't Altenatuurtje 97

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging voor het Land van Heusden en Altena

97 oktober 2014

’t Altenatuurtje 34e jaargang nr. 1, oktober 2014.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

BESTUUR: voorzitter: J. (Jaap) van Diggelen, secretaris: J.H. (Johan) Koekkoek, penningmeester: M. (Margo) van Beem, leden: L. (Len) Bruining H. (Herman) van Krieken J. (Jeanette) Pollema P. (Pia) Stierman G. (Goof) van Vliet

Sportlaan 24,

4286 ET Almkerk.

0183-402034

Emmikhovenseweg 6a,

4286 LH Almkerk.

0183-402231

Hilsestraat 12,

4269 VG Babyloniënbroek.

0416-351772

Van Gendtstraat 14, HilIsestraat 35, Dr. van Vuurestraat 76, Bruigomstraat 12, Molenstraat 28

4271 AM Dussen.

4269 VH Babyloniënbroek.

4271 XH Dussen.

4251 EP Werkendam.

4285 AB Woudrichem

0416-392373 0416-355155 0416-391654 0183-505341 0183-660782

INTERNET: www.altenatuur.nl Facebook: Facebook.com/altenatuur Twitter: @altenatuur REDACTIE: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 tevens redactie adres VORMGEVING EN ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften Eikenlaan 5, 4254 AR Sleeuwijk. 0183-302544 CONTACTADRESSEN: Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik Oudendijk 33a, 4285 WH Woudrichem. 0183-304193 Beheercommissie Natuurgebieden: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 LIDMAATSCHAP: jeugdlid €5,-- per jaar, gezinslidmaatschap €20,- per jaar, lid €12,50 per jaar ING-bank: NL43 INGB 0002 5930 26 of Rabobank Almkerk: NL67 RABO 0301 5243 19 t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie.

Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Ledenadministratie Altenatuur, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

OMSLAG: Foto Maas bij Andel, door Jan van Haaften.

Omslagontwerp door Jan van Haaften.

2

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status Het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

F L O R A 1

Langs sloten en greppels, waterkanten en moerassen, als het maar vochtig is. Daar groeit deze mooie plant. Met rechtopstaande stengels. Vaak rood aangelopen.

Statig. EĂŠn meter vijftig hoog. Met de wortelstokken stevig in de grond laat deze composiet de bloemen bloeien van juli tot oktober. Roze. Tweeslachtig.

Een lichte zonnige plaats heeft de voorkeur. De bladeren staan tegenover elkaar aan de stengel. Kort gesteeld en grof gezaagd. Drie- of vijfdelig. Ze smaken bitter, geen dier lust ze! Ze lijken op die van cannabis. Dat zie je terug in de naam Eupatorium cannabium of Koninginnenkruid.

Jan van Haaften

3

Redactioneel Het persoonlijk beleven van de natuur, daar is deze keer ook weer heel leuk over geschreven. O.a. wordt het landschap vergeleken met de schilderkunst van Mondriaan, en hoe je je toch kunt 'verkijken'.

De vogelwerkgroep was behoorlijk druk met weidevogelbescherming en gierzwaluwen, wat weer goede resultaten en mooie foto’s heeft opgeleverd. Hun jaarlijkse 'uitje' was in Drenthe om zo ook eens in een wat meer ontspannen sfeer, kennis te maken met andere natuurgebieden.

Samen met de VMB heeft Altenatuur de zienswijze betreffende verbreding A27 ingediend bij het Ministerie van Infrastructuur en milieu. Het is van groot belang om natuur en milieu vroegtijdig onder de aandacht te

4

brengen en we willen graag als gesprekspartner aan tafel zitten.

Iedereen bedankt voor het tot stand komen van dit Altenatuurtje nr. 97

Er is inmiddels een werkgroep opgericht, welke zich gaat bezig houden met de vraag hoe het Land van Heusden en Altena zich voor de toekomst zo duurzaam mogelijk kan gaan ontwikkelen. Hebt u ideeën, aarzel niet en meldt u bij een van de contactpersonen. We doen ook een oproep aan de lezers, om te reageren op de vraag: “hoe kan de natuur je helpen” dit wordt ook een nieuwe rubriek in het Altenatuurtje.

Het volgende nummer staat gepland voor januari 2015, daarom zou ik graag de kopij voor 1 december a.s. willen ontvangen en wens u namens Altenatuur veel leesplezier toe.

Aandacht voor de jongere lezertjes, een overzicht van de komende activiteiten en nog veel meer kunt u vinden in dit nieuwe nummer.

Pia Stierman.

Redactieadres: Pia Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam.

E-Mail: fam.stierman@gmail.com

5

Vogels kijken, vogels luisteren

26

6

Onze Voor jou!

luchtacrobaten

28 Reptielen in het Land van Heusden en Altena

41 6

38 Verbreding A27, energie en natuurverrijking mogelijk

54 Gedachtenvoedsel

In dit nummer:

97

oktober 2014

• Flora

1

• Redactioneel

2

• Inhoud

4

• Van de voorzitter

6

• Vogels kijken, vogels luisteren

12

• Duurzaamheid, het zal mijn tijd wel uitduren!

16

• Weidevogelbescherming voorjaar 2014

20

• Hoe de natuur je kan helpen

23

• Onze luchtacrobaten

26

• Voor jou! (jeugdrubriek over paddenstoelen)

28

• De middenpagina's met: pag. 1,2,3 Programma najaar 2014 pag. 3&4

Werkochtenden beheercommissie

• Vogelwerkgroep bezocht Drentse Aa

33

• Verbreding A27, energie en natuurverrijking mogelijk

38

• Reptielen in het Land van Heusden en Altena

41

• Argusvlinder

48

• Een vrijdag in de tuin

50

• Gedachtenvoedsel

54

• Waarnemingen van april t/m september 2014

57

• Uitbreiding Kringloop Altena

60

• Puzzel

64

7

Van de voorzitter Jaap van Diggelen

‘Natura artis magistra’.

Dat is de volledige naam van de in 1838 in Amsterdam geopende dierentuin.

De Amsterdammers vonden deze naam kennelijk veel te lang en ze maakten er al snel kortweg ‘artis’ van.

8

Als je in Amsterdam naar de dierentuin gaat, dan ga je naar Artis. Letterlijk betekent de volledige naam: De natuur is de leermeesteres van de kunsten. De populaire naam betekent dus slechts ‘van de kunsten’. Zo gaat dat met namen: de Amsterdamse Zoo had ook gewoon ‘Natura’ kunnen heten of ‘Magistra’ maar popularisering leidt meestal tot verkorting. Zo heet de dierentuin in Rhenen voluit Ouwehands Dierenpark (naar de oprichter C.W. Ouwehand) maar schoolreisjes gaan gewoon naar ‘Ouwehands’. Meestal hebben we aan 1 woord genoeg. Niet altijd: zo kwam onze dochter Rozanne toen ze in de onderbouw van de basisschool zat, eens thuis met de mededeling dat ze morgen op schoolreis zou gaan naar Tweedehands dierenpark.....

Met de naam Natura artis magistra wilden de oprichters van de dierentuin aangeven dat er voor de kunsten geen mooier voorbeeld is dan de schoonheid van de natuur. Jarenlang heeft dit ook zo gewerkt. Schilders en beeldhouwers deden hun uiterste best om de werkelijkheid zo natuurgetrouw mogelijk weer te geven. Denk aan de portretten van Vermeer en Rembrandt en aan de beelden van Bernini. In de negentiende eeuw raakte het streven naar perfectionering van de weergave van de schoonheid van de werkelijkheid wat meer op

de achtergrond. Indrukken, gevoelens en stemmingen werden bepalend in de schilderkunst, muziek en andere kunstuitingen.

Het uitgangspunt om in de kunst op een of andere wijze de werkelijkheid te verbeelden ging uiteindelijk geheel verloren toen de abstracte kunst werd geboren. Sommige kunstenaars maakten de ontwikkeling van het verbeelden van de schoonheid van de natuurlijke werkelijkheid in de kunst naar het totaal abstracte door gedurende hun eigen leven. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Nederlandse schilder Piet Mondriaan (1872-1944). Mondriaan begon ooit als landschapsschilder, wellicht ook om den brode, maar “gedurende de Eerste Wereldoorlog begonnen de landschappen die hij schilderde, te ontbinden in een reeks mathematische tekens waaruit alle diepte was verdwenen” (Zuffi, 2004). De ultieme abstractie bereikte hij in zijn voorstellingsloze schilderijen met zwarte lijnen en primaire kleurvlakken. Dit werk maakte hem wereldberoemd en bekend bij het grote publiek.

Zelf zegt hij over deze ontwikkeling in 1914: “Ik construeer op een plat vlak lijnen en kleurcombinaties met 't doel algemeene schoonheid zoo bewust mogelijk uit te beelden. [...] ik wil de waarheid zoo dicht mogelijk benaderen en daarom alles abstraheeren tot ik kom tot het fundament [...] der dingen. [...] Ik vermeen dat 't mogelijk is door horizontale en verticale lijnen, geconstrueerd bewust maar niet berekenend [...] zoonodig aangevuld door andere richtingslijnen of gebogen lijnen, desnoods, te komen is tot een kunstwerk even sterk als waar”.

Piet Mondriaan

9

En in 1916: "Men moet de natuurlijke verschijning veranderen, om de natuur meer zuiver te doen zien".

In 1940 week Mondriaan uit naar New York waar hij als 70 jarige nog een come-back maakte. In zijn laatste schilderijen zijn de zwarte lijnen verdwenen en vervangen door reeksen kleine gekleurde vlakjes die zelf als het ware de lijnen vormen. Het meest bekende schilderij in deze stijl is tevens het laatste wat hij heeft gemaakt: Victory Boogie Woogie. Dit schilderij maakte hij tussen 1942 en 1944, hij werkte eraan tot zijn overlijden. In 1997 werd Victory Boogie Woogie aangekocht door de Nederlandse staat (door een donatie van de Nederlandse bank) voor het astronomische bedrag van 82 miljoen gulden en sindsdien is het te bezichtigen in het Gemeentemuseum Den Haag. De aankoop was aanleiding tot veel rumoer en controverse. Velen vonden het een absurde geldverspilling: wat kleurvlakjes gerangschikt in een ruitvorm, dat kan een kind ook. Spottend werd gesproken over Het Testbeeld van de koningin (als verpersoonlijking van moedertje Staat). Scherp gezien want inderdaad doet het kunstwerk denken aan het testbeeld van TV (bestaat dat nog?). Anderen daarentegen noemden het de Nachtwacht van de 20e eeuw.

10

Waarom ik uitwijd over Mondriaan in het Altenatuurtje? Omdat ik overal om me heen de abstractie die Mondriaan als meest zuivere kijk op de natuur zag, zie verschijnen in het

landschapsbeeld. Uiteraard gaven kaarten en meer recent luchtfoto's, altijd al een lijnenspel van percelen ingekaderd in sloten en andere waterlopen te zien, met daartussen de groen ingekleurde vlakken van bos en weide, de witte vlakken (op kaarten dan) van akkers en de zachtroze vlekken van heideterreinen. Kijk bijvoorbeeld maar eens op oude stafkaarten van voor 1900. Sinds het midden van de vorige eeuw werden de lijnen rechter (herverkaveling, kanalen, wegen), de vlakken groter en eentoniger (schaalvergroting) en de grillig begrensde zogeheten ‘woeste gronden’ kleiner.

Het adagium van Artis lijkt inmiddels te zijn omgedraaid: niet langer is de natuur de leermeesteres van de kunsten. De kunst van Mondriaan is de leermeesteres van de natuur geworden. Wij zullen de natuur wel eens leren!

Om binnen de perken te blijven en alles behalve haar gang te gaan. We tellen en meten om te bepalen hoeveel stuks we van alle levende have tolereren. Meer dan ooit is de geest van Mondriaan vaardig geworden over de groene ruimte, over ons openbaar groen en niet in de laatste plaats over onze tuinen. Al eerder werd in dit blad geschreven over de verschikking van de moderne tuin van steen en beton, waar plukjes groen een plaats toegewezen worden in vazen en bakken.

Toppunt van mijn ergernis is een ontwikkeling van de laatste jaren waarbij de beheerders van openbaar groen geholpen worden in hun maaibeheer. Steeds meer zie ik dat bewoners in het buitengebied bermen en dijktaluds over vele tientallen meters, aansluitend aan hun tuinen,

11

aan een gazonbeheer onderwerpen. Ik kan alleen raden naar de achterliggende motieven: goedbedoelde netheid? Laten zien aan De Gemeente of Het Waterschap hoe het zou behoren te zijn? Het doet pijn aan m’n ogen en vertwijfeld vraag ik me af of we nog wel eens iemand bereiken met onze idealen van bloemen in bermen en behoud van biodiversiteit.

Eén maal in de twee weken of zelfs wekelijks bermen en dijken maaien voert de rechte lijn van Mondriaan door in alle dimensies: was deze aanvankelijk beperkt tot het tweedimensionale (vlak) van de aarde, nu is de variatie in hoogte ook voorgoed aan banden gelegd. De gazonmaaiers garanderen nu ook de rechte lijn in de derde (ruimtelijke) dimensie. Het kubisme doet haar intrede in het groenbeheer, wat ziet er allemaal toch keurig uit! Het zal toch niet gebeuren dat ook maar 1 bloem zijn kop boven het maaiveld uitsteekt. Twee jaar geleden gebruikte Johan Koekkoek in Altenatuurtje nr 91 een prachtig beeld voor hoe het zou moeten zijn: natuur heeft een rafelrand. Waterlopen slingeren, bos gaat via een zoomvegetatie over in grasland, de natuur kent weinig rechte lijnen.

De laatste rafelrand, de hoogte verschillen van de individuele planten in een mooie bermvegetatie, wordt met deze gazonterreur de nek omgedraaid.

12

Waar gaat dit allemaal heen? Voor mijn huis ligt het kunstgrasveld van de vv. Almkerk.

Uiterst efficiënt, zowel financieel als functioneel.

Geheel gevrijwaard van medegebruik door derden: de Grote lijster trekt er geen piertjes meer zoals voorheen. De mens zit vreemd in

elkaar: we koesteren het leven maar vaak zien we het als bedreiging. Wat een geruststelling als we deze bedreiging om zeep kunnen helpen: doodspuiten of gewoon door kunst vervangen.

Gaan onze bermen en dijktaluds ook ooit nog eens kunstgras worden?

Mondriaan zou zich vandaag voor zijn meest abstracte schilderijen kunnen laten inspireren door luchtfotos van de Flevopolders. Kunst van abstracte schoonheid. Zijn kunst, in lijn, kleur en vlak. Enkele jaren terug bezocht ik met mijn toen 89-jarige moeder een oom van mij die al in de negentig was. Hij sleet zijn dagen in een verzorgingstehuis in het Friese Wommels en het leven had hem niet veel meer te bieden. Mijn moeder die, hoewel motorisch wat beperkt door spier- en rugpijnen, een hele reis vanuit het Brabantse had doorstaan, hield helder en levendig het gesprek gaande. Nou ja gesprek, het was meer een monoloog doorspekt met een spervuur van vragen waarvan de antwoorden voornamelijk door haarzelf werden ingevuld.

Op een gegeven moment roemde ze de prachtige bloeiende planten die in de vensterbank stonden. "Hwat in moaije planten hast do der stean"! Waarop oom Andries, want zo heette hij, zijn stilzwijgen onderbrak en in afschuw uitriep: "allegearre keunst"!

Hoed u voor de natuur van bedrieglijke schoonheid: allemaal kunst. â?€

13

Vogels kijken, vogels luisteren Linda van Zwet

Sinds een paar jaar kijk ik naar vogels.

De hobby ontstond vanuit het vrijwilligerswerk bij de weidevogelbescherming.

Met een verrekijker aan de rand van een wei of akker onbeschaamd gluren naar alles met veren en met name naar de te beschermen weidevogels. Alles voor de goede zaak natuurlijk, maar los van het feit dat je met een geldig alibi lekker ergens met een verrekijker rond kan struinen, smaakte het vogels kijken naar meer.

14

Na een verrekijker volgde een telescoop, zodat de voor het blote oog verborgen vogelpracht nog intenser op het netvlies terecht kon komen.

Schitterend! Dat een doodgewone wilde eend al zo mooi kan zijn wanneer je hem van dichtbij kunt bekijken.

Bijkomend voordeel van de telescoop is dat een vogel zich door de grote afstand onbespied waant en dus

rustig doorgaat met wat hij aan het doen is. Zo is ook het natuurlijke gedrag van de vogels goed te volgen. De buizerd gaat vrolijk door met het uit elkaar trekken van een muisje, alhoewel hij al snel wordt lastig gevallen door brutale kraaien die graag een graantje meepikken. Ieder doet waar hij goed in is en niemand stoort zich aan mij.

Alle voordelen van een fijne kijker ten spijt, blijkt toch nog veel van de vogels me te ontgaan. Zodra de bomen in het blad staan, het gras hoog gegroeid is en de rietkragen dicht zijn, ben ik nergens met mijn oogversterkers.

Vogelkenmerken die bovendien helemaal niet met kijker en telescoop te vangen zijn, zijn vogelgeluiden.

Door de jaren heen merkte ik dat deze extra dimensie een behoorlijke meerwaarde heeft voor het kijken naar vogels. Vogels maken bij tijden veel geluid. Vaak is het doel van al het gezang, gekwetter, gekwaak en gegak het duidelijk maken van het hebben van een territorium. Maar er zijn ook andere redenen om geluid te maken voor een vogel. Het alarmeren van elkaar bij dreigend gevaar is bijvoorbeeld een goede reden om de snavel open te trekken. Als weidevogelbeschermers weten wij daar alles van. Er hoeft maar een roofvogel in de buurt van legsels te komen en een kakofonie van roepende grutto’s barst los. In de tuin hoor ik altijd precies in welke hoek onze kat loopt dankzij de voortdurende alarmroep van het winterkoninkje.

Andere geluiden die uit de snaveltjes komen zijn contactgeluidjes. Vooral ouders met jongen zijn heel gevoelig voor elkaars stem en geluiden. De kievit die zijn eigen jongen naar gunstige en veilige plekjes loodst, de piepende meesjes in de nestkast die de ouders steeds maar weer op en neer laten vliegen en zelfs ons kippenhennetje die haar kuikens van alles lijkt te vertellen met diverse geluidjes. ‘Toktoktoktok bij het scharrelen naar iets lekkers in het gras, een schel ‘Skriiieee’ wanneer er ik weet een kat passeert, een nergens zacht ‘Pppkrrruuu’ bij van! bewegingen van ons terwijl moeder en kroost zitten te rusten.

Er is dus niet per vogelsoort maar één geluid, want een alarmroep is anders dan een contactroepje en weer heel anders dan territoriumgezang.

Het herkennen van vogelgeluiden mag lastig lijken, in werkelijkheid is het nog veel moeilijker! Veel vogelgeluiden lijken op elkaar en als ik denk een bepaalde vogelzang in de oren te hebben, dan blijkt het om een heel andere vogel te gaan die de geluiden doodleuk zit te imiteren.

Neem bijvoorbeeld de spreeuwen die ieder jaar trouw onder ons dak zitten te broeden. Het gerommel bij ons

15

16

slaapkamerraam verraadt hun aanwezigheid en als het drukke geklets en gekwebbel weer klinkt, dan is het duidelijk dat man en vrouw spreeuw terug zijn. Verrassend is het wanneer er behalve een spreeuw ook een scholekster vanuit het holletje onder het dak roept. Als er dan ook nog een wat miezerig klinkende buizerd op de dakgoot lijkt te zitten, is het ‘s morgens vroeg toch apart wakker worden!

roepen en in een ander bosje koekoekte een tweede. Het ging er fel aan toe, de heren waren duidelijk aan het strijden, waarbij het "koekoek” zeer frequent klonk en af en toe zelfs oversloeg van heftigheid! Het koekoeken ging maar door totdat…de roep van ‘de dodaars’, dus vrouwtje koekoek klonk. Hierop waren beide koekoekmannen een tijdje sprakeloos, waarna het gekoekoek opnieuw begon.

Maar ook de vogelgeluiden die op elkaar lijken zijn verraderlijk. Dit jaar had ik het idee de schaterende lach van de dodaars redelijk in de oren te hebben.

Tijdens de excursie van de weidevogelgroep naar de Zouweboezem hoorden we deze roep heel duidelijk, doch iets minder fel.

Gelukkig hadden we Bas Verhoeven bij ons, want vogelkenners om mij heen en ook ik hadden het op een dodaars gehouden, ware het niet dat Bas uitlegde dat het hier om de roep van het vrouwtje van de koekoek ging. Je moet het maar weten. Het aardige is dat ik het geluid nog een paar maal terug heb gehoord, onder andere in de Kornse Boezem. Vanuit de ene bomengroep hoorde ik een koekoek

Toch zit de moeilijkheid van het luisteren en kijken naar vogels vaak in mijzelf en het enthousiasme om een, liefst bijzondere, waarneming te delen met anderen in mijn omgeving. Tuur ik naar een witte gestalte in de verte, dan maak ik van een knobbelzwaan graag een grote zilverreiger. En op tochten waarbij we een visarend zouden kunnen tegenkomen, projecteer ik deze zonder problemen op een aalscholver die rustig in een dode boom zit. Ik heb zelfs weleens iemand een paaltje of dood stukje hout door de telescoop laten bekijken, omdat ik er een roofvogel in dacht te zien en maar niet kon verzinnen welke het was.

Maar het bedrog gaat nog verder.

Tijdens het inventariseren van de weidevogellegsels dit jaar, stond ik bij een akkerrand waar het erg druk was met vogels: meneer fazant, gele kwikstaarten en nog meer klein spul zag ik gaan. Bovendien hoorde ik het bekende geluid van kwartels in de strook, het waren verschillende exemplaren. Ik sloop dichterbij de rand en ineens zag ik iets omhoog springen: de kwartel! En nog een, en nog een paar een eindje verder! Ze fladderden allemaal verderop de strook in. Ook mevrouw fazant was verstoord geraakt door de commotie en vloog een slootje over.

Enthousiast deelde ik mijn waarneming later met de andere leden van ons weidevogelgroepje, ik had verschillende kwartels op zien vliegen! Fantastisch!

Heel flauw vond ik de frons van Herman dan ook, hij had zo zijn twijfels. Al jaren hoort Herman op akkers en velden rond zijn huis kwartels, ze hadden zich echter nog nooit laten zien. Ik begon zelf ook te twijfelen, maar ja, ik had de kwartels echt gezien. We spraken erover verder en uiteindelijk kwamen we erachter hoe het zat. Aangezien zowel meneer als mevrouw fazant zich dicht bij de groep op kwartels gelijkende vogels

bevond, had ik natuurlijk geen kwartels gezien, maar een voltallige familie fazant! Dan de geluiden van verschillende goed verscholen kwartels in de akkerrand erbij en mijn verwarring was compleet. De geluiden van kwartels bij het beeld van jonge fazanten. Niets is wat het lijkt.

Het blijft een leuke bezigheid, speuren naar vogels. Multimediaal en alle zintuigen prikkelend past het ook prima in deze tijd, waarin de natuur een grotere rol lijkt te krijgen en zelfs een beetje hip wordt.

Websites en -blogs, columns en artikelen in kranten, ze gaan regelmatig over de natuur. De film ‘De nieuwe wildernis’ werd enorm goed bezocht. Grote successen en kleine waarnemingen komen via Vroege Vogels, Bigbroeders en Baardmannetjes de huiskamers binnen.

Natuurbeleving vanuit de luie stoel.

En dan weer gauw naar buiten wat mij betreft om met eigen ogen en oren waar te nemen en me af en toe te laten foppen. ❀

17

Duurzaamheid?

Het zal mijn tijd wel duren!

urzaamzaamheid - du ur du id he heid zaam id - duurzaam amheid - duur he m za ur aa -z du ur id du id duururzaamhe - duurzaamhe urzaamheid id du he zaamheid - du id am he za ur am duurza amheid - du rkehenid - duurzaam W urzaamheid zaeam ur du heid - duurza du id id he he am idn-edu ieza - duurzaam-heid - duurwzaam urzaamheid - duurzaamheid rgur duurzaamheE u heid - du boam heid duuram anurdza za ur -Ldu urzaamheid id du he zaamheid - du id am he za ur am duurza urzaamamheid - du urzaamheid zaamheid - du du ur heid - duurza du id he id he am heid zaam - duurza id - duurzaam amheid - duur he za duurzaamheid am ur za du ur id du duurheid urzaamhe urzaamheid id - duurzaam du he zaamheid - du id am t he h za c ur am ra du k za amheid -Natuur - duurzaamheid - duurDraag urzaamheid - duurzaamheid - duurza id heid zaamheid - du - duurzaamhe id - duurzaam amheid - duur he za duurzaamheid am ur za du ur id du duurheid urzaamhe urzaamheid id - duurzaam du he zaamheid - du id am he za ur am du za ur amheid zaamheid - du amheid - duur heid - duurza heid - duurza amheid - duur za am ur za du ur du id amhe urza du Een peiling duurzaamheid urzaamheid du id he am za Johan Koekkoek

18

De Natuur-en Milieuvereniging Hank/Dussen en Altenatuur willen samen de discussie rond duurzaamheid oppakken om de realisatie van enkele concrete doelen dichterbij te brengen.

In de eerste bijeenkomst van de in het leven geroepen werkgroep is een scala van mogelijkheden de revue gepasseerd.

Landbouw met z’n vele streekproducten biedt mogelijkheden om concreet aan de slag te gaan. Maar ook het item ‘werken’ willen we beslist niet uit het oog verliezen. Waar we het in dit stadium over eens werden is dat energie toch wel een heel centrale rol vervult in ons dagelijks bestaan. En dat we onze leden toch wel eens een uitspraak zouden willen ontlokken hoe zij tegen ‘windenergie’ aankijken. Het werd in de werkgroep best even fel toen de windmolens de revue passeerden. Fossiele brandstoffen raken op en vervuilen. Van onze leden weten we eigenlijk helemaal niet hoe ze hier tegen aan kijken. Van ‘windmolens’ weten we dat daar de meningen zeer over verschillen. We besloten onze leden naar hun mening te vragen. Hoe willen zij de energievoorziening in onze regio over vijf jaar ingericht zien? Met of zonder ‘eigen’ windmolens?

De feiten - Totale oppervlakte Altena/Biesbosch inclusief water 20.000 ha.

- Akkers 9.000 ha, veeteelt 5.000 ha.

- Aantal inwoners 55.000, aantal adressen 25.000.

- Elektriciteit: per adres 3.500 kilowattuur (kWh) = 3,5 megaWatt (mW); - Gasverbruik 1.600 kubieke meter, omgezet in kWh = 5.000 kWh = 5 mW. - Totaal energiegebruik per adres 8,5 mW. - Totaal energiegebruik Altena/Biesbosch particulieren: 200.000 mW. - Totaal energiegebruik bedrijven en openbare gebouwen 400.000 mW. - Totaal Altena/Biesbosch: 600.000 mW per jaar.

(Gegevens komen van CBS en Ilent.nl. Berekeningen schattingen voor Altena/ Biesbosch heeft de werkgroep zelf gemaakt.)

Rond het jaar 2000 was de opvatting van de gemeenten in Altena/Biesbosch dat fossiele energie uit steenkool, gas en olie vervangen moest worden door: 1 biomassa, 2 zon en 3 wind.

1. Biomassa.

De discussie over de inzet van biomassa heeft in 2014 het stadium bereikt dat we alleen energie uit biomassa willen benutten als dat niet ten koste gaat van de voedselvoorziening en dat er geen tropische natuurbossen voor gerooid mogen worden.

Energie uit biomassa is in ons land acceptabel als het een bijdrage levert aan de bevordering van de biodiversiteit. Een schatting is Aan het werk voor de houtkachel op Fort Giessen dat er nu 100 adressen verwarmen op hout (bio pellets). Dat is 500 mW. In Altena/Biesbosch zal maximaal 1.000 ha beschikbaar zijn of komen voor energieoogst. Dit kan 24.000 mW op leveren. In het licht van 600.000 mW is dit 4%.

2. Zon Het plaatsen van zonnepanelen (PV) (elektriciteit) is aan de gang. Een schatting is dat er nu 200 adressen PV op hun dak hebben. Dat is 700 mW. Als dat de komende jaren uitbreidt naar 1.000 woningen is dat 3.500 mW

19

Zonnepanelen (elektriciteit) en zonnecollectoren (warm water) op Fort Giessen

Als alle boerderijen, 500 stuks, met een geschikt dak 1.000 m2 PV-panelen plaatsen komt er 70.000 mW beschikbaar. PVpanelen op bedrijfs- en openbare gebouwen met een oppervlakte van 100.000 m2 levert nog eens 14.000 mW op.

Totaal zou zon dan zorgen voor 87.500 mW .

In het licht van 600.000 mW is dat 15%.

Het aantal zonnecollectoren (warm water) is waarschijnlijk nog niet hoog in Altena/Biesbosch. Het kan voor verwarming een vervanger van gas zijn.

3. Wind De discussie omtrent windenergie is draaiende. Met name de landelijke Natuur en Milieu organisatie, die ook partner is van het nieuwe landelijke energieakkoord, zegt dat ‘wind’ van land noodzakelijk is om aan de gestelde klimaatdoelen van Nederland/Europa te voldoen. Er zijn dan twee mogelijkheden: 1. Eén van de grote energiemaatschappijen plaatst molens en steekt winst in de zak van de aandeelhouders.

2. Met aandelen van bewoners en ondernemers uit Altena/ Biesbosch worden windmolens gefinancierd. We noemen dit ‘eigen wind’.

Als wij voor middelhoge windmolens kiezen (ashoogte 70 m, zoals bij Waalwijk) dan leveren deze per stuk in onze regio 5.500 mW. Indien we op of nabij de 3 industrieterreinen (Werkendam, Giessen en Veen) er 10 zouden plaatsen dan leveren zij 55.000 mW op. In het licht van 600.000 mW is dat 9%.

20

4. Energiebesparing 1. Verbetering van de zogenaamde schil van het huis.

2. Installaties en apparaten up to date brengen.

3. Bewust energiegedrag.

Deze 3 items staan te boek voor 'beginners' tussen 30 – 40% van het huidige energiegebruik. Hier is dus een flinke slag te slaan. Voor Altena/Biesbosch weten we niet precies hoeveel mensen al maatregelen hebben getroffen.

Daarom is het lastig om aan te geven hoeveel winst er nog te boeken is. Maar het gaat wel om een hoeveelheid energie die tussen 180.000 en 240 000 mW

ligt, als er niemand maatregelen getroffen zou hebben.

Dit is in het licht van 600.000 30 – 40%.

Het te kort Als we alle zeilen bijzetten zouden we met de goede wil en met de techniek van nu dus in 2/3 deel van onze energiebehoefte regionaal kunnen voorzien.

Voor het overblijvende 1/3 deel zijn we aangewezen op bronnen buiten de regio. We zullen dus misschien ook aandelen moeten verwerven in windmolens op zee.

Tot slot Het snelst te realiseren zijn de PV-panelen op eigen dak. Ook het aantal cvinstallaties op biopellets kan vrij snel toenemen. Het proces om op daken van openbaren gebouwen PV-panelen te plaatsen is net begonnen. Maar om een snelle slag te maken lijkt ‘eigen wind’ onvermijdelijk.

De werkgroep wil erg graag weten hoe onze leden denken over de aanpak van de energievoorziening.

We vinden het van belang om te weten welke maatregelen jouw voorkeur hebben.

Maak een keuze en geef dat alsjeblieft door per email of telefoon voor 15 december 2014 aan één van de leden van de werkgroep.

A. Ik maak me geen zorgen, het duurt mijn tijd wel uit.

B. Stimuleer alle maatregelen van duurzame energie (biomassa, zon en 'eigen wind' en besparingen).

C. Alles mag, als het maar geen windmolens zijn.

D. Wel windmolens maar dan ‘eigen wind’.

E. Andere mening: ………………

Meld je keuze aan een van de leden van de werkgroep: ➤ Bert van Seters info@vmbnatuurlijk.nl ➤ Goof van Vliet gooflies@ziggo.nl ➤ Margo van Beem margo@visavisontwerpers.nl ➤ Johan Koekkoek johan@koek2.net

06-20452481 06-42567844 06-55772591 06-47044723 ❀

21

Weidevogelbescherming voorjaar 2014 Len Bruining

Dit voorjaar waaide er een nieuwe wind door de weidevogelgroep die met 11 nieuwe vrijwilligers uitgebreid is tot een groep van 56 dames en heren.

De nieuwelingen volgden allemaal de introductiecursus, die als zeer leerzaam ervaren werd. Na afloop van het seizoen keken ze voldaan en tevreden terug op de inspanningen die ze geleverd hadden. Er is een nieuwe wereld voor ze open gegaan.

22

Warm en droog voorjaar Door het warme en droge voorjaar waren de kieviten er dit jaar vroeg bij. Op 13 maart al werd het eerste kievitsnest gevonden, vorig jaar was dat pas op 1 april.

Ook het eerste wulpennest werd op 14 april vroeg gevonden en een dag later was het prijs met de vondst van het eerste gruttonest. De boeren gingen al vroeg hun percelen bewerken en het was hard werken om de boeren voor te blijven. De vondst van het aantal kievitsnesten is dit jaar fors toegenomen. Dat is mede te danken aan de inzet van de loopgroep rondom Genderen die onder leiding van Anja Popelier van het Brabants Landschap een doorstart heeft gemaakt. Ook de loopgroep BabyloniĂŤnbroek heeft meer percelen voor haar rekening genomen omdat de groep uitgebreid is tot acht dames.

Grutto’s, wulpen en tureluurs Veel grutto’s en tureluurs zijn dit voorjaar niet tot broeden gekomen, een gegeven dat voor heel Nederland geldt. Ook het aantal gevonden legsels van scholeksters was minder, maar de populatie wulpen in de collectieve weilanden is juist verdubbeld.

Collectief weidevogelbeheer In 2010 werd er in samenwerking met een aantal boeren voor een periode van zes jaar zogenaamd collectief weidevogelbeheer afgesloten in de drie kerngebieden in het Land van Heusden en Altena. Dit was het vierde jaar. In alle rust kunnen de weidevogels er hun nest uitbroeden en ook de kuikens vinden in het gras voldoende bescherming tijdens hun eerste, kwetsbare levensfase omdat de boeren pas op 1 juni met maaien mogen beginnen.

Alarmtellingen kritische soorten Alarmtellingen zijn bedoeld om een inschatting van het aantal broedgevallen te maken van grutto’s, wulpen en tureluurs in de weilanden die onder het collectieve beheer vallen. Onder leiding van Anja Popelier vonden er in de maanden mei en juni drie tellingen plaats. In de weilanden vlogen de oudervogels luid alarmerend als spichten op ons af. Een teken dat ze nog op eieren broeden of al jongen hebben. Het was zeker in de

Soms was een spectaculaire redding nodig!

derde ronde hard werken omdat het gras er kniehoog bijstond, maar de gezelligheid voerde de boventoon.

De komende winter worden de resultaten besproken met veldcoĂśrdinator Meeuwis Millenaar.

Akkervogels: De zang van veldleeuweriken, graspiepers en gele kwikstaarten werd de laatste jaren steeds vaker gehoord. Mooi is dat er dit voorjaar nu ook veel nestjes van deze kleine vogeltjes gevonden zijn, vooral in de weilanden die onder het collectief gebied vallen. Er zijn zelfs nestjes gevonden van twee paartjes roodborsttapuiten en van een patrijzenpaar met maar liefst negen eieren die allemaal uitgekomen zijn.

eerste ei patrijs

23

Sociale Media De werkgroep is dit seizoen met een informatieve en educatieve facebookpagina begonnen die steeds meer gewaardeerd werd, het bezoekers groeide gestaag. Zoek op Facebook naar: ‘Weidevogelgroep Altena’ Excursie De excursie op zaterdag 24 mei door de Zouwe Boezem bij Meerkerk was een groot succes. 25 deelnemers genoten van de schoonheid van het natuurgebied en wisselden ondertussen hun ervaringen uit.

Boerenerfdag op 23 augustus Ook dit jaar stond Altenatuur weer met een stand op de Boerenerfdag die dit jaar in Genderen plaatsvond bij aardbeienkweker De Ruiter. De werkgroep wil de jeugd meer betrekken bij ons vrijwilligerswerk. Tijdens de Boerenerfdag werd hier volop aandacht aan besteed.

24

Leuke links: • www.weidevogels.nu • www.brabantslandschap.nl • www.redderijkewiede.nl • www.landschapsbeheer.nl • www.vogelbescherming.nl • www.werkgroepgrauwekiekendief.nl ❀

Hoe de natuur je kan helpen Goof van Vliet

n ieu w e ru b rie k !!!

Soms vragen mensen me waarom ik aan natuurbescherming doe. Er zijn zo veel mensen die zich totaal niet voor de natuur en het milieu lijken te interesseren dat het wel eens vechten tegen de bierkaai lijkt. Tuinen worden dicht gestraat, bomen gekapt, insecten en vogels verjaagd omdat ze overlast geven. Ik doe het omdat een rijke natuur mij direct plezier geeft door haar schoonheid en omdat ik het idee heb dat de mens zonder natuur niet kan leven, ze is er een onderdeeltje van.

Er is maar één Aarde en die heb je als mens te respecteren. Ruimtereizigers als Wubbo Ockels beseften ‘boven’ pas hoe ongelofelijk klein en kwetsbaar ons bolletje eigenlijk is. De natuur is een groot en ingewikkeld systeem.

Natuurbehoud vraagt daarom ook een grootschalige aanpak. Ik geloof echter ook dat vele kleine beetjes één groot resultaat kunnen geven. Www.tuinreservaten.nl is er een mooi voorbeeld van. De Aarde interesseert het trouwens niks wat wij uitspoken. Als de mens er niet meer is zal de natuur weer opbloeien hoe het dan het beste uitkomt. Natuurbehoud doen we dus voor onszelf. De natuur kan je helpen doordat je er van eet, doordat zij schaduw geeft of warmte, helder drinkwater, plezier, rust, of schoonheid.

25

Vandaar een nieuwe rubriek in het Altenatuurtje: 'Hoe de natuur je kan helpen'.

Het zou leuk zijn als de rubriek gevuld gaat worden door bijdragen van leden van Altenatuur, van jou dus. Reacties en bijdragen kunnen naar Goof van Vliet, gooflies@ziggo.nl.

De natuur verdedigt een handje mee Het eerste verhaal gaat over het nut van de natuur voor de militaire verdediging. Altenatuur zetelt in het Fort Giessen, vandaar. Het fort is onderdeel van de Nieuwe Hollandse waterlinie en daarvan is het water de grote helper tegen vijandelijke aanvallen op Holland. Militairen hebben diep ingegrepen in het landschap voor het maken van deze Waterlinie. Versterkingen zijn opgeworpen, grachten en watergangen zijn gegraven.

Op veel forten kan men zien dat natuurlijke beplanting de forten moeilijk toegankelijk maakt. Dit gebeurde niet alleen bij de Nieuwe Hollandse waterlinie maar ook bij de Stelling rond Amsterdam. Meidoornstruiken fungeren als een natuurlijke prikkeldraadversperring.

Wilgen versterken de beschoeiing. Knotwilgen ontnemen het zicht op wat er precies bij de wallen gebeurt. Iepen en Populieren ontnemen het zicht op het achterland en zouden bovendien de kruitrook uit geschutsplaatsen maskeren. Weer andere soorten begroeiing 26

camoufleren de fortgebouwen in het landschap.

Op en om het fort stonden ook altijd bomen.

Die konden in oorlogstijd gekapt worden om zo te voorzien in de behoefte aan - brand - hout.

Kippen en vee werden binnengebracht om te voorzien in vlees. Het regenwater werd opgevangen in een enorme waterkelders onder de fortgebouwen voor goed drinkwater. Er was genoeg ruimte om moestuinen aan te leggen.

De soldaten konden het zo wel een tijdje volhouden. In de grotere vestingen als Woudrichem waren om die reden ook altijd enkele boerderijen aanwezig voor de voedselvoorziening. Zo speelden natuurlijke hulpbronnen een belangrijke rol in de verdedigingsgordel van Holland. Nu zijn het natuurlijke pareltjes in het landschap. Als Altenatuur zijn we er trots op en zullen we het in de oude traditie ook natuurlijk rijk proberen te houden. Op het Fort Giessen helpen de schapen ons met maaien van de steile wallen. â?€

27

Onze luchtacrobaten Rinus Punt

De eerste zag ik op 1 mei boven Genderen.

De laatste boven Dussen op 14 augustus.

We hadden de tuin van Len onder handen genomen en zaten rustig aan een bak koffie. Als vogelaar zie je zulk soort dingen.

Len zeg ik (Hanneke was er ook) daar vliegt er nog een. In plaats er van te genieten was haar eerste reactie, die moet ik op waarneming zetten. Ik zeg nog tegen haar geniet er nu van. Bij jullie gaat je hand automatisch naar je Samsung Galaxy, Huawei of simpel gezegd mobieltje om iets door te geven. Eerst genieten.

De rest komt later.

28

Dit was echt mijn laatste GIERZWALUW, hierna heb ik er geen een meer gezien.

Maar het was weer een bewogen gierzwaluwjaar. Problemen met de woningbouwvereniging i.v.m. klachten van bewoners die sinds de renovatie hun zwaluwen missen. Gelukkig is dit in goed overleg opgelost. Er hangen nu kastjes in Rijswijk en Woudrichem waar huizen gerenoveerd zijn.

Er werd wel gevlogen in Rijswijk rondom de huizen. Er hangt nestmateriaal uit de kastjes. Maar ik denk dit jaar nog geen zwaluwen. De mussen zijn ook gelukkig met deze kastjes. De woningnood is niet alleen bij de gierzwaluwen.

De Van Gendtstraat in Dussen. Zeg maar Len haar project blijft het succesvolst. Jammer dat daar nog steeds mensen wonen die de nestplaatsen dichtmaken en de

kastjes verwijderen. Maar geweldig als we daar als vogelwerkgroep ieder jaar gaan posten en tellen. Ze vliegen daar met zo’n snelheid laag tussen de huizen en over de straat met hun karakteristiek gierend geluid. Prachtig. En dan de snelheid waarmee ze hun nest(kast) binnen

vliegen. Het is echt genieten zo’n avond.

Fijn om zo met elkaar en de bewoners bezig te zijn voor de vogels die het maar druk hebben om

hun jongen groot te brengen.

Ongeveer 3 maanden hebben ze hier om het hele gebeuren van paren/eileg/broeden/jongen grootbrengen en dan gaan ze weer.

Dit jaar in de Van Gendtstraat 42 nesten gierzwaluwen plus 2 huiszwaluwen.

Genderen. Het blijft uniek rondom de woning van Cor Boer in de Susterenhof met 7 bezette kasten deze zwaluwen bezig te zien. In Juli wilde ik ‘s avonds met de fiets naar het Pompveld gaan waar de plantenwerkgroep van Altenatuur hun plantencursus hadden. Dat leek me wel wat. Een beetje naar de vogels kijken en gelijk wat plantenkennis opdoen. Ik loop met mijn fiets de dam af. Wie komt er aan?

Cor Boer. Rinus, ik heb een probleem.

Er is een zwaluw uit het kastje gevallen. Daar Cor niet durft te klimmen zit er niets anders op om mee te gaan. De Brabants Landschap trailer met ladder achter de auto en het rescueteam gaat op pad. In verschillende kastjes gekeken naar het aantal jongen. Overal drie jonge gierzwaluwen. Maar gelukkig er was een kastje met een jong. Daar kan deze bij. Het beestje was wel wat kleiner en zag er minder fris uit. Wat denk je, na wat gedronken te hebben was ie al weer de kast uit. Bij de buren geprobeerd daar hangen n.m. ook twee kastjes Maar al ons werk mocht niet baten. Het beestje heeft het niet gehaald. Ik dacht dat ie toch hard naar beneden zou vallen. Maar

als je dan ziet hoe mooi hij naar beneden zeilt en zachtjes op de grond land. Jammer dat het niet lukte. Twee jaar terug ging het wel goed toen ik jongen uit een verstoord nest terugzette in een ander nest.

Als je dan weet dat je over een kolonie spreekt bij minimaal 10 paar dan hebben we zo’n kolonie in Genderen. Tien nestkasten bezet met (9 kasten met 3 jongen en 1 met 1(2) jongen.

Gezellig als je zo bij Cor achter het huis met een potje bier zit en de gierzwaluwen vliegen af en aan om hun kroost groot te brengen.

Bij het oude brandweerhuisje zaten er ook weer drie paar onder de pannen. Dit is vanuit mijn buitenzit heel goed te volgen.

Heb je een gierzwaluw in je handen dan zie je pas hoe mooi ze zijn. Een van mijn favoriete vogels. Dus mensen geniet er van gedurende die korte tijd dat ze hier zijn. ❀

29

Voor

jou!

Jan van Haaften

Wist je dit al?

Hallo jongens en meisjes, Als je in deze tijd in de natuur loopt zie je niet zoveel bloemen meer!

De meeste planten zijn al uitgebloeid. Maar pas liep ik door het bos en zag wel veel paddenstoelen.

Wat zijn dat dan?

n denken dat Je zult misschie planten zijn paddenstoelen zo. Ook maar dat is niet het dierenrijk in t ie n ze n re o h aparte groep. n e e is t e H . is thu horen in het Paddenstoelen mels! rijk van de schim 30

Bij mij in de tuin lagen pas wat rotte appels. Uit de boom gevallen. Toen ik beter naar zo’n appel op de grond keek zag ik er veel schimmels op. Die schimmels hebben geen groene bladeren of wortels, toch kunnen ze leven. Ze hebben fijne zwamdraden en daarmee halen ze voedsel uit de vrucht. Die schimmels zijn erg nuttig want ze ruimen zo de dode planten of de vruchten ervan op maar ook dode dieren.

Wist je dat een bakker ook schimmels gebruikt voor het maken van brood?

Behalve meel en water doet hij ook wat gist door het deeg. Gist is een schimmel die het brood laat rijzen. Als hij het gist zou vergeten, zou het brood een platte koek blijven. Ook hier is de schimmel dus erg nuttig!

31

Soms zijn de schimmels ook wel eens schadelijk. Dat is zo als ze hun voedsel halen uit levende planten. Als er een berkenzwam kans ziet op een levende berkenstam te gaan groeien gaat de berk beslist dood.

In de bodem le vende schimmels mak en veel fijne zwamdraden. S oms maken die draden ook vruchten en die komen dan boven de grond. Wij noe men dat paddenstoelen .

32

Als je met een spiegeltje onder de hoed van de paddenstoel kijkt zie je dat ze soms plaatjes en soms buisjes hebben.

Tussen die plaatjes en in die buisjes groeien sporen. Na een tijdje, als de sporen rijp zijn, vallen ze naar beneden op de grond.

Kampioenen in het verspreiden van sporen zijn de buikzwammen. Ze zijn bolvormig en zitten vol met sporen.

33

Als ze rijp zijn spuiten de sporen eruit en worden meegenomen door de wind.

Waar ze neerkomen ontkiemen ze en vormen weer een nieuwe zwam.

De draden van een zwam groeien, als spaken in een wiel, alle kanten op. Zo krijg je een ondergrondse kring.

Als dan op een gegeven moment aan het uiteinde paddenstoelen worden gevormd staan die in een kring. Wij noemen dat een heksenkring. Vroeger dacht men dat heksen in zo’n kring kwamen dansen.

34

Tot de volgende keer en ... kijk ook nog even op bladzijde 64! â?€

Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen.

Let ook op de website voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl.

1

ag in a

PROGRAMMA NAJAAR 2014

d de n p mi

Noteer de data vast in uw agenda!

Zaterdag 25 oktober: Herfstwandeling over de heide Traditiegetrouw, zou je bijna kunnen zeggen, maken we ook dit jaar weer een uitstapje naar ĂŠĂŠn van de mooie heidegebieden in onze provincie. Een wandeling door een bos- en heidegebied waarbij we gaan kijken naar paddestoelen, de laatste nog bloeiende planten en wellicht, bij helder weer, nog late doortrek van roofvogels. Uiteraard kijken we ook uit naar de typische bosvogels die je in onze streek niet gauw treft: zwarte mees, kuifmees en kruisbek. We hopen op een mooie najaarsochtend maar neem, afhankelijk van de weersvooruitzichten, warme kleding en laarzen mee. Vertrek om 8:30 uur vanaf Fort Giessen.

We hopen rond 12:30 uur weer terug te zijn.

35

Donderdag 30 oktober: Lezing over kraanvogels Waarom maakt het horen en zien van Kraanvogels een geweldige indruk op mensen?

EĂŠn keer Kraanvogels zien en horen en je vergeet ze nooit meer. Er ontstaat een verlangen om ze het volgend voor- of najaar weer te zien.

Sinds mensenheugenis hebben de mensen wat met Kraanvogels. Overal ter wereld waar Kraanvogels voorkomen zijn er legenden, sagen en verhalen over Kraanvogels.

Cor Huijgens heeft al vele malen de Kraanvogels opgezocht in de trektijd, vooral in Zweden, Duitsland en Frankrijk. Van het fotomateriaal dat hij op al zijn reizen in vele jaren heeft verzameld, heeft hij een prachtige kraanvogellezing samengesteld. Een veelzijdige Power Point presentatie met door hem zelf gemaakte geluids- en video-opnamen.

Naast prachtige natuuropnamen over leefwijze en ecologie van de Kraanvogels is er ook aandacht voor de Kraanvogel in de cultuur van verschillende landen. Zo komen we via de heraldiek bij Vincent van Gogh en vandaar bij Poetin, Lufthansa en de koude oorlog. Stierenvechten in Spanje, de vredesmissie van het Japanse meisje Sadako Sasaki, beschilderde voordeuren en nog veel meer, het heeft allemaal een relatie met Kraanvogels.

Laat u meenemen op reis op de vleugels van de Kraanvogel, eeuwenoud symbool voor een lang en gelukkig leven.

Plaats: Fort Giessen, Aanvang: 20.00 uur.

2

Zaterdag 1 november: Altenatuur actief op de Landelijke Natuurwerkdag!

Ook dit jaar doet Altenatuur weer mee aan de Nationale Natuurwerkdag. We gaan aan de slag in de Struikwaard, het natuurontwikkelingsgebied dat we van 1996 tot 2011 als vereniging hebben beheerd. Sindsdien is het beheer in handen van het Brabants Landschap, maar Altenatuur helpt op deze Natuurwerkdag graag nog een handje daarin mee. Op de Natuurwerkdag worden houtopstanden opgeruimd om wat meer openheid in het gebied te creĂŤren. We roepen leden en belangstellenden op om mee te doen op deze gezellige 36 werkdag. Aanmelding graag via www.natuurwerkdag.nl (zoek onder

ag in a

d de n p mi

provincie Noord-Brabant naar de locatie Struikwaard in het LvHenA) zodat we weten op hoeveel deelnemers we kunnen rekenen. Gereedschap, eten en drinken wordt voor gezorgd.

Werkkleding(-handschoenen) en laarzen aanbevolen. Na aanmelding ontvangt u een bevestiging van uw deelname. De natuurwerkdag vormt de start van het werkseizoen van de Beheercommissie. We hopen met een grote groep een flinke oppervlakte aan houtopstanden terug te zetten. Doet u ook mee?

3

ag in a

d de n p mi

Dinsdag 25 november: Lezing over spinnen In de herfst zie je ze overal in hun bedauwde webben: spinnen! In ons land komen maar liefst 700 soorten spinnen voor. Fascinerend, griezelig volgens sommigen, vernuftig ook, en vooral: uiterst nuttig in hun rol als predator van muggen en vliegen. Op deze avond neemt Rien Kerstens, oud-docent biologie uit Erp, ons mee naar de wereld van de spinnen. Het gaat daarbij om: hun plaats in het dierenrijk, lichaamsbouw, gedrag, voortplanting, gebruik van spinnenwebben. Ook de meer ‘lugubere’ aspecten van spinnen komen aan bod. Vooroordelen als ‘spinnen zijn eng en giftig, spinnen zijn gevaarlijk en kunnen bijten’, worden door Rien Kerstens ontzenuwd. Dit en nog veel meer wordt tijdens de dialezing door middel van foto’s en deskundig commentaar aan het publiek duidelijk gemaakt, waarna men met heel andere ogen naar spinnen gaat kijken.

Voor natuurliefhebbers is deze lezing een ideale gelegenheid om wat meer te weten te komen over de fascinerende en geheimzinnige wereld van de spin. Plaats: Fort Giessen Aanvang: 20.00 uur.

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE WINTERSEIZOEN 2014 - 2015 De beheerscommissie van Altenatuur zoekt voor de komende winterperiode weer vrijwilligers die een handje willen helpen bij het onderhoud van de natuurgebieden. Deze werkochtenden vinden op iedere derde zaterdag van de maand plaats en duren van 8.30 – 12.00 uur.

37

4

Zaterdag 1 November: Natuurwerkdag Plaats: Struikwaard bij Wilhelminasluis te Andel.

Activiteit: opruimen houtopstanden om meer openheid in het terrein te maken.

Zie verder informatie in activiteiten-agenda van de vereniging.

Zaterdag 15 november, Plaats: Struikwaard bij Wilhelminasluis te Andel.

Activiteit: Op deze zaterdag hopen we de werkzaamheden waar op de natuurwerkdag aan begonnen werd, af te ronden.

Zaterdag 20 december, maandag 29 dec. (extra ochtend) en zaterdag 17 januari: Plaats: Wijde Alm Activiteit: onderhoud houtopstanden langs fietspad langs Wijde Alm (Noordoever).

Verzamelen: op parkeerplaats langs Wijde Alm, bereikbaar vanaf de Poortweg (weg tussen Almkerk en Uitwijk).

Wat we in februari, maart en april gaan doen zullen we in het volgende Altenatuurtje bekend maken.

Materiaal is aanwezig maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen. Houdt u er ook rekening mee dat het weer koud en nat kan zijn en dan zijn laarzen, regenkleding en werkhandschoenen geen overbodige luxe.

Hebt u nog vragen over een en ander dan kunt u ons altijd bellen.

Graag tot ziens, met vriendelijke groet, Namens de beheerscommissie: Jaap van Diggelen, (0183-402034) en Pia Stierman, (0183-505341) 38

ag in a

De volgende Altenatuur-werkochtenden zijn gepland op:

d de n p mi

Vogelwerkgroep bezoekt Drentse Aa Herman van Krieken

Op vrijdag 24 april was het zover, de Vogelwerkgroep ging de Drentse Aa bezoeken. Vroeg opgestaan want we verzamelden om 8.00 uur bij de Tol in Werkendam om vervolgens apart verder te rijden naar Drenthe. Rare jongens en meisjes die Vogelaars. Eigenwijs en volhardend als ik ben, bleef ik organisator Len Bruining volgen tot de eerste bestemming van die dag; de parkeerplaats bij vogelkijkhut Diependal in Midden-Drenthe. Het bijzondere is dat je deze kijkhut bereikt via een lange ondergrondse tunnel. Je komt zo

ongezien midden in het vogelreservaat met vloeivelden van de voormalige aardappelmeelfabriek Oranje. Hans Wijkniet was al snel met zijn verrekijker in gevecht met twee futen die hem fascineerden.

Het bleek te gaan om roodhalsfuten waarvan hier enkele paartjes broeden. Bij de ingang hadden we onze eerste geelgorzen gezien.

Ook een vrouwtje van het nonnetje trok onze bijzondere aandacht. Na enige tijd ging de groep een wandeling maken in de buurt van de kijkhut. Leida en ik hadden nog wat zaken (telefonisch) te regelen en vertrokken daarom naar het bezoekerscentrum bij het Hijkerveld.

Diependal vormt een onderdeel van het Hijkerveld, ĂŠĂŠn van de grootste heidevelden van Drenthe. We arriveerden op een prachtige

39

Op vrijdag 24 april was het zover, de Vogelwerkgroep ging de Drentse Aa bezoeken. Vroeg opgestaan want we verzamelden om 8.00 uur bij de Tol in Werkendam om vervolgens apart verder te rijden naar Drenthe. Rare jongens en meisjes die Vogelaars. Eigen-wijs en volhardend als ik ben, bleef ik organisator Len Bruining volgen tot de eerste bestemming van die dag; de parkeerplaats bij vogelkijkhut Diependal in Midden-Drenthe. Het bijzondere is dat je deze kijkhut bereikt via een lange ondergrondse tunnel. Je komt zo ongezien midden in het vogelreservaat met vloeivelden van de voormalige aardappelmeelfabriek Oranje. Hans Wijkniet was al snel met zijn verrekijker in gevecht met twee futen die hem fascineerden. Het bleek te gaan om roodhalsfuten waarvan hier enkele paartjes broeden. Bij de ingang hadden we onze eerste geelgorzen gezien. Ook een vrouwtje van het nonnetje trok onze bijzondere aandacht. Na enige tijd ging de groep een wandeling maken in de buurt van de kijkhut.

Leida en ik hadden nog wat zaken (telefonisch) te regelen en

40

vertrokken daarom naar het bezoekerscentrum bij het Hijkerveld.

Diependal vormt een onderdeel van het Hijkerveld, ĂŠĂŠn van de grootste heidevelden van Drenthe. We arriveerden op een prachtige plek midden tussen bloemrijke weilanden waar een groot aantal veldleeuweriken in de lucht stond te zingen. Na het nuttigen van bruine boterhamen met kaas liepen we naar de fraaie schaapskooi met informatieruimte. Helaas voor ons geen bezoekerscentrum waar we

konden toiletteren. “Help yourself” met folders en foto’s. Na enige voorlichting tot ons genomen te hebben liepen we terug toen ik een roofvogel zag boven een weiland langs de heide. Het bleek te gaan om een rode wouw, te herkennen aan de diep gevorkte staart. Rustig vloog de vogel boven de scheiding van hei en weide zodat ik hem goed kon bekijken. Op een paaltje voor ons zat een roodborsttapuit.

We nuttigde koffie bij een café en regelde onze volgende vakantie

met onze kinderen en kleinzoon in het Lingebos bij Gorinchem op camping de Lievelinge met o.a. een dubbeldekkerbus, tipi’s en een yurt om in te verblijven. Voldaan gingen we op weg naar het Nivos (een acroniem voor: Nederlands Instituut voor Volksontwikkeling en Natuurvriendenwerk) natuurvrienden huis De Hondsrug in Noordlaren.

Het Nivon is in 1959 voortgekomen uit het Instituut voor Arbeidersontwikkeling (IvAO), 'De Natuurvrienden' en de Arbeidersreisvereniging. Het Instituut was verantwoordelijk voor de scholing van de arbeiders en de 'gestaalde kaders van het socialisme'. Arbeiders mondig maken was een belangrijk doel. Daar aangekomen meldden we ons bij de receptie waar een tachtigjarige vrouwelijke vrijwilliger ons te woord stond. Naast ons aan de balie stond een grote koelkast met kasteelbier, Mort Subite, Wieckse Witte enzovoorts. Ik twijfelde geen moment meer, dit werd een mooi weekend. We zochten een kamer uit, pakten onze spullen, maakten onze bedden op en installeerde ons op het zonnige terras met een biertje. Uitzicht hadden we op het Noordlaarderbos en een zandpad dat deel uit maakt van het Pieterpad. Het Nivon is eigenaar van dit lange afstand wandelpad van Pieterburen naar de St. Pietersberg bij Maastricht.

Al snel zagen we enkele citroenvlinders en een oranjetipje vliegen.

41

42

Na een korte siësta arriveerde de groep en genoten we gezamenlijk van de uitstekende maaltijd. Tegen de schemering maakte we een wandeling door het Noordlaarderbos waarbij we aan de rand 13 reeën zagen. Ook een vos liet zich bewonderen. Na de wandeling installeerden we ons op het terras waar we laat in de avond nog een nachtzwaluw meende te horen. Voldaan werd het uitstekende bed opgezocht om vervolgens de wekker op 6.30 uur te zetten. De volgende ochtend was nagenoeg de gehele groep van 20 vogelaars present. We bezochten het in 2012 gerealiseerde gebied Wolfsbarge bij Kropswolde dat grenst aan het Zuidlaardermeer. Een wandeling naar de fraai gerestaureerde Amerikaanse windmolen deed de laatste slaap verdwijnen. Op de uitkijktoren zagen we drie bruine kiekendieven majestueus boven het riet vliegen. Tegen negenen voegden we ons bij de uitslapers om gezamenlijk te gaan eten. Na het sobere ontbijt ontvingen we Dick Schoppers, een wetlandgids, die ons de rest van de dag ging helpen om vogels te spotten. We fietsten naar de Oostpolder waar een deel van de weilanden onder water is gezet.

Dick vertelde dat dit jaar een extra groot deel onder water staat. Het resultaat was overweldigend; ongeveer 180 kemphanen vormde het hoogtepunt samen met een steltkluut en rond de 40 geoorde futen. De mannetjes van de kemphanen hadden zeer verschillende kleuren, van fel oranje tot zwart en wit. Grutto’s en tureluurs zagen we als vanzelfsprekend in deze omgeving. Dit gaan we in het land van Heusden en Altena ook realiseren spookte het door mijn hoofd. We genoten halverwege de wandeling van een broodje paling op een terras aan het water bij een palingrokerij. Aan het eind van de middag maakte we een wandeling met Dick door het Noordlaarderbos.

Kruisbekken en appelvinken zaten in de kruin van sommige bomen, ze waren lastig te zien voor sommige groepsleden. De avond brachten we door in restaurant de Drentsche Aa in Schipborg waar we genoten van een heerlijke maaltijd terwijl de regen gestaag naar beneden kwam. Johan de Bijl verliet ons rond half tien om op huis aan te gaan.

De avond werd afgesloten op het terras na een bezoek aan de koelkast. De volgende ochtend 6.30 uur was de groep gehalveerd, nog maar 11 enthousiastelingen gingen mee op zoek naar de zwarte specht. In het bos tegenover het Nivon-huis luisterde we vooral naar de vogels omdat het zicht beperkt was. We meende de zwarte specht te horen, doch bleven twijfelen. Hoogtepunt was een paartje goudvinken vlak naast het pad op de terug vlak naast het pad op de

terugweg. Na een wat aangepast ontbijt (hoeveelheid) omdat die plattelanders uit het land van Heusden en Altena blijkbaar veel eten, verlieten we het Nivon-huis dat ik iedereen kan aanraden. Verwacht niet te veel luxe, wel goede bedden en een atmosfeer die gebaseerd is op vertrouwen en solidariteit. Len en ik rekende af en gaven een flinke fooi namens een zeer tevreden Vogelwerkgroep. We gingen met Dick op weg naar Spijkerboor waar ik in het vorige Altenatuurtje al wat over geschreven heb. We parkeerden de auto’s vlakbij café ’t Keerpunt en maakten vervolgens een wandeling langs de Hunze.

Dick heeft hier samen met andere natuurliefhebbers een fraai natuurgebied gerealiseerd. Ook is er een meerdaagse wandelroute door de Hunzevallei ontwikkeld, bij diverse deelnemende B&B gelegenheden kan men overnachten. Het loopt van de bronnen bij Exloo en Schoonoord tot de uitstroom in het Zuidlaardermeer. Perry de Ronde zag een streekwandelroute met bijbehorende B&B langs en door de natuurgebieden van het Land van Heusden en Altena al voor zich. In het begin van de route rustten geelgorzen en gele kwikken uit

43

Verbreding A27, energie en natuurverrijking mogelijk?

Goof van Vliet

-

Tot en met 30 juli 2014 konden bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu zienswijzen ingediend worden over de mogelijke verbreding van de A27 tussen Houten en Hooipolder en dus ook in het Land van Heusden en Altena.

In het bestuur hebben we afgesproken om te reageren. De verbreding van de weg en vooral van de brug grijpt diep in in het landschap. Wij willen het benutten om de overlast op zo’n natuurlijke mogelijke manier te beperken. Net als bijvoorbeeld bij Oosterhout met een aarden geluidswal met bomen en struiken in plaats van de saaie

44

betonnen muren als bij Sliedrecht.

Altenatuur en de VMB hebben het initiatief genomen voor een reactie.

Zie onze website. Vanzelfsprekend hebben we de reactie op het plan voor de uitbreiding van de A27 ook gedeeld met het Brabants Landschap en de Brabantse Milieufederatie.

De belangrijkste zin uit de oproep van de Rijksoverheid is: ’Onlangs heeft de minister gekozen voor het Voorkeursalternatief voor de verbreding van de A27 Houten – Hooipolder. De minister heeft dit in overleg met de regionale partijen gedaan. Dit Voorkeursalternatief moet leiden tot betere doorstroming en minder files. In het gekozen Voorkeursalternatief krijgt het gehele traject tussen Hooipolder en Houten, richting Utrecht, 3 rijstroken. Tussen Werkendam en Scheiwijk gaat het om reguliere rijstroken, op de rest van het traject komt een spitsstrook. Richting Breda komen er tussen Houten en Everdingen en tussen Scheiwijk en Werkendam 4 reguliere rijstroken.

De andere trajectdelen krijgen 3 rijstroken, waarvan 1 spitsstrook. Er zal onder andere een tweede brug over de Boven-Merwede bij Gorinchem worden gerealiseerd.’

Het worden hier dus 8 rijbanen in plaats van 4.

Oprijlaan Fort Altena

Kern van de reactie van de natuur-beschermingsverenigingen Altenatuur en VMB is dat zij betrokken willen worden bij de verdere uitwerking van de weg en wat er allemaal bij hoort, dus: - Zoveel mogelijk lucht- en lichtverontreiniging en geluidsoverlast beperken.

- De mogelijkheid voor een spoorlijn Breda – Utrecht betaalbaar open houden. Vooral voor goederen maar ook voor personen.

- De nieuwste technieken gebruiken om de weg zo weinig mogelijk energie te laten gebruiken en haar en de bermen te gebruiken voor energieopwekking. Er zijn al veel goede uitvindingen gedaan. Onze eigen lokale energieleverancier DEcAB denkt er graag over mee.

Natuur en landschap - De ecologische verbinding tussen Biesbosch en Altena volwaardig tot stand brengen. Vooral rond Fort Altena en de Gantel bij Hank.

Parallelweg

A27

45

- Compensatie in natuur elders in het Land van Heusden en Altena regelen.

Werkgelegenheid - De bevolkingsgroei stagneert en de groeicijfers van de economie zullen meer en meer parallel gaan lopen met die van de ecologische draagkracht. De noodzaak van het verminderen van CO2-uitstoot is zeer urgent en de € 780.000.000,- samenlevingsgeld zou misschien beter in het isoleren van duizenden bestaande woningen gestoken kunnen worden.

Al veel mensen hebben op Facebook van Altenatuur de zienswijze gezien en meerdere mensen hebben het ‘geliked’. Binnenkort zullen we wel uitgenodigd worden door het ministerie om het gesprek aan te gaan.

46

In het najaar van 2014 willen de natuurbeschermingsverenigingen een discussie organiseren over economie in relatie met de bevolkingsgroei en de ecologische draagkracht van ons landschap.

Dat doen we met ondernemers uit de landbouw, de industrie, het Midden- en Kleinbedrijf en de gemeenten, het waterschap en de provincie. Daar zal de natuurlijke

inpassing van de verbreding van de snelweg ook aan de orde komen.

Als jij ideeën of opmerkingen hebt horen we het graag. Je kunt dan contact opnemen met bestuurslid Goof van Vliet, gooflies@ziggo.nl of 06 - 42 5678 44 ❀

Reptielen in het Land van Heusden en Altena

Exact 10 jaar geleden, op 4 september 2004 ontdekte ik een schildpad in de gracht va Ik schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste re vraagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de ge onze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van w Jaap van Diggelen dan ook in onze omgeving, ligt ergens rond 1950. Er moet maar toevallig iemand in de daarvoor geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, o weet van te hebben.Toch is het voorstelbaar dat ooit de Ringslang (nu nog steeds inheem Exact 10 jaar geleden, op 4 september 2004 veengebieden) en de Europese moerasschildpad (tot in de 19e eeuw inheems) in ons geb ontdekte ik een schildpad in de gracht van Fort geleefd. adders, hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig e Giessen.

Ik Voor schreef toen ingladde nummerslangen 67 vanofhet zandig.

Altenatuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste Het ‘eerste reptiel’ waar ik 10 want jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar v reptiel?

Dat vraagteken is nodig wie zal ooit ondersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). weten wat er aan reptieligs in de loop van de Er zijn drie in ondersoorten in ons land worden gezien: geschiedenis onze streekdie heeft geleefd.

De De roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen Dewelke geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii van diersoort dan ook in onze omgeving, ligt roodwangschildpad De geelbuikschildpad Trachemys scripta scripta ergens rond 1950. Er moet- maar toevallig iemand zijn uitgesproken die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers o in Het de eeuwen daarvoorwater/moerasbeesten geschreven hebben over slangen, hagedissenstilstaande of schildpadden ons worden gebied, aangetroffen. Meestal zonnend op ee vestinggrachten, waterenindus, omofdaar nu nog van te hebben.

Toch het de oever in het water reikt. Het zijn schu een tak van weet een omgevallen boom dieisvanaf voorstelbaar dat ooit de Ringslang (nu nog steeds meestal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met h inheems in veengebieden) en naar de Europese wateroppervlak afspeuren eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad in e moerasschildpad (tot in de 19 eeuw in beeldveld. Door hun kijker blijven zeinheems) op voldoende afstand om het beest niet te verstore ons gebied hebben geleefd.

Voor adders, gladde Afgelopen zondag, 7 september zag ik in de dode maasarm in de Wijksche Waard op slangen of hagedissen lijkt onzeeen streek te vochtig, exemplaar wegduiken vanaf drijvende wortelstok van een gele plomp of waterlelie geelwangschildpad venig en te weinig zandig. zat te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwa geelbuik ging. Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoo Het ‘eerste reptiel’ waar ik 10 jaar geleden over van Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingev schreef was een uitgezet exemplaar van een waarneming.nl. ondersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta).

Op onderstaand kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden Er zijn drie ondersoorten die in ons land worden waargenomen. gezien: De roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans wordt nog nageleverd DeKaartje geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii geelbuikschildpad De geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta Rooden geelwangschildpadden en ook dedie geelbuikschildpad komen voor in grote dele Het zijn uitgesproken water/moerasbeesten Mexico.

Doorrivierarmen, hun sierlijkestadsvijvers uiterlijk zijnofzevestingin veel landen ingevoerd als aquarium- of vijve vaak in dode ouders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van d grachten, stilstaande wateren dus, worden aangegroeien ook dezonnend schildpadjes vanstuk hundrijfhout aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar ti troffen.

Meestal op een of ooktak ongeveer groeien een van een volwassen. omgevallenDaarna boom die vanafzedenog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak d 47 de dieren in het veld aangetroffen. oever in het die water reikt.

Hetworden zijn schuwe beesten, De aanvankelijke lieverdjes veranderen (bijtgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwon stinkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit

Reptielen in het Land van Heusden en Altena

n nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat odig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort meestal floepen ze alweer water in voordat jij omgeving, ligt ergens rond 1950. Er moet maar toevallig iemandhet in de eeuwen zeofhebt ontdekt. Vogelaars, die met kijker het reven hebben over slangen, hagedissen schildpadden in ons gebied, om hun daar nu nog wateroppervlak afspeuren naar eenden, stuiten bij bben.Toch is het voorstelbaar dat ooit de Ringslang (nu nog steeds inheems in toeval op een zonnende schildpad in hun beelde en de Europese moerasschildpad (tot in de 19 eeuw inheems) in ons gebied hebben Doorstreek hun kijker blijvenvenig ze openvoldoende dders, gladde slangen of hagedissen veld. lijkt onze te vochtig, te weinig afstand om het beest niet te verstoren.

iel’ waar ik 10 jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar van een Afgelopen zondag, 7 september zag ik in de dode e groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). maasarm in de Wijksche Waard opnieuw een ersoorten die in ons land worden gezien: exemplaar wegduiken vanaf een drijvende wortelhildpad - Trachemys scripta elegans stok van een gele plomp of waterlelie waarop hij hildpad - Trachemys scripta troostii zat te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen dpad - Trachemys scripta scripta of het om een roodwang, een geelwang of een roken water/moerasbeesten die vaak geelbuik in dode rivierarmen, stadsvijvers of ging. Nieuwsgierig geworden naar het , stilstaande wateren dus, worden aangetroffen.

Meestal zonnend op een stuk drijfhout voorkomen van deze enige reptielensoort in het een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt.

Het zijn schuwe beesten, Land van Heusden en Altena, keek ik thuis de ze alweer het water in voordat jij ze waarnemingen hebt ontdekt. Vogelaars, dieopmet hun kijker door die tot heden zijn het afspeuren naar eenden, stuiten bij toeval op eenopzonnende schildpad in hun ingevoerd waarneming.nl. r hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstoren. ag, 7 september zag ik in de dode maasarm in de Wijksche opnieuw Op onderstaand kaartjeWaard is te zien dat ereen in totaal duiken vanaf een drijvende wortelstokop van gele plomp of waterlelie waarop hij 10een plaatsen lettersierschildpadden zijn waark had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang of een genomen.

Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoort in het Land Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd op

d kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn

og nageleverd

angschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS en un sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel e lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze olwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte van het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere eseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het padverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat 48 ad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg est om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je plet evend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

Ik schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste re vraagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de ge onze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van w Rooden geelwangschildpadden en ook rond de 1950. Er moet maar toevallig iemand in de dan ook in onze omgeving, ligt ergens geelbuikschildpad komen voor inover grote delen van daarvoor geschreven hebben slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, o deweet VS en Mexico.

Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze ooit de Ringslang (nu nog steeds inheem van te hebben.Toch is het voorstelbaar dat inveengebieden) veel landen ingevoerd als aquariumof vijveren de Europese moerasschildpad (tot in de 19e eeuw inheems) in ons geb dier.

Veel ouders kopen de lieveslangen kleine roodwangeleefd. Voor adders, gladde of hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig e getjes voor hun kinderen.

Met het opgroeien van zandig. deHet kinderen van hun ‘eerste groeien reptiel’ ook waardeikschildpadjes 10 jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar v aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar ondersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). tijd, dan zijn ze ook ongeveer volwassen. Daarna Er zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak De roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans de grootte van de dieren die in het veld worden De geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranDe geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta deren in grotere (bijtgrage?) alleseters, kinderen Het zijn uitgesproken water/moerasbeesten kijken er niet meer naar om en ouders zien zichdie vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers o vestinggrachten, wateren dus, worden gedwongen om hetstilstaande stinkende schildpadverblijf af aangetroffen. Meestal zonnend op ee of een tak van een omgevallen boom die vanaf en toe zelf te verschonen. Er komt een moment datde oever in het water reikt. Het zijn schu floepen alweer het water isin niet voordat zemeestal dit helemaal zatzezijn.

Een schildpad directjij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met h wateroppervlak afspeuren naar eenden, stuiten het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. bij toeval op een zonnende schildpad in beeldveld.

Doorerg hunlastig kijkerom blijven ze opom voldoende afstand om het beest niet te verstore Fysiek is het ook het beest te Afgelopen 7 september zagdie ik in brengen, het zondag, is niet bepaald een mug je de platdode maasarm in de Wijksche Waard op exemplaar wegduiken vanaf drijvende wortelstok van een gele plomp of waterlelie slaat of een slak die je plet meteen je schoen.

Levend zonnen.gooien Ik had zal te weinig tijd om te bepalen inzat de te container zeker voorkomen maar of het om een roodwang, een geelwa gaat kennelijk te ver. Dumpen van het geelbuik ging.velen Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoo levende dier in en eenAltena, sloot, vijver gracht van Heusden keek ikofthuis de iswaarnemingen door die tot op heden zijn ingevo kennelijk voor velen de meest humane (lees minst waarneming.nl. gewetensbezwarende) oplossing. De waarnemingen het kaartje kaartje hiervoorisbevestigen dieren Opop onderstaand te zien datdit: er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden werden gevonden in de Bakkerskil, een vijver in waargenomen. een woonwijk in Werkendam, de nevengeul in de Groesplaat, de gracht rondom de vesting WoudriKaartje wordt nog nageleverd chem, de Fortgracht rond Fort Giessen, de Wijde Alm bij Waardhuizen, een poel bij de Alm in Rood- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote dele Almkerk, de Kornsche boezem bij Dussen en in een Mexico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijve dode rivierarm in de Wijksche Waard. ouders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van d groeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar ti Waarom zijn er drie ondersoorten te vinden? De ook ongeveer volwassen. Daarna werd groeien ze nogin door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de invoer van roodwangschildpadden in 1997 deland dieren die in het veld worden aangetroffen. ons verboden.

Wellicht vanwege de fauna- De aanvankelijke lieverdjes veranderen (bijtgrage?) alleseters, kinderen kijken er nietmet meer naar om en ouders zien zich gedwon vervalsing door deze exoot maar ook omdat stinkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen.

Er komt een moment dat 49 ze dit deze beesten Salmonella bacteriën en andere zijn. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is h lastig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een s met je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk v

n nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat odig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort parasieten werden verspreid. omgeving, ligt ergens rond 1950. Er moet maar toevallig iemand inDe de handel eeuwenschakelde vervolgens probleemloos over op om de daar geelwangreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, nu nogen de geelbuik-ondersoort, die daarom in ben.Toch is het voorstelbaar dat ooit de Ringslang (nu nog steeds inheems in mate worden aangetroffen.

Een kleine en de Europese moerasschildpad (tot intoenemende de 19e eeuw inheems) in ons gebied hebben vantede waarnemingen uitweinig dders, gladde slangen of hagedissen inventarisatie lijkt onze streek vochtig, venig en te waarneming.nl, weergegeven in Tabel 1, toont de verschuiving Het exemplaar is mij niet duidelijk el’ waar ik 10 jaar geleden over schreef was een aan. uitgezet van eenwaarom de importscripta). van de andere ondersoorten niet ook e groep van de lettersierschildpad (Trachemys verboden wordt. De problemen zullen toch ersoorten die in ons land worden gezien: vergelijkbaar zijn? hildpad - Trachemys scripta elegans hildpad - Trachemys scripta troostii dpad - Trachemys scripta scripta oken water/moerasbeesten die vaak dode rivierarmen, stadsvijvers 2010-heden of Ondersoort Voorin2000 2000-2005 2005-2010 totaal stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een stuk drijfhout Roodwangschildpad T. 65reikt. Het857 2206 een omgevallen boom die vanaf de oever40in het water zijn schuwe1244 beesten, scripta elegans 98% 97% 88% 67% ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met hun kijker het afspeurenGeelwangschildpad naar eenden, stuiten bij toeval0op een zonnende schildpad in hun368 T. 1 58 427 hun kijkerscripta blijven ze op voldoende afstand beest niet te6% verstoren. 20% troostii - om het 1% ag, 7 september zag ik inT.de dode maasarm in de Wijksche Waard opnieuw een 263 Geelbuikschildpad 1 0 55 212 duiken vanaf een drijvende wortelstok van een gele plomp of waterlelie waarop scripta scripta 2% 6% 11% hij k had te weinig tijdscripta om te bepalen of het om een roodwang, een geelwang of een Trachemys Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen in het totaal 41 van deze 67 *enige reptielensoort 970 1860 ** Land 2938 Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevoerd op

Tabel 1. Aantallen waarnemingen van de drie ondersoorten van Trachemys scripta in de periode 1980 – heden en van alle waarnemingen van de soort inzijn brede zin met d kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden daarbij de percentages waarnemingen van ondersoorten op het totaal aantal waarnemingen, alles over 4 perioden. * en ** = Het totaal aantal waarnemingen wijkt af van de og nageleverd optelling omdat er ook waarnemingen worden ingevoerd zonder vermelding van de ondersoort.

angschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS en n sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel Enkele opvallende zaken in de deze tabel: e lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen 1. Een enorme toename van aantallen schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze waarnemingen na 2005. olwassen. Daarna groeien ze nog door tot 2. welDe 30percentages cm. Dat is ook vaak de grootte waarnemingen van van de het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere roodwangschildpad nemen af en die van seters, kinderen kijken er niet meer naar om engeelwangouders zien gedwongen enzich geelbuik nemen om toe.het 50 padverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat ad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg est om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je plet evend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

foto: Corry van Elzelingen

Ik schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste re vraagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de ge onze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van we Ad 1. ook Dit kan worden verklaard dan in onze omgeving, ligt doordat ergens rond 1950. Er moet maar toevallig iemand in de waarneming.nl is gestarthebben in juni 2004.

Vanaf dat daarvoor geschreven over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, o moment is het aantal waarnemers en daarmee het ooit de Ringslang (nu nog steeds inheem weet van te hebben.Toch is het voorstelbaar dat aantal waarnemingen geëxplodeerd. veengebieden) en de Europese moerasschildpad (tot in de 19e eeuw inheems) in ons geb Waarnemingen van voorgladde 2004 zijn achteraf ingegeleefd. Voor adders, slangen of hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig e voerd op grond van waarnemingendagboeken etc. zandig.

Ad Het verbod opwaar de invoer roodwangHet2.‘eerste reptiel’ ik 10van jaarde geleden over schreef was een uitgezet exemplaar v schildpad zou hiervoor heel goed een verklaring ondersoort uit de groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). kunnen zijn. Sinds 1997 mocht deze niet meer Er zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: worden ingevoerd. Tien jaren daarna scripta (2007)elegans zijn De roodwangschildpad - Trachemys alle roodwangen minstens 10 jaar oud, een deel De geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii daarvan is nog bij mensen in huis, een deel is De geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta Het zijn uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers o vestinggrachten, stilstaande wateren dus, worden aangetroffen. Meestal zonnend op een of een tak van een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt. Het zijn schu meestal floepen ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met h wateroppervlak afspeuren naar eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad in beeldveld. Door hun kijker blijven ze op voldoende afstand om het beest niet te verstore Afgelopen zondag, 7 september zag ik in de dode maasarm in de Wijksche Waard op exemplaar wegduiken vanaf een drijvende wortelstok van een gele plomp of waterlelie zat te zonnen. Ik had te weinig tijd om te bepalen of het om een roodwang, een geelwa geelbuik ging. Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoo van Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevo ‘uitgezet’.

De percentuele afname van de waarneming.nl. roodwang ten opzichte van de geelwang en geelbuik zal waarschijnlijk Op onderstaand kaartje isveroorzaakt te zien dat worden er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden door de aanwas van laatstgenoemde ondersoorten waargenomen. (die worden nog verkocht en dus ook gedumpt), terwijl er nauwelijks roodwangen in het veld Kaartje wordt nog nog nageleverd bijkomen. De groei van het absolute aantal waarnemingen van roodwangen van Rood- en geelwangschildpadden en857 ook naar de geelbuikschildpad komen voor in grote dele 1244 (2005-2010 en 2010 – heden) heeft Mexico. Door hun sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijve waarschijnlijk te maken met nog steeds een ouders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van d toename in waarnemers en waarnemingen. In groeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tij dezelfde perioden laten geelwang en geelbuik ook ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de veel sterkere stijgingen in aantallen zien. Dus de dieren diehun in het veld worden aangetroffen. relatief neemt aandeel toe. Aandachtspunt bijDe aanvankelijke lieverdjes veranderen kijken erniet niet1meer de(bijtgrage?) tabel is datalleseters, het aantalkinderen waarnemingen op naar om en ouders zien zich gedwon stinkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen.

Er komt een moment dat 51 ze dit 1 om te zetten in aantal individuen, meerdere zijn. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is h lastig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een s met je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk v

foto: Sjaak Schreuders

n nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste reptiel? Dat odig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de geschiedenis in ft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van welke diersoort waarnemers zien hetzelfde Dit geeft omgeving, ligt ergens rond 1950. Er moet maar toevallig iemandindividu. in de eeuwen een overschatting voor deom roodwang reven hebben over slangen, hagedissenhooguit of schildpadden in ons gebied, daar nu nog omdat een dier dat al langer in een water ben.Toch is het voorstelbaar dat ooit de Ringslang (nu nog steeds inheems in meerinheems) kans loopt om gebied opnieuwhebben gemeld te en de Europese moerasschildpad (tot invoorkomt, de 19e eeuw in ons worden. dders, gladde slangen of hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig en te weinig Voorzichtig mag op grond van tabel 1 geconcludeerd dat deexemplaar roodwang van langzaamaan el’ waar ik 10 jaar geleden over schreef wasworden een uitgezet een uitsterft in het veld en dat geelwang en geelbuik e groep van de lettersierschildpad (Trachemys scripta). de boventoon zullen gaan voeren. Klimaat en ersoorten die in ons land worden gezien: hildpad - Trachemys scripta elegans omstandigheden zijn kennelijk niet zodanig dat leeftijden van 20, 30 jaar in ons land haalbaar hildpad - Trachemys scripta troostii zijn. Vooral het doorkomen van de winter is een dpad - Trachemys scripta scripta probleem. oken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers of stilstaande wateren dus, worden aangetroffen.

Meestal een stuktedrijfhout Tot op heden blijkt zonnend dat het inopons land koud is een omgevallen boom die vanaf de oever in het water reikt.

Het zijn schuwe beesten, voor deze dieren om zich te kunnen voortplanten. ze alweer het water in voordat jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, met hun kijker Op verschillende plaatsendie in Nederland zijnhet eiafspeuren naar eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad in hun afzettende roodwangschildpadden waargenomen hun kijker blijven ze op voldoende afstand om eieren het beest niet niet te verstoren. maar de komen uit. Gedurende enkele ag, 7 september zag ik in de dode maasarm in moeten de Wijksche Waard een van maanden de eieren eenopnieuw temperatuur duiken vanaf een drijvende wortelstokminstens van een27 gele plomp of waterlelie waarop hij graden Celsius hebben en dan komen had te weinig tijd om te bepalen of het om eenmannetjes roodwang, geelwang eennog er alleen uit,een voor vrouwtjesofzijn Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen deze enige nodig. reptielensoort in het Land hogerevan temperaturen Aan deze vereisten hettot Nederlandse klimaat niet. Sjaak Altena, keek ik thuis de waarnemingenvoldoet door die op heden zijn ingevoerd op Schreuders, medewerker van hoveniersbedrijf Burghout te Almkerk trof op 20 juli 2013 een eierleggend vrouwtje aan in de kerstbomen d kaartje is te zien dat er in totaal op 10 plaatsen lettersierschildpadden zijn aanplant, vlak bij een poel op het hoveniersbedrijf.

og nageleverd

foto: Sjaak Schreuders

angschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote delen van de VS en n sierlijke uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijverdier. Veel e lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van de kinderen schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar tijd, dan zijn ze olwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de grootte van het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen in grotere seters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwongen om het padverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat ze dit helemaal zat 52 ad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is het ook erg est om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een slak die je plet evend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk velen te ver.

Ik schreef toen in nummer 67 van het Altentuurtje een stukje met als titel Altena’s eerste re vraagteken is nodig want wie zal ooit weten wat er aan reptieligs in de loop van de ge onze streek heeft geleefd. De waarnemingshorizon, gedocumenteerde meldingen van we Het viel hem op dat het dier niet snel maakte dat Er moet maar toevallig iemand in de dan ook in onze omgeving, ligt ergens rond 1950. hijdaarvoor weg kwam, zoals gebruikelijk.

Bij nader inzien geschreven hebben over slangen, hagedissen of schildpadden in ons gebied, o bleek eierleggend vrouwtje te gaan. weethet vanom te een hebben.Toch is het voorstelbaar datInooit de Ringslang (nu nog steeds inheem totaal zette het dier 18 eieren af.

Een medewerker veengebieden) en de Europese moerasschildpad (tot in de 19e eeuw inheems) in ons geb van RAVON (Reptielen Vissen of Ondergeleefd.

Voor adders,Amfibieën gladde slangen hagedissen lijkt onze streek te vochtig, venig e zoek Nederland) heeft er een aantal meegenomen zandig. om onder gecontroleerde uit te Het ‘eerste reptiel’ waaromstandigheden ik 10 jaar geleden over schreef was een uitgezet exemplaar v broeden.

Dit is echter niet gelukt.

Sjaak vertelde mij (Trachemys scripta). ondersoort uit de groep van de lettersierschildpad dat het dier al enkele jaren in de poel verbleef en Er zijn drie ondersoorten die in ons land worden gezien: er ook in overwinterde. Aanvankelijk was er ook De roodwangschildpad - Trachemys scripta elegans een tweede exemplaar maar dat was dood De geelwangschildpad - Trachemys scripta troostii gegaan.

De geelbuikschildpad - Trachemys scripta scripta Het zijnop uitgesproken water/moerasbeesten die vaak in dode rivierarmen, stadsvijvers o Bronnen internet geven tegenstrijdige informatie vestinggrachten, wateren dus, worden over de overlevingstilstaande van lettersierschildpadden in deaangetroffen. Meestal zonnend op ee of een tak van een omgevallen boom die vanaf vrije natuur. Vijverhouders beweren dat ze prima de oever in het water reikt. Het zijn schu meestal ze alweer het in voordat een koudefloepen winter doorstaan, welwater met bijvoeren in jij ze hebt ontdekt. Vogelaars, die met h wateroppervlak naar want eenden, stuiten bij toeval op een zonnende schildpad in voor en najaar danafspeuren waarschijnlijk dierenbeeldveld.

Door hun kijker blijven ze op voldoende bescherming Haaglanden zegt dat de periode dat afstand om het beest niet te verstore 7 september zagduurt ik inindeons dode maasarm in de Wijksche Waard op deAfgelopen dieren nietzondag, actief zijn veel te lang exemplaar wegduiken vanaf een drijvende wortelstok van een gele plomp of waterlelie land. Heel die periode teren ze op hun reserves, en te zonnen.

Ik had te omvol: te bepalen of het om een roodwang, een geelwa nazat 5 tot 8 jaar houden zeweinig dit niettijd meer ze sterven door verzwakking. geelbuik ging.

Nieuwsgierig geworden naar het voorkomen van deze enige reptielensoo van Heusden en Altena, keek ik thuis de waarnemingen door die tot op heden zijn ingevo Genoeg reden om dit soort prachtige, misschien wel waarneming.nl. schattige beestjes (als ze klein zijn) niet te kopen.

Mocht u toch ooit verleid totzien het dat kopen wilt u op 10 plaatsen lettersierschildpadden Op onderstaand kaartjezijn is te er en in totaal erwaargenomen. van af, kies dan niet voor dumpen in de natuur maar breng deKaartje dierenwordt naar de nogStichting nageleverd Schildpaddenopvang Nederland.

Droefenis natuurlijk dat zoiets Rood- en geelwangschildpadden en ook de geelbuikschildpad komen voor in grote dele überhaupt moethun bestaan.

Mexico. Door sierlijke❀ uiterlijk zijn ze in veel landen ingevoerd als aquarium- of vijve

ouders kopen de lieve kleine roodwangetjes voor hun kinderen. Met het opgroeien van d groeien ook de schildpadjes van hun aanvankelijke 5 cm naar een decimeter in 5 jaar ti ook ongeveer volwassen. Daarna groeien ze nog door tot wel 30 cm. Dat is ook vaak de de dieren die in het veld worden aangetroffen. De aanvankelijke lieverdjes veranderen (bijtgrage?) alleseters, kinderen kijken er niet meer naar om en ouders zien zich gedwon stinkende schildpadverblijf af en toe zelf te verschonen. Er komt een moment dat 53 ze dit zijn. Een schildpad is niet direct het dier om te laten inslapen bij de dierenarts. Fysiek is h lastig om het beest om te brengen, het is niet bepaald een mug die je plat slaat of een s met je schoen. Levend in de container gooien zal zeker voorkomen maar gaat kennelijk v

Argusvlinder Herman van Krieken

54

Vorig jaar heb ik iets geschreven over de argusvlinder die altijd wel in onze tuin is te bewonderen. Ook dit jaar zie ik de vlinder, doch wat minder dan een jaar of 10 geleden. Wel heb ik tijdens de weidevogelbescherming argusvlinders gezien in de bermen van akkers met brede akkerranden van Meeuwis Millenaar op de Baan in Dussen. Volgens een artikel in de Volkskrant van 16 mei is 98% van de argusvlinders verdwenen. “Een teken dat er iets helemaal fout zit in ons grasland”, aldus de Volkskrant.

Sinds 1992 is de stand volgens de Vlinderstichting met 98 procent gekelderd. Juist omdat de argusvlinder zo’n doorsnee vlinder is, baart zijn verdwijning de organisatie zorgen. Ook in buurlanden is de vlinder aan het verdwijnen. Als oorzaak denkt de Vlinderstichting aan milieuvervuiling. “Via uitlaatgassen (van het verkeer en de industrie) en de veehouderij (in de vorm van ammoniak uit mest) komt stikstof in de bodem terecht. Dat werkt als kunstmest”, legt Anthonie Stip van de Vlinderstichting uit. “Stikstof zorgt dat gras sneller groeit. Was het vroeger in april bijvoorbeeld 20 centimeter lang, nu kan dat gerust 40 centimeter zijn. Op de bodem, waar de rups leeft, is het daardoor een paar graden koeler. We vermoeden dat de rupsen daardoor sterven voordat ze uitgroeien tot vlinder. Het is ook mogelijk dat de argusvlinder in de war raakt van het veranderende klimaat.

Een warme nazomer stimuleert de soort om een extra generatie nageslacht voort te brengen. In plaats van te gaan overwinteren, besluiten de rupsen in september om uit te groeien tot vlinder. Als het weer vervolgens omslaat, komen ze in de problemen. Er is weinig voedsel of er zijn geen andere vlinders om mee te paren. Ze komen in een soort val terecht”. Mogelijk spelen

ook neonicotinoïden een rol, doch daar zijn (nog?) geen aanwijzingen voor.

“Net als bij bijen speelt het verdwijnen van bloemen uit het landschap waarschijnlijk wel een rol. Zeker is dat de afname van algemene vlindersoorten als de dagpauwoog daar verband mee houdt. Zij leven van nectar, maar op Nederlandse weilanden zie je tegenwoordig bijna geen bloemen meer”, aldus Stip. De argusvlinder voelt zich tegenwoordig goed thuis in wegbermen, vertelt hij verder. “Die zijn vaak nog redelijk bloemrijk, worden niet bemest en wel gemaaid”. Slim bermbeheer zou wel eens een redding kunnen zijn. Maaien is prima maar niet overal tegelijk en niet te vroeg. Vlinders zijn gebaat bij variatie, Altenatuur zou dit nog meer moeten bepleiten bij beheerplannen en overleg met de gemeenten. In onze tuin zaten opvallend grote exemplaren van de argusvlinder, waarschijnlijk bij de tweede generatie van dit jaar. Vaak zitten ze op kale droge grond waar het lekker warm is. Ook op kiezelstenen of houtsnippers zie ik ze graag zonnen.

Een alledaagse soort vlinder die weinig kieskeurig is en toch dreigt te verdwijnen. Het is vast geen toeval dat ik wel argusvlinders zie in de nabijheid van akkerranden. In de buurt van de akkerranden van Meeuwis Millenaar zie en hoor ik veel meer veldleeuweriken, patrijzen, kwartels, groenlingen en ook argusvlinders. Weidevogels vinden er voedsel en bescherming en zelfs reeën rusten overdag in de hoge begroeiing.

Akkerranden hebben een positief effect op de biodiversiteit en met de juiste maatregelen voor het maaien van de bermen kunnen we ‘gewone’ vlinders als de argus redden van de verdwijning. ❀ Bewerking artikel Volkskrant 16 mei 2014.

55

Een vrijdag in de tuin Johan Koekkoek

56

De Poelruit.

Ouderdom komt met gebreken.

In 1972 hadden wij, 4 broers en onze moeder een kavel grond gekocht in het uitbreidingsplan van de toenmalige gemeente Almkerk. Wij zouden er 3 huizen op gaan bouwen in een termijn van 5 jaar. Daar ik nog studeerde, een bijzondere opleiding (in de vrije tijd) voor de acte Middelbaar Onderwijs Biologie te Utrecht, had ik maar weinig tijd om mijn broers te helpen bij de bouw van hun huis. Maar Tijke, mijn vrouw, en ik deden wat we konden. Ik tekende voor ‘het groen’ rondom de huizen.

Om van het derde naar het vierde studiejaar (1975) te komen moest er een plantentest gemaakt worden van de Nederlandse flora. Dat lukte mij heel aardig. Ik had er aardigheid in. Om de planten in m’n bovenkamer vastgelegd te krijgen had ik met een studievriend uit Ulicoten een werkafspraak gemaakt: gedurende zes weken eenmaal per week de planten bij ons langs de Alm oefenen en eenmaal langs de Mark aan de Belgische grens. Op enkele plaatsen langs de Alm vonden wij de Poelruit. Ook op onze nieuwe bouwkavel. Hij bloeide mooi, zijn bladstructuur, ik zou hem, dacht ik, nooit meer vergeten. En gedurende mijn loopbaan als biologie leraar, waar in Nederland ik de plant ook tegenkwam, het koste geen enkele moeite om de naam te produceren.

Maar…

Twee weken geleden kreeg ik een groep tuinliefhebbers van 'Groei en Bloei' uit Gorkum langs voor een kleine excursie door mijn tuin.

Zoals het met iedereen zal gaan als je iets wil laten zien: je kijkt even of het ‘stof’ eraf is en of men niet teveel over de rommel strobbelt. Bij mijn voorbereiding liep ik door mijn verdiept aangelegde bospaadje langs de Alm waar op twee plekken de Poelruit al die jaren stand gehouden heeft.

Ik kom bij het eerste exemplaar aan: ik verheug mij op zijn kwaliteit, ik wil hem zijn naam geven, maar het zweet breekt me zowat uit, de naam komt niet tevoorschijn. Dat komt wel dacht ik. Ik loop een eindje verder. Daar staat een heel veldje met jonge exemplaren, ik heb begin juli de uitgebloeide stengels afgemaaid. De jonge planten zijn inmiddels weer prachtig te voorschijn gekomen. Ik denk nu zal de naam toch wel komen? Niet dus. Toch een beetje chagrijnig maak ik m’n tochtje door de tuin af.

Een paar dagen later ga ik er weer heen. Maar nog steeds niets. Geen naam. Ik denk: 'ik zoek hem ook niet op in m’n flora'. Twee dagen later kijk ik uit het badkamerraam richting Alm. Ik zie de planten langs de Alm staan. Ik doe nog een denkoefening. En warempel daar valt hij op de ‘klep’. De Poelruit.

Tijdens het koffiedrinken heb ik m’n verhaal gedaan tegen Tijke. Het geeft een vreugdegevoel. Zij haalde ook een voorbeeld aan waaruit bleek dat zij een naam niet tevoorschijn kon halen op het gewenste moment. Toch heb ik voor alle zekerheid een spiekbriefje gemaakt om niet met een mond vol tanden te staan als ik de mensen van 'Groei en Bloei' mijn geliefde planten toon. Een week later. Geen probleem: de namen floepten tevoorschijn. Ik heb geen spiekbriefje gebruikt!

57

Zwanenbloem Zo’n tien jaar geleden hebben wij meegedaan aan de ecologische versterking van de Alm. We hebben een extra sloot laten graven voor de scheiding van de eigendomspercelen. Twee jaar later trof ik in de nieuwe sloot een enkel exemplaar aan van de Zwanenbloem. Nog een jaar later was het een flink exemplaar met meerdere bloeistengels. Ik ben toen zo vrij geweest om de pol te splitsen en er één in onze vijver te zetten. Hij deed het een paar jaar geweldig.

Bij het bezoek van de Muskusratten weer een jaar later sneuvelden alle bloeistengels. Treurnis. De rattenvanger heeft in het volgende seizoen de muskusratten gevangen. Nu drie jaar later heeft de plant zich vermeerderd tot wel vijf of zes exemplaren, waaronder twee jonge die nu blaken van groeilust. Helaas dit jaar nog maar één bloeistengel. Ik hoop dat de muskusratten wegblijven, hoewel ik op enkele plaatsen wel in de oever verzakkingen geconstateerd heb.

Vraatsporen, bijvoorbeeld aan de stengels van de Gele lis, heb ik tot nu toe nog niet gezien.

58

Ransuil Vanaf maart/april horen we ’s avonds vrij regelmatig stevig zuchten in de Atlasceder langs de Alm en of in de Treurbeuk langs de Emmikhovenseweg. Zo’n drie weken geleden, ik lag net op bed, hoorde ik net of er een vreemde hond blafte, zou dat een vos zijn die blaft? Ik het bed uit en heb het probleem voorgelegd aan Tijke. Ook zij had de avond ervoor dat blaffende geluid gehoord.

Nu ja, ’s avonds nog maar eens beter opletten. En jawel. In het schemer passeerde het silhouet van een uil vlak langs ons raam. Even later, het was nu nagenoeg donker, zaten er twee jonge ransuiltjes elkaar kopjes te geven op een tak van de Atlasceder bij de garage. Zij maakten daarbij dat zuchtende geluid. Ik heb ze een

Zwa

nen

nbloem

poosje staan te begluren. Na zo’n minuut of tien vlogen ze weg richting Treurbeuk. Daar kwam even later een grote uil aan en verdween ook in de beuk. Nauwelijks een kwartier later hoorde ik dat blaffende geluid. De volgende morgen zaten we in de tuin, de zon scheen lekker op het terras. Tijke verwittigde mij op de uil die in de beuk zat te slapen. Was dat nu een jong of was dat nu een van de ouders? De volgende dagen herhaalde zich het ritueel van het bedelen van de jonge uilen. Toch nog eens onder de beuk kijken of ik misschien ook braakballen aantref. En warempel binnen een week zijn er 8 stevige braakballen gedeponeerd in het gazon onder de beuk. Ik heb ze opgeraapt en er één uitgepluisd. Met als resultaat 5 schedels met bovenkaak en twee helften van één onderkaak.

Op een ‘schoon’ gazon lagen er na één dag één echte grote braakbal en één in stukjes. Ik ga er vanuit dat dit het resultaat is van een nacht jagen. Hoeveel muizen de twee jongen als voedsel gekregen hebben die nacht weet ik niet. Hun rustplaats heb ik niet gevonden. Dat zuchten en dat blaffen heb ik Rinus Punt voorgelegd. Hij had soortgelijke bevindingen opgedaan in Genderen bij het waterpompstation.

Zowel de vreugde van de herinnering van de naam Poelruit als het vinden van de braakballen was op een vrijdag. Toen ik op de derde vrijdag van augustus besloot er een verhaal van te maken heb ik ook nog maar eens goed naar de Zwanenbloemen gekeken. Ik moet de vijver nog wat opschonen, er staat veel Kleine watereppe en Waterdrieblad in. Ik zal de bloeistengels van de Zwanenbloem bij deze onderhoudsbeurt ongemoeid laten. Volgend voorjaar begint dan al vroeg het verwachtingsvol uitzien naar de ‘Kloek met kuikens’ zoals deze prachtige bloem ook wel wordt genoemd. ❀

59

Gedachtenvoedsel Herman van Krieken

-

Als kind werkte ik veel in de moestuin van mijn vader. Spitten in de winter en oogsten in de rest van het jaar. Wekpotten vol met appelmoes en bonen in de kelder. Groene met witte uit de Keulse pot, mijn zusjes vonden het verschrikkelijk (zout). Verse groenten van het land, voor ons de gewoonste zaak van de wereld. Vlak voor het eten plukten we kilo’s aardbeien voor ons grote gezin met 9 kinderen, eerlijk en heerlijk eten.

60

Ook in Babyloniënbroek heb ik een groentetuin met o.a. aardappels, aardbeien, kroten, peultjes, prei, snijbiet, stambonen en rode uien. Toen mijn vader nog leefde bracht ik regelmatig rond 06.00 uur op weg naar mijn werk een paar kleine krootjes bij mijn ouders die dezelfde dag nog werden gegeten. Die grote rode knollen uit de winkel, die vond m’n vader niet te eten. Hoe anders dan het bulk voedsel uit de supermarkt waar de boer vaak maar een schijntje voor ontvangt. Het gekruide menu van het Food Film Festival las als een pleidooi tot onmiddellijke herziening van ons voedsel-

consumptiegedrag. Hoe kan het duurzamer, gezonder en eerlijker? Sinds de naoorlogse welvaartsdecennia heeft een spook de West-Europese bevolking in zijn greep. Dat spook, terend op inmiddels geglobaliseerde macrostructuren van ongelijkheid, eenvormigheid, verspilling en onbeschaamd winstbejag, werd onlangs benoemd in VPRO Tegenlicht-aflevering ‘Youtopia’. Daarin karakteriseerde George Ferguson, eerst gekozen en partijloze burgemeester van Bristol, de overheersing van de supermarktketens als verderfelijk voor middenstandsdiversiteit, een gezond voedingsklimaat en de couleur locale van een stad.

In de hedendaagse verstedelijkte samenleving vervult de supermarkt een sleutelrol. De als volkomen normaal ervaren levensmiddelen stortkoker is de achtbaansnelweg van forse dagelijkse geldstromen: die van consument naar aanbieder en die van aanbieder naar tussenhandel en producenten. Bovenbazen van het superspook: vastgoedcorporaties, aandeelhouders en banken. Voedselprijsvechters, te hoge huren, consumentengemakzucht, het zijn sloopkogels voor de kleine middenstander. Hoe dringend dissidente stemmen en gedurfde initiatieven nodig zijn, toont de film Food Chain (VS 2014, Sanjay Rawal), die werd vertoond op het vierde Food Film Festival in de Amsterdamse Westergasfabriek. In de documentaire zien we hoe tienduizenden latino’s die in de VS groente en fruit oogsten, met een hongerloontje worden afgescheept.

Tegelijkertijd bedingen de supermarktketens als grootafnemers bodemprijzen en harken aldus jaarlijks enorme winsten bijeen. Ondertussen staan de dagloners bloot aan hoge pesticidenconcentraties en kunnen ze de aardbeien en tomaten die ze zelf van de akkers hebben gehaald amper betalen. Is dit de 21ste-eeuwse beschaving? Langzaam zien we gelukkig bij een groeiende groep mensen de houding ten opzichte van voeding veranderen.

In deze fase is de kritischer wordende blik van de biovoorhoede vooral ingegeven door bezorgdheid over voedselkwaliteit (bestrijdingsmiddel, vleesherkomst,

61

conserveringsmiddelen, verzoeting en verzouting van eten). Bestuurders dienen een grotere rol te spelen in het beschermen van de diversiteit van de onafhankelijke detailhandel. Kortom, productie en distributie van voedingsmiddelen moeten eerlijker en kleinschaliger, waar mogelijk terug naar lokaal en/of regionaal niveau.

Onze gemeenten kunnen zich bijvoorbeeld aansluiten bij Cittaslow, een internationale keurmerk voor gemeenten die op het gebied van leefomgeving, landschap, streekproducten, gastvrijheid, milieu, infrastructuur, cultuurhistorie en behoud van identiteit tot de top willen behoren. Door een Cittaslow netwerk te creëren, kunnen gemeenten samenwerken om de kwaliteit van leven te verbeteren door het authentieke te koesteren en nieuwe technieken in te zetten die vooruitgang mogelijk maken.

We moeten eigenlijk meer denken volgens de uitgangspunten van Slow Food, de eind jaren tachtig ontstane omdenkbeweging op voedsel- en smaakgebied. Als samenleving ontkennen we te veel de waarde en seizoensgebondenheid van natuurproducten.

Iets extra’s betalen voor kwaliteitsvoedsel is niet meer dan billijk. Joel Salatin, in 2011 uitgeroepen tot de meest innovatieve boer door Times Magazine, bezocht het Food Film Festival om zijn visie uit te dragen waarin alles met alles samenhangt. Op Polyfarm in Virginia bewijst hij dat het mogelijk is ook in economisch opzicht te boeren zonder kunstmest en pesticiden; totaallandbouw. Iedereen in het systeem heeft zijn eigen taak. De taak van mensen is om natuurlijke processen te stimuleren, niet om tegen te werken. De enige relatie die veel mensen tegenwoordig hebben met hun eten is: hoe lang moet het in de magnetron? Jammer, want koken met échte natuurproducten kan ambacht, filosofie, schoonheid en kunst tegelijk zijn weet ik uit ervaring van mijn vrouw en dochter.

Smakelijk eten. ❀ Bewerking artikel VPRO Gids #19 met extra info uit artikel Volkskrant 12

62

mei 2014.

Waarnemingen van april t/m september 2014 Rinus Punt

Datum 13 april 18 april

Waarneming 2 Gaaien Boerenzwaluwen

21 april 26 april 30 april 30 april 1 mei 9 mei

10 mei 17 mei

13 1 4 2 1 1 5 1 2 5 4

18 mei

2

Regenwulpen Kleine Karekiet Holenduiven Zwarte Sterns Gierzwaluw (eerste) Zomertaling Lepelaars Zwarte Stern Lepelaars Lepelaars jonge steenuilen

Zwarte Roodstaarten (paartje) 15 Oeverzwaluwen (Gronddepot)

Plaats en Waarnemer Sleeuwijk, Marianne van Pelt Andel, in de schuur (het klinkt weer gezellig), Kees en Hanny van Andel Genderen, Rinus Punt Sleeuwijk, boomgaard Hylke Tromp Almkerk, Sjaak Schreuders Genderen, Rinus Punt Polder Buiten Kievitswaard, Polder Vogelenzang, Gat van de Kleinen Hil, Polder Middelland, Bert van Ree Biesbosch, Jeanette Pollema.

Genderen, tuin, Rinus Punt

Nieuwendijk, CornĂŠ Pruysen Bouwlocatie Westerhei 63

Datum 19 mei 24 mei 4 juni

Plaats en waarnemer Pompveld, Anton Boers Oude Weide Steeg, Rinus Punt Struikwaard, Andelse Sluis, fam. Hoevenaren Nieuwendijk, CornĂŠ Pruysen Bouwlocatie Westerhei

27 juni

Waarneming 1 Zwarte Ooievaar 1 Kwartel 2 Patrijzen 2 Zwarte Sterns 5 Roodstaarten (paartje met 3 jongen) 4 Patrijzen (ouder met 3 jongen) 1 Grote Bonte Specht 1 Kleine Bonte Specht Heggemussen 7 Ransuilen (paartje met 5 jongen) 10 Patrijzen (paartje met 8 jongen) 2 Patrijzen 1 Kuifeend op 9 eieren 1 Dode Wezel

28 juni 29 juni

1 1

Boomklever Zwartkop

4 juli 8 juli

1 2

Nachtegaal Patrijzen

19 juli

1

Kleine Karekiet

Sleeuwijk, boomgaard Hylke Tromp Neerandelse weg Andel, fam. Hoevenaren Sleeuwijk, Arie Rietveld Woudrichemseweg, Sjaak Schreuders Sleeuwijk, Hylke Tromp

6 juni 9 juni 10 juni

10 juni 14 juni 14 juni

64

Andel, Kees van Andel (in tuin) Woudrichem, Truus Roemer tuin De Baan Dussen, Machteld de Graaf en Patrick Nieuwerth Drongelen (tol) Henk Vos. Nieuwe doorn, Almkerk, Peerenboom, Wim Groeneveld Duylweg, CornĂŠ Pruijsen

Datum 20 juli

27 juli

Waarneming 90 Grote Zilverreigers Broedende Oeverzwaluwen 8 Patrijzen

28 juli 1 29 juli 10 10 aug. 1 2 15 aug. 3

Purperreiger Ooievaars Ooievaar Roepende Steenuiltjes Patrijzen (ouder met 2 jongen) 2 sept. 9 Patrijzen (ouder met 8 jongen) 2 Boomkruipers (paartje) 4 Kleine Bonte spechten (ouder met 3 jongen) 3 sept. 25 Ooievaars 6 sept. 12 Patrijzen

7 sept

2

Boomvalken

7 sept. 1

Zomertortel

Plaats en waarnemer Biesbosch, Jeanette Pollema Zandhoop bij Biesboschmuseum Almkerk, Zandwijk langs de Alm, Wim Groeneveld Giessen, (fortgracht), Johan Koekkoek Eendeveld, Sjaak Schreuders Wijk en Aalburg, Klaverplak, Petra Furster Omloop, Sjaak Schreuders

Andel, alles rond de boerderij, Kees en Hannie van Andel Bommelerwaard, net buiten ons gebied, Rob Mulder.

Dussen, omg. Kasteel, gezien door Arie Boogerts Dussen, gemeld door Groeneveld Almkerk Genderen (brug) en Peerenboom Henk Kraaijkamp en Rinus Punt Woudrichem, in tuin Wouter van Rijsbergen, gemeld door Arie van den Herik

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren!

Met vriendelijke groet, Rinus Punt Hoofdstraat 48, 4265 HL Genderen Tel. 0416-352301 of 06-48638377 e-mail: mlpunt@hetnet.nl

65

Uitbreiding Kringloop Altena Herman van Krieken (voorzitter Kringloopcentrum Altena)

Kringloopcentrum Altena te Almkerk is begin jaren tachtig ontstaan uit de milieucommissie van Altenatuur onder de bezielende leiding van Trudie van Es uit Waardhuizen en Johan Koekkoek uit Almkerk. Ruim 30 jaar later op donderdag 21 augustus 2014 schreef het Brabants Dagblad (BD) een mooi artikel over de nieuwe kringloop in Almkerk onder de kop “Recyclen in een prettig doolhof”. “Je hebt kringloopwinkels in alle soorten en maten, maar meestal zijn ze als volgt samen te vatten. Een loods vol rekken met oude prima herbruikbare spullen, en in sommige gevallen achenebbisj troep. Kringloopcentrum Altena aan de Kerkstraat is de vreemde eend in de bijt, en dat is een compliment”. Het artikel sluit met de constatering “Waar de Almkerkse kringloop het verschil maakt is de presentatie.

66

De twee woonhuizen zijn met de koopwaar ingericht als… woonhuizen. Het is zo simpel als wat: spullen voor in huis presenteer je in een huis. Hier kun je dwalen door een prettig doolhof, vol hoekjes, kamers en spelonken en je koopjes figuurlijk wegsnaaien uit iemands huiskamer”, aldus de krant. Ook de nieuwbouw krijgt complimenten, “Maar het pièce de résistance is wel het nieuwe aangebouwde stuk dat beide woonhuizen en schuur met elkaar verbindt. Vanaf de parkeerplaats stap je in een grote ruimte met veel daglicht binnen, die in niets doet denken aan de volgestouwde fabriekshallen die kringloop veelal kenmerkt. Eigenlijk is de ruimte tussen Kerkstraat 1 en 3 overdekt met een grote serre”. Als bestuur zijn we ook heel tevreden over de nieuwe presentatie van de boeken in de oude schuur van Kerkstraat 3 die we hebben gerestaureerd. Het was een grote aanloop van ruim 5 jaar toen we bestuurlijk de eerste besprekingen voerde over de aankoop van Kerkstraat 3. Net voor de crisis kochten we mondeling het huis en de tuin van de buren omdat het pand van de buren maar één keer te koop komt.

67

Onze huisbank Rabo Bank wilde niet financieren, gelukkig dacht Triodos Bank wel met ons mee. De eerste jaren huurden we alleen de tuin om het parkeer probleem op te lossen.

Later startten we met de verbouwing en toen ging de aannemer failliet. Ook dat werd opgelost en “het dit jaar aangetreden nieuwe én groene college van Woudrichem vaardigde liefst twee wethouders af, Paula Jorritsma én Izak Koedoot, om het lint door te knippen”, aldus het Brabants Dagblad.

De relatie met de gemeente Woudrichem is een stuk beter sinds een nieuw college is aangetreden. Aalburg heeft ons zelfs het recht gegund om oud textiel in te zamelen en met Werkendam hebben we altijd goede contacten gehad en prettig samengewerkt.

De hulporganisatie Gain (Global Aid Network) is een betrouwbare partner om de kleding die we niet zelf gebruiken af te zetten. Ook meubels en andere zaken die we niet kunnen verkopen worden afgevoerd naar Gain in Sleeuwijk.

68

Een deel wordt door Gain verkocht om de kosten te dekken en een deel gaat naar Oost Europa of naar rampgebieden. Alles wordt gesorteerd in de distributieloods te Sleeuwijk waar ook de voedselbank is gevestigd die momenteel rond de honderd gezinnen helpt. Altenatuur: het kind is volwassen geworden en is uitgegroeid tot een belangrijke speler in het Land van Heusden en Altena. Als Stichtingsbestuur runnen we een bedrijf dat voorziet in zinvolle arbeid voor mensen met een grote afstand tot de reguliere arbeidsmarkt. We zijn trots op ons nieuwe bedrijf, op onze vaste werknemers in loondienst en de vrijwilligers die elke dag weer onder andere omstandigheden moeten functioneren door de vele factoren die de dagelijkse gang van zaken op de kringloop beĂŻnvloeden. Ook u bent van harte welkom om als vrijwilliger een of meer dagdelen te komen helpen in de mooiste kringloop van Nederland. â?€

69

P U Z Z E L Jan van Haaften

2 1

4

3 1 2

5

3

13

D

R

Ăœ

I

V

E

N

4/5 6 7 8/9

11 10

12

12

6

11

13

9 7

10 70

8

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPWINKEL

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

ochtend

middag

gesloten 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00

13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 12.00 - 16.00

Bruikbare spullen kunt u afgeven tijdens de openingstijden van de winkel.

71

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

72 e-mail: ______________________