't Altenatuurtje 95 - 2014

't ALTENATUURTJE Altenatuur

95

Natuurbeschermingsvereniging

januari 2014

voor het Land van Heusden en Altena

’t Altenatuurtje 33e jaargang nr. 2, januari 2014.

Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur.

Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981.

BESTUUR: voorzitter: J. (Jaap) van Diggelen, secretaris: J.H. (Johan) Koekkoek, penningmeester: H. (Henk) Kraaij, leden: H. (Herman) van Krieken P. (Pia) Stierman J. (Jeanette) Pollema L. (Len) Bruining

Sportlaan 24,

4286 ET Almkerk.

0183-402034

Emmikhovenseweg 6a,

4286 LH Almkerk.

0183-402231

Uitwijksestraat 4,

4288 JB Uitwijk.

0183-441360

HilIsestraat 35, Bruigomstraat 12, Dr. van Vuurestraat 76, Van Gendtstraat 14,

4269 VH Bab. broek.

4251 EP Werkendam.

4271 XH Dussen.

4271 AM Dussen.

0416-355155 0183-505341 0416-391654 0416-392373

INTERNET: www.altenatuur.nl REDACTIE: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 tevens redactie adres VORMGEVING EN ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften Eikenlaan 5, 4254 AR Sleeuwijk. 0183-302544 CONTACTADRESSEN: Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik Oudendijk 33a, 4285 WH Woudrichem. 0183-304193 Beheercommissie Natuurgebieden: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 LIDMAATSCHAP: jeugdlid 5,-- per jaar, gezinslidmaatschap 20,- per jaar, lid 12,50 per jaar Girorekening nr. 2593026 of Bankrekening nr. 301524319 Rabobank Almkerk t.n.v. penn. Altenatuur.

Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie.

Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar.

Ledenadministratie Altenatuur, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen.

OMSLAG: Foto Broeksestraat Babyloniënbroek, door Jan van Haaften.

Omslagontwerp door Jan van Haaften.

2

Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status Het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

Straks als het februari-maart wordt, komen de eerste bloemstelen boven de grond. Opschietend van uit lange wortelstokken. Roodbruin van kleur met een vleugje grijs en groen. Hooguit vijfentwintig centimeter hoog. Geschubd. De winterkou trotserend. Dan ‌. composieten, talrijk en geel. Zo ongeveer de eerste bloeiers van het jaar. Insecten zijn er nauwelijks, de wind moet het stuifmeel verspreiden. Na de bloei gaan de hoofdjes hangen. Het is rijpingstijd!

Daarna gaan de hoofdjes omhoog, grijs en pluizig. De rijpe zaden worden door de wind meegenomen. Nu komen ook de bladeren.

F L O R A

1

Hoefvormig donkergroen, getand en vanonder witviltig behaard.

Tussilago farfare of Klein hoefblad.

Jan van Haaften

3

Redactioneel

4

Het kan tegenzitten in de bouw!

Gedurende onze vakantie op Lesbos keken we elke ochtend met verbazing naar een paar boerenzwaluwen, die in en uit vlogen in ons hotel waar ze probeerden in het restaurantgedeelte tegen de balken een nestje te bouwen.

De eigenaar voorzag problemen met de warenwet en verwijderde iedere dag consequent het nestje. Maar…. de zwaluwen bleven volharden met het bouwen van een nestje! Ook bij het Kringloopcentrum ondervinden ze diverse bouwproblemen. Met veel energie en goede wil, net zoals bij deze zwaluwen, weet men de hobbels adequaat aan te pakken en is de opening in zicht!

Het werk in de griend is weer begonnen. Tijdens de “controleronde” aan de Wijde Alm van Johan met zijn Tijke , ontdekten zij toch wel dat op een werkochtend zonder de aanwezigheid van Johan er ook hard wordt gewerkt. Ze zagen ook hoe mooi de natuur zich daar ontwikkeld

heeft. De vondst van een kluifzwam gaf volop reden tot opwinding, dit gebied is beslist een wandeling waard.

Een steeds groter wordende groep van onze leden houdt zich bezig met het waarnemen van vogels op allerlei manieren. Of het nu het tellen, het kijken naar of het beschermen is, het geeft een duidelijk beeld van de voor- of achteruitgang van de soorten in onze streek. Soms streeft een enkeling (zie foto blz. ..) er wel naar om het aangename met het nuttige te verenigen. De weidevogelbeschermers hebben onder soms moeilijke omstandigheden uitstekend werk verricht. Rinus en Henk bezoeken scholen met hun uilenprogramma.

Het gezamenlijk aanpakken van de vergroening in onze streek is een nieuwe uitdaging waarmee ook Altenatuur zich de komende tijd mee bezig gaat houden.

En wat doen we nog meer? Ga er lekker voor zitten en lees dit nieuwe Altenatuurtje wat weer met veel enthousiasme tot stand is gekomen.

Ik wens u namens Altenatuur een gezond en een heel fijn natuur verrijkend 2014.

Iedereen bedankt voor het tot stand komen van dit Altenatuurtje nr. 95 Het volgende nummer staat gepland voor mei 2014 daarom zou ik graag de kopij voor 1april a.s. willen ontvangen.

Pia Stierman.

Redactieadres: Pia Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam.

E-Mail: fam.stierman@gmail.com

5

Met de uilen op stap

12 Weidevogelbescherming

14 De postcoderoos

37

MIST

Geluid uit de vogelwerkgroep

2014, het jaar van ....

6

27

42

UITNODIGING ledenvergadering 11 februari 2014 20.00 uur Fort Giessen

95

januari 2014

In dit nummer: • Van de voorzitter

6

• Met de uilen op stap

12

• Weidevogelbescherming

14

• Overpeinzingen bij landbouwhervorming

17

• Voor jou! (jeugdrubriek over vlinders in de winter)

22

• De middenpagina's met: pag. 1

Uitnodiging ledenvergadering 11 februari 2014

pag. 2&3

Programma winter/voorjaar 2014

pag. 4

Werkochtenden Beheercommissie winterseizoen 2013-2014

• De postcoderoos

27

• Huiszwaluwen

31

• Nog mussen genoeg

34

• Zondag 17 november 2013

36

• Geluid uit de vogelwerkgroep

40

• 2014, het jaar van ....

42

• Waarnemingen augustus t/m december

46

• Alles heeft z'n tijd

48

• Winterpuzzel

52

7

Van de voorzitter Jaap van Diggelen

e

Het is 16 november, een werkdag langs de Wijde Alm. Een doorgegroeid hakhout bosje moet worden afgezet. De werkploeg is klein maar we verzetten toch mooi wat werk. Heel de ochtend is het wat nevelig, de neveldruppeltjes zijn gelukkig licht genoeg om in de lucht te hangen, druilerigheid blijft uit.

Opnieuw constateer ik dat de schaarse overstaanders, zomereiken, een haagbeuk en enkele essen, bomen die sinds de aanplant nog nooit zijn gekapt, met gemak weer zijn ingehaald in hoogte door de gehakte essen. De wet van de remmende voorsprong, noemde ik dat in een stukje dat ik enkele jaren geleden schreef. Uit de jaarringen op de zaagvlakken van het hakhout leid ik af dat de vorige keer dat we dit stukje hakhoutbos afzetten, alweer zo’n tien jaar geleden is.

Niemand twijfelt aan de vanzelfsprekendheid dat uit de helderwitte zaagvlakken, vlak bij de grond, komend voorjaar weer jonge twijgen groeien, die voor je het weet de overstaanders weer (letterlijk) naar de kroon steken. Toch blijft dat het wonder van leven. Groei, verandering van vorm, gestructureerd, hetzelfde en toch steeds weer anders. En alles voorgeprogrammeerd in de blauwdruk van het erfelijk materiaal, waardoor een es een es wordt en een esdoorn een esdoorn. Nothing is constant but change: niets is constant behalve verandering.

8

Pia weet waar de bijzondere kluifzammen staan, die Johan hier afgelopen zondag ontdekte. We gunnen onszelf een pauze en lopen er naar toe, samen met een leerling van het Gomarus College die op onze werkochtenden zijn uren Maatschappelijke Stage draait. Ergens in een slinger van het fietspad valt mijn oog op de rij linden langs het pad in de verte, het deel van het fietspad dat haaks op het slingerpad langs de Alm, tussen de akkers loopt. De herfst heeft de linden kaal gemaakt, maar de ondergroei van struikbeplanting is nog veelkleurig bebladerd. Het levert in de verte een fantastisch beeld op van een golfpatroon van geel, groen en rood, de golfdalen gevuld met kale linden-kronen en de pieken, als een soort tanden tussen de linden. De struiken hebben de ruimte tussen de linden opgevuld en zijn gegroeid tot waar de aanwezigheid van de linden hun groei begrensde: een interactie tussen bomen en struiken die een prachtig patroon oplevert. Tot enkele weken geleden zouden we vanaf dit punt een groensingel hebben gezien met op regelmatige afstanden de bolletjes van de lindenkruinen er bovenuit, vier weken verder in de tijd zullen ook de struiken kaal zijn en biedt het geheel een donker, eenvormig, winterbeeld van takken en stammetjes.

9

10

Dit is precies het moment om deze bijzondere kartelrand in het landschap te zien: alles verandert constant. Het beeld van het landschap en de patronen in de natuur worden gevormd door een eindeloze interactie tussen de levenloze (bodem, water, licht, temperatuur) en de levende natuur (planten, dieren, schimmels, bacteriĂŤn). Alles in de drie dimensies van ruimte en, erg belangrijk in onze gematigde klimaatzone, de tijd als vierde dimensie. Die laatste levert ons de seizoenen, het opgaan, blinken en verzinken, in de cyclus van 1 jaar. Er zijn streken op aarde waar seizoenen nauwelijks spelen en waar de daglengte altijd gelijk is (rond de evenaar). Ik heb het gevoel dat ik er niet zou kunnen leven.

Veel mensen hebben moeite met verandering, beweging, groei en interactie in de natuur....

Woeste gronden moeten in cultuur worden ge-bracht, slingerende beken e recht worden gemaakt, golvende Onze Nederlandse landouwen moeten geĂŤgaliseerd. Onze geest is vergiftigd Nederlandse geest is vergiftigd met het met het idee dat als idee dat als wij er niks aan doen, alles wij er niks aan doen, een enorm zootje wordt. Wat wil je ook alles een enorm in een land dat gewonnen is uit zee, een zootje wordt. land dat grotendeels achter dijken onder de zeespiegel ligt en waarin elke vierkante meter door minstens vijf belangen wordt geclaimd. Het idee van de totale maakbaarheid van het landschap laat je wel uit je hoofd als je opgroeit tussen de bergtoppen van de Alpen, waar de natuurkrachten het leven bepalen: de wegen volgen er de rivierdalen, de bewoning en landbouw de hoogtelijnen. Niemand zal ooit het plan opvatten om een berg te slechten. Maar ons vaderlands geregel gaat nog verder: wild moet tam, tuin moet terras, geurende bloemenperken moeten grind en gras worden. En niet te vergeten: levend groen moet dood geel. Het verbaast me ieder jaar weer dat er voor velen een

geruststellende werking uit gaat van groen dat door bespuiten met Round-up geel is geworden. Ik wordt daar juist onrustig van! Levend onkruid op je oprit is kennelijk bedreigend. Doodgespoten staat het stil, kan het ons niet meer ‘overkomen’.

Ook jagers denken dat alles door ons beheerst moet worden in de natuur. Bij velen van hen is de drang tot regulering uitgegroeid tot een heilige opdracht. Er zijn altijd teveel exemplaren van bepaalde soorten en dat ‘teveel’ moet bijgesteld worden tot ‘genoeg’ wat meestal ‘weinig’ betekent.

Uiteraard zijn er goede argumenten voor beheer(s) jacht, maar als we ons alleen laten leiden door het gilde van de plezierjagers dan is er ieder decennium weer een andere plaagsoort die bestreden moet worden. Lang waren kraaien en meeuwen de boosdoeners, later werden dat de nijlganzen en onlangs sprak ik een jager die beweerde dat de grote zilverreiger e de blauwe reiger aan het verdringen .... onlangs sprak ik is........ Hoe haal je het in je hoofd. een jager die We lopen met z’n drieën door over het beweerde dat de fietspad langs de Wijde Alm. We gaan grote zilverreiger de de bocht om, het rechte stuk tussen de blauwe reiger aan akkers op waar de lindenkruinen als het verdringen is........ kale bezems boven en tussen de gele bosschages uitsteken. Hier in de berm moeten de kluifzwammen staan, heeft Pia van Johan begrepen. Al snel vinden we ze.

Over tientallen meters berm zijn het evenzovele exemplaren. Rare paddestoelen zijn het, met diep gegroefde stelen en een hoed die in zijn rommeligheid wat lijkt op een soort van kluif. Op de herfstwandeling van Altenatuur langs de Smokkelaarsroute bij Strijbeek, 26 oktober jl., vonden we er met moeite eentje. Kort daarna ontdekte Johan deze overvloed in ons eigen natuurgebied.

Thuisgekomen van deze geslaagde werkochtend wil ik de waarneming van de stoet kluifzwammen

11

invoeren op de nationale waarnemingensite, waarneming.nl. Ik stuit op een probleem: de Kluifzam bestaat niet. Het programma toont een lijst van maar liefst 21 soorten van het geslacht Helvella, kluifzwammen. Met prachtige namen als gladstelige schotelkluifzwam, dat is die van ons zeker niet met zijn diep gevoorde steel, of de nonnenkapkluifzam of de aangebrande kluifzwam.

Van de voorgetoonde soorten zijn er 13 zeldzaam of zeer zeldzaam, en hier weer 11 van staan op de Rode Lijst van paddenstoelen. Ik ontdek ook dat er kennelijk nog een erg zeldzaam schimmeltje is dat weer op kluifzwammen groeit: u raadt het al, hij heet de kluifzwameter, Hypomyces cervinigenus.

Na wat zoeken in de paddenstoelengids en op Google-afbeeldingen, besluit ik dat onze kluifzwamexemplaren behoren tot de Witte kluifzwam, Helvella crispa. Een algemene soort in bossen en langs wegen. Niet te verwarren met de zeer zeldzame Melkwitte kluifzam, Helvella lactea, die veel op de onze lijkt maar er op de plaatjes inderdaad helder melkwit, bijna porseleinachtig uitziet en die sinds 2000 maar van 5 plaatsen in ons land bekend is.

12

Witte kluifzwam

Niet alleen landschappen, bomen of mensen veranderen, ook soorten. Dat gebeurt niet door de seizoenen heen of in 1 levenscyclus maar in honderdduizenden jaren, zoals Darwin heeft ontdekt. Een eenvoudige paddenstoel, noem hem de oer-kluifzwam, is uitgewaaierd in meer dan 20 soorten. Opnieuw verwonder ik me over zo’n eindeloze variatie in soorten en vormen, dat verzin je toch niet? Maar toch. Het bestaat gewoon.

Gewoon?

13

Met de uilen op stap Henk van Diest en Rinus Punt

e

Langzamerhand begint het beschermingswerk voor de steen- en kerkuilen in het Land ven Heusden en Altena er een taak bij te krijgen. in Sleeuwijk het Fort Altena op s tu us ug a ndacht. rfdag in weer extra aa n le Op de boerene ui e d n va ige vragen ermingswerk eken en de nod kreeg het besch ek b nd a st e d met o.a. ling werd ntacten gelegd co se Met belangstel er iv d er n . Ook werden ncrete verzoeke co l a et ri d n werden gesteld ee de in ld. Dit resulteer geven. het onderwijsve te en 5 hting komen lic or vo n le ht. Beide groep ho oc sc ez b ijk uw om op de ee in Sl De Morgenster gen gingen Allereerst werd len en de leerlin ui e d et m kt a jes” werden ema rassingspakket er hebben kennisg “v e D . en iz lu aarna akballen p kt, maar kort d a ep tg vervolgens bra ui s si ep et de nodige sc aanvankelijk m ogte. sme tot grote ho a si ou ocht. th en t he steeg ussen werd bez D in el p p Pe e 18 november ool D ole hebben op ic N Ook de basissch f ju n va /6 n groep 5 as daarbij De leerlingen va gd. Ook Len w ol ev g s le st a g gen. ling de thousiaste leerlin en met belangstel er hi ok O . ’s aakte foto aanwezig. Zij m

14

Tevens kregen we een verzoe k om op het W in Wijk en Aalb illem van Oranj urg met de uile ecollege n op bezoek te In week 48 heb komen. ben we - versp reid over drie brugklassen ov dagen - de 8 er dit onderwer p “bijgepraat� want de kennis en dat bleek zi over de uilen en nvol, het beschermin flinke aanvullin gswerk verdiend g. Ook hier ble e een ek de interesse duidelijk aanw van de leerling ezig te zijn. en We hopen dat we hiermee mis schien wel toek uilenbeschermer omstige s hebben wakk er geschud. En da belangrijk doe n hebben we ee l bereikt. n Zelf hebben we ook zeer genot en van de reactie tijdens deze ga s van de leerlin stlessen. Het wa gen s zonder meer Hiermee is kenn en thousiasmerend elijk de weg na . a r verdere voor geopend. Bela lichting op o.a. ngstellenden ku scholen nnen geheel vr opnemen. ijblijvend conta ct Onze uilen ver dienen warme belangstelling !!

Rinus Punt (mlp unt@hetnet.nl) en

Henk van Diest

(henk@vandie st.info.)

15

Weidevogelbescherming Len Bruining

-

De winter en het voorjaar van 2013 zullen de geschiedenis in gaan als de koudste sinds 1963. Voor weidevogels was er geen slechter scenario te bedenken.

Zeker toen er op de langdurige kou ook nog eens een periode van droogte volgde. En ondanks alles kunnen we trots zijn, want het aantal gevonden legsels in onze polders is toch licht gestegen. Het resultaat wordt in het schema op bladzijde 16 weergegeven. Heel voorzichtig kunnen we de conclusie trekken dat de stand van de weidevogels zich in onze streek zich stabiliseert, en dat is in grote delen van Brabant en Nederland niet het geval.

GPS Afgelopen winter kreeg de weidevogelgroep van Altenatuur van de Rabobank subsidie om GPS-apparatuur aan te schaffen. Vijf groepen hebben met het systeem gewerkt dat in de praktijk goed bevallen is. Op de kaartbeelden van Landschapsbeheer Nederland zijn de vindplaatsen van de gevonden nesten nu mooi te zien. Het systeem zal in de toekomst nog veel meer mogelijkheden gaan opleveren als ook boeren en loonwerkers op hun trekker met GPS gaan werken.

16

Maatregel voor de kievit Dit jaar vond er in Brabant een pilotproject plaats die de bescherming voor jonge kievitspulletjes kon verbeteren. Boeren kregen subsidie voor het uitgesteld bewerken van een akker in combinatie met een braakstrook. Twee boeren in onze streek deden er aan mee. De resultaten waren door de aanhoudende kou teleurstellend. Op 15 mei, het moment waarop de boeren hun land mochten gaan bewerken begonnen de kieviten pas met het maken van hun eerste nestjes.

Collectief weidevogelbeheer 2013 is het derde jaar dat er sprake was van collectief weidevogelbeheer in de drie kerngebieden in het Land van Heusden en Altena rondom de Langen Bruggert en Oude Weide Steeg tussen BabyloniĂŤnbroek en Eethen, de Wijkse Waard bij Wijk en Aalburg en de Heesbeensche uiterwaard bij de Heusdense brug. In alle rust kunnen weide- en akkervogels er hun nest uitbroeden en ook de kuikens vinden in het gras voldoende voedsel en bescherming tijdens hun eerste, kwetsbare levensfase. Onder leiding van Marco Renes en Anja Popelier van het Brabants Landschap vonden er twee alarmtellingen in deze gebieden plaats. Met name de toename van het aantal broedende wulpen was opvallend.

Ook werden er weer contracten afgesloten voor rustzones en was er sprake van last-minute beheer omdat er nog jonge pulletjes in het lange gras rondscharrelden.

Akkervogels Naast subsidie voor weidevogels was er ook provinciale subsidie die speciaal bestemd is voor akkervogels. De jubelende zang van veldleeuweriken was het afgelopen voorjaar op heel veel plaatsen te horen. Ook gele kwikstaarten en graspiepers werden steeds meer gezien.

Excursie De excursie op zaterdag 8 juni voerde dit jaar naar de Beerse Overlaet waar een aantal boeren in samenwerking met lokale overheden zoals het waterschap, de ANV, provincie Noord-Brabant en Brabants Landschap speciale maatregelen genomen hebben. Boeren hebben er delen van hun weilanden onder water gezet waarmee een plas dras gebied gecreĂŤerd werd. Ook een aantal greppels werd natgehouden. Het was bijzonder hoeveel bodemleven er in de oppervlakte van de greppel tevoorschijn kwam. De weidevogels maakten er gretig gebruik van. Het was een gezellige en leerzame ochtend. Het zou mooi zijn als deze situatie ook in onze streek gerealiseerd kan worden.

Gulle donor Tot onze grote verrassing deed een gulle gever uit Dussen spontaan 60 pindakaaspotten met inhoud cadeau, toen hij hoorde dat zoveel vrijwilligers zich ieder voorjaar weer inzetten voor de kwetsbare weidevogels in onze streek.

Aan het eind van het jaar krijgen de vrijwilligers als dank voor hun inspanningen in de lente een toepasselijk kerstpakket cadeau, dat altijd wel iets met vogels te maken heeft. Dit jaar is dat o.a. een houder voor een pindakaaspot, waar overwinterende vogels dol op zijn.

17

?

1 261

1

181

5

237

0 0 0 2 2

3

202

1 1 1 1 0

0

237

0 0 0 0 0

0

137

0 0 0 0 0

0

121

0 0 0 0 0

0

22

0 0 0 0 0

0

37

-

-

-

0 0 0 0 0

0

60

3 2 340

2

2011 37 234 40 7 14 1

4 352

3 2

1

2012 38 242 39 7 15 1

1 364

2 1 1

1

2013 31 249 45 10 22 1

N.B. Sinds 2011 is er sprake van collectief weidevogelbeheer voor grutto, wulp en tureluur. Dat wil zeggen dat vrijwilligers de vogels in vooraf vastgestelde kerngebieden vanaf afstand observeren. De nesten van deze soorten zijn niet bezocht. Het aantal legsels in het schema is het resultaat van officiĂŤle alarmtellingen die twee keer gehouden zijn op 16 mei en 6 juni.

Grutto Kievit Scholekster Tureluur Wulp Wilde eend Knobbelzw Canadese G. Waterhoen Kleine Plev.

Rietgors Patrijs Meerkoet Graspieper Gele Kwikstrt Zwarte stern Fazant Veldleeuwerik Totaal aantal

2010 35 187 28 5 4 0 0 0 0 1 0 0 0 0 2009 30 121 18 4 8 1 0 0 0 0 0 2 0 0 2008 19 173 30 3 5 0 0 1 0 0 0 0 0 1

2007 14 154 23 2 1 1 0

2006 17 192 14 4 3 2 1

2005 10 110 17 0 0 0 0

2004 6 105 6 1 1 0 2

2003 5 16 1 0 0 0 0

2002 6 27 4 0 0 0 0

2001 -

2000 4 48 7 0 0 1 0

Aantal beschermde legsels per soort per jaar 2000 - 2013

18

Overpeinzingen bij landbouwhervorming Herman van Krieken

Zondag 13 oktober, het had heel de dag hard geregend. Wateroverlast in Zeeland, Zuid-Holland en Utrecht. De kelders van museum Boymans in Rotterdam liepen bijna vol met water, kunstgrepen voorkwamen een kunstramp. Over 4 jaar is de wateroverlast opgelost volgens de plannen, alleen nog de juiste architect kiezen. Gelukkig had buurman Teun zijn rode uien tijdens onze vakantie op Terschelling naar binnen gehaald, anders was het een drama geworden achter/ naast ons huis. Op de kale akker was Lake Lodewijk ontstaan, zo genoemd door mijn vrouw naar de mannetjes fazant die heel de dag voor ons huis schuilde voor regen en wind. Ruim een jaar loopt hij nagenoeg elke dag rond ons huis en tikt daarbij regelmatig op de ruiten. Slecht weer zondag 13 oktober? Niks vergeleken bij de overstromingen die werden getoond in de laatste aflevering van Klimaatjagers (VPRO) over India. Een prachtige serie waarin journaliste en schrijfster Bernice Notenboom zes punten op aarde bezoekt, waar

19

veranderingen van het klimaat hele ecosystemen diepgaand veranderen. Eerder die avond gekeken naar de eerste aflevering van Fresco’s paradijs (Human). Een 6-delige serie waarin hoogleraar Louise Fresco de wereld overtrekt onder het motto ‘eten is weten is geweten’. Op zoek naar een wereld waar iedereen genoeg en gezond te eten heeft en boer en consument, stad en platteland weer verbonden zijn.

Vandaag ging Fresco op zoek naar de bron van de landbouw in het tweestromenland tussen de Eufraat en de Tigris; Mesopotamië (Grieks voor: tussen de rivieren).

20

Weer eens wat anders dan alle schermutselingen rond de Hervorming van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). De Europese gelden worden verdeeld over pijler 1 (Inkomenssteun) en pijler 2 (plattelandsontwikkeling). Interessant is het feit dat 30% van de eerste pijler is gericht op een drietal algemene vergroeningsmaatregelen. Een daarvan is het creëren van 5% ecologische focusgebieden (Ecological Focus Area’s; EFA’s) op boerenland om de biodiversiteit te versterken. De andere twee vergroeningsmaatregelen

zijn gericht op het doorbreken van monoculturen in akkerbouw door gewasrotatie met minimaal drie

gewassen, en het vastleggen van koolstof in bodems door het behoud van permanent grasland. Bij het scheuren van grasland – het omzetten van weiland in akkerland – spoelt, door de afstervende ondergeploegde graszode, immers enorm veel stikstof uit de bodem. Voor Nederland is jaarlijks bijna 200 miljoen euro per jaar voor vergroeningspremies. Totaal 357 euro per hectare waarvan 107 euro vergroeningspremie. Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC) wil 15% van de eerste pijler (inkomenssteun) overhevelen naar de tweede pijler (plattelandsontwikkeling). Het gaat daarbij om 102 miljoen euro.

VNC stelt voor om dit bedrag te bestemmen voor een groenblauwe diensten fonds voor specifiek melkveehouderij-/grasland. Op dit moment voldoet het gros van de melkveebedrijven al aan de vergroeningseis van 70% permanent grasland en geldt de vergroeningseis die landschapsherstel en bevordering van ecologische connectiviteit mogelijk kan maken alleen voor akkerbouwbedrijven. Het is zaak melkveehouders ertoe te verleiden de vergroening in te vullen met landschapselementen en landschapsdiensten. VNC denkt dat dit mogelijk is als provincie en waterschapen de

21

hectarevergroeningspremie op bedrijfsniveau verdubbelen. De kosten bedragen ongeveer 6 miljoen euro per provincie per jaar. Als de politieke wil en doorzettingskracht hand in hand gaan dan kunnen we ons hele land in ĂŠĂŠn keer groenblauw dooraderen, aldus VNC. Ik moet meteen denken aan de ecologische hoofdstructuur.

Ook Carlo Braat van het Brabants Landschap ziet mogelijkheden. Hij heeft het bestuur van Altenatuur bijgepraat. In Brabant pakken het Brabants Landschap, Agrarische Natuurverenigingen en Natuurbeschermingsverenigingen als Altenatuur het op. Carlo wil graag werkeenheden realiseren die streekgebonden zijn. De streek moet zelf alles regelen in een collectief, welke rechtsvorm is nog de vraag. Verbindingen langs waterlopen kunnen een prima vertrekpunt zijn, aldus Carlo. De 2,5% die elke boer ergens anders mag inzetten schept mogelijkheden om natuurgebieden met elkaar te verbinden. Ik hoop dat deze uitdaging resulteert in een antwoord op de versnippering van natuurgebieden en dat boeren zich nog meer gaan inzetten om een einde te maken aan de groene woestijnen in onze polders.

Gebruikte bronnen;

22

VPRO gids #41 en Landschappelijk 8e jaargang najaar 2013 van VNC.

23 !

Voor

jou!

Jan van Haaften

Hallo jongens en meisjes, Pas kreeg ik een vraag over een vlinder die in de huiskamer vloog. Het was begin december en buiten vielen er natte sneeuwbuien. Brrr. Dat moet die vlinder ook ‘gedacht’ hebben.

“Geen weer voor mij, ik ga overwinteren”.

24

Sommige dagvlinders overwinteren in Nederland. Ze doen een soort winterslaap. In de lente komen ze dan weer tevoorschijn!

Niet alle vlinders doen dat op dezelfde manier. Soms doen ze het als vlinder, maar het kan ook als eitje, pop of rups!

De vlinders die als vlinder overwinteren zijn: de kleine vos, de dagpauwoog, de gehakkelde aurelia, het landkaartje en de citroenvlinder.

Van de kleine vos en de dagpauwoog weet ik dat ze het liefst in een droge schuur of op een koele zolder overwinteren. De citroenvlinder is veel taaier, die blijft gerust buiten tussen de planten zitten!

als ook die r e n ij z Dan teren. in w r e v je rups o et oran h ld e e b Bijvoor en h et e j g o o d zan rups zit ’n o Z . e j koevink de planten of en dan tuss ren op de lade dorre b grond.

25

De kleinste manier om de winter door te komen is als eitje. Ook die eitjes zitten gewoon buiten tussen de bladeren of vast aan stengels van planten of tussen het gras. De dikkopjes doen het zo.

Overwinteren kan ook als pop. Je bent dan nog net geen vlinder, maar ook geen rups meer.

26

Ik zag bij mij in de groentetuin in november nog rupsen van het koolwit je in de boerenkool! N ou, die rupsen zijn ech t geen vlinder meer geworden, maa r waarschijnlijk w el pop.

Tot ze komend voorjaar al vro eg als koolwitje rond vliegen.

Om alle manieren nu gelijk maar te noemen moet ik de trekvlinders niet vergeten. Deze vlinders blijven niet hier. Ze vertrekken naar warmere landen in het zuiden. De atalanta en de distelvlinder vliegen vele kilometers om de kou hier te ontvluchten. In het voorjaar komen ze dan weer terug. Leggen hier eitjes en de vlinders die daar later uitkomen vliegen dan weer weg voor de winter komt.

27

28

Nu je dit hebt gelezen snapt je wel dat het voor veel vlinders belangrijk is om in de herfst je tuin niet te netjes op te ruimen. Je zou met de bladeren en andere plantenresten veel eitjes, poppen en rupsen kunnen wegdoen.

Dat zou jammer zijn. Dus zie je je vader of moeder bezig in de tuin, vraag dan of ze het uit willen stellen tot na de winter. Jij kunt ze goed uitleggen Je kunt de vlinders ook waarom! nog op een andere manier helpen. Bijvoorbeeld met een vlinderkast. Dat is handig, want veel schuurtjes en zolders zijn tegenwoordig zo goed afgesloten dat vlinders er bijna niet meer in kunnen.

Een vlinderkast maakt dan veel goed! Leuk om zelf te maken misschien!?!

UITNODIGING

1

ag in a

d de n p mi

Ledenvergadering 2014 Fort Giessen, 11 februari, aanvang 20.00 u.

Het bestuur van Altenatuur nodigt u uit voor de jaarlijkse ledenvergadering, waarvoor de AGENDA als volgt is: 1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

Opening.

Notulen van de ledenvergadering van 14 februari 2013 (Afgedrukt in Altenatuurtje nr. 93, mei 2013) Jaarverslag secretaris.

Financieel jaaroverzicht 2013/begroting 2014 door de penningmeester. Stukken liggen vanaf 19.40 uur ter inzage op de bestuurstafel.

Verslag kascontrolecommissie.

Bestuursverkiezing.

Aftredend en herkiesbaar: de dames Len Bruining en Jeanette Pollema en de heer Johan Koekkoek. Aftredend en niet herkiesbaar de heer H. Kraaij. Het bestuur beraadt zich over zijn opvolging.

Rondvraag.

Pauze Na de pauze houdt Cees van Maastrigt, voorzitter van de Archeologische vereniging, een presentatie over de ontwikkeling van het riviertje de Alm in onze streek vanaf de Romeinse tijd tot heden.

Daarnaast bespreekt hij zijn recente ontdekkingen van restanten van verdedigingswerken in het landschap, zoals loopgraven en luisterputten die zijn aangelegd voor en tijdens WO I, die 100 jaar geleden begon.

Sluiting Daarna gezellig samenzijn met een hapje en een drankje.

29

Activiteiten worden vooraf ook aangekondigd in de streekbladen.

Let ook op de website voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl.

2

Noteer de data direct in uw agenda!

Dinsdag 28 januari 2014 lezing: Dick Klees: Marterachtigen in Nederland Natuurfotograaf en specialist op het gebied van marterachtigen, Dick Klees is uitgenodigd voor deze lezing. Alle inheemse soorten komen aan de orde, met een accent op de soorten die we in ons rivierengebied kunnen aantreffen.

Wezel en hermelijn worden nog regelmatig gespot in onze omgeving, de bunzing is wat zeldzamer. Of de steenmarter die uit het Zuiden en Oosten oprukt, ook hier in Altena voorkomt is de vraag. Op bijzondere wijze weten deze kleine roofdieren in het cultuurlandschap te overleven. Dick Klees laat zien hoe ze dat doen, waar leven ze van? Hoe gaat de voortplanting? Waardoor worden ze bedreigd en waar kunnen we ze vinden en wellicht waarnemen.

Plaats: Fort Giessen, aanvang: 20.00 uur.

Dinsdag 11 februari 2014 Ledenvergadering (uitnodiging zie ommezijde)

30

Dinsdag 13 maart 2014 René Krekels: Insecten in beeld Insecten vormen een ongelofelijk veelsoortige groep van ongewervelde dieren met een even diverse manier van leven, overleven en voortplanten. Lastig soms, als het om muggen, vliegen of wespen gaat. Schitterend als het vlinders of libellen betreft. René Krekels (what’s in a name), is gefascineerd door insecten.

Zijn beelden zijn veelvuldig in boeken en tijdschriften gepubliceerd, zoals Grasduinen, Op Pad en Zin. Gedurende de presentatie komt de grote variatie binnen het insectenrijk ruim aan bod. De vliegkunst van insecten fascineerde René al geruime tijd. Het fotograferen van de sierlijke vlucht van een vlinder of een grotesk snorrende meikever bleek echter niet eenvoudig te zijn. Na lang experimenteren is het hem uiteindelijk gelukt om met high-speed-fotografie vliegende en springende dieren in unieke beelden vast te leggen. Tijdens de presentatie vlieg je dan ook mee in de wereld van de microkosmos

ag in a

PROGRAMMA WINTER/VOORJAAR 2014

d de n p mi

vol verrassende actie en verstilde schoonheid.

Daarnaast toont René korte ‘dierportretten’, die hij met muziek ondersteunt. De presentatie krijgt daardoor meer het karakter van een voorstelling. Lastig uit te leggen eigenlijk wat er precies te beleven valt gedurende de avond, je moet het eigenlijk gewoonweg zien ..... dus tot ziens bij de presentatie!

Plaats: Fort Giessen, aanvang: 20.00 uur.

3

ag in a

d de n p mi

Zaterdag 10 mei 2014 Excursie Uiterwaarden Midden in de lente gaan we wandelen in één van de mooie uiterwaarden in ons rivierengebied. Het voorjaar springt de grond uit in typische voorjaarsplanten en de vogels zingen volop om aan te geven waar ze hun territoria hebben. Bij mooi weer zijn er al veel insecten te zien. De uitgestrekte weilanden herbergen weidevogels, eendensoorten en ook roofvogels komen langs. Rond deze datum zijn de meeste zomervogels zoals fitis, kleine karekiet, koekoek en rietzanger terug uit Afrika. Daarnaast zijn er nog doortrekkers te verwachten zoals tapuiten, wespendieven en zwarte ruiters. Als het weer een beetje meezit hopen we veel van al dit moois te zien. Wandelt u mee? Meldt u aan via E-mail digge082@planet.nl, zodat we ongeveer weten op hoeveel mensen we kunnen rekenen.

Vertrek: 8.00 uur vanaf Fort Giessen, terug rond 12.00 uur.

Laarzen/wandelschoenen aanbevolen.

Planten Inventarisatie in 2014 Vorig jaar werd de flora van de uiterwaarden bij Giessen-Rijswijk gedetailleerd in kaart gebracht. Dit jaar wordt de plantengroei van een ander natuurrijk stuk Land van Heusden en Altena geinventariseerd. We proberen op minstens drie momenten in de loop van het seizoen het veld in te gaan. Om flexibel te kunnen inspelen op weersverwachtingen willen we de data niet ver van tevoren vastleggen, ze worden kort tevoren via een mail-oproep doorgegeven aan diegenen die zich aanmelden als belangstellenden. Iedereen kan meedoen, het is een uitstekende gelegenheid om plantenkennis op te doen of om meer te leren over amfibieën, insecten en andere ongewervelden.

Doet u ook mee?

Meld u aan bij Ernst-Jan van Haaften (ejvanhaaften@hotmail.com) of Jaap van Diggelen (digge082@planet.nl) dan krijgt u enkele dagen van tevoren een oproep met datum, plaats en tijd.

31

4

De beheercommissie van Altenatuur zoekt voor de komende winterperiode weer vrijwilligers die een handje willen helpen bij het onderhoud van de natuurgebieden. Deze werkochtenden vinden op iedere derde zaterdag van de maand plaats en duren van 8.30 – 12.00 uur.

De volgende Altenatuur-werkochtenden zijn gepland op: Zaterdagen 18 januari, 8 februari en 22 februari 2014 Plaats: Wijde Alm Activiteit: Onderhoud houtopstanden langs fietspad langs Wijde Alm (Noordoever).

Verzamelen: Op parkeerplaats langs Wijde Alm, bereikbaar vanaf de Poortweg (weg tussen Almkerk en Uitwijk).

Zaterdag 8 maart 2014 Plaats: Fort Giessen Activiteit: Onderhoud houtopstanden.

Verzamelen: Fort Giessen, Burgstraat/Giessense steeg Giessen.

Zaterdag 22 maart Plaats: Wordt nog vastgesteld, neem hierover contact op met ondergetekenden of check de website voor actuele agenda: www.altenatuur.nl.

Activiteit: Onderhoud houtopstanden Materiaal is aanwezig maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen. Houdt u er ook rekening mee dat het weer koud en nat kan zijn en dan zijn laarzen, regenkleding en werkhandschoenen geen overbodige luxe.

Hebt u nog vragen over een en ander dan kunt u ons altijd bellen.

Graag tot ziens, met vriendelijke groet, Namens de beheercommissie: Jaap van Diggelen, (0183-402034) E-mail: digge082@planet.nl en Pia Stierman, (0183-505341).

32

ag in a

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE WINTERSEIZOEN 2014

d de n p mi

De postcoderoos Johan Koekkoek

Het lang verbeide energieakkoord is per 1-1-2014 ingegaan en zal minstens 10 jaar geldig blijven! Dit gegeven maakt dat alle lokale energiecoöperaties, nu al meer dan 50 in ons land, voluit aan de slag kunnen.

Onze energiecoöperatie, DEcAB, heeft al enkele projecten in de steigers staan. Het project dat al de meeste aandacht heeft is ZonZelf. Hierbij kunnen bewoners tegen een aantrekkelijk kortingstarief Europese zonnepanelen op het eigen dak plaatsen en maximaal genieten van de belastingvoordelen. Daarnaast heeft DEcAB al heel veel tijd besteed aan de voorbereidingen van ZonWeide in Hank. Voor dit project hebben we een zogenaamde POP-subsidie verworven. Met de subsidie komen Europese gelden beschikbaar voor plattelandsontwikkeling.

Toen wij als DEcAB (Duurzame Energie coöperatief Altena Biesbosch) in de zomer van 2012 het initiatief ZonWeide met gemeente Werkendam bespraken, werd ons daar geadviseerd om deze subsidie aan te vragen. En uiteindelijk dus met succes. We willen aan de voet van de Keizersveerse brug op een voormalig gronddepot een zonneveld inrichten. Op deze locatie is plaats voor minstens 3600 panelen. Zo’n 300 gezinnen kunnen daar hun zonnepanelen plaatsen.

ZonWeide Hank

33

De stroom die daar opgewekt wordt, wordt rechtstreeks verrekend met het eigen stroomverbruik. Wel geldt voor deze, aan jezelf geleverde, stroom het verlaagde belastingtarief.

Moet je voor gewone stroom uit het net nu zo’n 22 cent per kilowattuur betalen dan geldt voor de eigen stroom een tarief dat met minstens 7,5 cent verlaagd is. Ook behoef je geen BTW te betalen over die 7,5 cent. Dus het eigen tarief wordt met zo’n 9 cent verlaagd.

De ontwikkelingen in de zogenaamde markt zijn nu zo dat het gezamenlijk aanleggen van zo’n zonneveld ook een stevige duit in het zakje van het tarief doet. Als voorbeeld: persoonlijk heb ik op ons eigen dak in 2012 panelen geplaatst waarbij het kilowatttarief uitkomt tussen de 11 en 13 cent en dit gedurende 25 jaar. Nu, ruim een jaar later, heeft de aankoopprijs van panelen een aardige daling ondergaan. Aankoop van een grote partij, zo’n 1000 panelen, resulteert uiteindelijk in een kWh-prijs die in de buurt komt van die 13 cent.

Toen we een jaar geleden dit uitgangsplaatje schetsten was steevast het vervolg van de discussie: en wat zegt de minister van dit plaatje? Het antwoord was dan: hij weet het nog niet. Nou, kom dan maar eens bij investeerders aan die hun panelen in de ZonWeide willen plaatsen. Nu is de wet van kracht. Dus aan de slag.

Omdat we al aan voelden komen dat er een begrenzing gelegd zou worden om het werkveld van de coöperaties, dit is de postcoderoos geworden, hebben we bij de POP-subsidieaanvraag aangepast. En wel zo dat we ZonWijsPlus ingevoegd hebben.

34

Bij ZonWijsPlus kunnen burgers hun zonnepanelen ook plaatsen op daken van gebouwen die niet van hun zelf zijn; bijvoorbeeld daken van boerderijen.

Nu eerst de Postcoderoos.

Op de afbeelding wordt in postcode met cijfer 2500 een zonneveld geplaatst, bijvoorbeeld op een dak van een boerenschuur. Iedereen die in de postcoderoos woont, hier bijvoorbeeld de nummers 2502, 2501, 2521 en 2513, mag zijn of haar panelen op dat dak plaatsen.

Omdat DEcAB bij de afronding van de subsidieaanvraag ook de boerendaken en daken van gebouwen ingevoegd heeft mogen wij dus in het gehele gebied plannen ontwikkelen en dus niet alleen voor ZonWeide Hank!

Het wijzigen van het bestemmingsplan voor de ZonWeide van agrarisch in zonneveld vraagt veel tijd. Nu minstens nog een jaar. Daarom legt DEcAB nu accenten op kansrijke initiatieven elders in het gebied. Op de ledenbijeenkomst in Hollywoud eind november 2013, zijn er uit verschillende dorpen aanmeldingen gedaan om te starten met een postcoderoos.

Samen met gemeente Aalburg wordt al een plan van aanpak verder uitgewerkt voor de kern BabyloniĂŤnbroek. Ook voor de kern Werkendam en de Vesting Woudrichem hebben zich mensen gemeld om met de postcoderoos aan de slag te gaan.

Nu de wettelijke regeling een feit is, bemerk ik dat er een fundamentele tweedeling ontstaat in energieland waarbij de bron van levering bepalend is: Centraal dan wel Decentraal.

Centraal staat hier voor groot en ondoorzichtig, vooral met het doel de financiĂŤle aandeelhouders tevreden te stellen. Terwijl Decentraal staat voor het zelf betrokken zijn bij het opwekken van energie.

Natuurlijk, centraal kunnen ook best goede initiatieven ontwikkeld worden.

Er kunnen centraal dan ook behoorlijk stappen voorwaarts gemaakt worden als het gaat om verbetering van zogenaamde klimaatmaatregelen. Maar de wereld van de witte boorden en de grote glanzende gebouwen is zo verziekt

35

door de grote graaiers dat een fundamentele herschikking van de ontwikkelprocessen noodzakelijk is. Deze herschikking bestaat voor de energiemarkt uit het opzetten van lokale coöperaties waarbij burgers zelf de aandeelhouders zijn. Van belang is dan ook dat zo’n coöperatie overzichtelijk blijft. Wel moet er gezocht worden naar samenwerking tussen verschillende coöperaties om uiteindelijk op landelijk niveau de spelregels, o.a. belastingen, te regelen.

Oproep Laat je informeren over de mogelijkheden in onze regio.

Het past ons zo zachtjes aan niet meer om af te wachten of een ander wel de klimaatmaatregelen treft. Of dat de overheid wel of niet toestemming geeft voor een initiatief.

Gewoon zelf overschakelen op eigen (goedkopere) echte groene stroom, al of niet individueel dan wel collectief.

Klimaatmaatregelen hebben alles te maken met verhoging van zeespiegels en ontstaan van orkanen. Natuurlijk een bijdrage aan slachtoffers van een orkaan is noodzakelijk. Maar maatregelen om die klimaatveranderingen te stoppen dan wel te verbeteren is net iets van een hogere orde.

!

36

Huiszwaluwen Herman van Krieken

-

Vogelwerkgroepen houden de aantallen huiszwaluwen nauwgezet bij, vaak al decennia lang. Trends tussen regio’s zijn tegenstrijdig, maar landelijk neemt deze Rode Lijst-soort de laatste tien jaar weer toe. Waarom is niet duidelijk; zeker is wel dat het weer tijdens cruciale fases in de jaarcyclus een rol speelt, in én buiten de broedtijd.

De huiszwaluw, van oorsprong een klifbewoner, is nu een uitgesproken gebouwen broeder. Anders dan de boerenzwaluw nestelt hij aan de buitenkant van gebouwen, hoewel ze

in België en Noord-Frankrijk als recent fenomeen steeds vaker in stallen en schuren broeden. Een ander belangrijk ecologisch verschil met de boerenzwaluw is dat de huiszwaluwen niet aan vee zijn gebonden en hoger in de lucht foerageren. Ook op de trek en in de overwinteringsgebieden in Afrika is dit het geval. Voor huiszwaluwen in

de broedtijd is een zekere openheid en de aanwezigheid van open water belangrijk. Boven meren, kanalen en rivieren vinden ze, ook bij slecht weer, nog genoeg voedsel. Het is niet toevallig dat in Nederland de grootste kolonies in het IJsselmeergebied worden gezien.

Huiszwaluwen broeden in Nederland vooral in agrarisch gebied, in dorpen en aan de rand van steden. In wijken die in aanbouw zijn aan de rand van een polder broeden bijvoorbeeld vaak vele huiszwaluwen. Een goed voorbeeld is de wijk Postweide in Woudrichem. Nu de wijk bijna is

37

voltooid nemen de broedende huiszwaluwen gestaag af. Elders in Europa worden kolonies in grotere steden gevonden. In de jaren zeventig was dit ook nog in Nederland het geval. Afname in Tsjechië en Engeland is wel in verband gebracht met luchtvervuiling, resulterend in minder insecten. In Londen, Birmingham en Manchester namen de huiszwaluwen weer toe nadat de lucht door milieuwetgeving schoner was geworden.

Essentieel voor de nestbouw is kleiige modder, die binnen maximaal 500 meter rond de kolonie te vinden moet

38

zijn. In tijden van grote droogte vertraagt de nestbouw omdat de modder dan verhardt. Overigens bouwen de huiszwaluwen alleen bij droog weer, want dan droogt de aangebrachte specie snel en kunnen ze progressie maken bij de nestbouw.

Huiszwaluwen prefereren zelfgebouwde nesten boven kunstnesten die door beschermers worden opgehangen. Oude moddernesten worden het eerst bezet.

Uit monitoringsdata van Sovon blijkt

dat de trend “matige toename”.

Oorzaken moeten vooral gezocht worden in het effect van het weer in en buiten de broedtijd. Vooral neerslag en temperatuur hebben, in combinatie met elkaar, invloed op de overleving van zowel volwassen als jonge vogels. Zoveel we weten over huiszwaluwen in de broedtijd, zo weinig weten we over huiszwaluwen buiten de broedtijd. Zelfs waar huiszwaluwen slapen in Afrika is een groot mysterie. Er wordt gesuggereerd dat huiszwaluwen voornamelijk in de lucht slapen, hoewel ze tijdens de trek in kleine aantallen slapend aan huizen of in de maïs zijn aangetroffen. Ergens in tropisch Afrika, daar moeten ze zitten. Waar precies en welke trekwegen ze gebruiken is niet bekend. Voor veel Afrikagangers weten we dat neerslagcijfers sterk corresponderen met de winteroverlevingskansen. Uit Engels en Italiaans onderzoek zijn er aanwijzingen dat ook de winteroverleving van huiszwaluwen afneemt bij droogte. Nattere gebieden herbergen een groter vegetatievolume en meer insecten.

Valt er in het voorjaar weinig regen dan is de vegetatie slecht ontwikkeld en is er weinig voedsel. Dit zou resulteren in een laag broedsucces.

Ook kou tijdens de voor- en najaarstrek, maar ook in de broedtijd, kan desastreuze gevolgen hebben voor huiszwaluwen, zelfs op populatieniveau. In de herfst van 1974 werden miljoenen huis- en boerenzwaluwen verrast door slecht weer rond de Alpen.

Honderdduizenden verzwakte zwaluwen werden daarop met vliegtuigen en vrachtwagens getransporteerd naar Zuid-Europa. In Nederland werkte het koude voorjaar van 2013 sterk vertragend op de vestiging en start van het eieren leggen van zwaluwen omdat er veel te weinig voedsel was. Juli was echter weer erg warm en toen was er veel voedsel. Ondanks al deze gevaren nemen huiszwaluwen toe, ijs en weder ten spijt. De gemeente Werkendam is voornemens om huiszwaluwentillen te plaatsen in

met het zoeken van de juiste plaats.

Een prima plan als het op de juiste plaats wordt uitgevoerd. Er moet kleiige modder en water aanwezig zijn binnen een afstand van 500 meter. Het mooiste zou zijn dat er al een populatie huiszwaluwen aanwezig is. Aan de rand van de

wijk Postweide in Woudrichem is een zeer geschikte locatie te vinden. Ik stel voor dat Werkendam samenwerkt met Aalburg en Woudrichem om deze voorziening voor de huiszwaluwen in alle dorpen van het Land van Heusden en Altena te realiseren. Schoolkinderen kunnen meedoen door plassen in stand te houden waarmee ze de broedende vogels helpen bij het bouwen van hun nest. De huiszwaluwen zullen hen dankbaar zijn en ze kunnen de broedende vogels volgen tijdens de lessen natuureducatie.

Bewerking artikel VOGELNIEUWS oktober 2013 Vogelbescherming Nederland

alle dorpen. Natuur en milieu vereniging VMB helpt de gemeente

39

Nog mussen genoeg!

AndrĂŠ van Esch

Op de laatste lezing in 2013 in fort Giessen met het onderwerp Mussen moest ik verstek laten gaan en daarom even dit stukje. Ik was van plan om die avond wat te vertellen over de bijzondere mussenkolonie in het zicht van onze kamer.

Allang waren mussen ruim vertegenwoordigd in de Laurierstruiken die als afscheiding dienen tussen de tuin van onze buren en de hieronder beschreven bebouwing. Zowel in de zomer als in de winter geeft dat veel kijkplezier.

Alleen in het voorjaar moeten de knoppen van de bessenstruiken het ontgelden en dat is minder leuk. Als de bessen rijpen gaat er een net over.

Op de waslijnen die ik daarvoor gespannen heb zitten soms twaalf mussen op een rij .

Waar ze nestelden wist ik eigenlijk niet.

Sinds een jaar of tien is achter ons huis een luxe pand verschenen met hoge terras muren c.q. arcaden die afgedekt zijn met een lange rij dakpannen onder een hoek van 60 graden. Er is geen goot of andere steun aanwezig.

Ze steken vrij ver over.

40

Een paar jaar geleden zag ik dat mussen probeerden onder de dakpannen te kruipen wat na veel geklauter langs de muur soms lukte. Na een aantal dagen zag ik hooi naar binnen gaan. Ging ik er goed voor zitten dan zag ik veel mislukte pogingen waarbij het hooi weer van de grond moest worden opgeraapt. De nesten kwamen wel uit.

Tot zover eigenlijk niets bijzonders, maar twee seizoenen later vliegen de mussen zonder onderbreking rechtstreeks de spleet onder de pannen in. Net zoals zwaluwen dat doen! Onder veel plaatsen in de verschillende rijen dakpannen huizen nu tientallen mussen waarvan de jongen al heel vlug de zelfde vaardigheden vertonen als de ouders.

Zwermen mussen vliegen nu in de zomer van struik naar struik en nog steeds breidt de kolonie zich uit.

Vraag: Kan dit aangepaste gedrag onder evolutie gerangschikt worden?

41

Zondag 17 november 2013 Johan Koekkoek

-

Op zaterdag 16 november is door de beheergroep van Altenatuur een deel van de bosschage langs het pad aan de Wijde Alm gekapt. Ik kon er niet bij zijn vanwege verplichtingen op het kringloopcentrum.

42

Een zondagmiddagwandelingetje. Op mijn voorstel om een wandeling te maken zijn Tijke en ik mijn nieuwsgierigheid gaan bevredigen ten aanzien van de vorderingen van de beheergroep.

Na het parkeren van ons voertuig aan de Wijde Alm, was het eerste waarover wij in discussie raakten het ontstaan van een klein eilandje achter de mooi verbouwde boerderij van Van Os, (vorige bewoner). Tijke kon het niet laten om mij te prikkelen door te zeggen: “kan dat nou zo maar Johan?�. Ik zou dat nu hier niet zo uitdrukkelijk vermelden als ook onze voorzitter een weekje later met dezelfde intonatie niet ook zijn verwondering uitsprak over deze ingreep. Ik vind de ingreep, dat eilandje,

best een verbetering. De potentie om meer natuurkwaliteit te gaan verwachten beoordeel ik positief. Tijke sprak haar twijfels uit. Zij vond misschien dat wij, als Altenatuur, ons daarmee hadden moeten bemoeien. Zij bracht dat niet zo onder woorden hoor, maar ik proefde toch zo iets van: jullie hadden daar, als bestuur toch weet van moeten hebben.

We zijn inmiddels bij het kapwerk van de zaterdag aangekomen. Een flink stuk van het oostelijk ‘dubbelbosje’ was gekapt. Het rond hout voor de kachel

was reeds afgevoerd. De takken voor de versnipperaar lagen er nog. Met een tevreden gevoel wandelde ik verder.

Een fuut die zijn hals strekt in de Wijde Alm, een fiere herfstleeuwentand die zijn bloemen nog dapper zuidwaarts richt, een randtapijt langs het asfalt van hondsdraf en ereprijs, zonder bloemetjes weliswaar, maar toch. Kortom een rijkdom. Een mooi moment om te oogsten.

We lopen nog verder. Na de scherpe bocht valt ons het verschil tussen het loof

43

Kluifzwam

van de linde en de eik nogal op. Ik stel voor om nog wat verder te gaan om het kleur-verschil nog wat beter te bekijken.

In de berm van de bosschage direct na de scherpe bocht, staat de hele berm vol (over een lengte van zeker 25 meter) met de Kluifzwam. Een verrassend gezicht. Dat het de Kluifzwam is kan niet missen. We hadden op 26 oktober het smokkelpad in Strijbeek aan de Belgische grens gelopen. De vondst van die tocht was de Kluifzwam. Enthousiast hebben we daar met alle excursie deelnemers vastgesteld dat het toch echt een Kluifzwam is.

Beschrijving: Vruchtlichaam 5-15 cm. Hoed 3-6 cm, golvend zadelvormig, 2- tot 3-lobbig.

Bovenzijde vuilwit tot crème-oker.

Hoedrand vrij van de steel, onderzijde ruw behaard, crème tot geelbruin.

Steel hol, gekamerd, in de lengte diep gegroefd en geribd, (vuil)wit tot bleek grijsbruin, 4-13 cm hoog x 1-5 cm doorsnede.

Giftig.

Voorkomen. Op humusrijk zand, klei en leem in bossen en bosranden. Zomerherfst.

Saprofiet.

44

Bij het nauwkeuriger in ogenschouw nemen van zoveel moois op deze zondagmiddag werden wij ook nog verrast door de aanwezigheid van 5 wespenorchissen.

Deze planten roepen altijd de discussie met oud burgemeester Van Oosten van Werkendam bij mij wakker. Ik weet nog

goed dat hij deze soort tot het onkruid der orchideeÍn rekende. Toen ik deze planten, zo’n 30 jaar geleden, aan de Meeuwense steeg aantrof vond ik dat een belevenis. Ik vond de uitdrukking: onkruid, van de toenmalige Werkendamse burgemeester badinerend.

Twee jaar geleden was ik weer echt verheugd toen de wespenorchis in onze tuin te voorschijn kwam. Helaas is hij dit jaar niet teruggekomen.

Tijke en ik zijn het er over eens: de vondsten aan de Wijde Alm vormen een verrijking van onze leefomgeving.

Wespenorchis

45

Geluid uit de vogelwerkgroep Linda van Zwet

e

Zaterdagochtend 5 oktober 2013 stond voor de vogelwerkgroep in het teken van de (trek) vogeltelling. Om 7 uur verzamelden we op de afgesproken plek in Werkendam om gezamenlijk naar de telplaats in polder Malta te vertrekken.

46

De route was niet geheel eenvoudig vanwege de uitgebreide werkzaamheden die momenteel gaande zijn in de Biesbosch om nieuwe natuur en ruimte voor de rivieren te creëren. Dit resulteerde in een surrealistische tocht door het nog donkere landschap, waarbij onze colonne van vogelaars, de hard werkende mannen met fel verlichte tractoren en bulldozers passeerden. Verbaasde blikken kruisten elkaar.

Nadat de auto’s geparkeerd waren, liepen we naar de plek waar we die ochtend zouden verblijven. Onze aanwezigheid werd al direct opgemerkt door andere vliegende vrienden dan vogels: Behoorlijk wat muggen zwermden blij verrast en belust om ons heen, de nieuw aangelegde plassen en poeltjes doen ook insecten duidelijk goed. Het was nog steeds schemerig en ook mistig, de verrekijkers en telescopen gaven maar weinig beeld. Maar de vele Hoorde je dat? vogelgeluiden waren duidelijk en zo werden de eerste waarnemingen genoteerd ??? terwijl we naar de silhouetten van eenden en andere vogels op het water tuurden.

Langzaamaan maakte de dag zijn entree en werd het steeds Mooi hè? lichter. Tot ons genoegen vonden de meeste muggen het tijd om zich terug te trekken.

De vogels waren beter te zien en de lijst werd langer. Het is altijd spectaculair om groepen aalscholvers in de hoogspanningsmasten en bomen te zien zitten, waar deze vogels ook nu de dag begonnen. Een grote zilverreiger kwam rustig voorbij vliegen en een kleine zilverreiger waagde zich in het water recht voor ons op zo’n 15 meter afstand. Blij verrast hoorden we ook de Cettizanger zijn korte melodietje hard en helder zingen.

Het werd almaar lichter en recht boven ons werd zelfs een blauwe plek in de lucht zichtbaar. Ondertussen hoorden we in het riet een geluid dat nog het meeste weg heeft van een gillend speenvarken: de waterral! Ganzen vlogen over en ook de gaaien hadden het maar druk. En hoe licht en helder het eerder leek te worden, ineens werden we ons ervan bewust dat het zicht weer afnam.

Eerst was de ene hoogspanningsmast uit het zicht verdwenen, vervolgens raakten ook de andere masten en de overkant van het water uit beeld. De mist sloot ons helemaal in en het zicht werd ernstig beperkt. We konden niets anders doen dan luisteren, luisteren naar de fascinerende stilte met daarin geluiden van vogels, die door de mist nog dichterbij leken te zijn. De lijst werd verder aangevuld.

Geleidelijk aan trok de mist weer op en werd het lichter.

Nog even zagen we vier grote zilverreigers als spoken in de nevel voorbij zweven, maar de zon werd krachtiger en prikte voorzichtig door de wolken. En de natuur is zo wonderlijk want zonder dat we er erg in hadden stonden we ineens midden in de zon en fladderde luzernevlindertjes om ons heen. De eenden werden duidelijker zichtbaar en zo konden we behalve de grote hoeveelheid krakeenden ook nog kuifeendjes en smienten onderscheiden. Een stel futen kreeg door het zonnetje zowaar de lentekriebels en trakteerde ons op een korte baltsvoorstelling.

Af en toe gingen enkelen van ons ook vanuit de vogelkijkhut observeren en tellen. We zagen onder meer drie dodaars en tot ons grote genoegen kwam er een ijsvogeltje zeer dichtbij op een takje zitten. Prachtig!!

Maar de bewolking nam weer toe, terwijl de gaaien het nog steeds o zo druk hadden met heen en weer vliegen. We konden nog meer soorten aan de lijst toevoegen, zoals kieviten, een grote bonte specht, een watersnip en een bruine kiekendief, totdat het 12 uur werd en de belangrijkste resultaten alvast telefonisch werden opgevraagd.

Uiteindelijk hadden we een aardige lijst maar vooral een heel voldaan gevoel door een ochtend midden in de mooie natuur van de Biesbosch.

47

2014, het jaar van ....

Jan van Haaften

-

Diverse organisaties grijpen het nieuwe jaar aan om een plant of dier onder onze aandacht te brengen. Soms omdat uitsterven dreigt (bewustwording) of om zo zelf meer informatie terug te krijgen van natuurliefhebbers. Hierna een selectie van wat nu bekend is ....

khoorn rode ee f o e n Gewo

Zoogdiervereniging heeft 2014 uitgeroepen tot Jaar van de Eekhoorn. Het gaat niet echt slecht met deze soort, maar men wil een beeld krijgen waar in Nederland de rode eekhoorn precies voorkomt. Een belangrijke bedreiging is de versnippering van zijn leefgebied.

Ook wordt 'onze' gewone of rode eekhoorn verdrongen door buitenlandse soorten zoals de grijze eekhoorn uit NoordAmerika en de Pallas’ eekhoorn uit AziÍ.

In oktober was ik in Londen en daar zag ik de grijze eekhoorn gewoon in een klein stadsparkje bij de St. Pauls Cathedral!

Ik kon hem bij wijze van spreken zo aaien!

48

Grijze eekhoorn

EIS Kenniscentrum Insecten en andere ongewervelden zet zich in voor een toename van de kennis over en betere bescherming van insecten en andere ongewervelden.

Men gaat in 2014 extra aandacht besteden aan een bijzondere spin. De driehoeksbaldakijnspin. Deze spin is te herkennen aan zijn karakteristieke baldakijnweb, vaak te vinden op heidestruiken en lage planten.

Driehoeksbaldakijnspin (Linyphia triangularis)

Voor het eerst is er in Nederland een plant van het jaar. Het gaat om de ernstig bedreigde zwartblauwe rapunzel. Het is een soort die op relatief lichte plekken aan bosranden en langs bospaden groeit, vaak samen met bosanemonen en slanke sleutelbloemen. Volgens natuurorganisatie FLORON, die de rapunzel tot jaarsoort doopt, is het plantje de laatste decennia ernstig achteruit gegaan.

Zwartblauwe rapunzel

49

De jaarsoort die in 2013 het nieuws domineerde was de vuursalamander. Zo werd de schimmel ontdekt die voor massale sterfte zorgt bij deze kleurige amfibie. De populatie is in een paar jaar tijd met zo’n 96% afgenomen. Ook andere Nederlandse salamanders worden mogelijk bedreigd door de schimmel. Daarom heeft Stichting RAVON 2014 uitgeroepen tot Jaar van de Salamander.

201 4

-96%

Het bestuur van Altenatuur en de redactie van het Altenatuurtje wenst u de rust om een heel jaar lang te genieten van de natuur in het Land van Heusden en Altena!

50

Op 3 januari zag ik boven Oudendijk prachtige spreeuwenwolken met duizenden spreeuwen. Dan denk je; het gaat goed met de spreeuw! Maar helaas. Onderstaande tekst staat op de site van Vogelbescherming Nederland.

+

De spreeuwenstand gaat vanaf eind jaren zeventig achteruit. Over de periode 1984-2012 is de broedpopulatie in Nederland zelfs met gemiddeld 4% per jaar afgenomen.

Daardoor resteert momenteel minder dan 40% van de populatie van medio jaren tachtig. In de laatste tien jaar is de negatieve trend wat afgezwakt, maar bedraagt nog steeds meer dan 2% per jaar.

We weten nog steeds maar weinig van de oorzaak waarom de aantallen zo terug lopen. In 2014 willen we meer te weten komen over het broedsucces en de verspreiding van de spreeuw.

op de voedertafel pindakaas snoepen!

51

Waarnemingen van augustus t/m december Rinus Punt

Datum 25 aug.

Waarneming 3 Patrijzen (paar met 1 jong) 29 aug. 70 Wulpen 5 sept. 12 Patrijzen (tuin) 18 sept.

1 Patrijs

Plaats en Waarnemer

18 sept.

18 sept.

2 Patrijzen (paartje) 1 Jonge Zeearend

29 sept.

6 okt.

24 okt.

4 Patrijzen 1 Velduil 1 Koperwiek (vliegt tegen het raam en overleeft 't) 5 jonge Houtduiven (boomgaard) 1 Boomkruiper 3 Kramsvogels (boomgaard) 3 Ransuilen 2 Baardmannen

Genderen, (kerkhof) Rinus Punt Munnikenland, roeigroep W.S.V. Woudrichem Genderen (haven), Rinus Punt Biesbosch, Gerrit en Adrie Romijn Dussen, Jeanet Pollema

31 okt.

2 nov.

4 nov.

6 nov.

16 nov.

52

Neerandelseweg, Wim Smits Rijswijk/Oudendijk, Wim Smits Bab. Broek, Bas v. Andel Uppel, Sjaak Schreuders

Sleeuwijk, Hylke Tromp Sleeuwijk, Els Capelle Sleeuwijk, Hylke Tromp Eethen, Dik Gouda Vischplaat, Rinus Punt

Datum

Waarneming

Plaats en Waarnemer

19 nov.

1 Merel met witte pet!

Nieuwendijk, Gerard de Graaf

24 nov.

3 dec.

1 Boomklever 10 Koperwieken 1 IJsvogel

4 dec.

11 dec.

1 1

15 dec.

32

17 dec.

24 4

Sleeuwijk, Hylke Tromp

Almkerk, Gemaal Duylweg, Jan v. Mersbergen Klapekster (tuin) Eendeveld, fam. Mollenvanger Ooievaar Almkerk, Duylweg, Jan v. Mersbergen Groenlingen (akkerrand) Klaverplak, Wijk en Aalburg, Rinus Punt Vinken Klaverplak, Wijk en Aalburg, Fazanten (hennen) Rinus Punt

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren!

Met vriendelijke groet, Rinus Punt Hoofdstraat 48, 4265 HL Genderen Tel. 0416-352301 E-Mail: mlpunt@hetnet.nl

53

Alles heeft z'n tijd Johan Koekkoek

w e l he t isschien m it u k u ur. rse cultu nde spre e e t k s e e b w n Ee in onze te boek s d n e k e b

Twee voorvallen die mij prikkelden tot het formuleren van bovenstaande titel. Het ene deed zich zaterdag 30 november voor en het andere enkele weken eerder. Om bij enkele weken geleden te beginnen. Altenatuur en de Archeologische vereniging beheren samen fort Giessen. Tweemaal in de week is er een klein ploegje mensen om beheermaatregelen te treffen.

En zoals velen al wel weten is het mijn passie om het fort energieneutraal te krijgen. Al heel wat maatregelen zijn getroffen om de temperatuur in relatie met de luchtvochtigheid zo aan te passen dat wij mensen er een aangenaam verblijf in kunnen hebben. Om dat in getallen uit te drukken: temperatuur 18 – 21° C met een luchtvochtigheid van 60 – 80%, terwijl onze medegebruikers van gebouw A, de vleermuizen: Water-, Baard-, Brede Grootoor-, Meer- en Dwergvleermuis op de benedenverdieping en in de kelders graag een temperatuur van zo’n 10 – 12°C hebben met een luchtvochtigheid die de honderd procent nadert.

54

Zo’n acht jaar geleden hebben we op zowel de beneden- als op de bovenverdieping de nagenoeg gehele verwarmingsinstallatie van de af te breken basisschool De Hoeksteen van Wijk en Aalburg geplaatst, exclusief de te machtige verwarmingsketel.

Deze laatste hebben we toen vervangen door een eenvoudige huis-tuin-en-keuken ketel van zo’n 35 kilowatt. In de zomer kunnen we met deze installatie ook warmte uit onze eigen zonnecollectoren halen om de basistemperatuur te verhogen naar 16 – 18° C. Afgelopen zomer is dat in ieder geval aardig gelukt, echter alleen voor de bovenverdieping. Een groot deel van de installatie van de benedenverdieping wilden we daarom definitief af gaan sluiten.

Afbreken dus. Dat is voor de amateurs John Kollen en ondergetekende toch een karwij van formaat.

Immers de installatie moet geheel afgetapt worden, leidingen ontkoppelt en hier en daar worden doorgezaagd. Toen John en ik dat bespraken, in het bijzijn van onze nieuwe vrijwilliger, Hans van Tilborg, zei deze: ‘oh dát is een aardig klusje’.

Hans van Tilborg bij de CV-aansluitingen Tijdens een koffiepauze is het ijzer gesmeed en hebben we met z’n drieën direct de gereedschappen op een rijtje gelegd, de ontbrekende afsluitdoppen op een winkelbriefje gezet en de plaatsen bepaald waar enkele lastige doorvoeren gekoppeld moeten worden.

John en ik hadden deze afkoppeling al een hele tijd uitgesteld.

Vooral omdat het geknutsel bij die dikke muren als een opgave van formaat ingeschat werd. Hans bracht uitkomst. Hij monteerde in vrij korte tijd de benodigde verbindingen.

55

Bij het kringloopcentrum in Almkerk overkomt mij op dit moment iets soortgelijks. De bestuursleden Herman van Krieken en Jan Koekkoek (achterneef) stelden voor dat wij met z’n drieën de aanleg van het nieuwe terras voor onze rekening als vrijwilligers zouden nemen, maar willen wel, als het nodig is, een beetje hulp van andere vrijwilligers.

Zo in september wordt het duidelijk dat het inmiddels failliet gegane aannemersbedrijf de nieuwe aanbouw niet af zal maken. Enkele lokale zzp-ers zullen nu de bouwklus verder gaan klaren, maar het terras blijft buiten het werk van de aannemers.

Het is nodig dat er een royale trap voor het terras gemaakt wordt om vanaf het parkeerterrein straks in de winkel te komen. Vier meter betonwand met een hoogte van 1,35 meter wordt met behulp van zo’n grote atlas kraan, verplaatst. Daartussen moet nu de nieuwe trap komen.

Met velen die geacht worden er verstand van te hebben, wordt overleg gevoerd. Uiteindelijk wordt besloten dat wij de nieuwe treden van beton zullen maken. Met het oog op onze beperkte middelen moet er een doordacht plan komen. Per dag één trede. Bestuurslid Jan heeft op internet nageplozen dat de optrede 15 en de aantrede 40 cm mag zijn.

Dan hebben we een luie trap. -Typisch iets voor ons, wordt er gegrapt-.

Na negen hele dagen voorzien de acht treden al snel in een behoefte bij de professionele bouwvakkers.

56

Henk Verschoor toont het resultaat

Er doet zich echter voor het geheel afmaken een probleem voor. De laatste drie treden moeten nog een betonnen zijkant krijgen.

Op een regenachtige dinsdag zoek ik wat betonplex bij elkaar. De aansluiting vraagt een nauwkeurige maat van uitzagen. Ik draag de betonplex naar de trap. Maar dan.

Hoe teken ik dat af. Ik kan me geen mislukking veroorloven, want daar is niet voldoende betonplex voor. Moet ik aan de kant van het zand ook een schot plaatsen? Het wordt me teveel.

Een paar dagen later praat ik hierover eens met Henk Verschoor, een vrijwilliger, een goede timmerman. Hij legde mij wel uit hoe het zou moeten, maar hij kon mij die dag niet helpen.

Twee weken later. Zaterdag 1 december, buurman Tony Burghout heeft met zijn heftruck, 2500 straatstenen boven op het terras gezet. Jan en ik, met nog wat kringlooppersoneel, overleggen hoe nu verder. Op dat moment komt Henk Verschoor, aanlopen. We staan eigenlijk allemaal met een toch wat moeilijk gezicht naar het stukje ontbrekende betonwand te kijken. Ik kijk Henk eens aan. Dan komt het verlossende woord: ‘Ik zal volgende week eens kijken of ik een stukje betonplex in trapvorm kan zagen en dan zullen wij met lijmklemmen dat stuk vastklemmen aan de bestaand wand’.

De wand is gestort. Komt tijd komt raad zouden we heden ten dage zeggen.

57

1. pimpelmees; 2. pindakaas; 3. winterkoning; 4. vink; 5. voedertafel; 6. vetbol; 7. koolmees; 8. mus

58

8 6 7 5 7

8

5 6

4

3 3 4 2

2

1

1 Els Capelle

Winterpuzzel

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPWINKEL

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

ochtend

middag

gesloten 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00

13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 12.00 - 16.00

Bruikbare spullen kunt u afgeven tijdens de openingstijden van de winkel.

59

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie.

Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

✠AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

60 e-mail: ______________________