Page 1

De  Patrijs  in  het     Land  van  Heusden  en  Altena   -­‐  verslag  2015  -­‐                                                                  

Natuurbeschermingsvereniging  Altenatuur  


Colofon ©  Natuurbeschermingsvereniging  Altenatuur  2015.  Informatie  uit  deze  uitgave  mag   worden  overgenomen,  wanneer  als  volgt  aan  deze  uitgave  wordt  gerefereerd:     Natuurbeschermingvereniging  Altenatuur.  2015.  De  Patrijs  in  het  Land  van  Heusden  en   Altena.  Verslag  2015.  Altenatuur.   Samenstelling:  E.J.  van  Haaften     Foto’s:  J.  Schenkeveld,  E.J.  van  Haaften   Afbeelding  omslag:  J.  Schenkeveld:  Patrijzenpaar  met  jongen  in  De  Struikwaard,  Rijswijk.    


1 Inleiding       Nog  maar  veertig  jaar  geleden  was  de  patrijs  een  kenmerkende  soort  van  het   Nederlandse  platteland.  Maar  sinds  de  jaren  zeventig  zijn  de  aantallen  met  ruim  95%   afgenomen.  De  patrijs  is  bezig  te  verdwijnen  uit  Nederland.  Deze  alarmerende   ontwikkeling  was  voor  SOVON  en  Vogelbescherming  Nederland  aanleiding  om  het  jaar   2013  uit  te  roepen  tot  ‘jaar  van  de  patrijs’.       Dit  was  ook  voor  Natuurbeschermingsvereniging  Altenatuur  reden  om  meer  aandacht  te   besteden  aan  deze  fraaie  boerenlandvogel.  Het  hele  werkgebied  van  de  vereniging  is   daarop  geïnventariseerd  (Natuurbeschermingsvereniging  Altenatuur,  2014).  Het  beeld   dat  hieruit  naar  voren  kwam,  is  dat  de  patrijs  in  het  Land  van  Heusden  en  Altena  nog   wel  verspreid  voor  lijkt  te  komen,  maar  zich  niet  aan  de  algehele  achteruitgang  heeft   weten  te  onttrekken.     Twee  jaar  na  ‘het  jaar  van’  staat  de  patrijs  nog  steeds  volop  in  de  belangstelling.  Het   vastleggen  van  patrijzenwaarnemingen  is  ook  doorgegaan.  Met  die  gegevens  is  nu  een   nieuw  verslag  gemaakt  van  de  patrijzenstand.  Dit  bestaat  uit  twee  delen.  Er  is  een   gebiedsdekkende  wintertelling  uitgevoerd  waarbij  een  beeld  is  gevormd  van  het  totaal   aantal  patrijzen  in  de  regio  (hoofdstuk  2).  Aansluitend  is  in  voorjaar  en  zomer   geprobeerd  zo  goed  mogelijk  te  bekijken  waar  paren  met  jongen  konden  worden   waargenomen  (hoofdstuk  3).  Bij  beide  onderdelen  wordt  een  vergelijking  gemaakt   tussen  de  resultaten  van  2013  en  2015.  In  hoofdstuk  4  wordt  afgesloten  met  een  korte   bespreking  van  de  resultaten.      


2 Resultaten  wintertelling         Aanpak   Hoeveel  patrijzen  zijn  er  in  het  Land  van  Heusden  en  Altena.  Dit  is  een  lastige  vraag  om   te  beantwoorden  voor  een  onopvallende  soort  die  zich  maar  weinig  laat  zien.  Door   gebruik  te  maken  van  het  gedrag  van  de  patrijs  is  dit  toch  nagestreefd.  Patrijzen  vormen   in  de  winter  groepjes,  die  vaak  redelijk  honkvast  zijn.  Door  systematisch  een  gebied  af  te   zoeken  naar  groepjes  patrijzen  ontstaat  een  steeds  completer  beeld.  Dit  gaat  vooral  goed   wanneer  er  sneeuw  ligt,  zoals  in  deze  winter  ook  het  geval  was.  Juist  met  sneeuw  zijn  de   patrijzen  als  bruine  bolletjes  goed  te  zien  op  de  witte  weilanden  en  akkers.  En  juist  dan   wordt  door  veel  vogelaars  gericht  gezocht  naar  patrijzen,  waarbij  een  groot  deel  van  het   Land  van  Heusden  en  Altena  goed  kon  worden  geteld.  Daarnaast  is  een  groot  aantal   losse  waarnemingen  verzameld.  Door  het  combineren  van  alle  waarnemingen  is   getracht  een  goed  beeld  te  schetsen  van  het  aantal  patrijzen.      

Patrijzen in  de  sneeuw  (foto:  Ernst-­‐Jan  van  Haaften).       129  waarnemingen   In  de  winterperiode,  tussen  15  september  2014  en  15  februari  2015,  zijn  door  35   vogelaars  patrijzenwaarnemingen  ingevoerd  op  Waarneming.nl  of  los  doorgegeven  aan   Altenatuur.  Deze    laatste  zijn  ook  ingevoerd  op  Waarneming.nl.  In  totaal  werden  zo  129   patrijzenwaarnemingen  verzameld.  Meestal  werden  enkele  waarnemingen  per  week   gedaan.  Tijdens  de  sneeuwperiode  in  de  eind  december  2014  lag  dit  aantal  veel  hoger.   Ook  eind  januari  2015  en  begin  februari  2015  werden  veel  waarnemingen  gedaan.  


Diagram 1  -­‐  Aantal  waarnemingen  per  twee  weken,  tussen  15  september  2014  en  15   februari  2015.       En  het  aantal  patrijzen  is…   Wanneer  de  waargenomen  aantallen  patrijzen  van  de  129  waarnemingen  worden   opgeteld  leidt  dat  tot  groot  aantal  patrijzen.  Daar  zitten  dan  natuurlijk  ook  al  snel   dubbeltellingen  bij.  Om  deze  dubbeltellingen  eruit  te  filteren  zijn  alle   waarnemingslocaties  nauwkeurig  op  een  kaart  ingetekend.  Waarnemingen  van  groepjes   met  hetzelfde  aantal  dicht  bij  elkaar  zijn  vervolgens  geclusterd.  Aangenomen  is  dat  de   waarnemingen  binnen  een  cluster  steeds  van  hetzelfde  groepje  zijn.  Op  deze  manier   konden  28  clusters  worden  ingetekend.  Per  cluster  is  het  aantal  van  het  groepje   patrijzen  genomen  en  deze  zijn  bij  elkaar  opgeteld.  Door  dit  voor  het  hele  gebied  te  doen   is  vastgesteld  dat  er,  zonder  dubbeltellingen  dus,  zeker  212  patrijzen  in  het  Land  van   Heusden  en  Altena  voorkomen.  Op  het  kaart  1  is  te  zien  waar  deze  patrijzen  allemaal   gezien  zijn.     Hoe  nauwkeurig  is  dit  nu?   Het  combineren  van  de  losse  waarnemingen  tot  clusters  gebeurt  handmatig.  In  sommige   gevallen  is  het  lastig  om  te  bepalen  of  een  aantal  waarnemingen  nu  op  hetzelfde  groepje   betrekking  hadden,  of  dat  er  sprake  is  geweest  van  twee  groepjes.  Vooral  aan  de  hand   van  uitsluitende  waarnemingen,  bijvoorbeeld  tijdens  de  teldagen  waarop  sneeuw   aanwezig  was,  is  geprobeerd  dit  zo  objectief  mogelijk  te  doen.  Het  blijft  daarbij  de  vraag   hoe  volledig  deze  telling  is  geweest.  Ongetwijfeld  zijn  er  groepjes  gemist.  Maar  ook  in   veel  gebieden  waar  nu  geen  patrijzen  zijn  gezien,  is  wel  degelijk  flink  gezocht.  Hierdoor   bestaat  de  indruk  dat  weer  een  behoorlijk  goed  beeld  is  ontstaan  van  het  aantal   patrijzen  in  het  gebied.        


Kaart 1  –  Waarnemingen  winterperiode  2014/2015.  Alle  waarnemingen  die  betrekking   hebben  op  eenzelfde  groepje  patrijzen  zijn  geclusterd  tot  in  totaal  28  clusters.  Per   cluster  is  het  aantal  waargenomen  patrijzen  aangegeven.  Opgeteld  (zonder   dubbeltellingen)  zijn  dit  212  patrijzen.       Waar  zitten  de  grootste  aantallen?   De  kaart  geeft  een  goed  beeld  waar  veel  en  waar  weinig  patrijzen  zijn  gezien.       Met  deze  gegevens  is  het  ook  mogelijk  om  binnen  de  regio  gebieden  met  elkaar  te   vergelijken  door  naar  de  dichtheid,  het  aantal  patrijzen  per  km2,  te  kijken.  Over  het  hele   gebied  is  de  dichtheid  1,2  patrijzen  per  km2.  Tussen  de  gemeenten  zijn  al  opvallende   verschillen  te  zien  (zie  onderstaande  tabel).  De  patrijzendichtheid  is  het  laagst  in   Werkendam.  In  Woudrichem  is  de  dichtheid  meer  dan  drie  keer  zo  hoog.  Hier  zijn  per   km2  gemiddeld  1,9  patrijzen  aanwezig.           km2   aantal   dichtheid  (aantal/km2)   Woudrichem   51,6   98   1,9   Aalburg   53,1   67   1,3   Werkendam*   78,1   47   0,6   totaal   182,8   212   1,2   Tabel  1  -­‐  Patrijzendichtheid  per  gemeente     *  met  uitzondering  van  Biesbosch  en  Noordwaard          


Patrijzenkoppel in  berijpt  grasland  (foto:  Jos  Schenkeveld).        

Patrijzengroepje (foto:  Jos  Schenkeveld).      


Verschillen tussen  de  winters  van  2012/2013  en  2014/2015   Bovenstaande  gegevens  zijn  op  dezelfde  wijze  geïnterpreteerd  en  gepresenteerd  als  dat   gedaan  is  met  de  gegevens  uit  de  winter  van  twee  jaar  hiervoor.  In  beide  gevallen  gaat   het  echter  om  veel  losse  waarnemingen  die  niet  op  systematische  wijze  verzameld  zijn.   Dat  maakt  een  directe  vergelijking  lastig.  In  tabel  2  is  een  aantal  cijfers  naast  elkaar   gezet.  Te  zien  is  dat  afgelopen  winter  meer  waarnemers  patrijzen  hebben  doorgegeven,   wat  ook  geleid  heeft  tot  meer  waarnemingen.  Desondanks  lijkt  het  aantal  patrijzen  lager   te  zijn  dan  twee  jaar  geleden.   Op  kaart  2  zijn  zowel  de  waarnemingen  van  2012/2013  als  van  2014/2015  te  zien.  In   grote  lijnen  is  het  beeld  van  beide  jaren  in  grote  lijnen  vergelijkbaar.  Een  klein  aantal   verschillen  is  te  benoemen.  Afgelopen  winter  zijn  meer  waarnemingen  gedaan  in    het   gebied  tussen  Werkendam  en  Sleeuwijk,  in  de  Oostwaard  en  in  het  gebied  ten  noorden   van  Dussen.  Minder  waarnemingen  zijn  er  echter  gedaan  ten  zuiden  van  Eethen.               Wintertelling   2012/2013   2014/2015   Aantal  waarnemingen   117   129   Aantal  waarnemers   24   35   Aantal  patrijzen   227   212   Aantal  clusters   38   28   Gemiddeld  aantal  patrijzen  per  cluster   6,0   7,6   Tabel  2  –  Vergelijking  gegevens  2012/2013  en  2014/2015      

Kaart 2  –  Waarnemingen  winter  2012/2013  (rode  stippen)  en  winter  2014/2015   (blauwe  stippen).    


3 Resultaten  voorjaar-­‐  en  zomertelling       Aanpak   Of  patrijzen  in  een  gebied  broeden  en  daarbij  ook  jongen  grootbrengen  is  lastig  te   bepalen.  Gelukkig  wordt  er  door  alle  aandacht  steeds  beter  op  patrijzen  gelet  en  geven   veel  mensen  hun  waarnemingen  door.  Door  al  deze  waarnemingen  samen  te  voegen   ontstaat  toch  een  behoorlijk  goed  beeld  van  de  plaatsen  waar  patrijzen  met  jongen  zich   bevinden.  Aanvullend  op  de  wintertelling  kan  met  de  gegevens  uit  voorjaar  en  zomer   een  beeld  worden  gevormd  van  het  aantal  paartjes  met  jongen.       209  waarnemingen   In  het  voorjaar  en  de  zomer,  tussen  15  februari  2015  en  15  september  2015,  zijn  door   32  vogelaars  patrijzenwaarnemingen  ingevoerd  op  Waarneming.nl.  Hiermee  zijn  in  deze   periode  in  totaal  In  totaal  werden  zo  209  patrijzenwaarnemingen  verzameld.  De  meeste   waarnemingen  zijn  gedaan  in  de  maanden  april  en  mei.  In  de  maanden  juli  en  augustus   zijn  juist  erg  weinig  waarnemingen  gedaan  (zie  diagram  2).      

Diagram 2  -­‐  Aantal  waarnemingen  per  twee  weken,  tussen  15  februari  2015  en  15   september  2015.       Weinig  grote  groepen   Bijna  alle  waarnemingen  hadden  betrekking  of  1  of  2  patrijzen.  Niet  onverwacht   natuurlijk,  omdat  in  het  voorjaar  zich  paartjes  vormen.  Een  klein  aantal  meldingen   betrof  verder  roepende  vogels,  waarbij  het  ook  meestal  om  een  enkele  vogel  gaat.     Er  zijn  13  waarnemingen  doorgegeven  van  groepen  van  10  patrijzen  of  meer.  De   grootste  getelde  groepen  bestonden  uit  18  vogels.  Hiervan  zijn  zelfs  4  waarnemingen   gedaan.  Van  deze  waarnemingen  hadden  3  waarnemingen  overigens  betrekking  op   dezelfde  groep,  die  tussen  midden  juli  en  begin  september  driemaal  is  waargenomen  in   De  Struikwaard  bij  Giessen  (Sloothaak,  2015).  Vanuit  een  project  om  het  leefgebied  voor   de  patrijs  te  verbeteren  zijn  hier  extra  tellingen  uitgevoerd  om  het  broedsucces  te   bepalen.    


Op kaart  3  zijn  alle  waarnemingen  uit  de  voorjaar-­‐  en  zomerperiode  weergegeven,   waarbij  deze  zijn  ingedeeld  naar  groepsgrootte.        

Kaart 3  –  Waarnemingen  voorjaar  en  zomer  2015.  Alle  waarnemingen  zijn  als  stip   weergegeven  op  de  kaart  en  daarbij  ingedeeld  naar  groepsgrootte  (zie  legenda).         Tenminste  16  succesvolle  broedgevallen:  123  jongen!   Bij  verschillende  waarnemingen  is,  naast  het  aantal  patrijzen,  ook  apart  vermeld  of  er   jongen  bij  gezien  zijn.  Op  deze  manier  valt  te  achterhalen  waar  succesvol  is  gebroed.     Er  zijn  16  waarnemingen  doorgegeven  met  vermelding  dat  het  een  paar  betrof  met   daarbij  een  aantal  jongen.  Deze  groepen  zijn  gezien  bij  Giessen  (3),  Almkerk  (2),   Werkendam  (2),  Rijswijk,  Sleeuwijk,  Dussen,  Andel,  Babyloniënbroek,  Wijk  en  Aalburg,   Uppel,  Woudrichem  en  Oudendijk.       Van  de  16  meldingen  van  paartjes  met  jongen  zijn  2  paartjes  met  elk  16  jongen,  en  3   paartjes  met  elk  12  jongen  gezien.  Op  kaart  3  is  de  ligging  van  deze  groepen  ook  goed   terug  te  zien.  Veel  van  de  grote  groepen  hebben  betrekking  op  waarnemingen  van   patrijzenpaartjes  met  daarbij  ook  jonge  vogels.  De  16  meldingen  van  oudervogels  met   jongen  hebben  samen  betrekking  op  123  jonge  patrijzen.     Broedgevallen  goed  in  beeld?     Het  goed  vaststellen  van  het  aantal  broedgevallen  is  erg  lastig.  Of  het  aantal  van  16   broedpaar  dicht  bij  de  werkelijkheid  ligt  is  niet  goed  in  te  schatten.  Het  lijkt,  op  basis  van   het  aantal  aanwezige  patrijzen  waarschijnlijk  dat  zeker  meer  dan  16  paartjes  zijn   gevormd.    Maar  is  dat  zo?  En  lukt  het  dan  veel  paartjes  niet  om  jongen  groot  te  brengen?   Momenteel  is  daar  geen  goede  uitspraak  over  te  doen.  


Patrijzenpaar met  jongen  (foto:  Jos  Schenkeveld).      

Patrijzenbiotoop: akkerrand  met  takkenril  (foto:  Jos  Schenkeveld).      


Verschillen tussen  voorjaar/zomer  van  2013  en  2015   Evenals  in  de  winter  is  er  weinig  verschil  waar  te  nemen  tussen  de  verspreiding  van   patrijzen  in  2013  en  2015.  Op  kaart  4  zijn  beide  jaren  weergegeven.  Ten  oosten  van   Werkendam  zijn  afgelopen  zomer  verschillende  waarnemingen  van  patrijzen  gedaan,   terwijl  dat  in  2013  niet  het  geval  was.  Tabel  3  geeft  een  vergelijking  van  verschillende   cijfers,  wat  het  beeld  bevestigd  dat  tussen  de  gegevens  uit  2013  en  2015  weinig   verschillen  kunnen  worden  gevonden.   Voorjaar-­‐  en  zomertelling   Aantal  waarnemingen   Aantal  waarnemers   Aantal  succesvolle  broedgevallen   Aantal  jongen   Tabel  3  –  Vergelijking  gegevens  2013  en  2015    

2013 224   36   18   97  

2015 209   32   16   123  

Kaart 4  –  Waarnemingen  voorjaar/zomer  2013  (rode  stippen)  en  voorjaar/zomer  2015   (blauwe  stippen).            


4 Conclusie       In  de  periode  van  eind  2014  tot  eind  2015  is  veel  informatie  verzameld  over  het   voorkomen  van  de  Patrijs  in  het  Land  van  Heusden  en  Altena.  Hiermee  is  de   inventarisatie  uit  2013  op  vrijwel  dezelfde  wijze  herhaald.  Met  de  wintertelling  is   vastgesteld  dat  tenminste  212  patrijzen  in  de  regio  voorkomen.  Gedurende  de  zomer   werd  duidelijk  dat  tenminste  16  paartjes  succesvol  hebben  gebroed  resulterend  in  123   jonge  patrijzen.     Een  vergelijking  met  de  inventarisatie  uit  2013  maakt  duidelijk  dat  er  weinig  verschillen   zijn  waar  te  nemen.  Het  aantal  patrijzen  is  licht  afgenomen,  maar  het  verschil  is  klein.   Door  de  onzekerheid  dat  vastzit  aan  de  methode  om  het  aantal  patrijzen  vast  te  stellen  is   het  moeilijk  hier  zware  conclusies  aan  te  verbinden.     Een  nieuwe  ontwikkeling  is  dat  in  De  Struikwaard  bij  Rijswijk  en  Giessen  ervaring  wordt   opgedaan  met  maatregelen  gericht  op  biotoopverbetering  (Sloothaak,  2015).  De  eerste   resultaten  hiervan  zijn  positief.  De  patrijs  lijkt  te  profiteren  van  de  aanleg  van  onder   andere  akkerranden,  kruidenranden  en  hagen.  Het  is  te  hopen  dat  dit  soort  maatregelen   ook  op  andere  plaatsen  meer  kan  worden  toegepast,  zodat  we  nog  lang  van  patrijzen   kunnen  genieten.                

Patrijzenpaar met  jongen  (foto:  Jos  Schenkeveld).  


Literatuur     Natuurbeschermingsvereniging  Altenatuur.  2014.    De  Patrijs  in  het  Land  van  Heusden   en  Altena.  Verslag  Jaar  van  de  Patrijs  2013.  Altenatuur.   http://issuu.com/jansissuu/docs/altenatuur_patrijsverslag_2013     Sloothaak,  J.  2015.  Voorbeeldproject  ‘Patrijs  in  de  Struikwaard’.  Eindrapportage.   Brabants  Landschap,  Haaren.   http://issuu.com/werkgroeppatrijs/docs/sloothaak_2015_voorbeeldproject_pat                                      

De Patrijs in het Land van Heusden en Altena 2015  
De Patrijs in het Land van Heusden en Altena 2015  

Altenatuur heeft, in de persoon van Ernst-Jan van Haaften, weer een prachtig verslag geschreven over de stand van de Patrijzen in het Land v...

Advertisement