Page 1

Vaage. Den vesle piansiten. Omsl.qxp 04.07.17 14.39 Side 1

Om Sorg og song (2016)

L a r s A m u n d Vaage (f. 1952) debuterte i 1979 med romanen Øvelse kald vinter og gav ut si første novellesamling, Kyr, i 1983. Sidan har han gitt ut mange bøker i fleire sjangrar, og for bøkene sine har han vunne ei lang rekke prisar, mellom anna Aschehougprisen, Kritikerprisen, Doblougprisen, Gyldendalprisen og Brageprisen. Den vesle pianisten er Vaages nittande bok for vaksne.

I dei åtte novellene i Den vesle pianisten finst gutungar, ungdomar og vaksne menn som leitar etter eit eige språk, borte frå heimen og bygda, i skrifta eller musikken. Dei lengtar etter ord som kan forløysa noko i dei, ord som kan forbinda dei til andre menneske, ord som kanskje ikkje finst. Reiser dei ut, er dei framande; vender dei heim, er det ikkje nokon heim å finna. Lars Amund Vaage opnar opp eit stort rom for karakterane sine. I ein både stringent og sølvklår, rytmisk og lyttande prosa skriv han om ambivalensen i menneskelege relasjonar, om sorga over språkløysa og om det plutselege svevet i ein vellukka komposisjon.

l a r s a m u n d vaag e Den vesle pianisten

Nokre få gonger i livet drøymde Sigurd at han kunne spela piano. Spela kunne han i vaken tilstand også, og betre enn mange andre, det var ikkje det, men i draumen vart spelet hans forløyst. Tonane trilla ut av han, fall, rasa, eller dei song i han, slik at han gløymde kven han var, eller tykte han blei ein annan. Det han skapte med hendene på klaviaturet, var ikkje berre vakkert, i draumen, det var også sant. Utan at han trong streva for det, opna han seg, innover i seg sjølv og ut mot verda, og endå om han ikkje hadde tenkt eller planlagt noko, sa tonane hans det gode og rette om livet og menneska. Tonane som han sjølv spela, lyste inn i han, knytte opp dei vonde knutane hans i rasande fart, bar med seg ei uforklarleg glede og løfta han inn i ein tilstand han ikkje visste han kunne nå.

Lars Amund Vaage

«tusen takk for boka! Den er verkeleg fantastisk, gjennomlysande, gjennomransakande, intelligent og interessant. Eg har aldri før opplevd at ei bok talar så direkte til meg … Eg vil presse dei grensene du har sett, og gjere det rommet du har opna endå større. Måtte din klokskap og sensitivitet smitte!» O L AU G N ILSS E N, VAGA N T 1/2016

Om Den raude staden (2014) «Vaage har utvilsomt en evne til å ‹sjå det grandiost grå›, og omskape den private tristessen til stor diktekunst som løfter oss alle» CATHRINE ST RØM, KLASSEKAMPEN «denne diktsamlinga vert blant dei få eg kjem til å ta fram att. Og atter ta fram. Ofte» KNUT ØDEGÅRD, VÅ RT LAND

Om Syngja (2012) «en lysende roman full av ømhet, tragedie og skjebnesvangre scener … en forfatter som sikter rett mot flammene og samtidig fremkaller en tilsvarende åpenhet hos leseren. Takknemlighet er den sterkeste følelsen jeg sitter igjen med etter å ha lest Syngja» IN GU N N Ø KL A N D, A FT E N P O ST E N

den vesle pianist e n forfattarportrett: hans jørgen brun omslagsillustrasjon & design: egil haraldsen & ellen lindeberg | exil design

forlaget oktober 2017 isbn 978-82-495-1800-5

«Som kritiker kjemper jeg stadig med språket, og noen ganger er kampene hardere enn andre. I noen få tilfeller er det nærmest umulig å finne ord som yter rettferdighet til den kompleksiteten, det viddet og den språkprakten et verk består av. Sorg og song er et av de verkene» MARI REINHOLT AAS, VÅ RT LAND

forlaget oktober

noveller | forlaget oktober

«Lars Amund Vaage har skrevet en ualminnelig vakker, sår og kjærlig bok om å få en datter som skal vokse opp som språkløs autist. I sin ærlighet og språklige presisjon handler den også om selve livet og vår felles skjørhet. Boka styrker prisen. Og den bør leses» ANDREAS WIESE, DAGBLADET (etter tildelingen av Brageprisen 2012)


Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 2

04.07.2017 22.58


Lars Amund Vaage

Den vesle pianisten Noveller

forlaget oktober 2017

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 3

04.07.2017 22.58


lars amund vaage Den vesle pianisten © Forlaget Oktober as, Oslo 2017 Bokomslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg | exil design Sett med Sabon 11/14 av Mona Persdatter Bekkevad Papir: 80 g Munken Print Cream 1,8 Trykk og innbinding: ScandBook ab, 2017 Første opplag, 2017 isbn: 978-82-495-1800-5 www.oktober.no

av lars amund vaage Øvelse Kald Vinter. Roman, 1979 Fager kveldssol smiler. Roman, 1982 Kyr. Noveller, 1983 Dra meg opp! Roman, 1985 Baronen. Skodespel, 1987 Begynnelsen. Roman, 1989 Guten med den mjuke magen. Barnebok, 1990 Oklahoma. Roman, 1992 Rubato. Roman, 1995 Den framande byen. Roman, 1999 Guten og den vesle mannen. Barnebok, 2000 Det andre rommet. Dikt, 2001 Kunsten å gå. Roman, 2002 Tangentane. Roman, 2005 Utanfor institusjonen. Dikt, 2006 Skuggen og dronninga. Roman, 2010 Den stumme. Dikt, 2011 Syngja. Roman, 2012 Den raude staden. Dikt, 2014 Sorg og song. Essay, 2016

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 4

04.07.2017 22.58


innhald Den bortkomne Tidleg Nitten ĂĽr Den vesle pianisten Midt pĂĽ dagen Flyttinga Gjesten Seint

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 5

7 35 51 89 131 147 171 191

04.07.2017 22.58


Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 6

04.07.2017 22.58


den bortkomne

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 7

04.07.2017 22.58


Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 8

04.07.2017 22.58


ldri hadde bygda sett så fattigsleg ut. Husa var små, og somme av dei kunne godt ha vore måla. Butikkane hadde berre det mest naudsynte, eller unaudsynte, alt etter som ein såg det. Løvetann voks grøn og rikeleg ved dei gamle ­dørhellene. Endåtil bilane var små og oppskrapa og stod parkerte som om dei hadde fått motorstopp og så var blitt gløymde. Det knast i stolpane under den gamle trekaien då bussen rygga utpå. Vest i fjorden kom snøggbåten med sitt kjende brøl. I kveld kom onkel Hans heim frå Amerika. Det var stille på hermetikkfabrikken, for dei mangla råstoff. På skipsbyggjeriet, som var på randa av konkurs, hadde dei avslutta arbeidet for dagen. Dei unders vakre fjella, dei djupt grøne liene, og så fjordarmar som smaug seg inn langs strendene, fekk alt anna til å verka smålåte og uviktig. Det som ikkje var menneskeskapt, skein over det vesle menneska hadde plassert der. Var dette verkeleg resultatet av alt strevet deira? Onkel Hans var ein storvaksen mann som alltid hadde ein smil om munnen. Kanskje var han berre skapt slik. Dei færraste av bygdefolket hadde sett han før. Han kom i land og gjekk langs grusvegen, saman med dei som var komne for å møta han, medan lyden 9

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 9

04.07.2017 22.58


av snøggbåten kom på avstand og døydde ut. Det vart ikkje sagt noko, korkje av Hans eller dei frammøtte, om anna enn vêret og korleis reisa hadde vore. Vêret var godt, og reisa hadde vore bra, den. Det var vår, og flyttfuglane kom i flokkar gjennom småskogen og sette seg her og der og song så ein skulle tru at fuglehjarto ville bresta. Tomas var også med, ein gut i tiårsalderen, han hadde ord han ville seia, spørsmål han ville koma med, men han fekk det liksom ikkje til, og tagde. Han var så glad for at Hans var komen, endå om han ikkje hadde møtt han før. Den bortkomne, han som levde så langt heimanfrå at ein ikkje kunne fatta det, han som likevel høyrde til på ein måte, var endeleg blant dei. Han fanst altså, han var ikkje berre eit namn, eit rykte. Tomas sprang i hælane på han. Onkel Hans, gammal og grå, bar den store kofferten sin så lett som ingen ting, ville ikkje at andre skulle bera han. Det vesle følgjet gjekk til huset til onkel Andreas og tante Betzy. For onkel Andreas var bror til onkel Hans, og dei to hadde reist til Amerika saman, for lenge sidan, då dei var unge. Der hadde onkel Andreas møtt tante Betzy, og dei hadde gifta seg. Men så var det kome bod om at far til Hans og Andreas var død, og onkel Andreas var faren til gamlelandet igjen, saman med tante Betzy, for å overta garden, medan onkel Hans blei verande i Chicago, endå om det var han som hadde odelen. Den retten hadde han gitt til onkel Andreas, og han og tante Betzy hadde drive garden i mange år, heilt til foreldra til Tomas overtok. No slo onkel Hans seg til hos bror sin for ei tid, det skulle jo 10

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 10

04.07.2017 22.58


også berre mangla, og tante Betzy stelte like godt for han som ho gjorde for sin eigen mann. Kva er ein onkel? Kva skal det tena til å setja dette ordet framfor eit namn? Onkel Hans var ikkje onkel til Tomas. Han var ein fjernare slektning. Heller ikkje onkel Andreas og tante Betzy, dei som Tomas var hos nesten kvar dag, var onkelen og tanta hans. Tomas kalla dei for «onkel» og «tante», men han visste ikkje korleis desse orda var komne til. Dei hadde alltid vore der, slik dei gamle, onkel Andreas og tante Betzy, alltid hadde vore der. Det var ikkje lange vegen opp til huset deira. Der opna rommet seg, eller det lukka seg, rundt Tomas. Onkel Andreas og tante Betzy hadde ikkje born sjølve. Dei smilte når han kom, og drog fram ein stol til han, eller flytta seg om dei sat i b ­ enken, så det blei plass til ein til. Det blei ikkje sagt noko, men han fekk vera der, i piperøyken eller steike­osen. Tante Betzy hadde alltid småkaker og saft. Det var det ordlause som løfta Tomas, som roa han og lét han leva. Han kunne pusta i det stille rommet der dei gamle dreiv med sitt: sying, baking, snikring, avislesing. Han trong ikkje forklara eller skjøna eller ta igjen for noko. Han trong ikkje eingong sjå på dei, onkel og tante, før han kjende at han kunne koma inn. Han visste ikkje sikkert om dei likte han, han stilte kanskje ikkje det spørsmålet, men dei mislikte han iallfall ikkje. Det kom ingen uttrykk for slikt medan han var der. Heime var det så mange ord, ord som blei ropte eller spytta ut. Orda heime opna dei som budde der, borna, mor og far. Orda flerra dei opne og lét Tomas 11

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 11

04.07.2017 22.58


sjå det som var på innsida. Det var raudt der inne, og han visste ikkje om han likte det. Han ville ikkje sjå inn i folk. Han hadde ikkje bede om det. Ofte, altfor ofte, hende det at han sjølv ropte ut ord, stygge ord, harde ord, så det svei i halsen. Han ropte slikt han angra på, til mor, og dei orda heldt fram med å svi, blei verande i han, endå om han hadde ropt dei ut, slyngt dei frå seg. Han bar på dei orda, dag og natt, dei blei gjentatt i han. Ja, orda han sjølv hadde sagt, vende seg mot han, og han visste at han var s­ kiten, vond og liten. Og ord kunne ikkje takast tilbake, slik fungerte det ikkje. Ord var sagde, og det var endeleg. Ingen tok orda i seg igjen. Ingen kom med nye ord, milde ord, eller bad om orsaking. Tomas bad heller ikkje om orsaking. Tomas visste ikkje korleis dei vonde orda blei til, heime, eller inne i han, men han visste at han hadde ansvaret for at dei oppstod i han og levde vidare. Han angra mang ein gong på orda sine, og han tenkte at han ikkje skulle seia slikt meir, for han kunne ikkje bera det, men så kom det alltid stunder då han stod og ropte saman med dei andre som også ropte. Han kunne tenkja seg å vera snill og klok, men hadde mista trua på at han kunne bli slik. Hos onkel Andreas og tante Betzy var han ingen. Det var godt å ikkje vera til. Når dei skjulte han hos seg, kunne han gløyma kven han var. Dei snakka ikkje til han, og derfor snakka ikkje han til dei h ­ eller. Han sa aldri vonde ord til dei. Han kom ikkje på vonde ord når han var hos dei. Berre dei vonde orda han hadde sagt heime, før på dagen, blei verande i 12

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 12

04.07.2017 22.58


han, gnog og masa, men så bleikna dei i det milde lyset som kom inn glasa hos onkel Andreas og tante Betzy. Det var dei som fortalde han kva onkel og tante skulle tyda, kva som låg i dei orda, kjenneteikna dei som fekk slike titlar knytte til seg. Det fekk dei godt til utan ord. Dei mumla og kviskra om sitt, seg imellom, dei gamle, det var så, men til Tomas kom det ingen forklaringar. På sitt mest pratsame spurde dei han om korleis det gjekk på skulen, og det hende dei ville vita kva far hans dreiv med. Så blei det stille lenge, alltid, og i den mjuke stilla steig det svar opp i Tomas om kven dei gamle var. Dei hadde noko i seg som gjorde Tomas godt, men det var ikkje noko dei kom på å nemna. Dei måtte ha fått eit syn ein gong, eller ein stråle hadde treft dei, frå himmelen, slik at dei kunne mumla og nynna medan dei stelte i og kring huset sitt. Og mumlinga opna ein stad for Tomas mellom dei, inntil dei, og han også fekk luka i bedet som gjekk langs heile husmuren, eller prøva seg som slåttekar under pæretrea i hagen. Etterpå gjekk dei saman inn i huset. For Tomas blei onkel Hans til før han kom, medan han enno var i Amerika. Han føddest då dei sat ved bordet og åt kakene eller bladde i vekeblad eller gjekk opp bakken til hønsehuset. Kor var orda om han, forteljingane? kunne ein spørja om. Det var ikkje så mykje trong for slikt, for det var så god tid til alt. Forteljingar kunne få lov til å leva fritt, nesten uforma, dei kunne kvila i den brunnen der forteljingar blei fødde, under menneska, mellom dei. Det var ei kjelde 13

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 13

04.07.2017 22.58


av forteljingar, og det var ikkje sikkert ein trong drikka så mykje av henne. Det viktige var at ho fanst. Onkel Hans blei onkel slik som broren og svigersystera blei onkel og tante, lenge før han kom heim igjen. Då var han ingen onkel av kjøt og blod. Han låg i munnane til onkel Andreas og tante Betzy. Han var den dei ikkje fortalde om. Men dei sakna han, det kunne ein sjå. Dei hadde sakna han lenge, det var sikkert. Dei hadde mista han, han budde i eit anna land, men dei hadde han hos seg. Dei ynkast over han fordi han hadde mista dei, dei og det dei var, det dei kom ifrå. Han var komen bort frå sitt eige, onkel Hans. Han hadde fått noko nytt som var hans, langt borte, det var så. Men det blei ikkje det same. Det var ikkje som det gamle, det dei hadde hatt saman, vakse opp med, det dei aldri skulle få igjen. Til slutt kom onkel Hans likevel heim. Då var det som om han gjorde noko dei var blitt samde om at aldri skulle henda. Han skapte seg om frå den bortkomne til den nyfødde, gamle. Han gjekk over grensa mellom håp og død, gløymsle og gjenkjenning. Han spaserte inn i stilla mellom onkel Andreas og tante Betzy, og han visste kanskje ikkje at det fanst ein gut som heitte Tomas. Det var fullt av folk i huset til onkel Andreas og tante Betzy den kvelden onkel Hans kom heim. Det var ikkje så mange i grenda som visste kven Hans var. Men huset var lite, og det skulle ikkje så mange til før dei stod som sild i tønne. Til sist blei det sagt «ver så god», og tante Betzy kom med smørbrødfat. Det var dekt på bordet i stova og på kjøkenet, på det 14

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 14

04.07.2017 22.58


vesle bordet ved radioen, og det var opna til bestestova, der det elles alltid var avstengt og kaldt, og dekt på også der. Mor og far var komne. Det ville ikkje ha tatt seg ut viss dei ikkje var der. Det var trass alt dei som hadde overtatt garden etter onkel Andreas og tante Betzy, endå om dei nesten ikkje var i slekt. Men far hadde vore dreng på garden, og mor hadde vore teneste­ jente ein gong for lenge sidan. Far og mor hadde møtt kvarandre der. Og ingen nærare slektningar ville driva vidare etter dei barnlause gamle. Det blei til at mor og far til Tomas fekk hand om garden som Hans hadde hatt rett til, ein rett som aldri døydde, aldri kom ut av biletet, men hang i rommet, tyngde dei som sat der. Den opphavlege eigaren til jord og utmark, lakserettar og fjellbeite, naust og løe, men som hadde takka nei, var midt iblant dei. Det hende det kom brev til far frå Hans, innunder jul, lette blå konvoluttar, «Air Mail», og gjennomsiktige ark med den stive, vakre skrifta og eit språk ingen brukte meir. Papiret lukta søtt av tobakk og rosiner. I breva stod det om styresmaktene, levekåra, arbeidsløysa, lønsnivået, rasespørsmålet, alt det viktige blei nemnt og ingenting anna. Vegen strauk rett forbi vedhusveggen. Og der, i den raudmåla bordkledninga, hadde einkvan vore med kniv og skore inn ansikt Tomas kunne dra kjensel på, dei likna naboar og slekt. Blant anna kunne han sjå onkel Hans, kjende han igjen frå bilete han hadde sett hos onkel Andreas og tante Betzy. Det hende at Tomas stod der, ved vedhusveggen, og lét fingrane 15

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 15

04.07.2017 22.58


f­ølgja omrisset av hovudet til onkel Hans, slik at ­onkelen blei nesten levande for han, steig inn i han, som eit minne om ein han rett nok ikkje hadde møtt, men som han hadde kome nær. Tomas ville seia noko om desse hovuda i det gamle trepanelet den kvelden onkel Hans kom heim. Det kom slik over han. Han hadde ikkje sakna onkel Hans så frykteleg, sa han plutseleg, med sin lyse sopran, og det blei dødsstilt i stova der alt folket hadde samla seg. «For eg har sett deg nede på vedhusveggen heile tida», ropte han. Han skjøna i det same at onkel Hans kanskje ikkje visste om desse innskorne bileta og derfor ikkje kunne skjøna kva han meinte. Det kom òg for han, i det same, at dei andre som var der, heller ikkje forstod, ikkje ville forstå. Om dei hadde sett dei same hovuda, hadde dei kanskje ikkje knytt dei til onkel Hans. Og om så var, at dei hadde sett ein likskap, så ville dei aldri ha nemnt det, og slett ikkje på ein slik måte. Dei ville ikkje ha brukt ordet «sakna» så høgt, så nake. Og det var som om Tomas minka, han skulle gjerne ha vore mindre, for den saks skuld usynleg. Han ville ha sprunge derifrå, men det skjøna han òg, i same stunda, at no måtte han iallfall ikkje gå, men stå i ro, ta det som måtte koma, kva det no var. Han hadde ikkje sagt noko vondt denne gongen, men noko dumt. Og det var minst like stor skam. Onkel Hans svara ikkje, men han sa ikkje imot Tomas heller. Han smilte, det gjorde han visst a­ lltid, nekta ikkje. Kanskje opna han eit lite rom for at Tomas kunne ha rett. Kanskje forstod han alt og tok det for 16

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 16

04.07.2017 22.58


gitt at Tomas sjølv forstod, og derfor trong han ikkje opna munnen eller leggja ut om noko. Han sat der og verka omskapt, onkel Hans. Han var ikkje slik han hadde vore ein gong, kom det for Tomas. Det fjerne landet hadde forma han om. Han hadde kort­ erma skjorte, brune armar og hender. På den brune huda voks det lyse hår. På eine armen hadde han ei gullklokke. No var det som om han skulle til å seia noko. Men det var visst berre «ja» og «nei» og «kanskje det», på eit språk langt borte frå. Om grenda var fattigsleg, så var garden endå meir tvilsam. Far til Tomas var ingen mønsterbonde. Reiskapen stod ute og rusta. Opp mellom tindane på harva voks det høgt gras. Utanfor løa var det svart sørpe. Fleire vindaugo i floren var knuste. Det var skit og kukaker i vegen der folk skulle gå og sykla. To heller hadde sige ned frå løetaket og låg i vegkanten. Gjerdet mot utmarka var skeivt og skakt, pålane var rotne, og nettingen var borte somme stader, oppeten av tidas tann. Sauene kom seg gjennom, dagen lang, og far sprang etter dei, sprang og sprang, rasande, noko som gjorde dyra meir oppjaga, ville. Neste morgon gjekk Tomas opp til det grøne huset med den store frukthagen der onkel Andreas og tante Betzy budde, og der onkel Hans no også var. Huset kom ikkje bort blant dei gamle pæretrea, for tomta var skrå, og lyset rakk fram til alle krikar og krokar. No var det som om huset sjølv lyste, og sveva over grunnmuren. Tomas såg kva onkel Hans hadde i kofferten. Det var ikkje pent tøy eller gåver til folk og slektningar. Nei, det var arbeidsklede, arbeidsskor, 17

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 17

04.07.2017 22.58


gummistøvlar, kjeledressar, arbeidslue, arbeidshanskar, arbeidsjakke, arbeidsbriller. Onkel Hans hadde ete, ei skål havregraut, og tante Betzy tok av bordet, som aldri før, med raske hender og lette steg frå bord til benk. Onkel Andreas sat enno på plassen sin ved matskapet, var kanskje komen ut av rytmen, tida, kva skulle ein gjera ein slik dag, no når broren var der? Kva skulle ein planleggja når den bortkomne hadde funne vegen tilbake? Kva skulle ein stilla opp med når gleda pipla fram blant alt det vanlege? Onkel Hans gjekk ut av huset, ut av hagen, langsamt, i ein blåstripet kjeledress og med skyggelue på hovudet. Ein kunne sjå at han var framme der han skulle vera, på den staden han høyrde til, for han jaga ikkje på lenger. Han hadde inga retning i seg. Stega likna veike dansesteg, hit og dit. Den som dansar, skal ingen stad, men rører seg etter eit nytt mønster. Den som dansar, skal til ein indre stad eller ein stad som ikkje finst.

Den vesle pianisten_Lars Amund Vaage.indd 18

04.07.2017 22.58

Lars Amund Vaage – Den vesle pianisten  

Bla i boka. Leseprøve på Lars Amund Vaages novellesamling "Den vesle pianisten".

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you