekkers in de tuin met hier en daar een opsteker

50

• Schildpadden, hier en in Frankrijk

52

• De plantenwerkgroep in 2014

59

• De zilvermeeuw

62

• Waarnemingen van september t/m december

64

• Vervolg Programma winter/voorjaar 2015 en werkochtenden

66

• Nieuwsbrief - oproep - Nieuwsbrief - oproep

67

• Grauwe kiekendieven

68

• Passen en meten

70

• Puzzel

74

7


Van de voorzitter Jaap van Diggelen

Dagje-uit Plantenwerkgroep loopt gierend uit de hand. De Vale gieren die in het afgelopen decennium regelmatig worden gezien in BelgiĂŤ en in ons land, zijn groepen zwervende jonge dieren die nog niet aan de voortplanting deelnemen. De bescherming van de Vale gier in Spanje is zo succesvol gebleken dat de populatie rond de eeuwwisseling was uitgegroeid tot 50.000 exemplaren. Een dergelijke groei in aantallen leidt tot een natuurlijke expansiedrift waardoor jonge beesten helemaal bij ons terecht kunnen komen. Het zou met voedsel zoeken te maken kunnen hebben, maar het gaat hier absoluut niet om massale hongertochten van gieren die in het land van herkomst niets te eten meer hebben. Een indruk die wel in de media is gewekt. Al zouden er een paar honderd gieren vanuit Spanje Europa zijn ingetrokken, dan is dat nog steeds geen procent van de totale populatie. Bron: http://www.jandesmet.net/vale%20gieren.html 8


Vogels waarnemen heeft iets frustrerends. Waar een florist een bloem of plant plukt om vervolgens in alle rust de sleutels (tabellen) in de flora door te lopen tot de naam is gevonden, blijft een vogelaar vaak vertwijfeld staan, de kijker nog geheven, de vogel gevlogen. De plantenman zegt het is dit of het is dat of dat plantje, en de vogelaar stamelt het was dat of dat, maar vaker nog: het kan dat of dat geweest zijn. Er bestaat een soort tweedeling in waarnemersland, met enerzijds de floristen, veelal bedachtzame types die gaan voor zekerheid. Zij rusten niet voordat het aangetroffen plantje een naam heeft. Anderzijds heb je de vogelaars, dynamische avonturiers die vaak het opscheppen niet schuwen. De verleiding is groot om van een overvliegende pieper in de herfst een Duinpieper of een Grote pieper op najaarstrek te maken, al weet iedere waarnemer dat een beeld in een flits en een bijbehorend piepje, bijna nooit uniek en dus soortbepalend zijn. Enig opportunisme is vogelwaarnemers niet vreemd. De echte soortenjagers moeten immers zoveel mogelijk waargenomen soorten op hun ‘tableau’ hebben staan. Gelukkig is de sociale controle onder hen groot: te veel fantaseren, plaatsen van discutabele waarnemingen van zeldzame soorten, wordt afgestraft. Lieden die dat doen worden in het wereldje ‘stringers’ genoemd, en van dat predicaat kom je niet snel meer af. Zojuist kwam er in een harde windvlaag een blauwe flits op 2 meter langs mijn keukenraam. IJsvogel, was mijn eerste gedachte, geweldig uit de koers geraakt door de sterke wind of dekking zoekend in de luwte langs ons huis? Of toch een fata morgana? Het blijft een bizarre waarneming: ik verbeeld me een vogel gezien te hebben die met zijn snavel recht vooruit tegen de wind in vloog. Je krijgt de neiging om je ogen uit te wrijven. Altijd weer dat eeuwige: het was.....waarschijnlijk een.....of misschien toch een...

?

9


Vanouds bestaat in natuurvorsersland de tweedeling tussen floristen en vogelaars. Groepen die slecht mengen en elkaar soms zelfs bestrijden. Ooit las ik een anekdote van een echte plantenkenner die tijdens een vogelexcursie volledig was afgeknapt op het ‘vogelen’. Het was op een vogeltocht door de duinen. Eén van de deelnemers produceerde een ‘onwelvoeglijk geluid’ (lees: ronkende wind) waarop de excursieleidster uitriep: hoor! man Fazant. Vanaf dat moment kon ze vogelaars niet meer serieus nemen. Toch hoeft het waarnemen van planten en vogels elkaar niet te bijten.

10

kleine zonnedauw

Op zaterdag 7 juni jl. maakten 5 leden van de recent opgericht plantenwerkgroep van Altenatuur een tocht door de natuur op en rond de Regte Heide bij Goirle. Het was de bedoeling om een floristisch interessant gebied buiten onze streek te bezoeken waar we plantensoorten tegenkomen die bij ons niet groeien. De weken ervoor was er eindeloos heen en weer gemaild over het doel van de tocht en wie er allemaal mee konden. Met het naderen van de zomer bleken velen allerlei andere plannen of verplichtingen te hebben in het weekend, zodat er uiteindelijk een soort van harde kern van 5 plantenlief-hebbers overbleef. We parkeerden tegen tienen aan de rand van het Riels Laag en liepen dit Eldorado van zeldzame planten in (geautoriseerd door de boswachter die daags daarvoor geraadpleegd was). In dit natte beekdal kwamen we bijzonderheden tegen als Kleine zonnedauw, Koningsvaren, Rietorchis, Liggend hertshooi, Pilvaren, Dwergzegge en Geelgroene zegge. In een karrenspoor vol water vonden we Waterpostelein. Na ruim een uur banjeren door de natte vegetatie, verlieten we het beekdal van de Leij en trokken de heide op. Het liep tegen de middag, het was zonnig en warm. We rustten onder


een boomgroep en aten onze boterhammen. Er hing iets in de lucht. Bas Verhoeven vond dat we zicht op de blauwe lucht moesten houden, niet onder bomen gaan lunchen dus, want er was vandaag kans op Vale gieren. Droom verder. En daarbij, we waren nu toch voor planten op pad? We vervolgden onze tocht over de heide en vonden onder meer Heidespurrie en Grondster. Voor het eerst van mijn leven zag ik een pol Borstelgras (Nardus stricta) waar ik eerder over schreef (Nardus in Uitwijk, Altenatuurtje 92, jan. 2013). Ook zagen we op de hei tot twee maal toe een prachtige Levendbarende hagedis. Vlinders, libellen, sprinkhanen en andere insecten kwamen we dankzij het mooie weer volop tegen. Langs een bosrand ontdekte Ernst-Jan van Haaften een Hommelreus (Volucella bombylans), een forse zweefvlieg die sprekend op een hommel lijkt. Zweefvliegen zijn kunstenaars in mimicry: het verschijnsel dat sommige (insecten)soorten exact lijken op andere (insecten)soorten. Imitatie als vermomming. Veel zweefvliegen hebben een geelzwart gebandeerd achterlijf waardoor ze in eerste instantie lijken op wespen. Vogels die slechte ervaringen hebben met wespen, laten zweefvliegen daarom met rust. Lijken op een gevaarlijk insect betekent beschermd zijn, waardoor je overlevingskans toeneemt. Het gedrag van zweefvliegen is totaal anders dan van wespen, vaak hangen ze stil in de lucht boven een bloem. Dit gedrag laat onverlet dat hun vermomming werkt, gelet op het aantal keren dat iemand roept, Kijk uit, een wesp!, bij het zien van een onschuldige zweefvlieg. Om zeker te zijn van zijn waarneming schepte Ernst-Jan de Hommelreus met z’n vlindernet. Bij het oppakken van het beestje uit de vitrage van het net twijfelde hij even. Een vergissing, als het toch een hommel was..., zou een flinke steek kunnen opleveren. Voorzichtig pakte hij het insect op. En

hommelreus

11


inderdaad: korte voelsprieten, vlekken op de vleugels en gelukkig niet-stekend, dit was echt een zweefvlieg in meesterlijke hommelvermomming. Inmiddels liepen we na enen weer over een open stuk heide dat sterk vergrast was. Bas vermeldde opnieuw de kans op Vale gieren en adviseerde ons de lucht in de gaten te blijven houden. Er hing iets in de lucht maar wij zagen het niet. Bas natuurlijk wel....op zijn Smartphone. Vogelvrienden meldden via de App dat ‘ze’ waren opgestegen. ‘Ze’ dat waren de Vale gieren op de Korendijkse slikken bij Goudszwaard. In de afgelopen dagen was hun aantal hier gegroeid tot maar liefst 14, een fors aantal voor de Lage Landen, vertelde Bas. Op enig moment zouden ze met dit mooie weer de thermiek gaan gebruiken om weg te zweven. Met weinig moeite zouden ze dan tot boven Tilburg, zelfs tot boven de Regte heide, onze locatie, kunnen zweven. Langzamerhand drong het tot ons groepje door dat Bas wel eens gelijk kon hebben. De mooiste planten hadden we gezien, bijzondere dagvlinders, libellen en niet te vergeten micro’s, het was allemaal erg mooi geweest. Gewoon schitterend. Maar zat er misschien nog meer in voor vandaag? Zouden we, om met de dichter Nijhoff te spreken, bestemd zijn voor hoger honing?

12

De Regte heide is geen trapveldje (gelukkig maar) maar één van de weinige Groote Stille Heides die nog over zijn in Brabant. Dus liepen we nog bijna een uur voor we bij de auto kwamen. We passeerden paalkrans grafheuvels, archeologische monumenten die hier door het Brabants Landschap zijn gerestaureerd. Ook hierboven geen gieren te zien. Rond half drie waren we terug bij het beginpunt. Vanaf dat moment ging het snel. Bas kreeg een App door dat er drie gieren in Oostelijke richting vlogen. We stapten in, er was geen tijd te verliezen. Ergens op de A58 kwam de melding dat ze boven Dordrecht cirkelden. Big birder is watching


you! Gas erop! Ter hoogte van Geertruidenberg kwam bericht dat ze bij Hardinxveld-Giessendam waren. Fantastisch, ze volgden de Merwede, misschien konden onze wegen bij Gorinchem kruisen. De adrenaline in de aderen steeg tot gevaarlijke hoogte, zo ook de snelheid van onze auto. Toen we het Land van Heusden en Altena binnenreden over de Keizersveerse brug meldden de vogelaars die op zo’n moment wel als herauten langs de route lijken te staan, dat ‘ze’ bij Werkendam waren gesignaleerd. Reikhalzend tuurden we reeds door de autoruiten, spiedend naar grote gieren. Op deze koortsachtige race tegen de tijd werd de stemming in de auto uitzinnig. In het zicht van de Gorcumse brug was het raak. Drie zwarte stippen cirkelden aan de hemel, 15:09 uur. Voor de brug, boven de brug en toen wegglijdend boven Gorkum. We reden afrit Avelingen af, stopten, en concludeerden al gauw dat we het nakijken hadden. Als ze de rivier volgen dan hebben we kans bij Gorinchem-Oost meenden we. Geen seconde te verliezen. De snelweg weer op. Vanaf de A15 kregen we ze weer in het vizier. We gingen de snelweg af bij Oost en stopten ergens op industrieterrein Papland. De timing kon niet beter. We stapten uit en drie kolossale Vale gieren gleden enkele tientallen meters boven ons over. Totale euforie. De reusachtige lappen van vleugels met de gevingerde toppen, de kale grijze nekken van de beesten, de scherpe tweedeling aan de onderkant van de vleugels: licht naar de voorzijden en donker aan de achterrand, in de kijker was alles te zien. Een perfecte waarneming. We gingen allemaal (Celia Bakker, Johan de Bijl, Bas, ErnstJan en ik) uit ons dak, en dat terwijl we naast de auto stonden. Wat een afsluiting van deze fantastische dag. Zo zie je maar: planten waarnemen en vogelen kunnen perfect samengaan. ❀

vale gier

13


Spectaculaire groei aantal gevonden weidevogelnesten Len Bruining

We zijn er door de jaren heen aan gewend geraakt dat er steeds meer nesten gevonden worden, maar dit jaar konden we onze ogen niet geloven. Met name het grote aantal nesten van kieviten springt in het oog. Dat is mede te danken aan de enthousiaste inzet van een tiental nieuwe dames en heren. Daardoor konden de zoekgebieden aanmerkelijk uitgebreid worden. Maar de populatie weidevogels op percelen waar al jaren gezocht wordt lijkt zich ook te stabiliseren. Het aantal nesten van wulpen neemt gestaag toe en tijdens alarmtellingen worden er ook steeds meer nestjes gevonden van kleine akkervogels als graspieper, veldleeuwerik en gele kwikstaart.

14


! ! Grutto# Kievit# Scholekster# Tureluur# Wulp#

2000# 2001# 2002# 2003# 2004# 2005# 2006# 2007# 2008# 2009# 2010# 2011# 2012# 2013# 2014# 4! 48! 7! 0! 0!

#! #! #! #! #!

6! 27! 4! 0! 0!

5! 16! 1! 0! 0!

6! 105! 6! 1! 1!

10! 110! 17! 0! 0!

17! 192! 14! 4! 3!

14! 154! 23! 2! 1!

19! 173! 30! 3! 5!

30! 121! 18! 4! 8!

35! 187! 28! 5! 4!

37! 234! 40! 7! 14!

Wilde#eend# Knobbelzwaan# Can.#Gans# Waterhoen# Kleine#Plevier.# Rietgors# Roodborsttapuit# Patrijs# Meerkoet# Graspieper# Gele#Kwikstaart# Zwarte#stern# Fazant# Veldleeuwerik#

1! 0! ! 0! 0! 0! ! 0! 0! ! ! 0! ! !

#! #! ! #! #! #! ! #! #! ! ! #! ! !

0! 0! ! 0! 0! 0! ! 0! 0! ! ! 0! ! !

0! 0! ! 0! 0! 0! ! 0! 0! ! ! 0! ! !

0! 2! ! 0! 0! 0! ! 0! 0! ! ! 0! ! !

0! 0! ! 0! 0! 0! ! 0! 0! ! ! 0! ! !

2! 1! ! 1! 1! 1! ! 1! 0! ! ! 0! ! !

1! 0! ! 0! 0! 0! ! 2! 2! ! ! 3! ! !

0! 0! 1! 0! 0! 0! ! 0! 0! 1! ! 5! ! !

1! 0! 0! 0! 0! 0! ! 2! 0! 0! ! 1! ! !

0!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! 1! 1! 1! 0!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! ! ! ! 0!! ! ! ! 0! ! ! ! 1! 2! ! 1! 0! ! ! ! ! ! ! ! 0! ! 1! 2! 0! ! ! 1! 0! ! 3! 1! ! ! 2! ! ?! ! ! ! 1! 3! ! ! ! 2! 4! 1!

Totaal#aantal#

60#

MKZ#

37#

22#

121#

137#

237#

202#

237#

181#

261#

340#

38! 242! 39! 7! 15!

352#

31! 249! 45! 10! 23!

366#

31! 377! 36! 6! 28! 6! ! ! ! 2! 1! 2! 5! 2! 2! 1! ! 1! 3! # 503# #

N.B. Sinds 2011 is er sprake van collectief weidevogelbeheer voor grutto, wulp en tureluur. Dat wil zeggen dat vrijwilligers de vogels in vooraf vastgestelde kerngebieden vanaf afstand observeren. Niet alle nesten van deze soorten zijn bezocht. Het aantal in het schema is een combinatie van de vondst van legsels die buiten de collectieve weilanden vallen en officiĂŤle alarmtellingen die drie keer gehouden zijn in de maanden mei en juni. â?€

15


Hoe de natuur je kan helpen Groen houdt gezond Van groenten, fruit en kruiden eten is bekend dat het goed voor de mens is. Deze aflevering van ‘Hoe de natuur je kan helpen’ gaat echter over het groen buiten. Over bomen die schaduw geven, over uitzicht op groen waardoor je beter geneest als je ziek bent. Over groen in kantoren waardoor je prettiger kan werken. Onze voorouders waren goed op de hoogte van het nut van het groen voor een aangenamer leven. Vooral voor de woongedeeltes van boerderijen stonden lei- of knotlindes. In de zomer beschermden ze met hun bladeren het huis en de kelders tegen te grote warmte. Dit effect is nu ook nog goed te voelen als je op een warme zomerdag tijdens het fietsen af en toe in de schaduw van een boom rijdt. Het hield bij de boeren de melk en zuivelproducten langer goed. Een ander voordeel van bomen bij de huizen was het weghouden van opkruipend vocht. Een nuttige boom is de notenboom, hij hield en houdt vliegen en muggen weg. Houtwallen werden gebruikt als afscheidingen voordat het in 1873 uitgevonden prikkeldraad ingevoerd werd. Koeien, paarden en schapen werden zo binnen hun terrein gehouden. Het moest ondoordringbaar zijn. Boeren en andere plattelandsbewoners konden het hout kappen om het te gebruiken als brandhout, voor hekken, voor meubels en gereedschapsstelen. Houtwallen zijn mooi in het landschap. Mensen komen er tot rust als ze er wandelen of fietsen. Niet alleen vroeger maar ook nu geven ze beschutting aan het vee en veel dieren die vrij in de natuur leven. Denk aan vogels, vlinders en kleine roofdieren. Bij het pannenkoekenhuis in het Mastbos te Breda is nog altijd een mooie houtwal te vinden.

16

Al langer is bekend dat je vanaf je ziekbed met uitzicht op groen sneller geneest, dat de binnenlucht in kantoren beter is als er


planten groeien en dat wandelen en fietsen in het groen goed voor de mens is. Onder andere aan de Universiteit van Wageningen wordt hier onderzoek naar gedaan. Onder de noemer ‘natuur voor gezondheid’ wordt gekeken naar overgewicht, depressie en stressgerelateerde aandoeningen. Eerder onderzoek maakt aannemelijk dat contact met natuur, dan wel (georganiseerde) activiteiten in een groene omgeving met name hierbij een positieve rol kunnen spelen. In de ‘Kennisagenda maatschappelijke potenties van groen’ wordt een aantal kansrijke mechanismen genoemd die laten zien dat contact met natuur de gezondheid positief kan beïnvloeden. Dit zijn het reduceren van stress en aandachtsmoeheid, het bevorderen van lichamelijke activiteit en het faciliteren van sociale samenhang en veiligheid. Deze mechanismen hebben ook duidelijk relaties met een aantal veel voorkomende welvaartsziekten: hart- en vaatziekte, obesitas, depressie & angststoornis en burn-out. Dit onderzoek in Wageningen kan een onderbouwing leveren voor juist het handhaven en verbeteren van het groen en daarmee de soortenrijkdom van natuur en fauna. Bijvoorbeeld in de gemeente Aalburg. Daar gaat Altenatuur de bewoners en de gemeente over adviseren in 2015. Groen doet ook onzichtbaar veel goed werk. In het stedelijk gebied - en dat is de noordrand van Altena - Biesbosch al, helpt groen tegen fijnstof, tegen hittestress en op daken en in tuinen tegen wateroverlast door hevige buien. Al met al blijkt ook in dit stukje weer hoe de natuur ons als mensen kan helpen. We moeten die hulp wel pakken natuurlijk! ❀ Goof van Vliet, 25 november 2014

17


Rood weeskind Herman van Krieken

18

De afgelopen winter was erg zacht. De gevolgen in de natuur waren overweldigend. Was 2013 een jaar met weinig muizen, in 2014 stikte het overal van de muizen. Ze keken me aan vanuit de bloempotten rond ons huis. Een ransuil zat op onze veranda op een grote bloempot met muizen toen we thuis kwamen laat op een avond. Een feest voor roofvogels en uilen. Tijdens de weidevogelbescherming zagen we nog nooit zoveel hazen omdat de eerste worpen aan het eind van de winter geen vorst moesten trotseren en zelf al weer jongen hadden gekregen in juni. Ook zagen vele waarnemers ineens rode weeskinderen waarvan ik me afvraag of er een oorzakelijk verband is met de zachte winter? Deze prachtige nachtvlinder zie ik al 35 jaar op voornamelijk donkere houten objecten rond ons huis. Ondanks zijn grootte valt hij bijna niet op door zijn bruinachtig grijs gemarmerde voorvleugels die de vlinder een perfecte schutkleur geeft op bomen en stenen. Je schrikt als hij opvliegt en in een flits zie je de rode achtervleugels met de zwarte banden. Hij is te zien van begin juli tot begin november in één generatie. Rode weeskinderen zuigen graag sappen op uit gevallen fruit. Verder zijn ze vaak te zien op de schors van afgestorven bomen in een aalscholver kolonie. Overdag zijn ze meestal rustend op een boomstam of muur aan te treffen; op zwoele middagen zijn ze soms actief en vliegen ze rond boomtoppen. Een algemeen voorkomende nachtvlinder, niet vreemd als je weet dat de (ratel) populier en de wilg de waardplanten zijn. De rups leeft van mei tot juli. Hij is ´s nachts actief en verbergt zich overdag meestal achter losse schors of in een schorsspleet. De verpopping vindt plaats in een cocon in een schorsspleet of in de strooisellaag. De soort overwintert als ei in een schorsspleet van de waardplant.


In 2011 heeft er een ingrijpende verandering plaatsgevonden in de taxonomie van de macronachtvlinders. De belangrijkste wijziging betreft een nieuwe familie: de spinneruilen (Erebidae). Tot deze familie behoren de soorten uit de tot dan toe bekende families van de beervlinders (Arctiidae) en de donsvlinders (Lymantriidae) en enkele van de uilen (Noctuidae). Wereldwijd bestaat deze familie uit bijna 24.600 soorten; in Nederland komen 83 spinneruilen voor waaronder het rode weeskind. Volgens mijn informatie is het rode weeskind genoemd naar de jasjes en jurken van de weeskinderen in de Amsterdamse Jordaan. De linkerkant van de jurken en jassen waren felrood en de rechterkant zwart, de kleuren van het wapen van Amsterdam. Tijdelijk was het uniform geheel zwart op het bevel van Lodewijk Napoleon in 1808 met de initialen B.W.A. op de linkerschouder. Dit werd echter in 1816 teruggedraaid. Pas in 1919 werd het uniform afgeschaft. Zie voor verdere informatie de site over het Burgerweeshuis in de Jordaan: www.tussentaalenbeeld.nl/A60h.htm#3 Degga Dom schreef een poĂŤtisch boek over de 17 jarige Thor die niet met rust gelaten werd door een rood weeskind. Een taalgevoelige metafoor voor de hoofdpersoon in relatie tot zijn bij de geboorte overleden tweeling broer die een grote rol speelt in zijn leven. Volgens de uitgever een intrigerend verhaal over de grenzen van vriendschap, liefde, leven en dood. Ernst-Jan van Haaften wist te melden dat het rode weeskind sinds 2000 op 17 verschillende plaatsen is gemeld op www.altenatuur.waarneming.nl. Leida en ik hopen een zomerhuisje te bouwen van hout met aan de wegkant een opslag voor kachelhout, hoofdzakelijk wilg. Hierdoor zullen de rode weeskinderen het naar ik hoop nog beter naar hun zin hebben in onze wilde tuin. â?€ Gebruikte informatie bronnen; Vlindernet, Natuurlexicon en site tussentaalenbeeld.nl.

19


Een verrassend leuk voorval André van den Berg

Tijdens de jaarlijkse monitoring amfibieën langs de Diefdijk overkwam me het volgende….

Nog maar net april was het en toch al vrij warm. De amfibieën waren vroeg dit jaar, ik had een ongekend aantal eitjes van de kamsalamander geteld. Getooid in een waadpak zocht ik moe maar voldaan de auto op die op een veldpad stond, ver van de dijk. Rechts van me stond een populierenbos en aan de linkerzijde lag een veenweidegebied met poelen. Het is een geweldige stek om je brood op te eten. Er gebeurde van alles om me heen. Onderuit gezakt met m’n linkerbeen tussen de deur genoot ik van het vele moois wat het voorjaar te bieden had. Plotseling viel er wat buiten m’n gezichtsveld vanuit de hoge peppels naar beneden. Doodstil bleef ik zitten…..

20

Wat ik al licht vermoedde werd bevestigd: twee tjiftjaffen kwamen omhoog en buitelden vechtend in het

gras en daarna langs de motorkap omhoog langs het voorraam op richting de deur waar ik vanwege de warmte een voet had tussen gezet. Het zal toch niet… ging er nog door me heen….en jawel…ze maakten een haakse bocht naar links en vlogen pardoes tussen de smalle opening van de deur door de auto binnen waar ik met mijn kalende bol in zat. Eén belandde op m’n bril de ander in m’n dunne haardos! In een flits besefte ik dat de selfie van het jaar binnen handbereik was omdat de camera naast mij lag. Voorzichtig bewoog ik m’n hoofd…. Jammer want dat pikten ze niet, de een vloog op de deur voor het zijraam, de ander gleed langs de schuine voorruit naar beneden en bleef daar verbaasd liggen. Heel behoedzaam, omdat ze het anders niet zouden overleven heb ik drie foto’s afgedrukt als bewijs en aandenken van dit wel heel


bijzondere voorval! Daarna heb ik voorzichtig de rechterdeur open gemaakt en ze buiten gezet. Het tjiftjaf….tjiftjaf… was niet van de lucht en klonk een beetje scheldend, dat wel!

vinkenbanen van weleer ook wel ‘vinkenbijtertje’ genoemd vanwege zijn onnavolgbare snelle zwenkingen waarmee hij andere vogels zoals vinken kon achtervolgen en die daardoor zo nu en dan in de vogelnetten belandden. ❀

P.S, Vroeger werd de tjiftjaf op de oude

21


Springspinnen Jaap van Diggelen

20 22

Inleiding In het NRC kwam ik een artikel tegen over hersenonderzoek aan springspinnen. Aangezien er volgens mij in het Altenatuurtje zelden iets geschreven wordt over spinnen, grijp ik nu de kans. De meeste mensen weten dat spinnen geen insecten zijn omdat ze 8 poten hebben in plaats van 6. Bovendien bestaan ze niet zoals insecten uit een kop, borststuk en achterlijf maar zijn de eerste 2 vergroeid tot 1 geheel: het kopborststuk met daaraan de 8 poten en daarachter het achterlijf met aan het einde de spintepels. De laatsten bieden spinnen de mogelijkheid om draden te spinnen die ragfijn zijn en in verhouding tot hun dikte, ijzersterk. Naast het verhaal over het aantal poten is ook het feit dat spinnen vaak 8 ogen hebben vrij algemeen bekend. Tot zover de basiskennis. In principe kunnen alle spinnen draden maken door een vloeibaar eiwit via de spintepels uit te scheiden dat bij uitrekking en aan de lucht meteen stevig wordt. Webspinnen zijn in staat om in enkele uren een web te sch maken, ze ruimen vaak eerst het oude, orsmarpissa kapotte web op door dit op te eten. Een aantal spinnenfamilies in ons land maakt geen webben maar jaagt door snel over de grond te rennen, bijvoorbeeld de Wolfspinnen. In dit stukje gaat het over de familie van de Springspinnen, u kent ze vast wel. Je vind ze op zonbeschenen muren, op warme terrastegels of tussen het grind. Ze reageren schichtig op de nabijheid van je hand die ze door hun uitstekende ogen goed waarnemen. Net als bij hagedissen lijkt het wel of ze met schokjes bewegen maar dat komt omdat ze zo snel zijn dat we hun beweging niet met onze ogen kunnen volgen. Ook in huis kom je ze tegen. Ze jagen door hun prooi te besluipen en vervolgens te bespringen. Dat doen ze door met het achterste pootpaar krachtig af te zetten, en zo springen ze enkele centimeters ver. Lang niet zo spectaculair dus als sprinkhanen of vlooien maar voldoende om mee rond te komen.


h u

Voorkomen Spinnen komen algemeen in ons land voor, op iedere vierkante meter weiland leven volgens Engels onderzoek, gemiddeld 130 spinnen. Dat is 1,3 miljoen spinnen per hectare! Die eten met elkaar een slordige 47 ton aan insecten per jaar. Laten we dit vertalen naar een hectare met koeien, waarvan er gemiddeld 3 een jaarrond met 1 ha toekunnen. Dat is 1800 kg koe. Als we aannemen dat een agrarisch productie weiland maar 1/10 van het eerder genoemde aantal spinnen bevat, dan nog betekent dit dat al deze spinnen per jaar ruim 2,5 keer het gewicht aan koeien op zo’n hectare opeten! In totaal komen in Nederland zo’n 700 soorten spinnen voor. Van de bekende kruisspin in zijn web en de grote zwarte renners in huis (de huispinnen, Tegenaria soorten) tot de zeldzame schitterende Lentevuurspin waarvan het mannetje een knalrood achterlijf heeft. Deze spin staat op mijn wensenlijstje maar daarvoor zal ik toch in mei naar de Veluwse heidevelden moeten afreizen. De familie van de Springspinnen heeft de toepasselijke wetenschappelijke naam Salticidae: salire is springen in het Latijn en saltus (denk aan salto) is sprong. Er komen ruim veertig soorten springspinnen in ons land voor. s Een drietal voorbeelden hiervan: z e b * Een hele bekende is de huiszebraspin of r a s het halekijntje (Salticus scenicus). Een schattig p i n klein en behendig springertje die algemeen op muren te vinden is. * Minder algemeen is de Bosmierspringspin (Myrmarachne formicaria), die zoals de naam al aangeeft verdacht veel lijkt op de rode bosmier, in uiterlijk en zelfs in manier van lopen. * En dan nog een superzeldzame met een prachtige naam: de vuurspringer (Philaeus chrysops). Dit spinnetje heeft niets met Emile Ratelband te maken maar de toevoeging ‘vuur’ in dierennamen wijst altijd op 'n rode kleur. Waarneming.nl heeft maar 1 waarneming (10-06-2014 bij een tuincentrum in Hoofddorp) van deze soort waarvan ook alleen het mannetje weer een rood achterlijf heeft. In het gebied rond de Middellandse zee heb je meer kans de vuurspringer te vinden (het exemplaar uit Hoofddorp is wellicht daarvandaan geïmporteerd). i

21 23


22 24

Zien en jagen bij springspinnen Springspinnen zijn meesterjagers. Ze jagen op zicht en hun gezichtsvermogen is bijzonder goed. Met de twee middelste ogen voorop de kop zien ze kleur en diepte. De andere 3 paar ogen reageren vooral op beweging. De positie van de ogen en hun beeldveld zorgen ervoor dat springspinnen 360 graden om zich heen kunnen kijken (zie afbeelding). Dit kun je gemakkelijk testen als je een springspin in huis tegenkomt. Als je met je vinger in zijn buurt komt dan maakt hij snelle draaibewegingen of schiet enkele ‘spinlengtes’ naar achteren. Ze reageren soms ook ‘nieuwsgierig’ waarbij ze hun kopborststuk wat oprichten om te kijken wat jouw vinger voor object is. Er wordt gezegd dat je ze bladluizen kunt voeren met een pincet! Als je in hun nabijheid fors op de wand tikt waarop ze zitten, dan springen ze enkele centimeters weg. Gebeurt dit op een verticale wand dan komen ze miraculeus verderop weer op hun pootjes terecht, ze vallen er niet af. Dat komt omdat ze heel sneaky een soort van reddingslijn gebruiken. Voordat ze springen zekeren ze zichzelf met een spindraadje aan de wand, voor het geval er iets mis gaat. Die draadjes zie je niet direct en het aanhechten, produceren van een draad, vooraf en tijdens de sprong, gebeurt allemaal in een split-second. Lang hebben onderzoekers zich afgevraagd hoe springspinnen zo goed diepte kunnen inschatten. Ze zijn in staat om het prooidier dat ze zien, exact te bespringen: ze landen er niet voor en ze springen er ook niet overheen. In de natuur zijn meerdere methoden om diepte te zien. Wijzelf doen dat doordat er een afstand is tussen onze beide ogen die leidt tot net iets verschillende beelden in de visuele cortex (hersenen). Vergelijking van beide beelden in de hersenen maakt dat wij diepte zien. De ogen van de springspin staan hiervoor te dichtbij elkaar. Ook met één oog


kun je diepte zien door met de kop te bewegen en de beelden te vergelijken, zo doen kippen en duiven dat. De springspin beweegt niet met zijn kop maar focust op de prooi. Tenslotte is van sommige dieren ook bekend dat ze hun ooglenzen kunnen vervormen om zo diepte te zien: kunnen springspinnen ook niet. Hoe spelen ze het dan toch klaar? In 2012 ontdekten Japanse onderzoekers dat springspinnen in een omgeving met groen licht ‘raak’ springen en bij rood licht hun prooi missen. Filmpjes hiervan zijn op internet te vinden: http://www.nrc.nl/ nieuws/2012/01/26/video-gefopte-springspinspringt-mis/ Via deze link krijg je ook uitleg hoe dit werkt. De ogen waarmee ze diepte zien hebben meerdere netvliezen die een onscherp- en een scherp beeld opleveren. Door de beelden op deze netvliezen te vergelijken (met ‘hersenen’ ter grootte van een mosterdzaadje!) zien ze diepte. Dit is een vierde vorm van diepte zien die nog nooit eerder bij dieren is gevonden, maar die door techneuten is ‘uitgevonden’ en wordt gebruikt om computers diepte te laten inschatten. Spinnenbrein Ik begon dit spinnenstukje met een verslag uit het NRC over onderzoek aan spinnenhersenen. Het is onderzoekers recent voor het eerst gelukt om metingen hieraan te doen door een haardunne wolfraamelectrode in een gaatje te steken dat bovenop het spinnenkopborststuk was gemaakt. Tot nu toe lukte dat nooit omdat je zo’n beestje daarmee letterlijk lekprikt: de lichaamsvloeistof staat onder druk en loopt er dan uit. Uit metingen van de electrode is nu aangetoond dat het korrelgrote brein inderdaad signalen uit de diverse ogen afzonderlijk verwerkt en vergelijkt waaruit allerlei informatie wordt afgeleid. De spinnetjes kregen voor dit onderzoek 3D geprinte plastic brilletjes op om afzonderlijke ogen naar wens af

25 23


te dekken en vrij te laten. Het moet niet gekker worden! Hieruit werden verschillen in vuurpatronen tussen (groepen) zenuwcellen afgeleid, die te maken hadden met beeldverwerking. Wat echter veel meer nog dan dit high-tech hoogstandje mijn aandacht trok in het artikel was de vergelijking tussen het ‘inzicht’ van een springspin en dat van een baby. Sommige springspinnen kunnen zeer vernuftig jagen waarbij ze een prooi besluipen door hem via een omweg te benaderen. Tijdens die omweg verliezen ze de prooi even uit het oog, maar tussentijds onthouden(!) ze waar de prooi is. Mensenbaby’s kunnen pas als ze 8 maanden oud zijn begrijpen dat een knuffel die in de speelgoedkist verdwijnt, niet is opgehouden te bestaan. Hoe eindeloos superieur ons voorstellingsvermogen ook wordt als we groot zijn (we hebben ‘Theory of mind’ waardoor we ons kunnen bedenken dat iemand iets denkt over iemand die aan het denken is), als zuigeling worden onze cognitieve vermogens door een nietig spinnentje overklast. Dat is pas echt onvoorstelbaar. In mijn zoektocht naar informatie kom ik ook recent onderzoek tegen over spinnensoorten die een vorm van sociale staten kennen (zoals bijen, mieren en wespen). Het lijkt wel alsof de spin de honingbij van de eenentwintigste eeuw begint te worden. In de vorige eeuw werd van honingbijen ontdekt hoe complex hun communicatie, sociaal gedrag en genetica is. We staan momenteel op het punt om dit voor spinnen te ontrafelen. Nu maar hopen dat het meevalt met die neonicotinoiden. ❀

26 24

Literatuur: Brouwers, L. Eindelijk een spin met hersenspinsels. NRC-Weekend, 1-2 november 2014. Katwijk, W. van, 1976: Spinnen van Nederland. A.A. Balkema, Rotterdam. Roberts, M. J. 1998: Spinnengids. Ned. Vert. A.P. Noordam. Tirion, Baarn. http://nl.wikipedia.org/wiki/Bosmierspringspin. idem /Lentevuurspin. idem / Springspinnen. Idem /Vuurspringer. Al deze sites geraadpleegd: 6-12-2014. Een absoluut schitterend filmpje: Jumping spider being cute: https://www.youtube.com/ watch?feature=player_embedded&v=DsGvT2DYJMc Kent u Animal uit de Muppet Show: deze spin moet voor hem model hebben gestaan!


Het bestuur van Altenatuur en de redactie van het Altenatuurtje wensen u voor 2015 vele mooie momenten in de natuur.

27


Voor

jou! Jan van Haaften

Hallo jongens en meisjes, Als je in het voorjaar de temperatuur omhoog voelt gaan, ontkiemen de zaden en planten gaan groeien. Blaadjes komen aan de bomen. Wegbermen staan er fris groen bij. Later zie je de bloemen verschijnen. Het wordt nog mooier. Totdat ze uitgebloeid het hoofdje laten hangen. Er zijn enkel nog zaden te zien.

28


erg belangrijk Maar zaden zijn Zo zorgen ze voor een plant. d eslacht. Volgen g a n w u ie n r o o v n zaadje weer ee n e e r o o d l za r jaa ien en bloeien. e ro g t n la p e w nieu

Sommige planten laten hun zaden gewoon vallen. Ze komen op de grond en ontkiemen daar. Andere planten hebben wat anders ‘bedacht’. Ze gebruiken de wind als hulpje. Zo zorgt de paardenbloem ervoor dat z’n zaden ver weg worden geblazen. Aan een parachuutje komen de zaden terug op de grond.

29


Als dennenappels droog worden en de zaden eruit vallen zie je dat ze vleugeltjes hebben. Zo dwarrelen ze in de wind een eindje van de boom vandaan.

Veel struiken hebben mooie rode bessen. De spreeuw, merel en lijster vinden ze heerlijk! De onverteerde zaden uit de bessen vallen met de vogelpoep overal neer en ontkiemen daar.

30


Dieren kunnen ook een handje helpen. Zo begraven gaaien en eekhoorns bijvoorbeeld zaden van een eik en een beuk in de grond. Voor als het winter wordt. Je snapt wel dat ze niet alle plekjes kunnen onthouden waar zo’n eikeltje of beukennootje is verstopt. De zaden ontkiemen in het voorjaar en er staat weer een nieuw plantje.

Bij mij in de tuin staat klein springzaad. Dit plantje heeft geen hulp nodig . Als de doosvrucht, wa ar de zaadjes in zitten, rijp is springt die met kracht ope n en de zaden worden meters ver weggeslingerd. 31


Pas zag ik in natuurgebied ‘De Groesplaat’ paarden lopen met dikke dotten zaden in hun vacht. Ze waren langs een klis gelopen en de zaden bleven in de vacht en staart hangen. Na maanden vallen die zaden weer uit de vacht. Dat kan een heel stuk verder zijn. Zo’n paard is dus een goede hulp voor het verspreiden van zaden.

Dit zijn maar een paar voorbeelden van hoe planten zich verspreiden en vermeerderen. Kijk ook eens naar de zadenpuzzel op blz. 74. 32


Schone energieversnellers in Altena - Biesbosch Goof van Vliet en Johan Koekkoek

Dat we snellere en grotere stappen moeten maken naar schonere energie is nu wel duidelijk. De koolstofuitstoot moet minder voor een leefbare Aarde. 23 november was op tv ‘De achterkant van het gelijk’ wat dat betreft zeer overtuigend. Een aantal vertegenwoordigers van maatschappelijke en wetenschappelijke organisaties uitten hun grote bezorgdheid over de opwarming van de aarde met meer dan 2 graden Celsius. Langer treuzelen gaat ons later nog veel meer geld kosten. De Canadese journaliste Naomi Klein maakt ook een haarscherpe analyse in haar nieuwe boek: ‘No Time, verander nu voor het klimaat alles verandert’. Urgenda heeft een zeer lezenswaardige visie over 100% duurzaamheid in Nederland in 2030 gemaakt, inclusief praktisch actieplan. (Zie: www.urgenda.nl)

Naomi Klein Wat kan ik zelf doen? Gewoon beginnen dus. Dat hebben al heel wat mensen en bedrijven gedaan. De fotocollage laat al wat van die voorlopers zien. Een kerk, een supermarkt, een autobedrijf, een snackbar en al heel wat woningen voorzien in hun eigen elektriciteit. Zij wisten de weg te vinden naar de goede deskundigen. Dat zijn al enkele aannemers en installatiebedrijven in de regio. Maar ook de in 2013 opgerichte Duurzame Energiecoöperatie Altena – Biesbosch (DEcAB) kan goede hulp bieden.

33


Huizen Koekkoek en Van Vliet Johan Koekkoek is een goed voorbeeld van zo’n persoonlijk initiatief. Door het bij jezelf te doen wordt de noodzaak van meer mensen die het zouden moeten doen veel duidelijker. Zo werkte het ook bij Goof van Vliet. November 2012 mocht Johan voor Altenatuur 18 PV panelen (voor elektriciteit) bestellen voor fort Giessen en 22 voor hem en Tijke thuis. Eind november 2014 zijn ze precies twee jaar in bedrijf. De opbrengst wordt keurig op de meter vermeld: Fort €1.844,20, Emmikhovenseweg 6A €2.096,85. Investering Fort was €11.600,-- exclusief plaatsen onderstel; Emmikhovenseweg 6A €12.600 inclusief plaatsen onderstel.Het rendement in financiën is voor het Fort 8% en voor de Emmikhovenseweg 6A 8,5%. Het rendement was hoger dan de belofte van de producent: Fort 1,6 % hoger; Emmikhovenseweg 3% hoger. Dat is dus een heel mooi resultaat. Het brengt meer op dan je geld op een spaarrekening. Maar hier blijft het niet bij, ‘nul op de meter’ is het streefdoel. Dat betekent dat ook het water voor wassen, koken en verwarming schoon opgewarmd moet gaan worden. Dat kan via zonnecollectoren, warmtewisseling, biomassa maar misschien ook wel via nieuwere nog slimmere systemen. In huize Koekkoek wordt trouwens een warmtewisselaar voor warm water gebruikt. Goof en Lies hebben hun woning in de vesting heel goed geïsoleerd bij de verbouwing waardoor ze minder energie nodig hebben. Ze zijn ook met inductie gaan koken omdat het Nederlandse gas binnenkort op zal zijn. Vanwege de regels van het beschermd stadsgezicht mogen er nog - geen zonnepanelen of collectoren geplaatst worden. Zij zoeken naar de oplossing van een collectief dak o.i.d. om dicht bij ‘nul op de meter’ te komen.

34

Niet praten en twijfelen maar gewoon doen Eind november 2014 werden door de gemeente Werkendam energiemarkten georganiseerd waaraan Altenatuur, VMB Hank Dussen en DEcAB in nauwe samenwerking met Samen Groen uit Almkerk hebben deelgenomen. Zowel de energiemarkt in Nieuwendijk als in Sleeuwijk werden goed bezocht. De insteek was positief, ze wilden vooral de kansen laten zien, de kick van de


terugdraaiende meter. De bedreigingen, die ons bij klimaatverandering boven het hoofd hangen, komen wellicht wel aan de orde maar worden op de achtergrond paraat gehouden. Om de kansen duidelijk voor het voetlicht te brengen wordt Mijn Groene App gebruikt. Deze app is ontwikkeld door Samen Groen uit Almkerk. Met dit hulpmiddel krijgt men snel inzicht in de eigen mogelijkheden voor verduurzaming op het gebied van energie. Kansen te kust en te keur, van korter douchen tot isoleren, van aanschaffen van PV panelen tot het plaatsen van een warmtepomp. Allerlei gradaties passeren de revue. Soms kwamen de bedreigingen die mensen zien als afronding van een gesprek toch nog aan bod zoals de Mijn G ijsbeer die geen ijsschots meer kan gratis roene Ap p bij Al vinden om uit te rusten na een tenat nu uur! jachtpartij. Of de dreiging van de zeespiegelstijging van 1- 7 meter. Of dat wij na een stevige stortbui toch in het afvoerputje van de Rijn bivakkeren. Het beeld van de grote, weliswaar voorlopig nog groene, rivier door Altena komt dan weer om de hoek kijken. Maar het gesprek eindigde zowel in Nieuwendijk als in Sleeuwijk heel vaak met het invullen van het formuliertje met de inlogcode voor Mijn Groene App die Altenatuur gratis aan serieus geïnteresseerden ter beschikking stelt. Altenatuur beschikt over voldoende inlogcodes van Mijn Groene App. Geïnteresseerden kunnen via de mail zo’n inlogcode bestellen bij johan@koek2.net.

SAMEN GROEN

In Woudrichem en Oudendijk is onlangs een workshop georganiseerd door DEcAB (www.decab.org) en bewoners voor een versnelling van schone energie. De vesting neemt daarin een bijzondere positie in als beschermd dorpsgezicht. Je mag geen zonnepanelen in het zicht leggen. Daar verschillen de meningen trouwens over. Er staan ook veel glimmende auto’s die er 100 jaar geleden nog niet waren.. Er wordt gezocht naar een ‘gezamenlijk dak’ om daar in coöperatievorm zonnepanelen te leggen. Dat zou bijvoorbeeld op de daken van Wylax of Van Engelen of de Fortfabriek kunnen. In andere kernen kunnen ook versnellingsworkshops georganiseerd worden.

35


Op 2 december is in de gemeenteraad van Woudrichem een presentatie gehouden over de mogelijke schone energie versnelling. Raadsleden zijn uitgedaagd om een paar tandjes extra bij te zetten in het duurzaamheidsbeleid. De gemeente Werkendam heeft al besloten op 3 van haar gebouwen zo snel mogelijk panelen installeren. Ook voor gemeenten geldt: geen woorden maar daden. Werkendam blaast de wind in de zeilen. Hoopgevend zijn enkele recente grote invesKijk ook een teringen door bedrijven en particulieren in m id d e n s o p d e schone energie. 40 panelen op de gereforpagina! meerde kerk in Rijswijk, 64 panelen op Autobedrijf De Graaf in Woudrichem, 296 panelen en 2 warmtekrachtkoppeling installaties op het dak van AH in Almkerk, 18 panelen en 6 zonnecollectoren op Fort Giessen, 20 panelen op een woonhuis in Rijswijk aan de Almweg en 70 panelen op snackbar ’t Rond in Woudrichem. Er zijn waarschijnlijk nog veel meer mensen geweest zijn die ook hebben geïnvesteerd. Wat binnenshuis is gedaan is meestal niet zichtbaar. Alleen een goede monitoring van wat er aan gas en elektriciteit is aangevoerd in Woudrichem kan duidelijkheid scheppen. Het zal niet alleen idealisme zijn geweest van de investeerders. Zij zullen wel de urgentie hebben begrepen, ze weten dat het een lonende investering is en ze zullen het voor hun kinderen en daarmee de Aarde hebben gedaan. Goed voorbeeld doet goed volgen! Een zonnepaneel levert ongeveer 230 kilowattuur (kWh) per jaar. Een gemiddeld gezin gebruikt per jaar ongeveer 3.500 kWh. Als je een elektrische auto, fiets of motor aanschaft ga je die natuurlijk voeden met schone stroom. Voor een Tesla heb je dan 30 panelen op het dak nodig bij 30.000 km/jr, voor een elektrische fiets een ½ paneel. ❀

36

Tesla


UITNODIGIN

1

G Ledenvergader ing 2015 Fort Giessen, 1 7 februari, aanv ang 20.00 u. Het bestuur va n Altenatuur no digt u uit voor ledenvergader de jaarlijkse ing, waarvoor de AGENDA a ls volgt is: 1. Opening. 2. Notulen van de ledenvergader ing van 11 feb (Zie Altenatuur ruari 2014 tje nr. 96, juni 201 3. 4) Jaarverslag se cretaris. 4. Financieel jaaro verzicht 2014/b egroting 2015 penningmeester door de . Stukken liggen vanaf 19.40 uu inzage op de b r ter estuurstafel. 5. Verslag kascon tr ol ec om missie. 6. Bestuursverkiezi ng. Aftredend en he rkiesbaar: mev r. P. Stierman en H. van Krieken de heren en J. van Diggelen 7. . Rondvraag. 8. Pauze. 9. Na de pauze w orden DVD´s ve rtoond die rece gemaakt zijn d nt oor het Brabant s Landschap over schitterende te 2 rreinen in onze streek: Het Pom De Groesplaat. pveld en 10. Sluiting.

ag in a

d de n p mi

PROGRAMMA WINTER EN VOORJAAR 2015 (middenpagina 1 & 4) Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl. Noteer de data vast in uw agenda! Donderdag 29 januari: Weidevogelbescherming in het Land van Heusden en Altena Sinds 1998 wordt in onze streek aan weidevogelbescherming gedaan. Sindsdien worden nesten van onder meer kievit, grutto en scholekster op akkers en weilanden door vrijwilligers opgespoord om ze te beschermen zodat er jongen kunnen worden uitgebroed. Jaarlijks groeide het aantal vrijwilligers, het aantal hectaren waarop bescherming plaatsvond en ook het aantal beschermde legsels. Len Bruining die vanaf de aanvang het Weidevogelbeschermingswerk van Altenatuur coordineert, zal deze presentatie verzorgen. De bijna 60 vrijwilligers die actief zijn in dit werk hebben 37


Schone energieversnellers in het Land van Heusden en Altena

Een

dak vol bij

J. Tr e

ur, B roek graa f 10 , Al mke 296 panelen op supermarkt Almkerk rk

ties installa g n i l e p tkop tekrach m r a w 2 erk kt Almk r a m r e op sup

38

40 panelen op kerk in Rijswijk


ort Gie sse n 18 pa ne le

ne

n6

col lec tor en

op F

a

ijk Sleeuw n i s i u h oon en op w l e n a p 14

24 p ane len

en 4

len ane 36 p

colle ctor en o pw onin g in

Alm kerk

nse usse bij D s in Boy sen Dus

39

70 panelen op snackbar in Woudrichem


4

jaarlijks een bijeenkomst aan de start en bij de afsluiting van het seizoen en zijn uiteraard op de hoogte van de werkzaamheden en de resultaten. Het leek het bestuur goed om ook de overige leden en andere belangstellenden te informeren over dit belangrijke en succesvolle beschermingswerk. In de presentatie van Len maakt u kennis met de weidevogels, de methoden om nesten op te sporen en het daadwerkelijk beschermen ervan. Uiteraard zal Len ook de resultaten van 17 jaar bescherming belichten en een blik op de toekomst werpen. Dit is het moment om meer te weten te komen over weidevogels en hoe we proberen ze te behouden voor onze streek. U komt toch ook? Plaats: Fort Giessen, aanvang: 20.00 uur. Dinsdag 17 februari: ledenvergadering (uitnodiging zie middenpagina 1) Donderdag 26 maart: Planten van het Rivierengebied Het rivierengebied kent een een eigen unieke flora met een groot aantal karakteristieke plantensoorten. We hebben Ernst-Jan van Haaften, trekker van de Plantenwerkgroep in onze vereniging, gevraagd om ons op deze avond mee ten nemen langs de mooie plekjes in onze streek om iets te vertellen over de plantensoorten die we daar kunnen aantreffen. Met name in de uiterwaarden maar ook in de grienden en in moerasgebieden als de Kornse Boezem, zijn tal van bijzondere soorten te vinden. Na de pauze belicht Ernst-Jan het inventarisatiewerk van de Plantenwerkgroep. Misschien iets voor u, plantenkennis opdoen in een gezellige groep plantenliefhebbers? ErnstJan laat zien wat er de afgelopen jaren door de Plantenwerkgroep in kaart is gebracht en welke soorten er zijn aangetroffen. Als u meer wilt weten over de flora in onze omgeving dan mag u deze presentatie niet missen! Plaats: Fort Giessen, aanvang: 20.00 uur. Dinsdag 14 april: Lezing over de honingbij en de imkerij De honingbij is volop in het nieuws i.v.m. de mysterieuze sterfte onder de bijenvolken. De honingbij en de vele soorten wilde bijen zijn onmisbaar bij de bestuiving van veel fruit- en kleinfruitsoorten. Daarnaast benut de mens al duizenden jaren de honing en de was uit de raten van de honingbij. Eerst door die in het wild te verzamelen maar al snel ontstond de imkerij, het houden van bijen als een soort ‘landbouw-insecten’. Johan de Bijl, lid van onze vereniging en imker te Brakel vertelt ons deze avond over het leven van de Honingbij het jaar rond. En: wat doet de imker allemaal om het bijenvolk gezond te houden en goede honing te laten produceren? Wie meer wil weten over bijen en hun rol in de natuur moet deze avond direct in zijn agenda vastleggen. Plaats: Fort Giessen. Aanvang: 20.00 uur. Vervolg programma winter en voorjaar op bladzijde 66. 40

ag in a

d de n p mi


SOVON-dag 2014 Jaap van Diggelen

O Ornithover die naarlogen togen Ede

De SOVON-dag is een jaarlijks terugkerende happening waarop enkele duizenden vogelaars uit het hele land zich verzamelen in een groot conferentie-oord. Een soort geseculariseerde versie van de toogdagen uit de vorige eeuw waarop Protestanten, Roomsen of Socialisten in massabijeenkomsten hun idealen en jeugdige Sturm und Drang vierden. Spin-off van dit soort dagen was een nasleep aan verkeringen, veelal gevolgd door verlovingen en huwelijken binnen de eigen gezindte. Eén blik in de volle Schouwburgzaal van de Reehorst te Ede waar de SOVON-dag dit jaar plaatsgreep, was voldoende om te begrijpen dat hier van een huwelijksmarkt onder natuurliefhebbers geen sprake kon zijn: de doelgroep vergrijst massaal en om in vogeltermen te blijven, slechts een fractie hiervan komt aan een tweede leg toe. In tegenstelling tot de vroegere toogdagen vindt de SOVONdag niet in het voorjaar plaats maar in het najaar. Niet omdat zoals al is vastgesteld, de vogelaars niet meer aan paarvorming doen, maar omdat ze domweg in de lente geen tijd hebben. Dan moeten ze in het veld zijn, waarnemingen doen, nesten beschermen, inventariseren. Daarom houdt de Stichting Ornithologisch Veld Onderzoek Nederland (SOVON) haar landelijke dag op de laatste zaterdag van november. De najaarstrek is dan voorbij en de wintervogels beginnen net binnen te komen in ons land, in deze ‘stille tijd’ is het voor de echte veldwerkers nog net op te brengen om een hele zaterdag binnen te zitten.

41


schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat aagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoo an ook in onze ligt ergens rond(VWG) 1950. Er onze moet maar iemand in de eeuwen Ledenomgeving, van de Vogelwerkgroep bossentoevallig dat een gedoodverfde aarvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied,inom van Altenatuur bezoeken de SOVONbosvogel als de Wespendief hetdaar nu n al jaren en als voorstelbaar het even kan dat ga ik van steeds Midden-Limburg eet van tedag hebben.Toch is het ooit cultuurlandschap de Ringslang (nu nog inheems in e eeuw ook mee. mij biedt de dag een mix(tot zijn heil Maak ik zelfinwel zou ik hebben engebieden) en deVoor Europese moerasschildpad in de 19zocht. inheems) onsuit gebied vanadders, boeiende lezingen met 4ofparallelle Verder eleefd. Voor gladde slangen hagedissenals lijktWespendief onze streek denken. te vochtig, venigbleek en te weinig programma’s van vogel-lezingen en een uit dit onderzoek aan gezenderde andig. (Stichting vogels dichtheid van wespenet ‘eerste programma reptiel’ waar van ik 10de jaarVOFF geleden over schreef wasdat eendeuitgezet exemplaar van een VeldOnderzoek Flora en Fauna). Volop nesten erg laag was, kortom: het is een dersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). keuze dus. Bovendien is er naast het wonder dat deze specialist onder de zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: uitgebreide lezingen programma over roofvogels nog tot broeden komt. e roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans interessante -onderzoeken en ontwike geelwangschildpad Trachemys scripta troostii kelingen in natuurbeschermingsland, in Neonicotinoiden e geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta de foyers nog een informatiemarkt met De groep van insecticiden die bekend et zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of stands van natuurboekenverkopers staat als Neonicotinoiden was tot voor stinggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfho waar altijd wel een kort vooral in het nieuws een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schuwe beesten koopje te vinden is. De als mogelijke oorzaak eestal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die metbijenhun kijker he lezingen zijn actueel en van de grote ateroppervlak naarop eenden, stuiten bij toeval op een zonnende in hun vaak afspeuren gebaseerd sterfte. schildpad In juni van dit eeldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. gegevens die door alle jaar publiceerde een gelopen zondag, 7 september opnieuw een aanwezige vrijwilligerszag ik in de dode maasarm in de Wijksche groep Waard Nederlandse xemplaar met wegduiken vanaf een drijvende wortelstok van een gele plomp of waterlelieeen waarop hij elkaar zelf in jaren onderzoekers at te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang veldwerk bijeen zijn artikel in het toptijd-of een eelbuik ging. Nieuwsgierig‘Citizen geworden naar het voorkomen van dezeschrift enigeNature reptielensoort gebracht. over eenin het Lan an Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd Science’ heet dat in het verband tussen concen- op aarneming.nl. jargon, wat uiteraard tratie van het neonicoveel mooier klinkt dan tinoide imidacloprid in het Nederlandse oppervlaktewater en de achterp onderstaand kaartje is te‘Burger-Wetenschap’ zien dat er in totaal ophet 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn dat al gauw associeert met alle denk- uitgang van een vijftiental insectenaargenomen. bare vormen van burgerlijkheid waar etende vogelsoorten. Het artikel van de de nog cowboys en -girls van het vogelen onderzoekers van de Radboudaartje wordt nageleverd zich graag verre van achten. universiteit en SOVON werd voorAfgelopen zaterdag, 29 november, pagina nieuws. bijen,delen nu de ood- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen‘Eerst voor indegrote van de VS kwam ik wat laat binnen in de grote zaal vogels’ kopte het NRC op 12 juli. De Veel exico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. en de kreeg nog net het slotfilmpje mee vanhunlezing vanMet dehet hoofdauteur vandehetkinderen ders kopen lieve kleine roodwangetjes voor kinderen. opgroeien van een Wespendief die een stukje onderzoek, Caspar Hallman, was voordan zijn z oeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, wespenraat uit een boomholte pikte (je mij dé reden om naar de SOVON-dag ok ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte va bent een dief of je bent het niet...), te gaan dit jaar. Dit liep uit op een e dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere waarna de spreker afsloot. Conclusie teleurstelling. Onder de titel “Insectenijtgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het van het verhaal was dat er wel flink wat etende vogels nemen sneller af in nkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal za 42 mis moest zijn met de omstandigheden in gebieden met landbouwgif” hield n. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg stig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je p et je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.


chreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat agteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in e streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort n ook in onze omgeving, ligt ergens rond 1950. moet maar toevalligDeiemand in de Caspar zijn verhaal. Het kwam er op Er wordt gevonden. afname is eeuwen het neer dat hijhebben uitlegdeover watslangen, hij had ontdekt arvoor geschreven hagedissen of schildpadden ons gebied, omdedaar nu no sterkst bij o.a. de in boerenzwaluw, hij voegde niets toe aandatde de (nu gelenogkwikstaart en de et van temaar hebben.Toch is het voorstelbaar ooit ringmus, de Ringslang steeds inheems in e informatie die al lang uit de media Bij insecteneters die gebied karak- hebben ngebieden) en de Europese moerasschildpad (tot spreeuw. in de 19 eeuw inheems) in ons bekend was. Op het onderzoek van teristiek voorteriet en moerassen eefd. Voor adders, gladde slangen of hagedissen lijkt onzezijn streek vochtig, venig enals te weinig Hallman c.s. is in het NRC nogal wat fitis, bosrietzanger en kleine karekiet dig. kritiek waar geuit.ik 10 Graag wordt exemplaar dit verband ‘eerste reptiel’ jaar geleden over schreef was een uitgezet van een had ik gehoord van echter niet gevonden. ersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). deze hoofdauteur en land worden gezien: Een tweede belangijn drie ondersoorten die inofons hoe hij dit kon weerrijke constatering die roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans leggen. Helaas kreeg Hallman ook in Ede geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii ik het alarmerende naar voren bracht is dat geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta voorpagina-verhaal er een trendbreuk is zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of weer te horen. tussen de periode vóór tinggrachten, wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfhou Wat stilstaande houdt dit onderen na de invoering van een tak van omgevallen reikt. Het zijn schuwe beesten, zoekeen in en wat wordtboom er die vanaf de oever in het waterNeo-nicotinoiden in de estal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met in aangetoond? Imidalandbouw. Vóór hun diekijker het Caspar Hallman eroppervlak afspeuren naar stuiten bij toeval op een zonnende schildpad cloprid hoopt zich op eenden, in invoering warenin hun de eldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. het oppervlaktewater van afname trends van de onderzochte elopen zondag, 7 september zagisik duizenden in de dode maasarm in de Wijkschemaar Waard opnieuw Nederland. Het middel vogels niet significant, er was wel een emplaar malen wegduiken vanaf voor een drijvende van een gele plompwas of waterlelie waarop hij giftiger insectenwortelstok dan afname, daarna deze wel te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang bijvoorbeeld DDT en daardoor kan het significant *). Volgens de Wageningseof een elbuik ging. Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige isreptielensoort in veel kleinere hoeveelheden effectief hoogleraar Ter Braak het onjuist omin het Land is eenkeek systemisch wat wil hieruit Heusdenzijn. enHet Altena, ik thuismiddel de waarnemingen doortedie tot op heden zijn negatieve ingevoerd op concluderen dat een arneming.nl. zeggen dat het aan zaad wordt trend die al bestond en die vervolgens toegevoegd en dan na kieming door de significant wordt na invoering van het hele kaartje plant trekt. Dedatplant wordt opgif, daardoorlettersierschildpadden dan ook wordt verooronderstaand is te zien er in totaal 10 plaatsen zijn daardoor giftig voor insecten en is dus zaakt. argenomen. beschermd. Een aanzienlijk deel van het Mag uit het verband tussen toename van gif nog spoelt uit en komt in de sloten terecht. imidacloprid in sloten en afname van artje wordt nageleverd Hallman en collega’s hebben het vogels op maximaal 5 km afstand voorkomen van vogels in hiervan, ook worden dat het od- en geelwangschildpadden en onderzocht ook de geelbuikschildpad komen voor afgeleid in grote delen van de VS telgebieden (SOVON-database) op ene oorzaak is van het andere? xico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel afstanden minder dan 5 km van dehunEen van de Met eerste die ikvan probeer ers kopen de lievevan kleine roodwangetjes voor kinderen. hetdingen opgroeien de kinderen meetpunten van imidacloprid in sloten. bij te brengen aan mijn leerlingen bij de eien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze De belangrijkste constatering die ze lessen ANW (Algemene Natuur Wetenongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte van doen is dat bij toename van de schap) is dat een verband (correlatie) dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere concentratie imidacloprid in de sloot, bij tussen twee fenomenen niet altijd ook tgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het de insectenetende vogels in de een oorzakelijk (causaal) verband is. kende schildpadverblijf en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat omgeving een afafname in aantallen Hét voorbeeld hierbij is dat de afname 43 . Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg ig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je ple je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.


schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat aagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoor n ook in onze omgeving, ligt ergens moet maar toevallig iemand in de eeuwen van het geboortecijfer in de rond jaren1950. zestig, Er Johan van der Gronden arvoor geschreven hebben over hagedissen schildpadden ons der gebied, om daar nu n sterk is gecorreleerd metslangen, de afname van Deoflezing van Johaninvan Gronden, ooievaar isin het onsvoorstelbaar land in diezelfde van het WNFsteeds in Zeist was een eet van te de hebben.Toch dat ooit directeur de Ringslang (nu nog inheems in e periode. causaliteit van dit verband stuk Zonder plaatjesinen grafieken engebieden) en deDe Europese moerasschildpad (tot in debeter. 19 eeuw inheems) ons gebied hebben is adders, pure folklore zijn oftehagedissen weinig want dezestreek uit de koers geraakte filosoof leefd. Voor gladde (er slangen lijkt onze te vochtig, venig en te weinig ooievaars om babytjes te brengen), (nu dus natuurbeschermer) beweerde te ndig. maar absoluut geen wetenschap. geloven in de ‘power of speech’ in plaats t ‘eerste reptiel’ waar ik 10 jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar van een Uitde verder onderzoek moet blijken of er (Trachemys van in descripta). ‘power of point’. Het klonk dersoort uit groep van de lettersierschildpad werkelijk een oorzakelijk verband is daar in de zaal erg gevat maar ik zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: tussen het landbouwgif en de achterbetwijfel of het op papier ook zo overroodwangschildpad - Trachemys scripta elegans uitgang van- Trachemys vogels. Daarvoor moet komt. Afijn, het werd een boeiende geelwangschildpad scripta troostii eerst de schakel tussen vogels en gif, de speech, aan de hand slechts van geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta insecten, onderzocht worden. Hoeveel steekwoorden (denk ik) op een stapel t zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of nemen ze op, wat komt er daarvan in kaartjes. “Een reflectie op natuurbeleid stinggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfho vogels terecht, welke doses zijn dodelijk in de lage landen” was de titel. een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schuwe beesten, voor vogels. De aanwijzingen zijn nu Uiteraard was achteruitgang van bioeestal floepen ze alweer hetenwater in voordat en jij zediversiteit hebt ontdekt. hun kijker het bijzonder indirect er is methodisch een Vogelaars, belangrijk die puntmet in deze ateroppervlak afspeuren naarwat eenden, bij toeval opwaarbij een zonnende schildpad hun statistisch behoorlijk op af stuiten te dingen lezing, hij aandacht vroeginvoor eldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. leid ik af uit de NRC discussie. Een het referentiepunt. Als we praten over gelopen zondag, 7 september ik in de dode in de Wijksche Waard opnieuw bekend gezegde is datzag leugens er zijn in maasarm achteruitgang, waartegen zetten we een emplaar wegduiken een grove drijvende wortelstok vandan een af? geleWat plomp hij drie soorten:vanaf leugens, leugens en dat is of dewaterlelie baseline, waarop de t te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang of een statistieken. De statistiek ongerepte nul-situatie? elbuik ging. Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoort in het Lan schijnt hier te rammelen Miljoenen broedpan Heusdenenendat Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd het ene (afname ren van een groot op aarneming.nl. vogels) het gevolg is van aantal boerenlandhet andere (landbouwvogelsoorten zijn de gif) is niet aangetoond. afgelopen decennia p onderstaand kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn Er is door Hallman en verdwenen, heeft men aargenomen. collega’s een forse steen berekend. Maar er is in de vijver gegooid. ook veel teruggeartje wordt nog nageleverd Verbanden tussen roofkomen. Duizenden vogelssterfte en gebruik ganzen en od- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote aalscholdelen van de VS van of tussen roken maarof ook de Veel exico. Door hunDDT sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als vers aquariumvijverdier. ende longkanker zijnroodwangetjes in het verleden ookhunprachtige grote zilverreigers. ders kopen lieve kleine voor kinderen. Met het opgroeien van deDe kinderen aanvankelijk weggehoond maar verooievaar, praktisch uitgestorven oeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar in tijd,onsdan zijn z volgens toen wetenschappelijk bewijs land in de jaren tachtig, nu weer met k ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte va zich opstapelde, algemeen erkend. meer dan 700 broedparen terug. Ik dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere Vooralsnog zit er nog te veel ruis op de moest denken aan een artikeltje dat ik jtgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het lijn om harde uitspraken te doen. De tijd ooit las in het blad van de biologie nkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal za studenten aan de de VU, met de 44 zal leren wat waar is. n. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg tig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je p et je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.


chreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat agteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in e streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort ook in onze omgeving,naam ligt ergens rond 1950. moet maar toevallig iemand in de eeuwen dat natuur in fantastische DRAB (Door Er natuurbescherming arvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in onsomdat gebied, om indaar nu no reservaten thuis hoorde daar Regelmatige Activiteiten Bevrucht). et van teHierin hebben.Toch is het voorstelbaar dathet ooit landbouwgebieden de Ringslang (nu noggeen steedsplaats inheems in voor stond beschreven dat met e was. onmiskenbaar er veel hebben toenemen van de ongenuanceerdheid, ngebieden) en de Europese moerasschildpad (tot in de Het 19 is eeuw inheems) in dat ons gebied uit enhet hetadders, zwart-witte in hetslangen landschap, ook het soorten eefd. Voor gladde of hagedissen lijkt onze zijn streek verdwenen te vochtig, venig te weinig boerenland en dat het milieu in het aantal soorten zwarte en witte vogels dig. agrarisch gebied is aangetast. toenam:waar kraaien, aalschol‘eerste reptiel’ ik 10 meeuwen, jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar Onze van een bodem, ons voedsel en de natuur zijn in vers, eksters. Leuk bedacht, voor wat het ersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). het geding. Van der Gronden vertelde waard is. ijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: Enige demagogie en opportunisme in dat hij een samenwerkingsverband aan roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans uitspraken over bedreiging en troostii achter- het opzetten is tussen landbouw- en geelwangschildpad - Trachemys scripta uitgang kan de nationale natuur- natuurorganisaties waarin hij ook de geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta Rabobank betrekt. Het kostte veel bescherming niet worden ontzegd zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of volgens Van der Gronden. Laat onverlet moeite om deze partijen rond de tafel te inggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfhou dat het twee-jaarlijkse Living Planet krijgen maar het WNF werkt nu aan een een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schuwe beesten, groot plan voor de Report (laatste versie estal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met hun kijker het Noordelijke provincies. september 2014) dat eroppervlak afspeuren naar eenden, stuiten bij toeval op een zonnende Op zo’nschildpad moment in gahun je het WNF uitbrengt ldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. het ontbreken van tekst onomstotelijk een elopen zondag, 7 september Waardinopnieuw en illustratie zo’n een wereldwijde dalingzag ik in de dode maasarm in de Wijksche mplaar wegduiken vanaf een waterlelie waarop hij lezing ofmissen. Graag van biodiversiteit laatdrijvende wortelstok van een gele plomp te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang had ik hier meer vanof een zien. De afgelopen lbuik ging. Nieuwsgierig naar het voorkomen van dezevernomen. enige reptielensoort in het Land Vol verveertig jaar isgeworden de Heusdenmondiale en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd wachting speur ik de op biodiversiteit arneming.nl. site van WNF af, maar met maar liefst 52 % vind helaas nog niets gedaald. Dat is schrikhierover. Breaking news onderstaand kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn barend! De drie belangrijkste bedreigingen die heet dat, geloof ik. argenomen. het verlies aan biodiversiteit veroorSpreeuwenzwermen zaken artje wordt nogzijn: nageleverd De derde lezing was verreweg de - Verlies van leefgebied mooiste die ik bijwoonde (het middagOverbevissing, jacht en stroperij d- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS programma heb ik geskipt). van Veel Klimaatverandering xico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- ofLinda vijverdier. (VWG) tipte in de foyer Lichtpuntje in dit roodwangetjes doemscenario voor is dehunZwet ers kopen de lieve kleine kinderen. Met hetme opgroeien vandat dede kinderen lezing over spreeuwenzwermen tijdens stabilisatie van de achteruitgang in de eien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze detot lunchpauze herhaald werd. ’s Westerse landen. Terug naar ons land.door ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte van Als je bedenkt dat tweederde van Morgens had deze lezing parallel dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere gedraaid met de lezing van Caspar agrarischkijken grondgebied is naar grage?)Nederland alleseters, kinderen er niet meer om en ouders zien zich gedwongen om het dan moeten we daar iets mee volgens Hallman. Het onderwerp spreeuwenkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat Van der Gronden. Ooit dacht de zwermen fascineerde me, dus het was 45 Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg ig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je ple je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.


schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat aagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoo een mazzeltje verhaal in aiemand name?)inen an ook in onze omgeving,dat ligthet ergens rondhierover 1950. Er Hemelrijk moet maar(what’s toevallig dehaar eeuwen nogmaals werd gehouden. Het was een medewerkers, echter te simuleren metdaar nu n aarvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, om schitterende presentatie van de computermodellen waarin een aantal eet van te hebben.Toch is het voorstelbaar dat ooit de Ringslang (nu nog steeds inheems in Groningse hoogleraar theoretische e eeuw wordt gehanteerd. Op hebben engebieden) en de Europese moerasschildpad (tot simpele in de 19regels inheems) in ons gebied biologie dr.gladde Charlotte Hemelrijk over de het Schouwburgzaal eleefd. Voor adders, slangen of hagedissen lijktgrote onzescherm streek in te de vochtig, venig en te weinig achtergronden van spreeuwenzwerwerden beelden van echte zwermen ndig. men. Spreeuwen verzamelen zichover rondschreef afgewisseld met die exemplaar van computeret ‘eerste reptiel’ waar ik 10 jaar geleden was een uitgezet van een zonsondergang in gigantische groepen simulaties van 5000 virtuele beestjes. dersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). (tot meer dan 10.000 exemplaren). Na het kiezen van de juiste factoren en zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: Het luchtballet dat deze zwermen wat fine-tuning, was het voor ons als e roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans zwarte stipjes tegen de achtergrond toeschouwers nauwelijks nog mogelijk e geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii van een heldere avondhemel laten zien om de virtuele zwermen van echte te e geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta is adembenemend. De dansende onderscheiden. et zijn uitgesproken water/moerasbeesten die als vaakHet in dode rivierarmen, stadsvijvers zwermen komen uiteindelijk tot rust computermodel heet heel oftoestinggrachten, stilstaande wateren dus, worden Meestal zonnend stuk drijfho de spreeuwen zich massaal laten vallenaangetroffen. passelijk StarDisplay (Starlingop = een Engels een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schuwe in het slaapterrein waarboven ze voor spreeuw, die tegelijk de ster zijn in beesten eestal floepen ze alweerHet hetidee water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die = metvertohun kijker he rondzwermen. deze Display ateroppervlak afspeuren naar eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad in hun is dat gezamenlijk ning). Niet telepathie eeldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. slapen, dicht bij elkaar maar zelforganisatie gelopen zondag, 7 september in dit soort aantallen,zag ik in de dode maasarm in de Wijksche verklaartWaard de als 1opnieuw groot een xemplaar wegduiken of waterlelie waarop hij voordelen vanaf biedt een omdrijvende wortelstok van een gele plomp organisme reagerende t te zonnen. Ik had weinig tijd een geelwang warm te teblijven en om te bepalen of het om een roodwang, spreeuwenwolk. Hetof een informatie uit tegeworden wisheeft driein het Lan eelbuik ging. Nieuwsgierig naar het voorkomen van dezemodel enige reptielensoort na de dageraad uitgangspunten: de op n Heusdenselen: en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd kiezen alle beesten hun vogels bewegen alleaarneming.nl. eigen weg naar hun maal dezelfde kant op, voedselplaatsen om in ze zijn tot elkaar p onderstaand kaartje is te zien dat erdrinCharlotte totaal opHemelrijk 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn de avondschemer weer aangetrokken en proaargenomen. bijeen te komen in hun massale zwermen. beren botsingen te vermijden. Hun Hetnog prachtige schouwspel van dansende gesimuleerde vlieggedrag voldoet aan aartje wordt nageleverd spreeuwenzwermen die uitrekken en de wetten van de aërodynamica: ze dan weer samenballen, en waarin je net ondervinden een opwaartse kracht, ood- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS alshun in sierlijke wolken uiterlijk de gekste vormen luchtweerstand zwaartekracht en ze Veel exico. Door zijn ze in veelkunt landen ingevoerd alsenaquariumof vijverdier. ontdekken, trekt al jaren de aandacht hellen bij een bocht naar binnen. Als de ders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen van zowel leken als wetenschappers. zwerm van koers moet veranderen oeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn z Ooit dacht men dat een collectieve moeten alle individuen draaien waarbij ok ongeveer volwassen. Daarna nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte va geest de beesten bijeengroeien brengt,ze waarbij de wolk van vorm verandert. De e dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes in grotere telepathie een rol zou spelen. Het snelheid van alle vogelsveranderen varieert weinig ijtgrage?)gedrag alleseters, kijken er niet om en vogel oudersricht zienzich zichin gedwongen vankinderen spreeuwenwolken aanmeer de naar en iedere zijn gedrag om het nkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal za 46 avondhemel is volgens onderzoek van op maar 7 partners om zich heen. De n. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg stig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je p et je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.


chreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat agteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in e streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort geleerd datiemand weteninhoe iets kunstmatige zwermen die rond we op het Er vroeger n ook in onze omgeving, ligt ergens 1950. moet maar toevallig de eeuwen werkt het geheel niet minder wonderlijk geprojecteerde computerscherm te zien arvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, om daar nu no Zo ook (nu hier.nog Hoesteeds minutieus ook de warenis het geprogrammeerd et van tekregen hebben.Toch voorstelbaar datop ooit maakt. de Ringslang inheems in simulatie, het schouwspel van een hebben basis van bovengenoemde regels/ e ngebieden) en de Europese moerasschildpad (tot in de 19 eeuw inheems) in ons gebied aan een en rode uitgangspunten, waarmee realiteit dansende eefd. Voor adders, gladde slangen de of hagedissen lijkt onze spreeuwenwolk streek te vochtig, venig te weinig avondhemel blijft van bijna perfect werd dig. een betoverende ‘eerste benaderd. reptiel’ waar ik 10 jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar van een schoonheid. Het meest bijzondere dersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). Voldaan verliet ik even aan spreeuwenzwerijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: na enen de Reehorst, men is dat ze lijken te roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans mede omdat ik ook nog variëren in dichtheid geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii in de wandelgangen de binnen de wolk: je ziet geelbuikschildpad Trachemys scripta scripta ‘Europese veldgids dan een donkere zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers zoogdieren’ en of de golfbeweging door de tinggrachten, wateren zonnend een de stuk drijfhou ‘Nieuwe atlasopvan wolk stilstaande gaan. Het lijkt of dus, worden aangetroffen. Meestal een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schuwe Nederlandse flora’ beesten, de dichtheid plaatselijk estal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met voor half geld hun hadkijker het wijzigt. Roofvogels teroppervlak afspeuren naar eenden, bij toeval op een zonnende hun gescoord. Volgend jaarschildpad hoop ik erinweer (sperwers of slechtvalken) diestuiten om de eldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. bij te zijn. ❀ zwerm heen jagen om 1 individu uit de elopen zondag, zag ik in de dode maasarm in de Wijksche Waard opnieuw een groep los7teseptember weken en te grijpen, zouden voorbeeld: spotvogel emplaar mogelijk wegduiken eenworden drijvende wortelstok*)van een geledeplomp of waterlelie waarop hij in vanaf de war gebracht door de ‘golven’ van licht en donker die te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang of een heenNieuwsgierig en weer engeworden op en neer door elbuik ging. naar hetde voorkomen van deze enige reptielensoort in het Land zwerm gaan. Meest recente ontdekking Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd op van Hemelrijk en haar medewerkers met arneming.nl. behulp van hun model is dat het niet gaat om het ‘dichter’ of ‘opener’ onderstaand kaartje is te zien dat er invliegen totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn van de zwerm maar dat het effect argenomen. optisch is. Als je honderden spreeuwen vannog opzij ziet vliegen ‘vullen’ ze minder artje wordt nageleverd beeld en lijken ze als totaal dus lichter Populatietrends van een aantal soorten dan wanneer je ze van boven op het uitgezet tegen imidacloprid concenod- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS donkere lijf en gespreide vleugels kijkt. tratie. De schuine lijnen geven de xico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel Voor mij blijft het een raadsel waarom gemidddelde trend weer, ook gegeven ders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen 10.000 spreeuwen zich zo inspannen om als hellingscoëfficiënt (ß) en bijbehoeien ookhet deleven schildpadjes van hun aanvankelijke cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze p waarden. van 1 soortgenoot te redden, 5 rende ongeveer Daarna groeien ze in nog dievolwassen. overdag bij het bessen eten z’ndoor tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte van dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere Uit: Hallman, C.A.; Foppen, R.P.B.; Turnhout, eentje een gemakkelijke prooi is voor tgrage?)iedere alleseters, kinderen niet meer naar omvan; en Kroon, ouders gedwongen C.A.M. H. zien de enzich Jongejans, E. 2014: om het sperwer. Vankijken mijn er hoogleraar kende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat Algemene Biologie, Jan Lever, heb ik Nature 511, 341 – 343. 47 . Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg ig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je ple je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.


Vogelvrij Herman van Krieken

Jonge hazen worden tussen januari en oktober geboren, volledig behaard en met open ogen. Na een paar dagen verlaten ze de geboorteplek. Elke dag na zonsondergang verzamelen ze zich daar weer om te worden gezoogd. De haas is een van de favoriete jachtdieren van jagers. Het aantal hazen neemt al sinds eind jaren negentig gestadig af. In een aantal gebieden in Nederland is de haas nauwelijks meer te vinden. Dit weerhoudt jagers en beleidsmakers er niet van om door te gaan met de hazenjacht en het verlenen van ontheffingen om ze ook tijdens het voortplantingsseizoen te doden. Het argument voor de bestrijding is bijna altijd landbouwschade, dat maakt de hazen blijkbaar vogelvrij om af te schieten. Hazen zijn gevoelig voor sterfte: slechts 1,5 op de 10 dieren overleven hun eerste levensjaar, omdat ze niet in holen leven en daardoor kwetsbaar zijn voor slecht weer én jagers. Eigenlijk is de haas min of meer een nachtdier dat overdag in zijn leger verblijft. Hij ligt dan tegen de grond gedrukt met zijn oren langs het lichaam. Een slaapperiode is zeer kort, meestal maar een paar minuten. Na het vallen van de avond wordt hij actief.

48

In onze tuin woont al enige jaren een mannetjes fazant die wekelijks tegen de ruiten tikt. In de winter wordt het wat minder, in het voorjaar neemt het toe. Ziet hij een rivaal in de ruiten? Wij weten niet beter dat onze ‘kip’ rond het huis scharrelt, het hoort er gewoon bij. Ook kleinzoon Tobe weet precies wie Lodewijk is. Sinds de


poezen Karel en Bram door ouderdom naar de eeuwige jachtvelden zijn verhuisd zoeken steeds meer dieren onze wilde tuin op. Eind september werden we verrast door een jonge haas die elke dag wel was te zien bij de poel naast ons huis. Op zijn rug had hij een wond die langzaam herstelde. Aangezien ik begin september was gestopt met maaien was er voedsel in overvloed. Grassen in allerlei soorten en maten, verder veel klaver en paardebloemen. Eind oktober was de haas nog steeds aanwezig om spoedig daarna te verdwijnen in de polder Bij onraad vluchtte hij in de bosschages tussen de poel en het huis. Leida en ik genoten van het dier en maakten foto’s als hij op een paar meter van ons huis genoot van het beschikbare groen. Hij zat graag te slapen en poetsen op de houtsnippers tussen de aardbeien. Zal onze haas het jachtseizoen van 15 oktober t/m 31 december overleven? Zal hij de winter overleven? De tijd zal het leren, wij hopen nog veel meer plezier te beleven aan de vogelvrije hazen die heel tevreden wonen in de omgeving van ons Broekse paradijs. �

Bewerking artikel Argus september 2014 met extra informatie Wikipedia.

49


Bodembedekkers in de tuin met hier en daar een opsteker Johan Koekkoek

50

’t Zijn sombere dagen zo eind november. De bl aderen zijn rustig van de bo men gevallen. Enkele hartverw armende opstekertjes mak en ook deze keer de tuinwan deling tot een echte beleving.

Concurrerende bodembedekkers. Nu veertig jaar geleden plantten wij in onze tuin aan de Emmikhovenseweg 6A te Almkerk op een aantal plaatsen de hedera helix. De eerste jaren vonden wij dat we de hederaperken behoorlijk ‘schoon’ moesten houden, want dat hoorde zo in een nieuwe tuin. Alle ‘on’kruiden die het waagden hun kop tussen de hedera op te heffen werden meedogenloos de kop af gehakt. Eén of twee seizoenen later trof ik bij kennissen een perk dat begroeid was met gele dovenetel. De bloei was fenomenaal. Ik troggelde hen enkele planten af en pootte die in de nabijheid van onze hedera perken. Overal waar de dovenetel zich tussen de hedera vestigde voelde ik dat toen als een verrijking, totdat …. totdat de dovenetel in bijna alle perken de overhand ging nemen. Nu dertig jaar later moet ik steeds voor de hedera de beschermende hand met de bosmaaier uitsteken. Direct na de bloei maak ik alle dovenetels een kopje kleiner en kan de hedera zich manifesteren. Een aantal jaren vond ik dat de hedera zich ongelimiteerd mocht uitbreiden, totdat …. totdat de groei in bijna alle bomen mij begon te irriteren. Hierop hebben wij, Tijke en ik, het beleid ingezet dat hedera zijn gang kon gaan maar niet in de bomen. Het hakmes is nu venijnig als het verticale groeivlak door hedera gezocht wordt. Tussen de gemeenschap van hedera en dovenetel verwaardigen wij ons eenmaal per jaar stevig te tuinieren door er massaal tulpen te poten. In het voorjaar zijn de kleuren van de tulpen zo majestueus dat wij ons deze bijzondere afwijking van de natuur-regels permitteren. Op een paar, in mijn ogen geschikte, plaatsen heb ik de hedera en de dovenetel nog wat strenger toegesproken en een deal gemaakt met vinca minor. Deze blauwbloeier is dankbaar voor mijn activiteit maar ook voor de lichte schaduw van prunus en kastanje.


Nu zo’n 10 jaar geleden hebben we de hedera en de dovenetel op een prominente plek de concurrentie aangeboden van de gecultiveerde smeerwortel, (Symphytum grandiflorum). Hedera verliest nu daar terrein maar de gele dovenetel is toch behoorlijk wat mans om in ieder geval z’n positie te behouden. In dit gezelschap hebben wij nu ook enkele pollen van de salomonszegel en de grote wederik gepoot. Wederik, heeft na een goede start nu toch besloten het wat kalmer aan te gaan doen. Terwijl Salomonszegel het laatste jaar zijn positie rondborstiger inneemt. Smeerwortel trekt zich wat terug naar de zijkant maar staat daar op dit moment zijn mannetje. Het groene loof van de smeerwortel profiteert van de invallende herfstzon. Al een aantal afleveringen maak ik melding van onze cyclamen, geplant aan de voet van de inmiddels 42-jarige metaseqoia. (Deze joekel heeft inmiddels een stamomvang van ruim 3 meter en een stamdiameter van 1,20 m.) De cyclamen breiden zich het laatste jaar echt uit. Ze maken nu een verdraaid sterke indruk, hun bladeren stralen als het ware van levenslust. De laatste bloemen hebben moeite om boven de bladeren uit te komen. Het winterafscheid nadert. Voorbereidingen voor de winter zijn getroffen, nog even een behoorlijke groeispurt en dan, als het echt gaat vriezen, dan gaan ze in wintertenue. Bovengronds blijft er pas na een stevige vorst niet veel meer over. De cyclamen moet ik ook een paar keer per jaar de helpende hand bieden om ze de concurrenten van het lijf te houden: weer de dovenetel maar ook het bosviooltje. In vrije concurrentie zou het bosviooltje wel eens kunnen gaan winnen. Dat willen we niet. Soms blijken bedreigingen toch zo groot dat verdwijnen ter plekke een feit wordt. Maar op andere plekken verschijnt het bosviooltje dan weer heel parmantig. Over opstekers gesproken. ❀

51


Schildpadden, hier en in Frankrijk Andrテゥ van den Berg

Naar aanleiding van het artikel: Reptielen in het Land van Heusden en Altena van Jaap van Diggelen kwam ik op het idee u een kijkje te geven in het leven van onze (niet) Europese schildpadden. Daarvoor put ik uit ervaringen uit eigen land en vakanties.

52

Zoals onze voorzitter al in 窶連ltenatuurtje 97 vertelde is de uit NoordAmerika afkomstige roodwangschildpad overal in Nederland aan te treffen. Het zijn allemaal door mensen uitgezette dieren waar ze ooit eens verliefd op zijn geworden op een tuinafdeling of in een dierenspeciaalzaak. En zoals dat vaker met de liefde gaat op een bepaald moment in het leven kan het over zijn en wordt de ander gedumpt. In dit geval wordt meestal een sloot of natuurgebied uitgekozen waar de ongelukkige het alleen maar moet uitzoeken. Inmiddels ligt zijn verspreidingsgebied van hier tot aan de Middellandse Zee, maar ook op andere plaatsen in Europa is deze schildpad algemeen en vormt zo een bedreiging voor inlandse soorten.

De roodwangschildpad (Trachemys scripta)

roodwangschildpad

Deze exoot is een alleseter, maar eet vooral vis of vlees. In sommige poelen, sloten of wielen komt geen vis voor, dit zijn bij uitstek de voortplantingsplaatsen van de bedreigde kamsalamander. Tijdens het monitoren van amfibieテォn kom ik regelmatig in deze habitats 'roodwangen' tegen en is het


vermoeden gegroeid dat ze schadelijk zijn voor amfibieën, ondermeer door predatie en het wegvreten van waterplanten die voor amfibieën belangrijk zijn. Een voorbeeld: Enkele dagen terug zag ik op tv Gelderland een boswachter in een wiel te Nederhemert-Zuid bezig met een amfibieënnet. Even later liet hij z’n vangst zien die hij in een cuvet omhoog hield. Duidelijk waren een kikker, een kleine watersalamander en twee larven van de kamsalamander te zien. De beide larven waarvan de staart was afgebeten vertoonden een bloederige wond wat duidelijk niet het gevolg van vispredatie kon zijn. Ook in deze wiel heb ik meerdere malen een roodwangschildpad aangetroffen.

behulp van een kijker want schildpadden zijn bijzonder schuw. Eénmaal zag ik hier een vrouwtje van maximale afmetingen (rugschild 28 bij 25 cm.) eieren leggen. Het was op een open warme plek in een rivierduin van zand en grind omgeven door: Robinia pseudoacacia’s, populieren, notenbomen en het bekende bamboeriet. Hier heerste een microklimaat dat waarschijnlijk voldoet aan de grenswaarden die tijdens de incubatieperiode voor de eieren noodzakelijk zijn. Een enkele maal zag ik langs de Rhône een juveniel, maar ook die kunnen uit een winkel afkomstig zijn geweest.

De 'roodwang' komt in Nederland en de rest van Europa in verschillende watertypen voor en zijn mate van voorkomen wordt nog ruim onderschat is mijn mening. Ook tijdens onze tochten door België en Frankrijk bleek dit het geval. Zo stonden we (Ina en André) in het verleden vaak op een camping bij Pont Esprit langs de Rhône. Er liggen daar in zuidelijke richting oude meanders van de Rhône. Vermoedelijk was het jagers instinct in mij er de oorzaak van dat ik, telkens wanneer ik daar kwam, roodwangschildpadden ging tellen. Meestal telde ik over een afstand van een paar km. zo’n 20 tot 40 stuks. Het was sluipwerk met

Toch schijnt de roodwangschildpad zich met name in Frankrijk met succes te kunnen voortplanten. In Nederland werd in 2006 een eierenleggend dier aangetroffen (Herder, J., 2007. Ravon 26), maar over succesvolle voortplanting is niets bekend. Mogelijk is dat door opwarming van de aarde en de extremer wordende temperaturen een kwestie van tijd. Het importverbod uit 1997, wat de

53


invoer van deze schildpadden aan banden heeft gelegd, is een goede zaak. Echter het is niet te begrijpen dat dit invoerverbod niet geldt voor andere exotische schildpadden zoals bijvoorbeeld de geelwangschildpad of nog erger de bijtschildpad (Chelydra serpentia).

bijtschildpad

Deze laatste soort wordt op verschillende plaatsen waargenomen en is een grote, agressieve, bijtgrage schildpad waarmee niet te spotten valt. Het dier leeft voornamelijk onderwater. Dit voorjaar hoorde ik van een Ravon collega dat in een voortplantingswater van de kamsalamander te Geldermalsen een bijtschildpad was gevonden. Deze werd gevangen en overgebracht naar een dierentuin. Kamsalamanders werden op die plek niet meer gezien.

54

De Europese moerasschildpad (Emys orbicularis) In wat oudere boeken staat deze fraaie watergebonden schildpad soms als een inlandse soort omschreven

(zeldzaam in Zuid-Limburg). Hiervan lijkt echter geen sprake. Ooit, ongeveer een halve eeuw geleden, bracht ik tijdens een korte vakantie in Zuid-Limburg een bezoek aan het VVV kantoor in Epen met de vraag waar ik de moerasschildpadden kon vinden. De ongelovige, glazige blik in de ogen van de dame die mij het als toerist gemakkelijk moest maken vergeet ik nooit. Nee, ze had zelfs de naam nooit gehoord. Ook deze schildpad werd in het verleden veel uitgezet. Dit doet vermoeden dat de dieren die in ons land zijn aangetroffen ook tot die categorie behoren. In het oosten van Duitsland ligt de dichtstbijzijnde oostelijke populatie. In Duitsland leven verder nog wat uitgezette populaties. In midden Frankrijk in de Sologne en in de Brenne beginnen de zuidelijke gebieden waar deze soort van nature voorkomt. Europese moerasschildpad

In de Brenne waar de populatie in de jaren 90 het grootst was hebben we onze eerste gezien: Het was op een mooie dag in mei, we stonden op een camping langs de rivier de Creuse en gingen op een ochtend al


vroeg op pad om er een te spotten. Maar het wilde bij die eerste pogingen niet zo best lukken. Toch kregen we nog waarvoor we gekomen waren want net tegen het einde van de dag, we hadden de moed al bijna op gegeven, zagen we op een smal landwegje wat liggen. We stopten en het bleek de Europese moerasschildpad te zijn die zich op het warme wegdeel zat op te warmen. Het was waarschijnlijk een vrouwtje dat op weg was naar een goede plek om haar eieren af te zetten. Ze droeg een lifter op haar schild mee, een grote naaktslak die handig gebruik maakte van deze gratis taxi. Wat een geluk dat we hem toch nog zagen! In de jaren daarna zagen we er steeds meer zowel in de Brenne als in de zuidelijke beken.

De beste manier om ze te zien te krijgen is grotendeels dezelfde als bij de roodwangschildpad: In de dekking blijven en met een kijker bij mooi weer (want dan zonnen ze) allerlei mogelijkheden af zoeken. Je ziet ze dan zonnen of wegplonzen; zonnend of zwemmend tussen moerasvegetatie, op boomstammen of drijvend hout,

maar ook de rotsstenen langs de beken zijn goede plekken om ze te zien. In beken die wat dieper zijn springen ze bij onraad het water in en houden zich daar schuil. Na verloop van tijd als het veilig lijkt komt voorlopig alleen de kop boven water, die door de meeste onderons niet zal worden opgemerkt. In 2008 zag ik in een half ingestorte stijlrand van een zogenaamde droogbeek vlak bij de Middellandse Zee een vrouwtje eieren leggen. Bij extreme droogte of in de legtijd kun je deze waterschildpad ver van water aantreffen. Griekse landschildpad (Testudo hermanni) Deze soort staat bekend als het meest bedreigde reptiel van Europa. In West-Europa komen een paar geïsoleerde populaties voor die langs de zuidoostkust van Frankrijk, de zuidelijke kusten van Italië, de noordoostkust van Spanje en op de eilanden in de Middellandse Zee zijn gelegen. Het is een landschildpad die omdat hij van baden houdt toch vaak in de buurt van water is te vinden. De beste habitats in Frankrijk liggen in het Massif des Maures en Massif de l’Esterel. Deze natuurgebieden zijn in de zomer heet, gortdroog en stenig. Ze zijn begroeid met kurkeikenbos die samen met steeneik en andere groenblijvende soorten voor een subtropische sfeer zorgen. De ondergroei bestaat uit allerlei prikkende struiken, brem en struikheide die hier soms wel tot 4

55


meter hoogte groeit. Het geheel is vrijwel ondoordringbaar en wordt wel met maquis aangeduid. Een ander voorkomend vegetatietype is de garrigue. Dit heeft een meer open karakter, ontstaan door de vele bosbranden en erosie die deze gebieden de laatste decennia hebben geteisterd. De kurkeik is vaak de enige zichtbare soort die een bosbrand overleeft. In de garrigue komt een heel scala aan planten voor die bij ons in de winkel te koop zijn. Dit zijn met name de buxus, zonneroosje en lavendel, maar ook keukenkruiden als: jeneverbes, salie, look, tijm, bonenkruid, munt en rozemarijn. Bij iedere stap door de garrigue geven zij hun geuren af. Langs de kust is de parasolden meestal de dominante soort in de bovenlaag van de begroeiing. Deze specifieke habitats voldoen samen met verwilderde olijfof wijngaarden aan de eisen die de Griekse landschildpad stelt aan zijn leefomgeving.

verstoord worden door branden. In de media komen deze branden wel aan de orde maar het gaat dan over mensen, toerisme en geld, nooit komen deze schildpadden of andere dieren aan de orde. Tijdens zomerbranden lijken deze populaties landschildpadden toch zware verliezen te lijden. Moerasschildpadden zijn er waarschijnlijk minder gevoelig voor omdat zij gebruik zullen maken van de beken. Bosbranden hebben de laatste decennia in deze biotopen flink hun tol geĂŤist en al dan niet door mensen aangestoken laten ze een verschroeid landschap achter dat een diep triest gevoel oproept.

De soort is moeilijk te spotten ook al omdat hij redelijk zeldzaam is geworden. Hier zijn enkele tips en omstandigheden die ons het meest hebben opgeleverd: Griekse landschildpad

56

Een nadeel is dat deze habitats licht ontvlambaar zijn en regelmatig

-

-

Ga in de ochtend wanneer het nog niet te heet is en de dieren foerageren Niet te ver van een beek of ander


-

-

-

-

-

-

water Weinig wind kan belangrijk zijn omdat er dan weinig geluid is en niets beweegt Wandel zo rustig mogelijk of ga ergens zitten waar je denkt dat ze voor komen Hellingen of schuine stijlranden hebben vaak de voorkeur is ons gebleken Luister goed naar vraat geluiden, ze eten van alles maar zijn dol op bloemen en zaden Kijk goed of er ergens grassprieten of andere delen van de begroeiing bewegen Tijdens hete dagen zijn ze vaker in wat dichter begroeide bosdelen te vinden

Ga wanneer het niet lukt eerst eens in de buurt van de schildpaddenopvang in Gonfaron kijken.

Hier worden schildpadden die ziek zijn of zijn aangereden opgelapt, soms maken ze tijdelijk deel uit van een fokprogramma en daarna voorzien van een nummerplaatje losgelaten in de buurt rond dit schildpaddencentrum. De schildpaddendichtheid is hier wat groter dan elders. Dat schildpadden ook niet altijd veel-

eisend zijn bewijzen de volgende voorbeelden; het vertelt ook hoe groot het gebrek aan water in het zuiden kan zijn. Op de stortplaats Tijdens een zwerftocht langs een beek, niet ver van de kust, kwam ik op een grofvuilstortplaats terecht. Er lagen daar twee diepe gaten in de grond waarin grof afval werd gestort. In de gaten stond water dat vanuit de heuvels kwelde en kraakhelder was. In en langs het water waren koelkasten, houtafval en wc-potten gestort. Van ver keek ik voorzichtig met een kijker het water af. Met grote verbazing zag ik een aantal moerasschildpadden in het water tussen koelkasten duiken en wat verderop zag ik het meest bedreigde reptiel van Europa, de Griekse landschildpad, tussen wc-potten baden. Het oude brugje Onder een oude brug over een beek lag een fundering, die een stuwing en een kleine waterval in het water veroorzaakte. Boven, vanaf het brugje kon je mooi in het water kijken. De eerste maal dat ik hier kwam zag ik op een droog gevallen beekbodem een Griekse landschildpad zitten. In het water onder de kleine waterval zwommen twee moerasschildpadden en daar tussen door wel drie dikke palingen en een adderringslang. Ze waren allemaal aan het azen op de voedselrijkdom die door het water langs kwam. Maar ook de diepte was

57


belangrijk omdat hier nog gezwommen kon worden en dekking te vinden was. De vele palingen die ik hier later nog zag bevestigden het vermoeden dat bij een hoge beekwaterstand paling vanuit zee de beek kon bereiken. Een paar jaar is dat brugje interessant geweest, nu is de beek aangepast aan het ook hier veranderende klimaat. Het was ook een plek waar ook de roodwangschildpad voorkwam. Door met bulldozers de bodem morfologie te verwoesten zijn de belangrijkste habitats verdwenen. En dus ook de schildpadden! Op de rotsen Een ander bijzonder voorval deed zich voor bij de rivier de Argens ergens in de buurt van Roquebrune. We waren daar om te kijken of we er de Griekse landschildpad konden vinden, omdat we in de nabij gelegen beekbedding sporen van deze schildpad hadden gevonden. Zelf liep ik langs een helling totdat maatje Ina van boven op een rotsplateau riep iets te horen‌snel bleef ik

58

staan en hoorde het ritselen vanuit de prikstruiken. Op oogniveau waren onder in de struiken twee Griekse landschildpadden zichtbaar die elkaar schenen te achtervolgen. Het was een vreemd gezicht. Even later liepen ze weer in mijn gezichtsveld langs en toen pas zag ik tussen hen in ook een reep wit plastic voorbij komen. Misschien zaten ze aan elkaar vast of was het plastic in bek of poten blijven hangen. Pogingen om bij ze te komen mislukten volledig, omdat de doornige struiken ondoordringbaar bleken. Tot slot: Op basis van het afnemend aantal waarnemingen in de laatste jaren dat we de streek bezochten lijken zowel de moeras- als de Griekse landschildpad sterk in aantal af te nemen. Met dit verhaal hoop ik jullie een beeld te hebben gegeven over het voorkomen van schildpadden hier en in Frankrijk. â?€

Roquebrune-sur-Argens


De Plantenwerkgroep in 2014 Ernst-Jan van Haaften

De start‌ Na een nog voorzichtige start in 2013, werd in 2014 echt gestart met de plantenwerkgroep. Naar aanleiding van de oproep in Altenatuurtje 95 meldden zich een ongeveer 15 geïnteresseerde plantenliefhebbers. Op een gezellige startavond begin april op Fort Giessen werden de plannen besproken. Het programma voor 2014 zou bestaan uit een inventarisatie van natuurgebied De Alm en daarnaast nog een plantenexcursie naar een mooi gebied buiten de regio. Hier volgt een kort verslag van deze activiteiten

59


Inventarisatie van De Alm Het hoofddoel van het seizoen was een goede inventarisatie van natuurgebied De Alm. Langs de Wijde alm bij Uitwijk is hier een moerassige oeverbegroeiing aanwezig met verder een oude hakgriend, bosjes, grasland en enkele poelen. Langs de Alm ten westen van het aquaduct langs de Poortweg is de oever ongeveer 10 jaar geleden door het Waterschap natuurvriendelijk ingericht. Verspreid door het jaar zijn zes inventarisaties uitgevoerd. Steeds werd een deel bezocht en de bezoeken werden zo gepland, dat alle delen tenminste twee keer zijn bezocht. Dit om zowel de voorjaarsbloeiers als de echte zomerflora niet te missen. Hoewel de inventarisatielijsten nog moeten worden uitgewerkt (een echte winterklus) kan al gezegd worden dat ongeveer 200 plantensoorten zijn gezien: een mooi resultaat! Vooral een mooi aantal typische water- en moerasplanten kon worden genoteerd: Gewone dotterbloem, Echte koekoeksbloem, Kleine watereppe, Zwanenbloem, Watergentiaan en Glanzig fonteinkruid. Ook de soms lastig te herkennen zeggesoorten kregen de nodige aandacht. Onder andere Pluimzegge, Hoge cyperzegge, Moeraszegge en Tweerijige zegge werden gedetermineerd. In de graslanden vonden we Gele morgenster, Groot streepzaad en het fraaie Kamgras. In de hakhoutbosjes bloeide Geel nagelkruid en werden we verrast door mooie aantallen Brede wespenorchis. Door deze bezoeken hebben we zo een goed en redelijk volledig beeld gekregen van de aanwezige plantensoorten. En hoewel de nadruk op de planten lag, werden ook andere leuke soorten waargenomen, zoals IJsvogel, Cetti’s zanger, Blauwborst, Sperwer en Visdief.

60

Excursie naar de Regte Heide & Riels Laag Even ten zuiden van Tilburg ligt het grote heidegebied Regte Heide, met daaraan grenzend het beekdal van de Oude Leij: het Riels Laag. Om ons eens te


verdiepen in plantensoorten die in onze regio niet voorkomen werd begin juni een bezoek aan dit gebied georganiseerd. In het beekdal struinden we door de natte schrale graslanden die erg soortenrijk bleken. Gevlekte orchis, Rietorchis, Grote ratelaar, Moeraskartelblad, Moeraswolfsklauw, Teer guichelheil, Veelstengelige waterbies, Pilvaren en Tormentil zijn maar enkele van de waargenomen soorten. Tussendoor zagen we ook leuke faunasoorten zoals Bosbeekjuffer, Venwitsnuitlibel, Hooibeestje en Levendbarende hagedis. Op de droge heide vonden we weer een geheel andere flora: Struikheide, Grondster, Borstelgras, Heidespurrie en Dwergviltkruid. Excursie naar het Pompveld Omdat er nog belangstelling was voor een extra excursie werd eind juli ook nog een mooie wandeling door het Pompveld georganiseerd. Hier bekeken we vooral de rijke slootflora. Vooral Krabbenscheer bleek plaatselijk zeer talrijk voor te komen, maar ook andere regionaal erg zeldzaam geworden waterplanten als Grote boterbloem, Stomp fonteinkruid, Pijptorkruid en Waterviolier konden we bewonderen. Buiten de sloten vonden we zeldzaamheden als Stinkende kamille, Hondstarwegras, Tweestijlige meidoorn, Hazenzegge en Groot heksenkruid. Vervolg in 2015‌ Ook dit jaar willen we weer een gebied in de streek goed inventariseren, welk gebied is nog niet bekend. Net als in 2014 zullen we hiervoor verspreid door het jaar weer verschillende avonden door het gebied wandelen om alle soorten te noteren. Ook een excursie naar een mooi natuurgebied buiten de regio staat weer op het programma. Interesse om mee te doen? Neem contact op met Johan de Bijl (johandebijl@hotmail.com), Jaap van Diggelen (digge082@planet.nl) of Ernst-Jan van Haaften. (ejvanhaaften@hotmail.com) �

61


De Zilvermeeuw Herman van Krieken

Als een politicus aandacht wil, dan roept hij iets over meeuwen. Er moet en er zal overlast zijn. En de oplossing moet ook altijd zijn: de dieren moeten dood. Volgens VVD natuur woordvoerder Rudmer Heerema is meeuwenoverlast een groot probleem in vele kuststeden, van Den Helder tot diep in Zeeland. Zelfs de wekelijkse Kaasmarkt in Alkmaar moet de kazen met hand en tand verdedigen tegen de aanvallen vanuit de lucht. Maar door de beschermde status van de meeuw kan er vrijwel niets tegen de overlast gedaan worden. De VVD wil dat de meeuw van de lijst van beschermde diersoorten afgehaald wordt, zodat meeuwenoverlast in de kuststeden effectief kan worden aangepakt. Rudmer Heerema wil niet de oorzaak aanpakken, hij wil als zoveel politici liever het gevolg doodschieten, net als bij de ganzen.

62 56

Kees Camphuyzen, marien ornitholoog, ziet de meeuwen in zijn Texelse kolonie – allemaal persoonlijkheden – dag na dag naar die ene brug of lantaarnpaal in Amsterdam vliegen om eten te halen. Want de verguisde meeuw is ultraconservatief. Via een gps-tracker volgde hij een broedende meeuw die elke dag van Texel naar de Albedagracht in Amsterdam vliegt. Hij zit daar gewoon op een betonnen brug. Niet op een van de tientallen andere betonnen bruggen, maar specifiek op deze brug. Dat kunstje heeft hij geleerd, en daar houdt hij dus aan vast. ‘Meeuwen zijn ultraconservatief. Ze staan te boek als opportunistisch, omdat ze alles eten, maar neem één zilvermeeuw en je ziet dat hij altijd precies hetzelfde gedrag vertoont. De strekdammen langs de Noord Hollandse kust vormen het belangrijkste foerageergebied voor de Texelse Meeuwen. Je hebt individuen die altijd naar dezelfde dam vliegen ook al is er geen wezenlijk verschil met al die andere strekdammen. Dat lijkt wonderlijk, maar het is toch logisch gedrag. Ze hebben maar weinig tijd om te foerageren, want er is maar twee keer per dag laag water, waarbij mosselen bereikbaar zijn. De korte periode moeten ze zo efficiënt mogelijk gebruiken. Het is dan


onhandig om je iedere keer in te vechten op een nieuwe plek, het loont om plaatstrouw te zijn. Ze hebben kortom, een elegante manier gevonden om zich te verdelen over de tafels van het restaurant. Informatie, wetenschappelijk onderzoek werkt bij politici vaak als een rode lap op een stier. Er moet en zal overlast zijn. De werkelijkheid is dat het met de zilvermeeuwen al jaren achteruit gaat; we zijn sinds de jaren tachtig zeker 40 procent van onze populatie kwijtgeraakt. De aantallen waren toen op een hoogtepunt. Dat had een kunstmatige oorzaak; vuilnisbelten. Zo veel voedsel, zo dichtbij. Steeds grotere aantallen meeuwen konden zo de winter overleven. De vuilnisbelten zijn nu gesloten en afgedekt. Als dat straks ook in Zuid-Europa gebeurt, zullen de populaties meeuwen nog verder kelderen of normaliseren zo je wilt. Daarnaast wil Europa de bijvangst in de visserij beperken, We zijn er eindelijk achter dat het geen goed idee is om zoveel jonge vissen dood overboord te gooien. En ondertussen blijven wij maar schreeuwen: het zijn er steeds meer. In de steden ligt tegenwoordig volop troep op straat. Halfvolle patatbakjes, halfvolle milkshakes, brood. Daar komen beesten op af. Zo heeft een aantal meeuwen uit mijn kolonie op Texel zich gespecialiseerd op het halen van voedsel uit de stad. Die vliegen dus naar de visboer in de Damstaat in Amsterdam of naar precies die ene lantaarnpaal ergens aan een gracht, Het loont blijkbaar dat hele stuk vliegen. Het kenmerk van dieren waar wij last van hebben, is dat ze ons een spiegel voorhouden; je zou afval ook kunnen opruimen. Ik ben het helemaal eens met Kees Camphuyzen, wat mij betreft horen meeuwen net zoals de wind en de golven bij de sfeer van de kust. Politici doen er beter aan om de oorzaken van meeuwenoverlast te bestrijden. De woonomgeving wordt er mooier van en mogelijk dat de meeuwen weer gaan broeden in de duinen, hun natuurlijke biotoop waar wij mensen ze te vuur en te zwaard hebben bestreden. U kunt het in het voorjaar allemaal zelf zien op de waddeneilanden waar meeuwen wel broeden in de duinen. â?€ Bewerking artikel De Zilvermeeuw door Caspar Janssen in De Volkskrant van 13 september j.l.

57 63


Waarnemingen van september t/m december Rinus Punt

64

Datum Waarneming Plaats en Waarnemer 19 sept. 3 Steenuilen Genderen, Hans Brouwers. (roepend naar elkaar) 8 Ooievaars (waarvan 2 op kerk) 23 sept. 1 IJsvogel Wijk en Aalburg, Catelijnstraat, Ad Versteeg. 30 sept. 3 Jonge Kerkuilen Rijswijk, 'Boterschuur' fam. Westerlaken. (tweede broedgeval) 9 okt. 1 Groene Specht (tuin) Meeuwen, Cees de Gast. 1 Gaai 12 okt 3 Patrijzen Dussen, Oude kerkstraat, Jeanette Pollema. 12 okt. 28 Grote Zilverreigers Meeuwen/Eethen, Marc Treffers. 14 okt. 14 Zilverreigers Meeuwen, Prov. weg, Paul Raams. 19 okt. 2 Kramsvogels Sleeuwijk, Hylke Tromp. (boomgaard) 19 okt. 1 Heggemus (geringd) Wijk en Aalburg, Jan, Irene de Graaff. 19 okt. 1 Patrijs met 10 jongen Wijk en Aalburg, Jan en Elly Honcoop. 25 okt. 1 Groene Specht (gazon) Meeuwen, Cees de Gast. 28 okt. 3 Roepende Steenuilen BabyloniĂŤnbroek, 2 Roepende Steenuilen Eethen, 1 Roepende Steenuilen Genderen, Rinus Punt 1 nov. 1 IJsvogel Almkerk, Doornse molen, Arie Wezemer. 3 nov. 3 Patrijzen Wijk en Aalburg, Klaverplak, Petra Furster.


Datum 6 nov. 7 nov. 10 nov.

13 nov. 16 nov.

19 nov. 2 dec.

Waarneming

Plaats en waarnemer

1 IJsvogel 1 Steenuiltje roepend 3 Patrijzen 4 Patrijzen 8 Patrijzen 11 Patrijzen 16 Patrijzen 1 IJsvogel 1 Sperwer 1 Pestvogel

Eethen, Bollenhoef, Eethen, Els en Roland Dekker. Rijswijk, kerk, Wim Smits. Genderen, Genderse dijk, Genderen, wandelpad, Genderen, uiterwaarden, Genderen, kerkhof, Genderen, haven, Huib v.d. Mooren. Sleeuwijk, boomgaard, Hylke Tromp. Giessen, Eendeveld Fam. Mollenvanger.

1 Steenuiltje op de kast 7 Patrijzen

Oudendijk, Lammie Kuypers. Genderen, Lange pad, Huib v.d. Mooren.

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! Met vriendelijke groet, Rinus Punt Hoofdstraat 48, 4265 HL Genderen Tel. 0416-352301 of 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

65


Vervolg PROGRAMMA WINTER EN VOORJAAR 2015 Vooraankondiging: Het Groene Geheim van Giessen GGG In de week van 11 t/m 19 april organiseert Altenatuur een bruisende activiteitenweek op Fort Giessen rond de thema’s Duurzame Energie, Natuur en Educatie. Een week en twee weekenden met informatiemarkten, lezingen, onder meer een lezing over de honingbij en de imkerij (zie middenpagina 4), rondleidingen, workshops etc. Nadere informatie hierover volgt nog. Wilt u meedoen of meedenken met de organisatie van deze week, neem dan contact op met Goof van Vliet: 06-42567844 of E-mail: gooflies@ziggo.nl.

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE WINTER 2015 Er zijn dit werkseizoen nog 2 Altenatuur-werkochtenden (8.30 – 12.00 uur) gepland op: Zaterdag 21 Februari Plaats: Wijde Alm Activiteit: onderhoud houtopstanden langs fietspad langs Wijde Alm (Noordoever). Verzamelen: op parkeerplaats langs Wijde Alm, bereikbaar vanaf de Poortweg (weg tussen Almkerk en Uitwijk). Zaterdag 21 Maart Plaats: Fort Giessen, Burgstraat te Giessen Activiteit: afzetten en opruimen houtopstanden. Houdt u er rekening mee dat het weer koud en nat kan zijn en dan zijn laarzen, regenkleding en werkhandschoenen geen overbodige luxe. Hebt u nog vragen over een en ander dan kunt u ons altijd bellen. Graag tot ziens, met vriendelijke groet, Jaap van Diggelen, (0183-402034) en Pia Stierman, (0183-505341). ❀

66


Nieuwsbrief – Oproep – Nieuwsbrief - Oproep – Nieuwsbrief In november is de eerste Nieuwsbrief van Altenatuur via E-mail naar de leden verzonden.

Heeft u hem niet ontvangen? Dat kan want dat betekent dat we uw e-mailadres nog niet hebben. Toch willen we u graag enkele malen per jaar op de hoogte houden van de actuele ontwikkelingen, zaken waar we als bestuur mee bezig zijn. Maar het kan ook om een wijziging van het activiteitenprogramma of een ingelaste excursie gaan. Daarom een dringende oproep: stuur een mailtje naar altenatuur@gmail.com Zet in het mailtje uw volledige naam en woonplaats. Dan kunt u rond februari de eerste Nieuwsbrief van 2015 tegemoet zien. Regel het meteen zodat we zoveel mogelijk leden kunnen bereiken! Bij voorbaar dank. Jaap van Diggelen. ❀

67


Grauwe kiekendieven Herman van Krieken

68

Onze Vogelwerkgroep is zeer actief. We bezochten in het verleden Polen, Frankrijk en in begin november Duitsland (Kraanvogels) om vogels te spotten. Alle waddeneilanden hebben we met ĂŠĂŠn of meerdere bezoeken vereerd. Verder zijn we ook actief in het Noorden van ons land. Len Bruining bezoekt elk jaar Ben Koks en zijn maten van de Werkgroep Grauwe Kiekendief om te helpen bij het zoeken naar de nesten van grauwe kiekendieven. Soms gaat onze Punt (Rinus) of een ander lid van de Vogelwerkgroep met Len mee. Ben Koks heeft opmerkelijke resultaten bereikt met zijn akkerranden die zelfs internationaal aandacht trekken. Hij zou ook graag actief worden in onze regio, de bestaande akkerranden in het land van Heusden en Altena en de Biesbosch zouden uitgebreid kunnen worden. Interessant is natuurlijk wat dit allemaal kan betekenen voor vogels als de grauwe kiekendief. De Werkgroep Roofvogels Nederland heeft een tweede verslag gepubliceerd waaruit ik de hoofdzaken met u wil delen om een beeld te schetsen van de mogelijkheden. Henk Jan Ottens en Madeleine Postma maakte een uitwerking van de broedbiologische gegevens die in de afgelopen zes veldseizoenen (2008 t/m 2013) zijn verzameld door Stichting Werkgroep Grauwe Kiekendief. Dit werd gepubliceerd in De Takkeling van de Werkgroep Roofvogels Nederland, jaargang 22 (2014), nummer 2, waaruit ik enige feiten citeer.


“Het merendeel van de aanwezige paren is traditioneel gevestigd in de provincie Groningen. Meer dan 80% van de Nederlandse broedpopulatie was in de afgelopen zes jaren gevestigd in deze provincie. Vooral de zware zeeklei van het Oldambt, met zijn grote akkers met wintertarwe, is favoriet. Ook langs de Groningse waddenkust is een substantieel deel van de Nederlandse populatie te vinden. Aanvankelijk werd hier in de rietvelden van het Lauwersmeer gebroed. Vanaf 2005 wordt niet tot weinig meer gebroed in het Lauwersmeer en zijn de Grauwe Kiekendieven in Noord Groningen op de akkers te vinden. In 2009 bereikte de kolonisatie daar zijn voorlopige hoogtepunt met de aanwezigheid van tien broedparen. Buiten de provincie Groningen is Flevoland een belangrijk broedgebeid voor de Grauwe Kiekendieven (10%). Daarnaast werd broedgevallen vastgesteld langs de Friese noordkust (12) en meer incidenteel broedgevallen of territoriale paren in Drenthe (3), Overijssel (2) en Noord-Brabant (1). Na de invoering van het meerjarige en grootschalige braaklegging in 1988 in de provincie Groningen vestigden zich in korte tijd broedende Grauwe Kiekendieven die zich te goed deden aan een overdaad aan (veld) muizen en (nest) jonge akkervogels. Het was de combinatie van braak en uitgestrekte (graan) velden waardoor Oost-Groningen aan de primaire behoeftes (voedsel en veilig broedhabitat) van de Grauwe Kiekendief voldeed die vestiging mogelijk maakte. Het kan niet genoeg benadrukt worden dat de populatie zich vervolgens uitbreidde mede dankzij de bescherming van nesten tijdens oogstwerkzaamheden. Zonder deze bescherming zou het merendeel verloren zijn gegaan en zou de productie van jongen te laag zijn geweest om de populatie in stand te houden. In 1993, vijf jaar na invoering van EU-braak, werd het aantal broedparen in Nederland op veertig becijferd. Door invoering van EU-hervormingen (MacSharry-maatregelen) vanaf 1997 en de komst van nieuwe vormen van agrarisch natuurbeheer, zoals aanleg van faunaranden, natuurbraakpercelen en vogelakkers, heeft de stand zich sindsdien verder kunnen ontwikkelen, met een voorlopig maximum van 63 broedparen in 2011. In 2012 en 2013 deed zich een scherpe daling van het aantal broedparen voor die vooralsnog niet direct kan worden verklaard”.

In 2013 was de reproductie van de grauwe kiekendief het laagst sinds tien jaar. Het liet zich duidelijk merken dat dat jaar een daljaar van de veldmuis was. Er vlogen toen van 36 paartjes slechts 39 jongen uit. 2014 telt zo'n 55 broedparen, de veldmuizenstand was veel beter. In ons gebied wordt op de akkers hoofdzakelijk maïs verbouwd, dit beperkt de mogelijkheden voor de kiekendieven. Dat ook in onze regio kiekendieven toch mogelijkheden hebben blijkt wel uit het feit dat in de polder achter ons huis altijd kiekendieven jagen. In de zomer de bruine, in de winter de blauwe kiekendieven. Akkers met luzerne en natuurbraak zouden dit kunnen stimuleren. Alleen al het beeld van een jagende man van de blauwe kiekendief maakt het wat mij betreft de moeite waard om de mogelijkheden in onze regio te onderzoeken. ❀

69


Passen en meten Johan Koekkoek

Mensen die regelmatig kringloopcentra bezoeken en dan ook Kringloopcentrum Altena in Almkerk aandoen, geven regelmatig hun uiting aan hun positieve beleving. Daar is het bestuur, maar zijn ook de vele medewerkers heel blij mee. Immers als je als vrijwilliger of als medewerker verneemt dat je werk gewaardeerd wordt dan is je taak vaak heel verrijkend voor je leven. Zeker als het dan ook nog eens een taak is die best veel betekent voor het op orde brengen dan wel op orde houden van het al reeds vele malen genoemde milieu. Wij, inwoners van Altena, zijn al best behoorlijk gevorderd met het scheidingsgedrag van onze consumptiegoederen, maar de uiteindelijke tevredenheid is nog een heel eind van ons verwijderd. Zo dadelijk meer over het op orde houden van ons milieu. Maar nu eerst even genieten van de vele met stijl ingerichte verkoopruimten.

70


tuur a n e t l A helpt rum pcent o o l g Krin Deze keer de nieuwe boeken- en platenafdeling, ingericht in de voormalige melkschuur van melkboer Jennis van Leeuwen, (melkboer in Almkerk met een SRV-wagen tussen 1960 en 1980). Bij de aanbesteding van de deze zomer afgeronde nieuwbouw bleef deze melkschuur buiten de plannen. De begroting voorzag alleen in de aanleg van nieuwe toiletten in deze melkschuur. De Triodos bank was onverbiddelijk: dit is het bouwbudget. Een extra uitbreiding past niet. Toen heeft Altenatuur de helpende hand toegestoken. Een klein deel van de financiële reserves van onze natuurbeschermingsvereniging heeft samen met de inzet van een aantal vrijwilligers dit, in onze ogen, fantastische resultaat opgeleverd. Een prachtige bovenverdieping met een goed geïsoleerd dak met een knus zitje om mogelijke koopjes eerst even door te kijken. Zodra je boven komt word je direct verleid om tussen de keurig opgestelde rekken naar iets bijzonders te zoeken. Ook vele muziekliefhebbers vinden hun weg naar de bovenverdieping. Daar aangekomen word je gelokt door de vele oude platenhoezen die de muren sieren. Het geeft me een kick als ik zo’n muzieksnuffelaar de bakken af zie struinen en tenslotte hem bij de kassa met twee Lp’s zie staan. De sterke stijging van de verkoop van boeken en platen in dit nieuwe deel is voor bestuur en medewerkers een mooi bewijs dat we op de goede weg zijn.

71


In het vorige Altenatuurtje haalde de huidige voorzitter, Herman van Krieken, de medeoprichtster van het Kringloopcentrum, Trudie van Es aan. Samen hebben Trudy en ik behoorlijk moeten ploeteren om de eerste schreden te zetten in kringloopland, nu zo’n dertig jaar geleden. Samen de boeken uitstallen in veilingkisten en deze exposeren in de voorkamer van de oude boerderij wat in de loop der jaren de grote kunst en kitsch is gaan heten. En nu dit, in onze ogen, prachtige resultaat op de zolder van de melkschuur van Jennis van Leeuwen, de melkboer van Almkerk. We zijn aangekomen in de nieuwe tijd. De milieubeweging buigt zich inmiddels over de klimaatproblematiek. De inhoud van de boekenkast is aan het veranderen. Rachel Carsons “Silent Spring” uit 1964 is weer eens afgestoft maar op de hoogste plank van de boekenkast beland. Op grijpbare hoogte staat nu het boek van Naomi Klein “No Time, Verander nu, voordat het klimaat alles verandert”. Gaf Carson een heldere analyse van het verwerpelijke overmatige gebruik van chemische middelen en het slordig omgaan met ons ecosysteem, Naomi Klein drukt ons nu met de neus op het grote gevaar van de CO2uitstoot.

72


ar gericht onze geest. Ma rt uu st erend t he , d is goe d in het verand en ss a p em Natuurlijk lezen te ys e orde. en om ons ecos van een ander m g ne no en ch el to eg is tr t, a ma limaa al eens met s gematigd zeek ing strijden nog ig tu er Noord-Europee ov je it w, inlichten handelen vanu Tijke, mijn vrou ik a g , b he Praten over en d dig len via een it artikel beëin anse zonnepane ea or elkaar. Als ik d K 4 2 ns ee ’ lonkt, maar van nog ‘nul op de meter et H . dat we de koop en b b he op een rijtje ing afgerond nder nog eens a en n ee t bankoverschrijv he ch ten daarvoor to Tijke en ik moe zetten. ❀

73


P U Z Z E L Jan van Haaften

Zet de pijlen in de goede richting zoals het voorbeeld; van zaad naar

74

blad naar

vrucht!


Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPCENTRUM

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

winkel

afgeven bruikbare goederen

13.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur

09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 17.00 uur 09.00 - 16.00 uur 75


Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie. Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

76 e-mail: ______________________

Profile for Jan van Haaften

't Altenatuurtje 98 - 2015  

Veel plezier bij het doorbladeren en lezen van dit Altenatuurtje, hét verenigingsblad van Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Spreekt,...

't Altenatuurtje 98 - 2015  

Veel plezier bij het doorbladeren en lezen van dit Altenatuurtje, hét verenigingsblad van Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Spreekt,...

Profile for jansissuu
Advertisement