ΕΠΑΘΛΟ τεύχος 134

www.epathlo.gr

Ψαρά Αθαμανία Σκόπελος Μάνη Λεμονοδάσος Πόρου Γεύσεις από τη Σύρο 2022 - III ≈ 4,00 €

#

134

ΚΡΕΜΑ ΒΑΛΣΑΜΙΚΟ σε 5 γεύσεις

Απο Αγιωργίτικο σταφύλι Νεμέας

ΒΑΣ.ΑΛ.ΜΠΑΣΑΝΙΩΤΗΣ Α.Ε. Προϊόντα ξιδιού Νεμέα Κορινθίας 20500 Τηλ.: (+30) 27460 22544 info@alfaproducts.gr www.alfaleone.gr

Όταν ο Βασίλειος Μπασανιώτης άρχισε να παράγει προϊόντα ξιδιού το 1992, είχε σαφές όραμα για την ποιότητα των προϊόντων του. Η δημιουργία μιας σύγχρονης εταιρείας με ηγετική θέση στην ελληνική και διεθνή αγορά που ειδικεύεται στα υψηλής ποιότητας προϊόντα ξιδιού που παράγονται στη Νεμέα, τη μεγαλύτερη αμπελουργική περιοχή της Ελλάδας, ήταν πάντα το πάθος που έχει επιτύχει με την ALFA LEONE. Για περισσότερα από 26 χρόνια, η εταιρεία χαράζει την ανοδική της πορεία, με γνώμονα τη συνεχή άντληση γνώσης και τη διαρκή υποστήριξη των πελατών της με υψηλής ποιότητας προϊόντα ξιδιού που παράγονται από τη διάσημη Ελληνική ποικιλία Νεμέα Αγιωργίτικο με προσεκτικά επιλεγμένα σταφύλια χάρη στην ευφορία του τοπικού εδάφους. Η παραγωγή ξιδιού είναι μια εξειδικευμένη διεργασία. Η γνώση και η χρήση των βαρελιών μας, προσδίδουν αξία στα προϊόντα ξιδιού. Η ALFA LEONE προσφέρει στους καταναλωτές αγνά και ξεχωριστά ποιοτικά προϊόντα και αποτελεί επαγγελματικό και βιώσιμο εταίρο για τους πελάτες, τους υπαλλήλους και τους προμηθευτές της, σφραγισμένο από την πιστοποίηση της εταιρίας σύμφωνα με τα πρότυπα ISO 9001 και ISO 22000. H εταιρία ALFA LEONE και οι πελάτες της εμπλέκονται σε κάθε βήμα της παραδοσιακής παραγωγικής διαδικασίας. Η ποιότητα του ξιδιού της εταιρείας οφείλεται σε ένα ειδικό έργο, το οποίο μόνο μια οικογενειακή παράδοση μπορεί να δώσει σε ένα προϊόν. H αφοσίωση των ανθρώπων της ALFA LEONE στο έργο αυτό, έχει ως αποτέλεσμα τα υψηλής ποιότητας προϊόντων ξιδιού.

Η καλύτερη θέα είναι… κάτω από τη S K I A µας!

Η εταιρεία S K I A - Βασίλης Αποστολόπουλος, µε βαθιά και ουσιαστική γνώση στον χώρο της σκίασης και µε ενεργή δράση πάνω από 3 δεκαετίες, παράγει και παρέχει στην αγορά µια σειρά από συστήµατα, κορυφαίας ποιότητας, υψηλής αισθητικής και εργονοµικού σχεδιασµού, µε κύριο γνώµονα την κάλυψη οποιασδήποτε απαίτησης για σκίαση. Δώστε στον εξωτερικό σας χώρο την ιδανική σκιά, συνδυασµένη µε µοναδική αίσθηση άνεσης και ασφάλειας και απολαύστε στιγµές χαλάρωσης και ευεξίας όλες τις εποχές του χρόνου.

Τηλ. Επικοινωνίας: 2751061919 - 2751102500 - 6944847857 email.: info@skia.com.gr

www.skia.com.gr

Η οµάδα µας αποτελείται από έµπειρους επαγγελµατίες του χώρου, µηχανικούς, σχεδιαστές και τεχνικούς, οι οποίοι θα ανταποκριθούν στην οποιαδήποτε απαίτηση και θα δώσουν την κατάλληλη πρόταση για το χώρο σας, καλύπτοντας όλα τα στάδια της κατασκευής, από τη µελέτη, το σχεδιασµό, την υλοποίηση, αλλά και την υποστήριξη µετά την τοποθέτηση. Επισκεφθείτε τις εγκαταστάσεις της εταιρείας στο 3ο χλµ. Εθνικής Οδού Άργους-Νέας Κίου, σε ένα σύγχρονο κτίριο, συνολικής έκτασης 5.000 m2 και ανακαλύψτε τη γκάµα των µοντέλων µας.

ΑΣΤΡΟΣ:

ΝΑΥΠΛΙΟ:

ΑΡΓΟΣ: ΑΡΓΟΣ:

ΠΑΤΡΑ:

ΑΓΡΙΝΙΟ:

ΤΗΛ.: 2755029112 Χ.ΤΡΙΚΟΥΠΗ 12 - ΤΗΛ.: 2752028105 ΤΡΙΠΟΛΕΩΣ 36 – ΤΗΛ.: 2751020500 ΚΟΡΙΝΘΟΥ 212 – ΤΗΛ.: 2751021081 ΑΚΡΩΤΗΡΙΟΥ 123 – ΤΗΛ.: 2610334369 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ 56 – ΤΗΛ.: 2641044403

Ιδιοκτήτρια-εκδότρια: Γεωργία Ντόκου Αρχισυνταξία: Θάλεια Νουάρου Δημιουργικό-Layout: Γιάννης Σουλτανίδης www.positive.net.gr Διαφήμιση: Γεωργία Ντόκου Δημήτρης Κοντούλης

12

Συντακτική ομάδα: Νίκος Γαλάνης, Έλενα Κολλάτου, Νίνα Κουλετάκη, Χρήστος Κανατάς, Θάλεια Νουάρου, Άννα Σαρρή, Δημοσθένης Τσαπάρας. Επιμέλεια - διορθώσεις: Θάλεια Νουάρου, Αλέκος Ξυλοπόδης. Σ’ αυτό το τεύχος συνεργάστηκαν οι φωτογράφοι:

26

38

9 Αντί Επάθλου ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● 10 Agenda. Βιβλία, εκθέσεις, φεστιβάλ, πολιτισμός ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● 12 Ψαρά. Για φίλημα ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● 26 Σκόπελος. Τί άλλο θες; ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● 38 «Στενό» Αθαμανίας. Το δικό μας Γκράντ Κάνυον ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● 48 Προορισμός: Μάνη! Στην «Τσίμοβα» και το «μικρό Αλγέρι» του Μοριά ●●● 56 Λεμονοδάσος Πόρου. Μια βόλτα στα χρυσόδεντρα του προηγούμενο αιώνα ●●●●●●●●●●●●●●●●●● 66 ΓΕΥΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ: Σύρος. «Λουκούμια να φέρεις» ●●●●●●●●●●●●●●●●● 74 ΣΥΝΤΑΓΕΣ:

Γλυκιά Καθολική τυρόπιτα ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

Συριανή Μαϊντανοσαλάτα ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● 78 ΑΝΑΔΡΟΜΕΣ: Η βαρκούλα της Σοφίας Λόρεν ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● 82 Μια στάση εδώ ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●● Εξώφυλλο: "Στενό" Αθαμανίας, Χρήστος Κανατάς ΔΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ // Κωδ. ΕΛΤΑ: 5167 Απαγορεύεται οποιαδήποτε αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή ύλης του περιοδικού χωρίς προηγούμενη έγγραφη άδεια του εκδότη. Τα άρθρα εκφράζουν τις προσωπικές απόψεις των συντακτών και δεν αποτελούν θέση του περιοδικού.

6

Νίκος Γαλάνης, Χρήστος Κανατάς, Έλενα Κολλάτου, Θάλεια Νουάρου, Άννα Σαρρή, Λεωνίδας Τούμπανος. Επεξεργασία εικόνας: Γιάννης Πουλημένος Εκτύπωση: Polygraphos press ΕΔΡΑ: Μιδέας 5, ΤΚ. 21055 Αγία Τριάδα Αργολίδας Τηλ.27520 45095, 99700 Fax. 27520 45096 e-mail: info@epathlo.gr

ΣΥΝΔΡΟΜΕΣ (ετήσιες) Ιδιωτών: 20,00 € Επιχειρήσεων, Νομικών προσώπων & Εξωτερικού: 50,00 € Ο.Τ.Α.: 65,00 € Εθνική Τράπεζα: 427 / 00523295 Πειραιώς: 5500018321433 Συνδρομές: Φρόσω Αγγελοπούλου, Γιώτα Μπούνου

Μ. Ασίας 26 - Ναύπλιο τηλ. 27520 21115, κιν. 6973 293897, info@tzarimas.com

Θάλεια Νουάρου

Καλό αποκαλόκαιρο…

ΑΝΤΙ ΕΠΑΘΛΟΥ

Τ

ο φθινόπωρο είναι μια δεύτερη άνοιξη, έλεγε ο Καμύ, όπου κάθε φύλλο είναι ένα λουλούδι. Είναι που δεν γνώριζε το ελληνικό αποκαλόκαιρο, θα πω εγώ, τη δική μας δεύτερη άνοιξη· την πεμπτουσία της μετάβασης που κάνει κάθε τι ελάχιστο να φαντάζει σπουδαίο. Τότε που ουρανός και θάλασσα σμίγουν σε κοινή χρωματική παλέτα, τα σύννεφα σβήνουν την κάψα του ήλιου, το φως του διαθλάται, όλα μαλακώνουν κι ανοίγουν σαν λίγο πριν το τέλος... Αποκαλόκαιρο. Η μέρα λιγοστεύει, τα τζιτζίκια τραγουδούν το κύκνειό τους άσμα. Θα ‘θελα να κρατήσει λίγο παραπάνω αλλά δεν γίνεται – μα οι θάλασσες είναι ακόμη εδώ, ελεύθερες από ξαπλώστρες και σεζλόνγκ, καθάριες, διάφανες κι ολόδικές μας. Αποκαλόκαιρο. Το καταφύγιο του καλού ταξιδευτή, του μοναχικού καβαλάρη, του μελαγχολικού που βρήκε μιαν εποχή για να ταιριάξει· εκείνου που δούλεψε μέσα στην τρέλα του Αυγούστου, των κατοίκων των νησιών και των παραθεριστικών περιοχών που έγιναν χίλια κομμάτια να εξυπηρετήσουν τις ορδές των τουριστών για τις ολιγοήμερες διακοπές τους. Δικαίωμα στην ξεκούραση, δικαίωμα στην ησυχία, τη γαλήνη, την ψυχική ηρεμία· δικαίωμα. Αποκαλόκαιρο στη Σκόπελο, στη Σύρο, στα Ψαρά, σ’ ανθρώπινες πορείες που τις καθόρισε η τύχη ή η Ιστορία αλλάζοντάς τους τη φόρα. Κάπως έτσι βρέθηκαν, χιλιάδες χρόνια πριν, οι Μυκηναίοι στ’ απόμακρα Ψαρά, ένας μεγάλος σεισμός τους έδιωξε μα ξαναγύρισαν εκεί, τρεις ολόκληρους αιώνες μετά, για να τιμήσουν τον Ήρωά τους. Έτσι κι αργότερα οι Ψαριανοί, μετά την Καταστροφή, έφυγαν από τον τόπο τους και γύρισαν ξανά, σχεδόν έναν αιώνα έπειτα, να αποδώσουν τιμές στους ήρωες του Αγώνα. Στο ταξίδι τους αυτό, πρόσφυγες στην ίδια τους τη χώρα, βρέθηκαν στη Σύρο, μαζί με τους εναπομείναντες Χιώτες και τη μαστίχα τους από το νησί, κι έτσι έγιναν τα περίφημα Συριανά λουκούμια που πουλούσαν οι πλανόδιοι πωλητές στα πλοία κάθε φορά που αυτά έδεναν στο λιμάνι· «λουκούμια να μας φέρεις και μαστίχα…» Μα μύρισε νησιώτικος αέρας, όμορφος ακόμη κι όταν φυσάει πολύ κι όλα τα παίρνει μαζί του. Όλα πάνε κι έρχονται έτσι κι αλλιώς αδιακόπως. Ο Στέλιος που επέστρεψε στον Γαλατά να φροντίσει τις λεμονιές που τον ανάθρεψαν κι ο Νίκος «ο τρελός» που ξερίζωσε τις ξεραμένες λεμονιές και έβαλε καινούριες. Από δίπλα τους, σ’ άλλην εποχή, κάποια Ελένη έφερε κάτω από το στόμα της τα μπόλια για τις λεμονιές της, πίσω, στη νέα της πατρίδα, στο νησί. Μαζί της ήρθε κι η φύτρα μου να ριζώσει εδώ, αντίκρυ από τα Μικρασιάτικα παραλία απ’ όπου τώρα σου γράφω εκατό χρόνια μετά. Ήρθε μαζί με τα μπαχάρια και τις μουσικές, το πόνο, τη διάλεκτο, το ντέρτι και τ’ αρώματά της αλλάζοντας, δίχως να το γνωρίζει, την πορεία του κόσμου. Τον ξεριζωμό γνώριζαν μόνο εκείνοι, την φτώχεια, την πείνα, τον διωγμό και τον πόλεμο… Μα κάθε στιγμή αλλάζουμε την πορεία του κόσμου. «Θέμε δε θέμε» που λεν’ και στο νησί. Ένας φίλος μου ‘στειλε τις προάλλες μια διάλεξη του καθηγητή Λιαντίνη. «Δεν υπάρχει έρωτας δίχως θάνατο», έλεγε στους μαθητές του. Δίχως θάνατο δεν υπάρχει η Ζωή. Στα φύλλα του φθινοπώρου εκείνος έβλεπε την αθανασία. Με την έννοια της συνέχειας, αυτού που ο καθένας αφήνει πίσω του Δημιουργώντας. Σαν τ’ αλμυρίκια που φύτεψαν πριν 15 χρόνια στα Ψαρά και τώρα έχεις μια σκιά να βάλεις από κάτω το κεφάλι σου, τις λεμονιές του Στέλιου, του Νίκου, της Ελένης κληρονομιά για τις γενιές τις επόμενες. «Ζήστε!» τους φώναζε, «ρουφήξτε τη ζωή!» πριν αποχωρήσει οικειοθελώς για την απέναντι όχθη έχοντας ζήσει ως τα 56 του χρόνια πέντε ζωές, όπως ο ίδιος έλεγε. Σπουδή θανάτου ήταν, πάλι κατά τον ίδιο η ζωή του· η ζωή μας. «Και μην αφήνετε τίποτα για μετά. Δεν υπάρχει μετά, όλα είναι τώρα. Εγώ σας χαιρετώ…» Αυτό είναι φίλοι και το αποκαλόκαιρο. Το ύστατο παρόν, στο μεταίχμιο του πάντα και του ποτέ· το βέβαιον τώρα. Να το χαρείτε όπου κι αν βρίσκεστε.

9

Μουσείο Μελισσοκομικής Τέχνης

Άξιον εστί

Η

παράδοση της οικογένειας Δημακόπουλου στον χώρο της μελισσοκομίας ξεκινά περί το 1957 στη Στεμνίτσα Αρκαδίας, τόπο καταγωγής της οικογένειας και απαρχή της μελισσοκομικής της δραστηριότητας. Η αγάπη για τις μέλισσες πέρασε, από νωρίς, απ’ τον πατέρα στους γιούς· βίωμα που έγινε βαθιά αγάπη, μεράκι και αφοσίωση που εξελίχθηκε σε σκληρή και ποιοτική εργασία. Το 2007 αποτελεί χρονιά σταθμός για τους μελισσουργούς της οικογένειας που περνούν στην αγνή - βιολογική μελισσοκομία παράγοντας όλα τα προϊόντα τους με φυσικές - βιολογικές μεθόδους. Μέλι, γύρη, βασιλικός πολτός, κερί και πρόπολη, πιστοποιημένα από τον Ελληνικό Οργανισμό «ΔΗΩ», παράγονται στα σύγχρονα εργαστήρια της εταιρίας που εφαρμόζουν πιστοποιημένα συστήματα ποιότητας. Η αγάπη και ο σεβασμός για τις μέλισσες γέννησε την ιδέα της δημιουργίας ενός μουσείου για τη διάσωση και τη διατήρηση της μελισσοκομικής τέχνης, όπου όλοι θα μπορούν να μάθουν, να δουν και να δράσουν μαζί του. Το διαδραστικό αυτό Μουσείο είναι πλέον πραγματικότητα και στόχο έχει τη δημιουργία σχέσης με τη μέλισσα αλλά και τη διάδοση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, που είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το ευεργετικότερο έντομο του πλανήτη. Ο επισκέπτης μπορεί να ξεναγηθεί στους χώρους παραγωγής και συσκευασίας μελιού αλλά και στην έκθεση με αντικείμενα που αφορούν την μελισσοκομία από τα παλαιότερα χρόνια μέχρι και σήμερα, όπως παλιές κυψέλες και εργαλεία των περασμένων χρόνων, εγχειρίδια μελισσοκομίας κ.ά. Μέσα από προβολές βίντεο μπορεί επίσης να ενημερωθεί για τη ζωή της μέλισσας, τη ζωοφόρο δύναμη της επικονίασης αλλά και τα προϊόντα της, που προάγουν την υγεία και την ομορφιά, συντελώντας παράλληλα στη μακροζωία. Παιδιά και επισκέπτες έρχονται σε επαφή με τη διαδικασία ξεμελίσματος, την παραγωγή και την τυποποίηση του μελιού αλλά και τη διαδικασία παραγωγής του σαπουνιού από τα φυσικά συστατικά που μας δίνει η μέλισσα. Καθένας επισκέπτης μπορεί να ασχοληθεί με το φυσικό κερί της μέλισσας, φτιάχνοντας τις δικές του δημιουργίες, τις οποίες μπορεί να κρατήσει ως ενθύμιο! Η ξενάγηση στο μουσείο κλείνει με γευσιγνωσία των μελιών «Άξιον εστί», ενώ στο κατάστημα πώλησης μπορείτε να προμηθευτείτε ποικιλίες μελιού, γύρη, βασιλικό πολτό, πρόπολη, κηρήθρα με μέλι, λαμπάδες και κεριά από φυσικό κερί μέλισσας, κεραλοιφές και φυτικά σαπούνια (πρόπολης, βασιλικού πολτού, λεβάντας και μελιού) – όλα τους βιολογικά, με την υπογραφή του «Άξιον εστί». «Άξιον εστί» είναι πράγματι η φράση που θα μπορούσε να αποδοθεί καλύτερα στη φιλοσοφία της εταιρίας που έχει ανάγει τη μελισσοκομεία σε τέχνη αλλά και για το πιο έξυπνο έντομο του πλανήτη, που μας χαρίζει απλόχερα όλα του τα προϊόντα.

info's Το Μουσείο Μελισσοκομικής Τέχνης μπορεί να φιλοξενήσει στις αίθουσές του οργανωμένες ή μεμονωμένες επισκέψεις καθώς και συνέδρια, εκπαιδευτικές εκδρομές, δεξιώσεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Διαθέτει επίσης ξενώνα και υπαίθριο χώρο αναψυχής. Επικοινωνία: Βιολογική Μελισσοκομία Α.Α. Δημακόπουλος, Πανόραμα Αργολίδας, τηλ. 27510 91577, www.axion-esti.gr / info@axion-esti.gr).

10

Βιβλία, εκθέσεις, φεστιβάλ, πολιτισμός

Οι ρίζες μας είναι βαθιές και γερές. Σαν της ελιάς. Αξίες και παραδόσεις αιώνων ζουν στην ψυχή του τόπου μας και μας εμπνέουν σε κάθε μας βήμα. Τα μάτια μας, όμως, είναι πάντα στραμμένα στο μέλλον. Στις νέες προκλήσεις και τις προοπτικές που ξεπερνούν τα γεωγραφικά όρια και αγκαλιάζουν όλο τον κόσμο. Στο ταξίδι μας αυτό, έμπνευση και δύναμή μας παραμένει πάντα η ελιά, σύμβολο πολιτισμού και διαρκούς ανανέωσης.

3ο χλμ. Άργους - Ν. Κίου, 212 00 Άργος | Τ 27510 47554, 27510 47640 | Ε info@faklaris.com.gr | W www.faklaris.com.gr

H θέα των Ψαρών και της Μαύρης Ράχης από τους παλιούς ανεμόμυλους.

12

Ψαρά Για φίλημα

Πάνε σχεδόν 15 χρόνια από τότε που πρώτο επισκέφτηκα το λιλιπούτειο νησί στα βορειοδυτικά της Χίου. Τότε, μ’ ένα καΐκι από τη Βολισσό και τέτοιους αέρηδες που νόμιζα πως θα εναποθέσω το πνεύμα μου καταμεσής του Αιγαίου. Πόσο να’ χουν αλλάξει άραγε; Και πόσο να έχει αλλάξει το βλέμμα του ταξιδευτή-παρατηρητή μέσα από το οποίο βιώνεται η εμπειρία του ταξιδιού... Θάλεια Νουάρου

Θ

υμάμαι κάποιες απέραντες αμμουδερές ακτές και ρομαντικές ταβέρνες στο ηλιοβασίλεμα, τη μικρή προκυμαία με τα περιποιημένα μαγαζιά, τον φούρνο και τα παλιά χαμόσπιτα στα άναρχα στενά σοκάκια. Tην αυλή του Κανάρη στο πατρικό του με τ’ αμπέλια αλλά και τα Σπιτάλια, το λίθινο λιμοκαθαρτήριο, όπου διέμεναν τα παλιά τα χρόνια οι Ψαριανοί ναυτικοί πριν επιστρέψουν στα σπίτια τους. Είχε μόλις διαμορφωθεί σε ένα όμορφο καφέ-μπαρ... Αύγουστος μήνας κι υπήρχε ακόμη μόνο ένα ζευγάρι παραθεριστών επάνω στο νησί... Σήμερα, οι δεκάδες επιβάτες του ΨΑΡΑ ΓΚΛΟΡΥ, του πλοίου που πραγματοποιεί καθημερινά πλέον δρομολόγια από το λιμάνι της Χίου και της Βολισσού, σπεύδουν να φωτογραφίσουν τον γραφικό οικισμό με τον Άγιο Νικόλαο στα ψηλά να στιγματίζει σαν άλλος φάρος το τοπίο. Μαζί με το πλοίο της γραμμής, που πια πραγματοποιεί δύο δρομολόγια την εβδομάδα από Πειραιά, έχουν δώσει ζωή στον τόπο που απευθύνεται σε όσους θέλουν απλά… την ησυχία τους.

13

●

Σ’ αυτό το μικρό νησί των 350 κατοίκων γράφτηκε μια από τις πιο μελανές και ένδοξες συνάμα σελίδες της Ελληνικής επανάστασης. Πάνω από 15.000 ψυχές θυσιάστηκαν εδώ στον βωμό της ελευθερίας…

14

«Καλώς ήρθατε» μας υποδέχεται με μεγάλα μπλε γράμματα το λιμάνι, ενώ στην αντικρινή προβλήτα φωτογραφίζω τα γκράφιτι με τους Ψαριανούς αγωνιστές. Κωνσταντίνος Κανάρης, Δημήτρης Παπανικολής και Κωνσταντής Νικόδημος – οι θρυλικοί μπουρλοτιέρηδες – είναι μόνο λίγες από τις προσωπικότητες του νησιού που σημάδεψαν τη νεότερη ιστορία μας. Σ’ αυτό το μικρό κι απομακρυσμένο νησί των 350 μόνιμων κατοίκων γράφτηκε μια από τις πιο μελανές και ένδοξες συνάμα σελίδες της Ελληνικής επανάστασης, με πάνω από 15.000 ψυχές να θυσιάζονται εδώ στον βωμό της ελευθερίας… Με το που κατεβαίνουμε τα παιδιά σπεύδουν να φωτογραφηθούν μπροστά στα κανόνια που συντροφεύουν το άγαλμα του Παπανικολή στους πρόποδες της περίφημης Μαύρης Ράχης. Το βλέμμα μου κλέβει αναπόφευκτα το φτερωτό άγαλμα της Δόξας στο φόντο του κατάλευκου ανεμόμυλου. Μαρμάρινο ν’ αντανακλά το φως, σκύβει με περισυλλογή πάνω σε ανοιχτό τετράδιο. Περιμετρικά του, με ανάγλυφα γράμματα, οι στίχοι από το περίφημο ποίημα του Δ. Σολωμού. Μα γιατί να περπατά μοναχή της η δόξα αναρωτιέμαι... «Πέρσι εγκαινιάστηκε», μια φωνή θα διακόψει τις σκέψεις μου. Είναι ο οικογενειακός φίλος κ. Νίκος Μπαρτζης, Ψαριανός που ζει μόνιμα στον Πειραιά. «Επάνω θα ανεβείτε το απόγευμα να δείτε και το ηλιοβασίλεμα, πάμε τώρα να για έναν καφέ στην προκυμαία…» Ολόιδια τα περιποιημένα καφέ του λιμανιού, ακριβώς όπως παλιά απλώνονται γύρω από το άγαλμα του ναυάρχου Κανάρη, που διετέλεσε και πρωθυπουργός της χώρας αλλά και το Ηρώον προς τιμήν των πεσόντων του Αγώνα. Αντί για καφέ θα προτιμήσω μια μαστιχολεμονάδα από τη Χίο απ’ όπου έρχονται τα περισσότερα προϊόντα του νησιού. Ξερός, σχεδόν άνυδρος τόπος, παράγει μόνο το εξαιρετικό θυμαρίσιο μέλι και το ψαριανό τυρί, ένα κεφαλοτύρι που φτιάχνεται σε μικρές ποσότητες από τους λίγους εναπομείναντες βοσκούς του νησιού. Γνωστός ψαρότοπος φημίζεται επίσης για τα ψάρια και τους αστακούς του. «Παλιά είχαμε και κρασί, το περίφημο Φωκιανό και κάποιοι λίγοι οινοποιούν ακόμη μέσα στα σπίτια τους», θα πει ο κ. Νίκος.

●

Ο μεγαλοπρεπής Άγιος Νικόλαος από τη Μαύρη Ράχη. ●●

Το επιβλητικό άγαλμα της Δόξας του γλύπτη Νίκου Γεωργίου στους πρόποδες της Μαύρης Ράχης. Τοποθετήθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση. ●●●

Γκράφιτι με τους Αγωνιστές των Ψαρών σε υποδέχεται στην προβλήτα του λιμανιού.

●●

Το νησί με τη βραχώδη φυσιογνωμία και τις έξι βραχονησίδες είναι γνωστό από την Οδύσσεια, που αναφέρεται ως Ψυρίης. Από τότε θεωρούταν τόπος φτωχός και άγονος αφού «δεν δύναται να προσφέρει ούτε τον αναγκαίο οίνο για τη λατρεία του Διονύσου...» Στο κέντρο περίπου του Αιγαίου, ανάμεσα σε δύο άκρως επικίνδυνα θαλασσινά ρεύματα από βορρά σε νότο και από νότο σε βορρά, οι Ψαριανοί σπούδασαν τη θάλασσα από γεννησιμιού τους. Κουρσάροι και δεινοί θαλασσοπόροι, με δικά τους μάλιστα σκαριά, ξεκίνησαν από τους πρώτους τη συμμετοχή τους στον Αγώνα στις 10 Απριλίου του 1821 και με περισσότερα από 45 πλοία αποτελούσαν την τρίτη ναυτική δύναμη μετά την Ύδρα και τις Σπέτσες. Μέχρι και την θρυλική ανατίναξη από τον Κανάρη της τουρκικής ναυαρχίδας στα παραΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Ψαρά

●●●

λία της Χίου, τον Ιούνιο του ’22, ο ψαριανός στόλος είχε ήδη γίνει ο φόβος και ο τρόμος των Οθωμανών, που όπου τον αντίκριζαν τρέπονταν σε φυγή. Μετά τη Χίο, ο Κανάρης ανατινάζει ακόμη μια τουρκική ναυαρχίδα και τον Ιούνιο του 1823 οι Ψαριανοί καταλαμβάνουν το Τσανταρλί της Μικράς Ασίας. Εξοργισμένος ο σουλτάνος αναθέτει στον ναύαρχο Χορσέφ την καταστροφή του νησιού με 250 πλοία και 10.000 στρατό. Εκείνη την εποχή στα Ψαρά βρισκόταν 7.000 ντόπιοι και 25.000 πρόσφυγες από τη Χίο εξαιτίας της σφαγής που είχε προηγηθεί εκεί. Οι στρατιωτικές δυνάμεις στο νησί έφταναν μόλις τις 3.000. Οι Ψαριανοί ζητούν τη βοήθεια της ελληνικής κυβέρνησης, η οποία δεν ανταποκρίνεται στο αίτημά τους. Απέμειναν μονάχοι, όπως μοναχή της περπατούσε και η Δόξα, εκεί ψηλά, στην ολόμαυρη ράχη των Ψαρών... Δύσκολα κρύβεται η πίκρα στο βλέμμα του κ. Νίκου καθώς μας μιλά για την τόσο πλούσια ιστορία αλλά και για τον ξεριζωμό των εναπομείναντων Ψαριανών που μετά την τεράστια αυτοθυσία τους, τον Ιούνιο του 1824, πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς. Σύρος, Τήνος, Μύκονος, Μονεμβασιά, Σπέτσες, Πειραιάς, Αίγινα... Πουθενά σχεδόν δεν ρίζωσαν μέχρι το 1827 που ζήτησαν να εγκατασταθούν στην Ερέτρια της Εύβοιας και εκεί διέμειναν μέχρι την απελευθέρωση του νησιού το 1912.

15

●

●●

●●●

●●●●

16

Μονοπάτι για τις παραλίες Μεσημέριασε κι ήρθε η ώρα για τις πρώτες βουτιές στις παραλίες στα νοτιοανατολικά του νησιού. Είναι τα Σπιτάλια και το Κατσούνι ακριβώς απέναντι από το «Πέτρινο», το παλιό λοιμοκαθαρτήριο του 18ου αιώνα που αναπαλαιώθηκε από τον ΕΟΤ και λειτουργεί ακόμη σαν καφέ-εστιατόριο αποτελώντας μάλιστα μια από τις καλύτερες επιλογές για φαγητό στο νησί. Στ’ αντικρινά του το Κονάκι, προεπαναστατικό κτίριο με ανατολίτικα αρχιτεκτονικά στοιχεία, που οι Οθωμανοί χρησιμοποίησαν ως διοικητήριο. Μετά το 1912 λειτούργησε ως δημοτικό κι αργότερα επιλέχθηκε να φιλοξενήσει το Μουσείο των Ψαρών αλλά κρίθηκε τελικά ακατάλληλο. Απέναντί, το σχολείο των Ψαρών, δωρεά του Ιωάννη Βαρβάκη, του εθνικού ευεργέτη από τα Ψαρά, αλλά και η μικρή πέτρινη πλατεία στα ερείπια της οικίας του ναυάρχου Αποστόλη. Από τα Σπιτάλια ξεκινά και το παράκτιο «Μονοπάτι για τις παραλίες», την Αγία Κυριακή με τις ψάθινες ομπρέλες μες στους στενούς σχηματισμούς των σκουρόχρωμων βράχων, τη Μεγάλη Άμμο κι έπειτα την αμμουδιά της Λαζαρέτας μιας από τις ωραιότερες του νησιού με την εκπληκτική ησυχία κάτω από τα αλμυρίκια. Να κάτι που έχει αλλάξει! Εκεί που σε ολόκληρο το νησί δεν υπήρχε μια σκιά να βάλεις κάτω το κεφάλι σου, τώρα, νεαρά δεντράκια που φυτεύτηκαν σε όλες σχεδόν προσβάσιμες παραλίες, χαρίζουν τη σκιά τους σε λουόμενους και κατασκηνωτές. Το νησί ανέκαθεν ήταν τόπος προσφιλής στο ελεύθερο κάμπινγκ καθώς τα δύο μικρά ξενοδοχεία και τα λίγα ενοικιαζόμενα δωμάτια δεν φτάνουν να τους φιλοξενήσουν όλους. Πίσω στο αυτοκίνητο θα προσεγγίσουμε τη Λήμνο, μια αχανής παραλία με ψιλό βοτσαλάκι απ’ όπου αγναντεύεις τη Μαύρη Ράχη και το λιμάνι των Ψαρών. Φάρος Συνεχίζοντας την πορεία μας προς το νοτιοανατολικότερο άκρο του νησιού διασχίζουμε τον Αχλαδόκαμπο και ψάχνοντας εντοπίζουμε μια-δυο αχλαδιές που επιβεβαιώνουν την ονομασία του αλλοτινού αυτού κάμπου. Ελάχιστες συκιές, αμέτρητα ξωκκλήσια με τους χαρακτηριστικούς ασβεστωμένους τρούλους κι οι κατάλευκοι όγκοι χαλαζία – που σαν φυσικά αγάλματα ξεπροβάλλουν εδώ κι εκεί μες στο γυμνό τοπίο – μας κάνουν παρέα στη διαδρομή ως την μοναχική κι απόκρημνη παραλία του Φαναριού. Γαλαζοπράσινα νερά και κοφτερά βράχια στο τραχύ αυτό και άγριο τοπίο… Από πάνω, ο Φάρος Κοκκινόπουλο προσφέρει ανεμπόδιστη θεά από ανατολή σε δύση, εάν κι εφόσον οι άνεμοι δεν λυσσομανούν... Κατασκευάστηκε το 1909 και έπαψε να λειτουργεί μονάχα στον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο. Πρωτολειτούργησε με πετρέλαιο κι έχει, έως σήμερα που λειτουργεί με ρεύμα, φωτοβολία 24 ναυτικών μιλίων. Αρχοντίκι Σύννεφα πάνε κι έρχονται, «δεν ησυχάζουν τα μελτέμια στα Ψαρά» μας είχε προειδοποιήσει ο κ. Νίκος. Πορεία βορειοδυτική, αυτή τη φορά, παράλληλα με την ακτογραμμή, όπου αγναντεύουμε από ψηλά τη Λάκκα, τη μεγάλη αμμουδιά με τα διάσπαρτα αρμυρίκια απέναντι από το Αί-Νικολάκι, το μικρό νησί με το ομώνυμο εκκλησάκι στη κορφή. Πιο πέρα το Αρχοντίκι, η αμμουδερή παραλία μέσα στον φυσικό όρμο αντίκρυ από το νησάκι Δασκαλειό, που κάποτε ήταν ενωμένο με την ακτή σχηματίζοντας φυσικό λιμάνι. Στο πλάι του το θαλασσινό ξωκλήσι της Αγίας Μαρκέλλας κι από πάνω ο αρχαιολογικός χώρος που μετά από χρόνια έρευνας και ανασκαφών άνοιξε τελικά τις πόρτες του το 2008. Στις

● Αγία Κυριακή. ●● Παραλία Λαζαρέτα στο «Μονοπάτι για τις παραλίες». ●●● Αναρίθμητα ξωκκλήσια και δρόμοι που λαμπυρίζουν στον ήλιο. ●●●● Τα Σπιτάλια, η παραλία μπροστά στο παλιό λιμοκαθαρτήριο

που λειτουργεί σαν καφέ-εστιατόριο. ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Ψαρά

17

●

«Ιστορία δεν είναι μόνο το 1821», θα μας πει με παράπονο ο αρχαιολόγος Γιώργος Τσαμπούρ που προσπαθεί να πείσει τα παιδιά και τους ντόπιους να έρθουν στο Αρχοντίκι.

18

●●

αρχές του 20ου αιώνα τα κύματα έφεραν στο φως προϊστορικά λείψανα νεκροταφείου και κτερίσματα που τοποθετούνται γύρω στα 1400 π.Χ., ορατά σε στεριά και σε βυθό! Το Αρχοντίκι όμως πρωτοκατοικήθηκε πολύ νωρίτερα, την 4η χιλιετία π.Χ. και γύρω στα 2.800-2.700 π.Χ. φαίνεται πως εγκαταστάθηκαν εδώ άνθρωποι που είχαν έντονες διασυνδέσεις με το Β. Αιγαίο και τις Κυκλάδες. Κι ερχόμαστε στην ύστερη εποχή του Χαλκού όπου οι Μυκηναίοι ίδρυσαν εδώ, σε μία από τις πιο απομακρυσμένες περιοχές της Πελοποννήσου, μία πλούσια αποικία. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως δυο κεντρικούς δρόμους και δωμάτια με πιθάρια για κρασί, χάλκινα εργαλεία κι ένα μεγάλο νεκροταφείο με 163 κιβωτιόσχημους τάφους, έναν θολωτό αλλά και πλήθος από ταφές μέσα σε πιθάρια! Ο αρχαιολόγος Γιώργος Τσαμπούρ, που τα δυο τελευταία χρόνια εργάζεται στο νησί, αναλαμβάνει εθελοντικά και ξεναγεί ο ίδιος τους επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου που είναι πάνω στο κύμα. «Ήταν μια ωραία ανασκαφή» θα μας πει όσο ωραία είναι και η ιστορία που αποκάλυψε. Γύρω στα 1.100 π.Χ. ο πλούσιος αυτός εμπορικός σταθμός φαίνεται ότι καταστράφηκε από μεγάλο σεισμό. Ακολούθησε πυρκαγιά οπότε οι κάτοικοι τον εγκατέλειψαν. Όχι όμως και την ανάμνησή του που φαίνεται πως πήρε μυθικές διαστάσεις. Τον 8ο π.Χ. αιώνα έρχονται εδώ ξανά άνθρωποι για να αποδώσουν τιμές στους προγόνους τους. Έστησαν βωμό κι έκαναν θυσίες στον άγνωστο σε εμάς «Ήρωα» εναποθέτοντας προς τιμήν του περίτεχνα αγγεία που μετέφεραν από την Κόρινθο, την Αττική, τη Χίο και αλλού, προφορές που συνεχίστηκαν μέχρι και το 5ο π.Χ. αιώνα σχηματίζοντας μια τεράστια

●●●

●●●●

● Ο Φάρος των Ψαρών. ●● Αρχαιολογικός χώρος

Αρχοντίκι. ●●● Ανηφορίζοντας στη Μαύρη Ράχη ή Παλαιόκαστρο με το μνημείο των πεσόντων και την εκκλησιά της Αγίας Άννας και του Άη Γιάννη του Προδρόμου. ●●●● Αναρίθμητα αιγοπρόβατα τρέχουν δω και κει σε όλο το βορινό κομμάτι του νησιού.

εναπόθεση. «Ιστορία δεν είναι μόνο το 1821», θα μας πει με παράπονο ο Γιώργος που προσπαθεί να πείσει τα παιδιά και τους ντόπιους να έρθουν ως εδώ. Κι ίσως να άλλαζαν γνώμη αν γνώριζαν πως η μοίρα των αρχαίων προγόνων τους ίσως δεν απείχε και πολύ από τη δική τους. Δύσκολη η θάλασσα μα και η στεριά δεν στάθηκε πολύ φιλόξενη για τους Ψαριανούς. Φτώχεια, πόλεμοι και πειρατεία τους ανάγκασαν να μετοικήσουν πολλές φορές για τη γειτονική Χίο και αλλού. Ωστόσο, λείψανα οικιών, όστρακα, τάφοι και σαρκοφάγοι των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων που βρέθηκαν σε διάφορες τοποθεσίες του νησιού αλλά και συλημένοι παλαιοχριστιανικοί τάφοι μαρτυρούν την ανθρώπινη παρουσία στα Ψαρά μες στους αιώνες. ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Ψαρά

19

●

Το νησί ανέκαθεν ήταν τόπος προσφιλής στο ελεύθερο κάμπινγκ καθώς τα δύο μικρά ξενοδοχεία και τα λίγα ενοικιαζόμενα δωμάτια δεν φτάνουν να τους φιλοξενήσουν όλους. ● Το Μοναστήρι της Παναγιάς

στο βορειότερο άκρο του νησιού. ●● Η παραλία Φτελιό

με τα πολύχρωμα βοτσαλάκια της. ●●● Ψαράδες στο λιμάνι προσφέρονται να σας πάνε μέχρι τα Αντίψαρα. ●●●● Αντίψαρα. Το μαγευτικό ηλιοβασίλεμα από τη Μαύρη Ράχη.

20

Φτελιό Πανέμορφη η αχανής παραλία του Φτελιού, λίγα χιλιόμετρα παρακάτω, με τα πολύχρωμα βοτσαλάκια – λευκά, μαύρα, κεχριμπαρένια – «είναι τσακμακόπετρες», θα μου πει ο γεωλόγος δίπλα μου. Απόλαυση το κολύμπι στα διάφανα γαλαζοπράσινα νερά, το κολατσιό κάτω από το γέρικο δέντρο που σκύβει πάνω από τα μισογκρεμισμένα κτίσματα και τα δυο πηγάδια, η πορεία του ήλιου μέχρι τη Δύση… Δύο λιτά μνημεία στη διασταύρωση για την παραλία μας γυρίζουν ξανά πίσω στα χρόνια του αιματοβαμμένου Αγώνα. Οι Ψαριανοί όχι μόνο αρνήθηκαν την πρόταση του Χορσέφ να εγκαταλείψουν το νησί αλλά οχύρωσαν τις ακτές τους παίρνοντας μάλιστα την ακραία απόφαση να αφαιρέσουν τα πηδάλια των πλοίων προκειμένου να εμποδίσουν όσους θα επιχειρούσαν να τραπούν σε φυγή… Ο οθωμανικός στόλος καταφέρνει και εισβάλει από δύο απόκρημνες ακτές στα βορινά και μετά από πολύωρη μάχη επικρατεί. Κατευθύνεται προς στην ενδοχώρα και εδώ, στο Φτελιό, αιφνιδιάζει τους Έλληνες που ανατινάχθηκαν μαζί με την πυριτιδαποθήκη τους παίρνοντας μαζί και πολλούς Τούρκους… Όσοι από τους τελευταίους επέζησαν κατευθύνθηκαν προς τη Χώρα, όπου δόθηκε η τελευταία πράξη του δράματος… Μοναστήρι Δεκαπέντε χιλιόμετρα μετρά μόλις το ασφαλτοστρωμένο οδικό δίκτυο των Ψαρών, δεν ξέρω πως καταφέραμε να διανύσουμε περισσότερα από 100 μέσα σε τρεις μέρες! Ξωκλήσι και ξέρα, γυμνές πλαγιές και δρόμοι που λαμπυρίζουν στον ήλιο, που και που ‘κανα μοναχικό δεντράκι - δίψα - μια συστάδα αγρελιές, μελίσσια, εγκαταλειμμένες στάνες και αιγοπρόβατα που τρέχουν δω κι εκεί σε όλο το βορινό κομμάτι του νησιού... Αναρίθμητες χωμάτινες διαδρομές από… Παναγιά σε… Παναγιά μέχρι τον ψηλότερο λόφο του προφήτη Ηλία στα 531μ., όπου τυλιγμένοι σε πυκνό σύννεφο θα απολαύσουμε τη θολή θεά των δαντελωτών ακτών σαν από πτήση… Επιστροφή στον κεντρικό δρόμο που θα μας φέρει ως το Μοναστήρι της Παναγιάς στο βορειότερο άκρο του νησιού. Χτίστηκε περί το 1780 στο πρότυπο των Αγιορείτικων μονών κι είναι εξαιρετικής ομορφιάς. Μέ-

●●

●●●

●●●●

ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Ψαρά

21

●

●●

22

νει ακατοίκητο από το 1975 με μόνιμους θαμώνες τ’ αγριοκάτσικα που αγναντεύουν το απέραντο γαλάζιο στην άκρη της πλαγιάς. Το βλέμμα φτάνει μέχρι τις βορινές ακτές της Χίου απ’ όπου ήρθαν οι τελευταίοι καλόγεροι. Όμως, κάθε άλλο παρά εγκαταλειμμένο είναι κι αυτό το οφείλει στη φροντίδα των ντόπιων που εθελοντικά το συντηρούν, το ανοίγουν για το κοινό και στις μεγάλες γιορτές το λειτουργούν και πάλι. Μια τέτοια μέρα, τυχερή, πετύχαμε κι εμείς. Παραμονή της Παναγιάς σύμφωνα με τους Παλαιοημερολογίτες, τα κελιά του μοναστηριού έχουν μεταμορφωθεί σε ξενώνες για τους ντόπιους που έρχονται και μένουν εδώ. Καθαρίζουν, πλέκουν στολίδια για την εικόνα και ετοιμάζουν τη λαδόσουπα, μια σούπα με ντομάτα και μανέστρα που προσφέρεται μετά τον Εσπερινό στους επισκέπτες. Χρώματα και παιδικές φωνές, αρώματα από βασιλικό, τριαντάφυλλο, γαρύφαλλο, λουκούμι και μελισσοκέρι ξυπνούν μνήμες παιδικές ενόσω περιηγούμαστε στο μαγειρειό και την τραπεζαρία, το κελί του τελευταίου ηγούμενου, τον μεγαλόπρεπο ναό, τ’ αμπελάκια, τις στέρνες… Μαύρη Ράχη

●●●

●●●●

Ηλιοβασιλέματα να τα θυμάσαι προσφέρουν τα Ψαρά κι απόψε θα απολαύσουμε ένα από αυτά στο… «Ηλιοβασίλεμα», το ταβερνάκι πίσω από το λιμάνι με τα τραπέζια που ακουμπούν σχεδόν στη θάλασσα. Το ομορφότερο όμως είναι από τη Μαύρη Ράχη, όπως μας είχε πει ο κ. Νίκος στην αρχή. Και κάπως έτσι, κάποια δύση θα μας βρει ν’ ανηφορίζουμε το φαρδύ πλακόστρωτο ως την κορυφή με τη θέα ολόκληρου του λιμανιού, του οικισμού, του Αγίου Νικολάου… Ο μεγαλόπρεπος ναός έχει ύψος 18 μέτρα και για την ανέγερσή του συνέβαλαν οι πάντες – καραβοκύρηδες κουβάλησαν μάρμαρα και πέτρες από τα Θυμιανά της Χίου, τη Μάλτα ως και τη Μασσαλία. Μέχρι κι οι χήρες συνέβαλαν με τα κεραμικά τους πιάτα που έχουν εντοιχισθεί στο εξωτερικό του κι είναι ορατά ως σήμερα… Ο ναός εγκαινιάστηκε το 1793, χρονιά που γεννήθηκε ο Κανάρης κι εκεί προσκύνησε πριν ξεκινήσει για τη ναυαρχίδα της Χίου. Τέλος, εδώ κλείστηκαν ηλικιωμένοι και ανήμποροι για να γλυτώσουν το μένος του εχθρού, όταν πια εισέβαλε στη Χώρα. Κάηκαν άπαντες, όταν οι Τούρκοι πυρπόλησαν τον Ναό. Γυναικόπαιδα σφαγιάστηκαν κι άλλα έπεσαν και πνίγηκαν στη θάλασσα. Όσα γλύτωσαν ανέβηκαν στο Παλαιόκαστρο, εδώ, στον λόφο της Μαύρης Ράχης και κρύφτηκαν στη μεγάλη πυριτιδαποθήκη. Στις 22 Ιουνίου 1824 οι Τούρκοι εισβάλουν στο φρούριο κι ο Αντώνιος Βρατσάνος την ανατινάζει. Μια δεύτερη ανατίναξη κι ολόκληρος ο λόφος καλύφθηκε από συντρίμμια. Η καταστροφή των Ψαρών συγκλόνισε την Ευρώπη, που άλλαξε τη στάση της απέναντι στον αγώνα για την ανεξαρτησία… Μνημείο εδώ, μνημείο εκεί, μνημείο παραπέρα, οι πέτρες χρυσαφίζουν στον ήλιο που πέφτει πίσω από τα μοναχικά Αντίψαρα. Με μια βάρκα απ' το λιμάνι κι άλλους παραθεριστές μπορείς να τα επισκεφθείς για μια ολοήμερη εκδρομή. Θα τ’ αφήσω για μια επόμενη φορά. Θα προτιμήσω τη σιωπή που απλώνεται ψηλά στους γκρεμισμένους ανεμόμυλους κι από το μικρό αμφιθέατρο που αγναντεύει ολόκληρο τον οικισμό θα κλείσω την αυλαία. Απ’ το κατάστρωμα του ΨΑΡΑ ΓΚΛΟΡΥ το μάτι μου εστιάζει στους τελευταίους στίχους στην προβλήτα του λιμανιού: Φωτιά στην Κοκκινόπουντα φωτιά στο Δακαλειό/ Φωτιά στο Παλαιόκαστρο φωτιά και στο Φτελιό/ Όλα στάχτη γινήκανε σαν σήμερα μια μέρα/ για τη γλυκιά κι αμόνιαστη πολλές φορές μητέρα. Κι αν με ρωτάς, κλείνουν μέσα τους ολόκληρη την ιδιαίτερη ενέργεια του τόπου – την πίκρα, τη μοναξιά, το σθένος, την εκρηκτική αυτή ταυτότητα· φιλί για να περάσει!

●

Παντού η σημαία των Ψαρών. ●●

Θερινή ραστώνη στην ταβέρνα Ηλιοβασίλεμα. ●●●

Απόλαυση το κολύμπι στα γαλαζοπράσινα νερά του Φτελιού. ●●●●

Εθελοντικά οι ντόπιοι φροντίζουν το Μοναστήρι. ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Ψαρά

info's Στα Ψαρά υπάρχουν δύο μίνι-μάρκετ, βενζινάδικο και ΑΤΜ που λόγω αδυναμίας σήματος σπάνια λειτουργεί. Αν το βαλάντιό σας δεν επαρκεί για αστακό σε ένα από τα τρία εστιατόρια του νησιού, θα βρείτε επίσης πιτσαρία και σουβλατζίδικο. Το Μοναστήρι και ο Άγιος Νικόλαος είναι επισκέψιμα κάθε Τετάρτη και Σάββατο, πρωί και μεσημέρι αντίστοιχα. Ολόκληρη η ΒΔ πλευρά του νησιού έχει πρόσβαση αποκλειστικά διά θαλάσσης.

23

www.agro-trust.gr

Τρέχουσες προκηρύξεις: ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ο φορέας µας είναι ο µοναδικός στην Πελοπόννησο που έχει πιστοποιηθεί από τον ΟΠΕΚΕΠΕ για την υποβολή δηλώσεων ΟΣΔΕ σε 2 Νοµούς Αργολίδας και Κορινθίας.

Αναµονή πρόσκλησης για επιχορήγηση επενδύσεων στον πρωτογενή τοµέα (Σχέδια Βελτίωσης) και στον τοµέα της µεταποίησης γεωργικών προϊόντων. Αναµονή πρόσκλησης για επιχορήγηση συµβουλευτικών υπηρεσιών στους επαγγελµατίες αγρότες. Σύσταση, χρηµατοδότηση, παρακολούθηση, διαχείριση οµάδων παραγωγών. Παροχή συµβουλευτικών γεωτεχνικών υπηρεσιών σε γεωργικές εκµεταλλεύσεις στα πλαίσια της ευφυούς γεωργίας (ψηφιακή γεωργία-gaia sence)

ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΣ ΝΟΜΟΣ 4887/2022

Γραφεία Αργολίδας: παραλιακή Ναυπλίου-Νέας Κίου 21100, Ναύπλιο τηλ. 2752029727-8 κιν. 6948729691 e-mail: agronaf@otenet.gr Γραφεία Κορινθίας: Παπακωνσταντίνου 81Β 20500, Νεµέα τηλ.: 2746020000 e-mail: info@agro-trust.gr Υπεύθυνος: Δηµήτρης Βασιλόπουλος (Σύµβουλος Αναπτυξιακών προγραµµάτων - Μελετητής Γεωπόνος Msc Γ.Π.Α.)

www.agro-trust.gr

Στο παρόν καθεστώς υπάγονται επενδυτικά σχέδια που αφορούν σε: Ενισχύονται τουριστικά επενδυτικά σχέδια τα οποία αφορούν: 1. Ίδρυση ή επέκταση ξενοδοχειακών µονάδων τουλάχιστον 4 αστέρων.

2. Εκσυγχρονισµό ολοκληρωµένης µορφής ξενοδοχειακών µονάδων που ανήκουν ή αναβαθµίζονται σε κατηγορία 4 αστέρων µετά την πενταετία από την έναρξη λειτουργίας της µονάδας ή την ηµεροµηνία ολοκλήρωσης της προηγούµενης επένδυσης.

3. Επέκταση και εκσυγχρονισµό ολοκληρωµένης µορφής ξενοδοχειακών µονάδων που έχουν διακόψει τη λειτουργία τους µε την προϋπόθεση ότι στο διάστηµα διακοπής δεν έχει γίνει αλλαγή χρήσης κτηρίου και ότι αναβαθµίζονται σε κατηγορία τουλάχιστον 4 αστέρων.

4. Ίδρυση, επέκταση και εκσυγχρονισµό ολοκληρωµένης µορφής Τουριστικών Οργανωµένων κατασκηνώσεων τα οποία ανήκουν ή αναβαθµίζονται σε κατηγορία τουλάχιστον 3 αστέρων.

5. Ίδρυση και εκσυγχρονισµό ολοκληρωµένης µορφής ξενοδοχειακών µονάδων εντός χαρακτηρισµένων παραδοσιακών ή διατηρητέων κτηρίων, τα οποία ανήκουν ή αναβαθµίζονται σε κατηγορία τουλάχιστον 3 αστέρων.

6. Ίδρυση, επέκταση και εκσυγχρονισµό σύνθετων τουριστικών καταλυµάτων, όπως ορίζονται στον ν. 4276/2014 (Α΄ 155), που κατατίθενται ως ενιαία σχέδια. Δεν περιλαµβάνονται τα προς µεταβίβαση ή µακροχρόνια µίσθωση κτίρια και εγκαταστάσεις.

7. Ίδρυση ξενώνων φιλοξενίας νέων, µόνο για µικρές και πολύ µικρές επιχειρήσεις.

8. Ίδρυση, επέκταση και εκσυγχρονισµό ξενοδοχείων συνιδιοκτησίας (condo hotels), όπως ορίζονται στον ν. 4276/2014, υπό την προϋπόθεση ότι η µεταβίβαση ή η µακροχρόνια µίσθωση ενισχυόµενων τµηµάτων αυτών λαµβάνει χώρα µετά τη λήξη της τήρησης των µακροχρόνιων υποχρεώσεων του φορέα της επένδυσης.

ΕΣΠΑ Αναµονή νέων προγραµµάτων στα πλαίσια του ΕΣΠΑ σε όλους τους τοµείς της οικονοµίας

Σκόπελος Τι άλλο θες; Έλενα Κολλάτου

26

Λεωνίδας Τούμπανος, Έλενα Κολλάτου

27

●

●●

Στη Σκόπελο πήγα άγραφο χαρτί, χωρίς προσδοκίες με τις αισθήσεις μου ανοιχτές. Αφέθηκα στην πρώτη εντύπωση, συγκρατημένη και επιφυλακτική. Το καράβι από το Μαντούδι της Εύβοιας έχει αρκετό κόσμο, βρίσκω μια σχετικά ήσυχη σκιά και λαγοκοιμάμαι. Μέσα στη παραζάλη μου, αντιλαμβάνομαι αναστάτωση και ακούω έπειτα την ανακοίνωση του πλοίου για τους επιβάτες με προορισμό τον Αγνώντα Σκοπέλου. Ανασηκώνομαι, φορτώνω το σακίδιό επ’ ώμου και βγαίνω αναζητώντας τη σκάλα, γυρίζω το βλέμμα μου και μένω άφωνη και κοκκαλωμένη, αγνοώντας την προτροπή του πλήθους που με σπρώχνει ελαφρά για να αποβιβαστεί μια ώρα αρχύτερα. Τα πεύκα φτάνουν ένα μέτρο από το νερό…είναι δυνατόν; Το τοπίο μπροστά μου είναι τελείως ορεινό, σκύβω κοιτάζω το νερό στο λιμάνι, βλέπω νερά γαλάζια και μικρά ψαράκια να κολυμπάνε. «Μα καλά τι νησί είναι αυτό;», μουρμουρίζω και νιώθω μια κυρία δίπλα μου να με κοιτάει επικριτικά. Αποβιβάζομαι στον Αγνώντα και χαζεύω το τοπίο με το στόμα ανοιχτό καθώς το πλοίο πίσω μου ετοιμάζεται να αποπλεύσει.

28

●●●

Η

Σκόπελος έχει τρία λιμάνια, πέρα από το ομώνυμο, τη Γλώσσα και τον Αγνώντα. Γι’ αυτό και όταν κανείς κλείνει εισιτήρια καλό είναι να γνωρίζει ποιο λιμάνι εξυπηρετεί καλύτερα τον προορισμό του. Το νησί ανήκει στις Βόρειες Σποράδες και είναι το μεγαλύτερο, με τη Σκιάθο και την Αλόννησο να ακολουθούν. Έχει δύο βουνά, το Παλούκι και το Δελφί, και το μεγαλύτερο μέρος του είναι κατάφυτο – και αυτό δεν είναι σχήμα λόγου. Εδώ το μάτι σου ξεκουράζεται από το πράσινο, ο δημιουργός δεν έδειξε φειδώ στα δέντρα, που κυριολεκτικά κρέμονται πάνω από τα γαλαζοπράσινα νερά, και τα μοίρασε απλόχερα ακόμη και στα μικρά βράχια μέσα στη θάλασσα. Πράσινο ΠΑΝΤΟY! Στάφυλος Φεύγοντας από το λιμάνι, κάνω μια στάση για μπάνιο στο Στάφυλο που απέχει περίπου 5 χιλιόμετρα από τη χώρα. Η παραλία είναι στο τέλος μιας κατηφόρας, που καταλήγει σε αδιέξοδο, με μια σκάλα που σε οδηγεί τελικά στην αμμουδιά. Οι θέσεις παρκαρίσματος είναι λίγες και όσοι ενδιαφέρονται να παρκάρουν σχετικά κοντά στη

● Παραλία Περιβολιού στο βόρειο μέρος του νησιού. ●● Στενά σοκάκια στη Χώρα της Σκοπέλου. ●●● Χώρα Σκοπέλου. ●●●● Άποψη της Χώρας από τη μονή του Τιμίου Προδρόμου.

ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Σκόπελος

●●●●

29

●

Το μαγικό με αυτές τις παραλίες είναι ότι βουτάς στη θάλασσα και κολυμπάς με θέα το πέλαγος από τη μια και την πλαγιά με το πυκνό δάσος από την άλλη. Τι άλλο θες;

● Το λιμάνι της Χώρας. ●● Παραλία Στάφυλος. ●●● Πλατεία στη Χώρα της Σκοπέλου. ●●●● Η Παναγίτσα του Πύργου στη Χώρα.

30

σκάλα θα πρέπει να βρίσκονται εκεί από νωρίς. Η παραλία είναι οργανωμένη κατά το ήμισυ, ενώ αν διασχίσεις την αμμουδιά προς το λοφάκι στα αριστερά, υπάρχει μικρό μονοπάτι που σε οδηγεί σε μια άλλη παραλία, το Βελανιό, εξίσου αμμουδερή με κρυστάλλινα νερά. Η πεζοπορία – πιστέψτε με – αξίζει! Το μαγικό με αυτές τις παραλίες είναι ότι βουτάς στη θάλασσα και κολυμπάς με θέα το πέλαγος από τη μια και την πλαγιά με το πυκνό δάσος από την άλλη. Τι άλλο θες; Σκόπελος Η Χώρα της Σκοπέλου βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του νησιού. Μέσα στον κόλπο, στο τέλος της πλαγιάς του λόφου που την φιλοξενεί, τα σπιτάκια της στριμώχνονται το ένα δίπλα στο άλλο και φτάνουν μέχρι κάτω στο λιμάνι. Αυτή η μικρή γραφική πολιτεία είναι διάσπαρτη από αναρίθμητα εκκλησάκια. Ανηφορικά στενάκια από το λιμάνι σε οδηγούν προς το εσωτερικό της και αξίζει να “χαθείς” πολλές φορές στην καρδιά του νησιού, ειδικά λίγο πριν το σούρουπο ή νωρίς το πρωί. Εγώ, την πρώτη μου επίσκεψη την έκανα σούρουπο και καθώς ανέβαινα από το λιμάνι, είδα τα δημοτικά φώτα να ανάβουν και να φωτίζουν τα στενά με το θερμό τους φως. Ανηφόρισα χωρίς σκοπό διάφορα δρομάκια, κρυφοκοίταξα στο εσωτερικό των σπιτιών, φωτογράφισα όμορφες αυλές και γραφικά σπίτια, χαζολόγησα στα λογής λογής μαγαζάκια, καλησπερίστηκα με τις γιαγιάδες και τους παππούδες που χάζευαν τους περαστικούς καθισμένοι σε σκάλες και σκαλάκια… Εδώ θα βρεις πολλά μπαράκια και καφέ και πέρα από τα πιο τουριστικά που θα συναντήσεις, αξίζει να πάρεις το χρόνο σου και να εντοπίσεις και άλλα μικρότερα – κρυμμένα στα στενοσόκακα ή στα ψηλά σημεία της Χώρας που προσφέρουν πανοραμική θέα. Το βράδυ η ανηφοριά της Χώρας είναι πιο εύκολη καθώς δεν είσαι αντιμέτωπος με τον ήλιο παρά μόνο με τα σκαλιά. Σίγουρα όμως αξίζει και η βόλτα με το φως της ημέρας. Στα συν της πρωινής βόλτας είναι ότι πολλαπλασιάζονται οι πιθανότητες να δεις το εσωτερικό μερικών εκκλησιών.

●●

Στο ένα άκρο του λιμανιού, η σκάλα που περνάει από την Παναγίτσα του Πύργου και καταλήγει στο Ενετικό Κάστρο από το οποίο δεν σώζονται παρά μόνο υπολείμματα από τα τείχη του που βρίσκονται διάσπαρτα ανάμεσα σε κάποιες κατοικίες. Μη σας αποτρέψει αυτό, η ανηφόρα αξίζει την προσπάθεια. Η Παναγίτσα του Πύργου θα σας αποζημιώσει για την προσοχή και τη στάση σας εδώ – το τέμπλο της χρονολογείται στον 17ο αιώνα – ενώ η ανηφοριά πίσω από την εκκλησία προσφέρει καθηλωτική θέα στο απέραντο της θάλασσας που μπορείς απλά να κάτσεις και να το χαζεύεις με τις ώρες. Στη χώρα της Σκοπέλου, πέρα από το λαογραφικό μουσείο που μπορεί κανείς να επισκεφθεί, βρίσκονται το σπίτι του λογοτέχνη Παύλου Νιρβάνα και το αρχοντικό Βακράτσα (παλιό Αρχοντικό). Μια επίσκεψη σε αυτούς τους χώρους θα σας δώσει μια πιο πλήρη εικόνα της νεότερης ιστορίας του νησιού που έχει πλούσιο εμπορικό, οικονομικό και πολιτικό παρελθόν.

●●●

●●●●

Άγιος Ιωάννης - Καστρί Μια εξόρμηση που πρέπει οπωσδήποτε να βάλετε στο πρόγραμμά σας, ανεξάρτητα από τις μέρες παραμονής σας στο νησί, είναι ο Άη Γιάννης στο Καστρί. Λίγο πριν από τη Γλώσσα, ένα ορεινό χωριό του ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Σκόπελος

31

●

●●●

32

●●

●●●●

Ο δημιουργός δεν έδειξε φειδώ στα δέντρα, που κυριολεκτικά κρέμονται πάνω από τα γαλαζοπράσινα νερά, και τα μοίρασε απλόχερα ακόμη και στα μικρά βράχια μέσα στη θάλασσα. Πράσινο ΠΑΝΤΟY! ● Παλιό αρχοντικό στο Λουτράκι. ●● Σκοπελίτικη τυρόπιτα

στο καφενείο της Γλώσσας. ●●● Παραλία Μηλιά. ●●●● Παραλία Βελανιό.

ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ | Σκόπελος

νησιού, ο δρόμος στρίβει δεξιά και μετά από λιγοστά χιλιόμετρα καταλήγει στο εκκλησάκι που είναι χτισμένο στην κορυφή ενός βράχου ύψους 100 μέτρων. Το γύρω τοπίο είναι άγριο με απόκρημνα βράχια. Επέλεξα να το επισκεφτώ νωρίς το πρωί, όμως ο καιρός δε μου έκανε το χατίρι και ήταν συννεφιασμένος και φθινοπωρινός. Μπορεί να μην ήταν το ειδυλλιακό καλοκαιρινό τοπίο με τις γλυκές αποχρώσεις του ουρανού μετά το ξημέρωμα, ήταν όμως ένα εκπληκτικό φθινοπωρινό κάδρο: ελαφρώς ανταριασμένη θάλασσα, δροσερό αεράκι και βαριά σύννεφα που κοντοζύγωναν όλο και πιο πολύ. Ευτυχώς, η σκάλα που οδηγεί στο εκκλησάκι είναι πολύ προσεκτικά προστατευμένη και δεν αφήνει περιθώρια για ανασφάλεια καθώς σκαρφαλώνουμε στην κορυφή. Τι να πω για τη θέα από ψηλά; Το Αιγαίο κάτω απλώνεται σαν χαλί… Η εκκλησία γιορτάζει κάθε 29 Αυγούστου και ο χώρος γεμίζει από πιστούς και προσκυνητές. Πέρα από τη γιορτή, όμως, οι επισκέπτες κατά τους καλοκαιρινούς μήνες είναι πολλοί και χρειάζεται μια πρόνοια, ως προς την ώρα της επίσκεψης, αν κάποιος θέλει να απολαύσει το τοπίο χωρίς πολλούς πολλούς περισπασμούς… Κοντά στο χώρο του πάρκινγκ υπάρχει ένας χωματόδρομος που οδηγεί στη μικρή παραλία του Άη Γιάννη. Κατεβαίνεις μια μικρή σκάλα λαξευμένη στο βράχο και φτάνεις σε έναν όμορφο μικρό κόλπο. Υπάρχουν ξαπλώστρες με ομπρέλες στο μεγαλύτερο μέρος του και ο χώρος για τους ελεύθερους κολυμβητές είναι περιορισμένος. Τα νερά όμως και το τοπίο σίγουρα αξίζουν την επίσκεψη! Γλώσσα Το χωριό της Γλώσσας είναι το δεύτερο μεγαλύτερο μετά την Χώρα της Σκοπέλου. Εδώ τα πράγματα είναι πιο ήσυχα και λιγότερο τουριστικά. Τα καλντερίμια της είναι κλιμακωτά και ανηφορικά και αυτό ίσως εξηγεί χιουμοριστικά και την ονομασία της· σίγουρα θα σου βγει η γλώσσα μέχρι να ανέβεις ως στην πλατεία του χωριού! Τα στενάκια είναι γραφικά και τα σπίτια περιποιημένα ενώ διάφορα ανοίγματα ανάμεσά τους 33

προσφέρονται για αγνάντι στη θάλασσα. Γύρω από την πλατεία υπάρχουν μερικά πιο ήσυχα καφενεία όπου μπορείς να απολαύσεις τον καφέ ή τον μεζέ σου χωρίς πολυκοσμία. Μηλιά Δε θέλω να αδικήσω τις άλλες παραλίες του νησιού αλλά η Μηλιά εμένα με μάγεψε! Μεγάλη παραλία, κατά το ήμισυ οργανωμένη, με ψιλό βοτσαλάκι, διάφανα νερά και άπειρα πεύκα… Άπειρα! Για να ξεκουράζεται το μάτι σου και η ψυχή σου! Άπλωσα την ψάθα μου, ξάπλωσα κι αφέθηκα στο γλυκό μουρμουρητό του κύματος για αρκετή ώρα μέχρι να αδειάσει η σκέψη μου. Μόλις ένιωσα το σώμα μου αρκετά ζεστό από τον ήλιο, βούτηξα στη δροσερή θάλασσα και δεν βγήκα παρά μόνο όταν πια είχα σχεδόν… μουλιάσει! Συνταγή για κάθαρση το παραπάνω, για σώμα και πνεύμα. Λιμνονάρι Άλλος ένας ήσυχος και απάνεμος κόλπος για κολύμπι! Η ψιλή λευκή άμμος την κάνει ιδανική για παιδιά και παιχνίδι! Το οργανωμένο κομμάτι της παρέχει κάποιες ανέσεις αλλά υπάρχει χώρος και για πιο “παλιακές” καταστάσεις και γούστα. Ο δρόμος που οδηγεί στην παραλία χρειάζεται προσοχή, καθώς είναι λίγο στενός, αλλά η παραλία σίγουρα θα σας αποζημιώσει. Γλυστέρι Για αλλαγή, την τελευταία μέρα αποφάσισα να δοκιμάσω και μια βορινή παραλία. Το Γλυστέρι βρίσκεται κοντά στη Χώρα της Σκοπέλου και μέχρι τις αρχές του ‘60 εδώ λειτουργούσε το καρνάγιο του νησιού. Αφήνω πίσω μου τη Χώρα και κατηφορίζω μέσα σ’ έναν όμορφο ελαιώνα. Ο δρόμος καταλήγει αναγκαστικά στη βοτσαλωτή παραλία και δεν αφήνει περιθώρια να χαθείς. Εδώ το τοπίο είναι λίγο διαφορετικό. Ο κόλπος είναι αρκετά κλειστός και έτσι η παραλία θυμίζει έντονα λίμνη. Στο χώρο κυριαρχεί ένα beach bar, αρκετά προσεγμένο και σε αρμονία με το τοπίο. Απολαμβάνω το μπάνιο μου, ενώ βλέπω τα πιτσιρίκια να παραβγαίνουν στις βουτιές από την εξέδρα στα δεξιά της παραλίας. Αχ! Καλοκαίρι! Ένα καλοκαίρι έπρεπε να είναι η ζωή μας, ξέγνοιαστο και ανέμελο!

● Ηλιοβασίλεμα στη Γλώσσα. ●● Γλέντι στο καφενείο της Γλώσσας.

34

●

●●

Σ

ΠΤΩΣΗ

Επειδη όλα στην ζωή είναι θέµα οπτικής γωνίας

Α ΑΣΕΩΣ

HOFFMAN

ΠΑΙ∆ΙΚ

ΟΡ

3GUYS

ΤΑ

ΕΚ

FUNKY BUDHHA

βρείτε αυτή που σας ταιριάζει. Οπτικά Μερµίγκης στην Αγία Τριάδα Ναυπλιέων. Μεγάλη ποικιλία

ANNA RISKA

σε γυαλιά ηλίου και οράσεως µε τις τελευταίες

MARASIL

τάσεις της µόδας να δίνουν το παρόν.

POLAR CELESTE MONTE NAPOLEONE BAUSCH&LOMB (φακοί επαφής)

Μιδέας 3, Αγία Τριάδα, Μιδέας, Ναυπλιέων στην κεντρική πλατεία. Τηλ. 2752181285 Μερµίγκης Θεοδόσιος Οπτικός Οπτοµέτρης Πτυχιούχος Πανεπιστηµίου ∆υτικής Αττικής optika_mermigkis Οπτικά Μερµίγκης

«Στενό» Αθαμανίας Το δικό μας Γκραντ Κάνυον Χρήστος Κανατάς

38

Χρήστος Κανατάς, Pindus Hiking

39

●

Δεν είναι υπερβολή η παρομοίωση με το πασίγνωστο θαύμα της φύσης στην Αριζόνα. Το «Στενό» της Αθαμανίας είναι τόσο εντυπωσιακό που σου κόβεται η ανάσα σαν το διαβαίνεις. Ένας προορισμός σπάνιας ομορφιάς, στην καρδιά της Πίνδου, που λίγοι τον γνωρίζουν και ακόμα λιγότεροι τον επισκέπτονται. Τυχεροί κι εμείς που με τη βοήθεια της Pindus Hiking τον ανακαλύψαμε!

Α

πό μόνο του το να βρεθείς στην περιοχή του Ασπροποτάμου, κοντά στα σύνορα με την Ήπειρο, είναι εμπειρία. Ακόμη και το καλοκαίρι, που είναι πλημμυρισμένα από τους ‘χωριανούς’ των πόλεων, αποπνέουν γαλήνη και ηρεμία. Οι ρυθμοί αμέσως επιβραδύνονται και χαλαρώνεις για να δεχτείς την άγρια φυσική ομορφιά των ορεινών όγκων και των πυκνών δασών. Προσωπικά, προτιμώ χίλιες φορές το βουνό από τους πολύβουους τουριστικούς παραλιακούς προορισμούς, οπότε δέχτηκα χωρίς δεύτερη σκέψη την πρόταση των καλών μας συνεργατών και φίλων της Pindus Hiking. Με αφετηρία την Κόρινθο και χάρη στους νέους ταχύτατους δρόμους, μέσα σ’ ένα απόγευμα, βρεθήκαμε στο Μέτσοβο. Το ταξίδι άνετο και απολαυστικό με το 9θέσιο 4x4 βανάκι τους. Από το Μέτσοβο άρχισε η κατάδυσή μας στον πράσινο… ωκεανό της Πίνδου. Η διαδρομή από το Μέτσοβο ως το Χαλίκι είναι μια από τις γραφικότερες που έχω δει. Χάνεσαι μέσα στα δάση οξιάς για ένα μεγάλο τμήμα της. Σύντομα το σκηνικό αλλάζει και άξαφνα βρίσκεσαι στα 1500 μέτρα να περιστοιχίζεσαι από υποαλπικά λιβάδια και βουνοκορφές.

40

●

Επιστρέφοντας από το Μαντάνι του Δαίμονα. ●●

Η Αθαμανία στις πλαγιές στης Κακαρδίτσας. ●●●

Η παραλία Αλέκος του Ασπροποτάμου, όπου οι ντόπιοι από τα γύρω χωριά κάνουν τα μπάνια τους το καλοκαίρι.

●●

Παρακάμπτουμε το Χαλίκι που είναι κι αυτό από τα πιο όμορφα τρικαλινά χωριά και αφετηρία μιας άλλης υπέροχης εκδρομής της Pindus Hiking στην περίφημη δρακόλιμνη Βερλίγκα! Φτάνουμε στην Κρανιά για φαγητό και κάποιοι από εμάς θα φιλοξενηθούν στον Πύργο Μαντάνια, λίγο πριν από το χωριό και δίπλα στο ποτάμι. Ένα πολύ όμορφο κατάλυμα, σαν κάστρο απ’ έξω κι από μέσα – ένας μικρός πράσινος παράδεισος με πισίνα! Στην πλατεία, καθόμαστε στην κοινοτική ταβέρνα Vintu Munti (σημαίνει αέρας του βουνού στα βλάχικα). Θα κινηθούμε σε μια περιοχή πέντε χωριών στην κοιλάδα του Ασπροποτάμου, του μαγευτικού Αχελώου. Όλα τους, εκτός από την Αθαμανία, είναι βλαχοχώρια: Η Κρανιά, τα Δολιανά, το Γαρδίκι και η Αγία Παρασκευή. Εδώ το κλαρίνο βασιλεύει! Τον Αύγουστο πετυχαίνεις όλο πανηγύρια και εορταστικές εκδηλώσεις. Γι’ αυτό και δεν μας έκανε εντύπωση που το χωριό ήταν γεμάτο κόσμο! Γύρω από το τραπέζι με καλό φαγητό και ποτό, τα μέλη της ομάδας αρχίζουμε και γνωριζόμαστε. Η προσμονή όλων μας για την αυριανή μέρα είναι μεγάλη… ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ | «Στενό» Αθαμανίας

●●●

Μετά από μια απολαυστική βραδιά καταλήγουμε στην Αθαμανία, στο Αρχοντικό Βελούσι, όπου διαμείναμε οι περισσότεροι. Κι ας είναι νύχτα, αντιλαμβανόμαστε ότι ο ξενώνας είναι μέσα στο πράσινο και το τραγούδι του ποταμού μάς προετοιμάζει για την ομορφιά που θ’ αντικρίσουμε στο πρωινό φως. Πραγματικά, το πλούσιο πρόγευμα κι ο καφές κάτω από τα πλατάνια, στη βεράντα δίπλα στο ποτάμι, είναι το κάτι άλλο! Αρχοντιά πραγματική με τα όμορφα αναπαυτικά δωμάτια τον εξυπηρετικότατο κ. Μπάμπη και όλο το προσωπικό του. Εδώ, μέχρι τη δεκαετία του ‘70 λειτουργούσε νεροτριβή και νερόμυλος, όπως καταλαβαίνουμε από τα απομεινάρια των εγκαταστάσεων που βλέπουμε ακόμα και σήμερα ακριβώς απ’ έξω. Το «Στενό» Έτοιμοι να ξεκινήσουμε! Μετά από σύντομη πορεία σε χωματόδρομο με τα οχήματα φτάνουμε στην αφετηρία μας που είναι το εκκλησάκι των Αγίων Αποστόλων. Ο Παναγιώτης και η Ελευθερία θα μας προμηθεύσουν με τα απαραίτητα: μπατόν για βοήθεια στο περπάτημα, κράνη για τον κίνδυνο λιθόπτωσης στο φαράγγι, σάντουιτς και νερό. Θα μας εξηγήσουν ότι η πορεία δεν είναι εύκολη, ενώ πολλές φορές θα χρειαστεί να πατήσουμε μέσα στο ποτάμι. Για τον λόγο αυτό όλοι έχουμε και δεύτερο ζευγάρι παπούτσια, κατάλληλα για το νερό. Το πρώτο κομμάτι της πεζοπορίας μας είναι μέσα από το δάσος. Περιστοιχιζόμαστε από τις ψηλές βουνοκορφές της Πίνδου καθώς διασχίζουμε τη φύση με την υπέροχη βλάστηση: πανύψηλα δέντρα, πλατάνια, κέδροι, δρύες, σφεντάμια, έλατα, αγριολούλουδα με μέλισσες και πεταλούδες συνθέτουν ένα ονειρεμένο σκηνικό. Νιώθουμε σα να 41

●●

●●●●

●

●●●

● Ο Ιερός ναός του Τιμίου Σταυρού από ψηλά. ●● Κλαρίνα και τραγούδια στο ναό του Τιμίου Σταυρού! ●●● Τα παιδιά απολαμβάνουν το παγωτό τους

κατά τη διάρκεια του πανηγυριού. ●●●● Στις αρχές το φαραγγιού.

Οι ρυθμοί αμέσως επιβραδύνονται και χαλαρώνεις για να δεχτείς την άγρια φυσική ομορφιά των ορεινών όγκων και των πυκνών δασών.

ξαναγεννιόμαστε και ανέμελα προχωράμε δίπλα από το ποτάμι μέχρι να συναντήσουμε τον πρώτο ψηλό καταρράκτη. Οι όχθες αρχίζουν να πλησιάζουν. Αριστερά και δεξιά μας ορθώνονται ιζηματογενείς ραβδωτοί πέτρινοι όγκοι. Σταγόνες αναβλύζουν μέσα από τους βράχους και γλείφουν τα πετρώματα. Υδάτινη αφθονία! Σύντομα δεν μπορούμε να πατάμε μόνο σε στεγνό έδαφος, οπότε αλλάζουμε παπούτσια και φοράμε τα κράνη. Το νερό ευτυχώς δεν είναι πολύ κρύο, αλλά όλοι νιώθουμε ότι αλλάζουμε επίπεδο και διεισδύουμε σε έναν κόσμο διαφορετικό. Στον δεύτερο καταρράκτη οι περισσότεροι αφήνουμε τις τσάντες μας γιατί η πορεία ολοένα και δυσκολεύει. Θα χρειαστεί να μπούμε μέχρι το στήθος στο νερό σε κάποια σημεία! Το «Στενό» στενεύει επικίνδυνα πολύ! Ένας διάδρομος πλάτους μονάχα ενός μέτρου και ύψους 40-50 μέτρων! Σαν… μυρμήγκια φαντάζουν οι συνοδοιπόροι μπροστά μου καθώς προχωρούν μέσα στη γιγάντια χαραμάδα αποσβολωμένοι απ’ όσα αντικρύζουν! Στον τρίτο καταρράκτη (ένα ποίημα κι αυτός!) μένουμε μόνο με τα μαγιό. Από εδώ και πέρα είναι λίγη η απόσταση μέχρι το τέρμα και θα μπεις βαθιά μες στο ποτάμι. Αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό κομμάτι του Στενού. Τα χρώματα των βράχων εδώ είναι ακόμα πιο έντονα, το ποτάμι κι αυτό αγριεύει. Η γραμμή τερματισμού βρίσκεται στον τέταρτο και πιο ορμητικό απ’ όλους. Και να μην υπήρχε το φαράγγι θα ήθελες να ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ | «Στενό» Αθαμανίας

έρθεις μόνο γι’ αυτόν: όλος ο ρους του ποταμού περνά από εδώ! Βροντοφωνάζει και βρυχάται με τα νερά του να πέφτουν με δύναμη κι εμείς αλαλάζουμε με ιαχές από την άγρια χαρά μας για αυτήν την μοναδική εμπειρία, βουτώντας στα παγωμένα λυτρωτικά νερά του… Μέχρι εδώ κυνηγούσαν τις πέστροφες οι παλιοί, ανάποδα από τη ροή του ποταμού, στριμώχνοντάς τες στην κλειστή αυτή περιοχή, αφού δεν μπορούσαν να υπερβούν το ύψος του καταρράκτη! Ο γυρισμός είναι εξίσου εντυπωσιακός. Βλέπεις και πάλι το εκπληκτικό πέρασμα από την αντίθετη οπτική γωνία και σου αποκαλύπτει νέες μοναδικές αλησμόνητες εικόνες! Γρήγορα περνούν οι δυόμιση ώρες της επιστροφής, σαν το νεράκι που κυλά στον Μουτσιαρίτη ποταμό… Αθαμανία Επιστρέφουμε κουρασμένοι και πεινασμένοι αλλά γεμάτοι χαρά. Η Αθαμανία ή «Μουτσιάρα», όπως ήταν το παλιό της όνομα, είναι ένα όμορφο μικρό παραποτάμιο χωριό. «Μουτσιάρα» θα πει ο τόπος που αναβρύζει νερό. Αποτελεί αφετηρία για πολλά περπατήματα, όπως το δικό μας, ή προς την Κακαρδίτσα, το ψηλότερο από τα Αθαμανικά όρη, γνωστά και ως Τζουμέρκα. Στην πλατεία του χωριού, κάτω από τα πλατάνια, θα ξαποστάσουμε για φαγητό στην ταβέρνα Νόστος του Στέλιου, που παράτησε τη ζωή στην πόλη για να μείνει μόνιμα εδώ. Απολαύσαμε για ακόμη μια φορά εξαιρετικά ντόπια κρέατα και το βράδυ θα ξανάρθουμε για τη χοροεσπερίδα που οργανώνει ο τοπικός σύλλογος με κλαρίνα και πολύ χορό! Μια βόλτα στα πλακόστρωτα σοκάκια του χωριού με την Αγία Παρασκευή, το παλιό πέτρινο σχολείο και τον ανακαινισμένο νερόμυλο είναι ότι χρειάζεται μετά το φαγητό. Καταλήγουμε στο… αρχοντικό μας που βρίσκεται στην άκρη του χωριού αλλά μοιάζει σα να είναι μόνο του μέσα στο δάσος!

43

Ιερά Μονή Τιμίου Σταυρού Το απόγευμα, ανάμεσα στα δύο τραπεζώματα, θα πάμε να επισκεφτούμε το σήμα κατατεθέν της περιοχής, τον ναό του Τιμίου Σταυρού που βρίσκεται ανάμεσα στα Δολιανά και την Κρανιά. Ένας τόπος απόλυτης γαλήνης μέσα στο δάσος, όπου δεσπόζει ο επιβλητικός πέτρινος ναός. Δεκατρείς τρούλοι από σχιστόλιθο κοσμούν την κορυφή του! Ένα μοναδικό δείγμα αρχιτεκτονικής, σε έναν περιποιημένο περιβάλλοντα χώρο, με γρασίδι και λουλούδια, παγκάκια και τραπέζια για να ξαποστάσεις. Καθώς καθόμαστε και θαυμάζουμε σε απόλυτη ηρεμία τον μεγαλόπρεπο ναό, ξαφνικά ακούμε κλαρίνα να πλησιάζουν! Ένα αγροτικό αυτοκίνητο φορτωμένο στην καρότσα του με ντόπιους μουσικούς! Έξι Κρανιώτες κι ένας Δολιανίτης αποτελούν την παρέα και υπό τη συνοδεία κλαρίνων και τυμπάνου μας τραγουδούν στα βλάχικα! Ένα τεράστιο δώρο που ήρθε από το πουθενά – σαν σκηνή από όνειρο – κι ας μην καταλαβαίναμε τίποτα από τους στίχους!

●

●●

Το Μαντάνι του Δαίμονα Ένα ακόμη περπάτημα περιλάμβανε η εκδρομή μας πριν την επιστροφή. Καταρράκτης ο τελικός μας στόχος, όπως και χθες, το περίφημο Μαντάνι του Δαίμονα. Ξεκινάμε με αφετηρία την Αγία Παρασκευή ή «Τζούρτζια» που προσεγγίζουμε οδικώς και αφήνουμε τα οχήματά μας στο Αϊ-Γιώργη, ένα ξωκλήσι στο κάτω μέρος του χωριού. Ανεφοδιαζόμαστε με τους εξοπλισμούς μας και ξεκινάμε. Γι’ άλλη μια φορά βαδίζουμε σε ένα υπέροχο μονοπάτι μέσα σε ελατόδασος, 44

πολύ πιο βατό και μικρότερης δυσκολίας σε σχέση με αυτό που περπατήσαμε χθες. Σε κάποια σημεία υπάρχει απότομη ανηφόρα και στενά περάσματα τα οποία περνάμε βοηθώντας και εμψυχώνοντας ο ένας τον άλλο. Αλλού υπάρχουν σχοινιά που μας διευκολύνουν. Πολλές φορές όμως χάνεται η σηματοδότηση κι εκεί καταλαβαίνεις πως αν είσαι μόνος σου, χωρίς κάποιον να ξέρει καλά τη διαδρομή, είναι εύκολο να χαθείς και να ταλαιπωρηθείς. Σε μιάμιση ώρα περίπου έχουμε φτάσει στον εξαιρετικό καταρράκτη με την υπέροχη βάθρα και απολαμβάνουμε – τι άλλο από βουτιές! Μετά το μπάνιο στήνεται ένα μίνι πικ-νικ με ντοματούλες, ψωμί, ελιές, τυρί, σαλάμι και, φυσικά, τσιπουράκι! Έχει φροντίσει για όλα ο καλός μας φίλος, Παναγιώτης. «Αυτή είναι και η ομορφιά των εκδρομών μας», θα μου εκμυστηρευτεί, «τα χαμογελαστά γεμάτα ευγνωμοσύνη πρόσωπα των ανθρώπων που μοιράζονται αυτήν την εμπειρία».

●●●●

●●●

●

Το διάβα του ποταμού έχει τις δυσκολίες του! ●●

Πικ νικ στο Μαντάνι του Δαίμονα. ●●●

Ανακαλύπτοντας το «Στενό». ●●●● Όταν είσαι μέσα στο «Στενό» ψάχνεις να βρεις λίγο ουρανό!

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ | «Στενό» Αθαμανίας

45

«La Daracool», θα μου πει στον δρόμο της επιστροφής, «σημαίνει Δαίμονας κι έτσι λέγαν οι ντόπιοι στα βλάχικα το μέρος αυτό». Μάλιστα, μέχρι τη δεκαετία του ‘90, οι παλιοί δεν είχαν αποκαλύψει αυτήν την τοποθεσία στους νεότερους παρότι τόσο όμορφη! Λέγεται πως υπήρχαν εκεί «καλωθιές», κακά γυναικεία πνεύματα που τρόμαζαν τον κόσμο και ιδιαίτερα τα παιδιά… Εύλογες και διόλου ασυνήθιστες οι δεισιδαιμονίες σε τόπους άγριους, όπως αυτόν, όπου οι άνθρωποι υποτάσσονταν στο κλέος των φυσικών δυνάμεων. Ευτυχώς που υπάρχουν ταξίδια σαν κι αυτά να σου θυμίσουν πόσο μικρός κι αδύναμος είσαι μπροστά στο μεγαλείο της φύσης και να σε φέρουν κοντά με το παιδί μέσα σου που φωνάζει για παιχνίδι, χαρά και ξεγνοιασιά μέσα στη ροή της.

Σαν… μυρμήγκια φαντάζουν οι συνοδοιπόροι μπροστά μου, καθώς προχωρούν μέσα στην γιγάντια χαραμάδα αποσβολωμένοι απ’ όσα αντικρύζουν!

46

Η φύση είναι πανέμορφη στην Πίνδο.

info's Κρατήσεις και πληροφορίες για το πρόγραμμα των εξορμήσεων της Pindus Hiking: τηλ. 6948 949789, Παναγιώτης Δαγρές.

FB: northpindoshiking, www.pindushiking.gr. Αρχοντικό Βελούσι: τηλ. 6979 104272, Μπάμπης Πολύμερος, www.velousi.gr. Ψητοπωλείο Νόστος στην Αθαμανία: τηλ. 6944 645280, Στέλιος Δήμος, FB: nostos2020.athamania.

Οι στέγες από ψηλά και το εμβληματικό καμπαναριό των Ταξιαρχών στην Αρεόπολη.

48

Προορισμός: Μάνη! Στην «Τσίμοβα» και το «μικρό Αλγέρι» του Μοριά Αγέρωχη, περήφανη, αρχόντισσα η Μάνη, χωρίς πολλά πολλά φτιασίδια – μα τι τα θέλει, άλλωστε, πνιγμένη μέσα στις τόσες ομορφιές; Συγκινητικά συνδεμένη στην ελληνική λογοτεχνία με τον καημό και το μοιρολόι της μάνας, της αδερφής, της συντρόφισσας, στέκει έχοντας στην ποδιά της πανέμορφα χωριά και παραλίες που σηκώνουν στις πλάτες τους τους στιβαρούς ορεινούς της όγκους. Άννα Σαρρή

«Τσίμοβα» ή Αρεόπολη Πόλη σα γεννημένη απ' τους γυμνούς βράχους, χτισμένη στους πρόποδες του άδενδρου βουνού Άγιος Ηλίας, η ιστορική Αρεόπολη θεωρείται πρωτεύουσα της Λακωνικής Μάνης. Λέγονταν Τσίμοβα πριν ο βασιλιάς Όθωνας, με διάταγμά του το 1836, αποφασίσει να τη βαπτίσει Αρεόπολη – ίσως από το όνομα του θεού Άρη, προκειμένου να τιμήσει τους αγωνιστές. Η ονομασία Τσίμοβα λέγεται, πως προέρχεται από το Τσιμόβασι της Σμύρνης, ενώ κατά μία άλλη εκδοχή έχει τις ρίζες της στη σλαβική γλώσσα και σημαίνει «πόλη του διαβόλου». Φυσικά, μια βόλτα στην πόλη με τις τόσες εκκλησιές, κάθε άλλο παρά σε πόλη του διαβόλου παραπέμπει. Ωστόσο η λαμπρή, ηρωική σελίδα της ιστορίας της, που γράφηκε 17 Μαρτίου 1821, όταν οι οπλαρχηγοί Πετρόμπεης Μαρομιχάλης και 49

●

●●

●●●

50

●●●●

● Η ιστορική πλατεία της Αρεόπολης. ●● Μακρινοί ταξιδιώτες-παραθεριστές που

απολαμβάνουν τη διαμονή τους στο Οίτυλο. ●●● Βόλτες στην ιστορική πλατεία της Αρεόπολης. ●●●● Λιμένι, η θάλασσα αγκαλιάζει την παραδοσιακή αρχιτεκτονική.

Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ύψωσαν το λάβαρο της Επανάστασης ενάντια στους Τούρκους, σκιάζεται από μια γκρίζα. Εκείνη που αποτυπώνει τη δολοφονία του Καποδίστρια από τον γιο και τον αδερφό του Πετρόμπεη. Η 17 η Μαρτίου είναι ημέρα εορτασμών στην Αρεόπολη, σε ανάμνηση εκείνης του 1821, και το άγαλμα του ισχυρού πολιτικού και πολεμιστή Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη στέκει επιβλητικό στην πλατεία της πόλης. Καλντερίμια, πέτρα, ψηλοί πύργοι σαν φρυκτωρίες, αυλές με λεμονιές, προστατευμένες από τους χειμωνιάτικους βοριάδες. Απάγκιες αλέες ντυμένες το καλοκαίρι με καμπανούλες, στεφανωτές, βουκαμβίλιες, ρυγχόσπερμα και κισσό. Συκιές με κυρίαρχη, επιβλητική παρουσία, ειδικά σε εκείνες τις κατοικίες που έχουν εγκαταλειφτεί από τους ιδιοκτήτες τους. Ταράτσες που βράζουν στον καυτό ήλιο της μέρας αλλά το δειλινό μετατρέπονται σε φιλόξενες γωνιές, οάσεις δροσιάς, για να απολαύσεις τα γευστικότατα τοπικά φαγητά, το καφεδάκι ή το ποτό σου. ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ | Μάνη

Στο ακροθαλάσσι, έχοντας θέα τον όρμο, παραταγμένα στην σειρά αυτοκινούμενα τροχόσπιτα, τ' όνειρο κάθε ταξιδευτή. Οι περίβολοι των εκκλησιών φιλοξενούν τα τραπεζάκια των οινομαγειρείων τα βράδια και πολύχρωμα φαναράκια κρέμονται από τις φροντισμένες μουριές. Αυτό είναι το σκηνικό της πόλης! Η «τσουχτή», η μανιάτικη μακαρονάδα με το καμένο βούτυρο και τα τηγανητά αυγά που τη στολίζουν, είναι η λαχταριστή, μοσχοβολιστή πρωταγωνίστρια στα τραπέζια. Αλλά και για όσους αγαπούν τα γλυκίσματα, η γαλατόπιτα και το ψημένο… παγωτό ικανοποιούν τον ουρανίσκο και των πιο απαιτητικών. Καθόμουν στην πλατεία, παρακολουθούσα τη βράβευση των κολυμβητών, που είχαν λάβει μέρος στους αγώνες κολύμβησης ανοιχτής θάλασσας στο Λιμένι. Θα έλεγε κανείς ότι οι αγώνες αυτοί, που διοργανώνονται από την Oceanman® GREECE, τείνουν να γίνουν θεσμός στην περιοχή. Εκατοντάδες οι συμμετοχές σε όλες τις διαδρομές: των δύο, των πέντε και των δέκα χιλιομέτρων. Τη στιγμή που ανέβηκε στο βάθρο ο Χρήστος Κορομηλάς, ο τυφλός κολυμβητής, για να παραλάβει το μετάλλιο του, βαθιά συγκίνηση κατέκλυσε τον κόσμο που τον αποθέωσε μέσα σε έναν καταιγισμό ευφημισμών και δυνατών χειροκροτημάτων. Τότε ήταν που ήρθε κι έκατσε δίπλα μου μια κοπέλα. Τη ρώτησα αν είχε λάβει μέρος στους αγώνες. Ήταν από την Τουρκία, είχε έρθει με την οικογένειά της, δε βρίσκονταν πρώτη φορά στην Αρεόπολη, και ναι, είχε κάνει τα δέκα χιλιόμετρα. Eίχε διανύσει δηλαδή περίπου δύο φορές τον όρμο του Οιτύλου. H χαρά της αμέριστη, γιατί είχε κολυμπήσει, δίπλα σχεδόν, σε μια θαλάσσια χελώνα που ζει στα καταγάλανα νερά στο Λιμένι, που είναι το λημέρι της. Τη ρώτησα αν γνώριζε την ιστορία του τόπου και της πλατείας και χαμογέλασε. «Στα σχολικά θρανία μας έμαθαν να σας μισούμε!», μου είπε. «Το ίδιο κι εσάς, το ξέρω…» κι άρχισε 51

●

να μου μιλάει για την ιστορία του τόπου. Γνώριζε ότι σε εκείνη την πλατεία της πόλης είχε υψωθεί το λάβαρο της Επανάστασης των Μανιατών για την ελευθερία και την ανεξαρτησία των Ελλήνων, ενάντια στην Οθωμανική κυριαρχία. Μου ευχήθηκε να μπορέσω να καταφέρω του χρόνου να λάβω μέρος στους αγώνες και να συμπορευτούμε. Έπειτα σηκώθηκε και στη θέση της έκατσε μια άλλη κυρία. Αυτή ήταν «ερωτική μετανάστρια», όπως δήλωσε, μιας κι είχε ακολουθήσει τον καλό της σε αυτά εδώ τα μέρη, τα κακοτράχαλα αλλά γοητευτικά. Πόσο όμορφη είναι μια άδεια θέση σε ένα παγκάκι που πάντα γεμίζει με ζωντανές ιστορίες ανθρώπων και τόπων… Λιμένι Τέσσερα περίπου χιλιόμετρα στριφογυριστού ασφαλτόδρομου χωρίζουν την Αρεόπολη από το επίνειο της, το Λιμένι, τον πετρόκτιστο οικισμό που συνορεύει με το Νέο Οίτυλο και το Καραβοστάσι, το «μικρό Αλγέρι» όπως άτυπα το λένε. Λέγεται ότι σ' αυτήν εδώ τη γωνιά της Μεσογείου κάποτε ξαπόσταιναν οι κουρσάροι πειρατές. Ένας τόπος με ιστορία που χάνεται στα βάθη των αιώνων, με πρώτη αναφορά της πόλης του Οιτύλου στην επική Ιλιάδα του αρχαίου μας ραψωδού Όμηρου. Βραχοχτισμένοι, συμπαγείς, στέρεοι πύργοι κι εκκλησιές καμουφλαρισμένα στα χρώματα και χώματα του τόπου είναι αναπόσπαστο μέρος της αγριάδας του τοπίου. Φύλακες μυστικών και παραδόσεων που απ' τη μια αποπνέουν γαλήνη κι ηρεμία κι από την άλλη μυστήριο. Τα νεότερα κτίσματα είναι φτιαγμένα με παραδοσιακή αρχιτεκτονική αλλά και τα παλαιότερα, στο ίδιο αρχοντικό ύφος. Ένα φυσικό χαλί από αγριοβότανα, φραγκοσυκιές, θρούμπι και θυμάρι απλώνεται γύρω τους. Οι στεριές στον μακρινό ορίζοντα λαμπυρίζουν, ασπρίζουν, σβήνουν και χάνονται, λες και τις καταπίνει η λάβα του μεσημεριού. Απέραντο το πέλαγο – όσο μακριά, τόσο κοντά – μοιάζει ασάλευτο ειδικά όταν είναι λάδι. Κι άμα το 52

πιάσει να φυσάει, πελώρια κύματα με μεγάλη ένταση, θορυβούν και ξαποσταίνουν στις ακτές ξεθυμαίνοντας. Πόση ομορφιά ν' αντέξουν τα μάτια; Θεριόψυχοι άνθρωποι, απόγονοι καπεταναίων, πολεμιστών, αγωνιστών έχτισαν πύργους για να οχυρωθούν. Όντας άραγε ετοιμοπόλεμοι; Ενάντια σε ποιον; Στη φύση που τους κύκλωσε με πέτρα; Στους εισβολείς; Για να μείνουν απόρθητοι; Το σίγουρο είναι πως ήταν ευφυείς, αφού χρησιμοποίησαν τα μόνα υλικά που είχαν, αυτά που ο τόπος απλόχερα τους πρόσφερε, την πέτρα και το βράχο, με πάθος και θέληση δίχως να το βάλουν κάτω. Στο ακροθαλάσσι, έχοντας θέα τον όρμο, παραταγμένα στη σειρά αυτοκινούμενα τροχόσπιτα, τ' όνειρο κάθε ταξιδευτή. Μια παρέα Βορειοευρωπαίοι, οι «Ροβινσώνες» απολάμβαναν τα χρώματα του δειλινού, αφήνοντας το βλέμμα να αρμενίζει στα καταγάλανα νερά της ακρογιαλιάς. «Θέλετε να χαμογελάσετε, να κρατήσουμε για πάντα αυτή τη στιγμή;» τους ρωτώ. Τους φάνηκε αστείο φαίνεται αυτό που τους είπα, μιας που χαμογέλασαν κι έπειτα άρχισαν να γελούν από καρδιάς και να αγκαλιάζονται μεταξύ τους για χατίρι της φωτογραφίας. Η θάλασσα ταράζονταν από το ελαφρύ δροσερό αεράκι και χάριζε την απογευμα-

τινή αύρα της στους λουόμενους που ξεκουράζονταν στ’ απόβραδο. Γύρω από το Γύθειο Στον δρόμο της επιστροφής προς την Αθήνα κινούμαστε προσηλιακά, ακολουθώντας μια απολαυστική διαδρομή μέσα από περιβόλια και κτήματα με ελιές που είναι ευλαβικά αγκαλιασμένες με πορτοκαλιές. Στο αντίκρισμά τους σκέφτεσαι πως είναι υπάρξεις που θρέφουν με τους καρπούς τους τις οικογένειες του τόπου αυτού και με αγάπη τις ψυχές των ανθρώπων. Κάνουμε μια πρώτη στάση στις Καμάρες, που είναι δίπλα στο Βαθύ, για μια αναζωογονητική βουτιά. Αφήνοντας πίσω την παραλία με τη μεγάλη απλωσιά οδεύουμε προς το Γύθειο. Στην πόλη αυτή τελείωσαν το Γυμνάσιο δύο από τους πιο σπουδαίους Έλληνες λογοτέχνες, ο Μονεμβασιώτης ποιητής Γιάννης Ρίτσος και ο Νικηφόρος Βρεττάκος. Δίπλα στο Γύθειο, στην περιοχή Βαλτάκι, ξεδιπλώνεται η δαντελωτή, υπέροχη παραλία της Σελινίτσας που από το 1981 φιλοξενεί στα θεσπέσια νερά της το ναυάγιο «Δημήτριος». Πριν μπούμε στο μεγάλο αυτοκινητόδρομο της Εθνικής οδού (ναι, αυτόν με τα πολλά διόδια) δεν μπορούμε να αντισταθούμε στον πειρασμό να αγναντέψουμε για λίγο την παραλία Τρίνισα και να ξεμυαλιστούμε χαζεύοντας τα «παρά-πέντε» που χορεύουν στους τρελούς ρυθμούς του αέρα στο φόντο των άγριων κυμάτων. Τόσο απολαυστικό το ταξίδι αυτό στον νότο, στην καρδιά της μεγαλύτερης ελληνικής χερσονήσου, του ένδοξου «Μορέα». Λακωνική, Ανατολική, Απόσκιερη ή Μέσα Μάνη – όπως και να την πεις η αίσθηση παραμένει ίδια. ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ | Μάνη

●●

●●●

●

Αγώνες ανοικτής θάλασσας στον κόλπο του Οιτύλου. ●●

Διαυγή, κρυστάλλινα νερά, καταφύγιο της θαλάσσιας χελώνας.

Καλντερίμια, πέτρα, ψηλοί πύργοι σαν φρυκτωρίες, αυλές με λεμονιές, προστατευμένες από τους χειμωνιάτικους βοριάδες.

53

Πρόγραμμα Φωτοβολταϊκών NET METERING για μηδενικό λογαριασμό ρεύματος,

για πάντα

Φείδωνος & Χατζή • Άργος 212 32 / Τ: 27510 63647 Κ: 6945 414139 / F: 27510 63647 / e: info@greentechroussis.gr www.greentechroussis.gr

Λεμονοδάσος Πόρου Μια βόλτα στα χρυσόδεντρα του προηγούμενου αιώνα

«Ένα μικρότατο οροπέδιο, ένα σπιτάκι, ένα μαγκανοπήγαδο κι ένα θεόρατο πλατάνι. Κάτω εκτείνεται η θάλασσα του δάσους, βαθυπράσινη, και πέρα η άλλη, βαθυγάλανη, σπαρμένη με νησάκια ως εκεί που φθάνει το μάτι». Έτσι ξεκινά ο Κοσμάς Πολίτης, στο εμβληματικό βιβλίο του «Το λεμονοδάσος» που κρατώ τώρα στα χέρια μου. Γράφει για έναν ανεκπλήρωτο έρωτα δυο νέων, μια γοητευτική ιστορία που διαδραματίζεται σε αυτή τη γαλήνια, χρυσοπράσινη πολιτεία στην άκρια της Πελοποννήσου.

Νίκος Γαλάνης

Νίκος Γαλάνης, Lemonodasos

Π

ώς να μην ερωτευτείς αυτή τη γωνιά μου μυρίζει Ελλάδα; Στέκομαι στην αρχή του μονοπατιού που σε οδηγεί στην καρδιά του λεμονοδάσους. Μια ξύλινη ταμπέλα σηματοδοτεί τον τσιμεντωμένο, ως επί το πλείστον, δρόμο. Ο ουρανός τρομακτικός, έχει γεμίσει με μαύρα σύννεφα. Αυτό αντί να με αποτρέπει, με ιντριγκάρει ακόμα περισσότερο να εξερευνήσω το δάσος βαμμένο στα χρώματα του φθινοπώρου. Δεξιά κι αριστερά αρχίζουν να αχνοφαίνονται οι πρώτες λεμονιές. Άλλες φουντωμένες με λεμονανθούς και πράσινους, άγουρους καρπούς, άλλες ξεραμένες και παρατημένες στο έλεος του χρόνου.

56

57

58

Κάποτε, πάνω από 25.000 λεμονιές κορδώνονταν περήφανες στη χρυσοκίτρινη αυτή πλευρά του Πόρου. Σήμερα, σαρώνει τα πάντα ο άνεμος της παρακμής, αλλά η υπόσχεση του παραδείσου με τα μήλα των Εσπερίδων πλανάται στην ατμόσφαιρα. Δεν είναι τυχαία η αναφορά στον άθλο του Ηρακλή. Σύμφωνα με τον μύθο, ο ίδιος ο ημίθεος έφερε τα πολύτιμα εσπεριδοειδή εδώ, μετά την περιπέτειά του στον κήπο των θυγατέρων του Άτλαντος και της Εσπερίδος. Τον προηγούμενο αιώνα, τα αποκαλούσαν χρυσόδεντρα και όχι μόνο εξαιτίας του κίτρινου χρώματος των καρπών. Πλοία φόρτωναν τα γεμάτα υγρασία αμπάρια τους με τον πολύτιμο αυτό θησαυρό και τα πουλούσαν σε Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Θεσσαλονίκη μέχρι και τη μακρινή Οδησσό. Από τη δεκαετία του ’80 και μετά, η παραγωγή κρίθηκε ασύμφορη και από τότε, η αρχοντική αυτή περιοχή άρχισε να φθίνει. Οι πρώτες ψιχάλες, ήδη, αρχίζουν να πέφτουν. Κάτω από το ελάχιστο φως, τα λεμόνια μοιάζουν με χρυσάφι, το νερό κελαηδά στα επιφανειακά αυλάκια (το λεγόμενο «κοντίτο») και το βουητό των μελισσών σε παρασέρνει σε ένα μεθυστικό πανηγύρι αισθήσεων. Σκέψου το σαν εικόνα. Είναι ένα κέντημα, μεγάλης αισθητικής αξίας. Το θέαμα σε εγκλωβίζει, είναι εξαιρετικό να βλέπεις, να ακούς και να μυρίζεις τη ζωή. Το κοντίτο, το αρδευτικό σύστημα του Λεμονοδάσους, ίσως είναι και το μοναδικό στη χώρα κατασκευασμένο με τέτοιο τρόπο ώστε να διοχετεύεται το νερό των αμέτρητων πηγών στο πότισμα των 600 και πλέον μικρών ιδιοκτησιών. Η βροχή δυναμώνει και σταματώ κάτω από μία αιωνόβια γιγαντιαία ελιά. Ξέρετε, το δάσος δεν αποτελείται μόνο από λεμονιές. Ελιές, ροδιές και κυπαρίσσια δημιουργούν μια όμορφη, ανθοστόλιστη σύνθεση. Ευκαιρία να ανοίξω ξανά το βιβλίο του Κοσμά Πολίτη. «Μείναμε σιωπηλοί μέσα στη φωτερή γαλήνη των βουνών. Πολύχρωμα ζουζούνια πάνε κι έρχουνται, ανεβοκατεβαίνουν δισταχτικά τις πέτρες, κρύβουνται μέσα στη μυστήρια λόχμη του καινούριου χορταριού. Ένας χρυσαετός ξέσκισε με το κρώξιμό του το γαλανό διάστημα και χάθηκε ψηλά, πίσω από τα βράχια.» Τώρα, οι αετοί ακούγονται μπερδεμένοι με τον ρυθμικό μπάσο ήχο από τις ανεμογεννήτριες που στέκουν στην κορυφή του λόφου. Οι ψιχάλες κρέμονται από τα φύλλα και τους καρπούς των δέντρων, αντανακλώντας τη φύση γύρω τους· αντανακλούν ακόμα και μένα! Η βροχή σταματά σιγά σιγά. Επιστρέφω το βιβλίο στην τσάντα μου· ο έρωτας του Παύλου και της Βιργκώ μπορεί να περιμέΑΦΙΕΡΩΜΑ / Λεμονοδάσος

νει. Φτάνω στη μέση της κυκλικής διαδρομής, στο πιο ψηλό σημείο της. Εδώ ήταν κάποτε το πιο πολύβουο σημείο όλης της περιοχής. Καταρράκτες με ορμητικά νερά, νερόμυλοι με εργατικούς μυλωνάδες, μια ταβέρνα με θορυβώδεις πελάτες. Τώρα, όλα αυτά είναι μια παλιά ανάμνηση που κοντεύει να χαθεί στη λήθη του χρόνου. Το νερό στους καταρράκτες στέρεψε, οι νερόμυλοι βουβάθηκαν και μετατράπηκαν σε ερείπια. Εξοχικά σπίτια και αγροτόσπιτα φυτρώνουν, εκεί που παλιότερα το πράσινο των δέντρων αναμειγνυόταν με το γαλανό των νερών και του ουρανού. Κατηφορίζω πια προς τη θάλασσα. Βαδίζοντας στο στενό μονοπάτι, αραιά και πού περνάει σύριζα κάποιο αγροτικό όχημα, φορτωμένο με τελάρα γεμάτα λεμόνια. Φαντάζομαι πριν 100 χρόνια, τους Αθηναίους (και όχι μόνο) τουρίστες που ανέβαιναν το ίδιο μονοπάτι πάνω στα υπομονετικά γαϊδουράκια που είχαν νοικιάσει στη διπλανή παραλία της Πλάκας. Ήταν κατά πως φαίνεται, η ρομαντική απόδραση της εποχής. Κι άλλοι πολλοί πέρασαν από εδώ. Ακόμα και Άγγλοι κομάντος κρύφτηκαν κάτω από τις σκιές των λεμονιών στην περίοδο της

Κάποτε, πάνω από 25.000 λεμονιές κορδώνονταν περήφανες στη χρυσοκίτρινη αυτή πλευρά του Πόρου.

59

60

Κατοχής. Το λεμονοδάσος βρίθει από μύθους και θρύλους. Κάπου στα 1925, υπήρχε ένα φίδι που στοίχειωνε και τρόμαζε τους κατοίκους. Ο θρύλος έλεγε πως όποιος κατάφερνε να το σκοτώσει, θα πέθαινε κι ο ίδιος. Πράγματι, ένας ντόπιος το σκότωσε και ύστερα από λίγες μέρες, αρρώστησε ξαφνικά και πέθανε… Φτάνω στο τέλος της εύκολης διαδρομής, χωρίς δυσάρεστα συναπαντήματα με στοιχειωμένα φίδια! Βλέπω μπροστά μου ένα εκκλησάκι και σκέφτομαι να μπω μέσα. Η πολυκαιρισμένη πόρτα στριγγλίζει ανοίγοντας αλλά τα καταφέρνω. Είναι αφιερωμένη στον Άγιο Σεραφείμ, κτισμένο γύρω στο 1900. Μαθαίνω από έναν ηλικιωμένο που προσευχόταν, πως οι πιστοί κάτοικοι της περιοχής, κάθε φορά που έπεφτε ακρίδα στα δέντρα του λεμονοδάσους, έκαναν λιτανεία της κάρας του «για να φύγει το κακό». Εντύπωση μου προκαλεί το έναστρο ταβάνι του ναού. Μαρμάρινη επιγραφή ακριβώς έξω από τον περίβολο, ενημερώνει τον περιπατητή πως το λεμονοδάσος καταστράφηκε ολοσχερώς το 1873 από μία ασθένεια των δέντρων και 10 χρόνια αργότερα ξαναδημιουργήθηκε με τη βοήθεια του Δήμου. Σήμερα αργοπεθαίνει για δεύτερη φορά και εκλιπαρεί για την αναζωογόνησή του, για να μην ξεχαστεί… Φεύγοντας, είμαι κουρασμένος και διψασμένος. Τι πιο δροσερό από ένα ποτήρι παγωμένη σπιτική λεμονάδα, σκέφτομαι. Σταματώ στον Γαλατά, στο παραδοσιακό ζαχαροπλαστείο του Δ. Βλάχου. Ο Δημήτρης και η οικογένειά του αγαπούν την περιοχή που πέρασαν τα παιδικά τους χρόνια. Όπως μου αναφέρει: «Όταν αισθανθείς την ευωδιά των ανθών και τη δροσιά κάτω από τα δέντρα, δεν θέλεις να φύγεις ποτέ. Οι λεμονιές έχουν πολλά φύλλα, πολλά λεμόνια, πολλή ζωή…» Αποτελεί και μέλος του συλλόγου «Φίλοι του Λεμονοδάσους». Σκοπός τους η αναγέννηση μιας πανέμορφης περιοχής με μοναδικό φυσικό πλούτο και χαρακτήρα. Πρόεδρος είναι ο κ. Γκούμας. Άνθρωπος με πάθος και πόθο για το λεμονοδάσος, μου γράφει για έναν ντόπιο που αφού έζησε όλα του τα χρόνια μετανάστης στην Αμερική, γύρισε πίσω στον τόπο των παιδικών του αναμνήσεων για να φροντίσει τις 70 λεμονιές του. «Τις περιποιείται, τις κλαδεύει, τις ξεχορταριάζει – και δεν πουλά ούτε ένα λεμόνι από αυτές! Αγαπάει τον τόπο του. Πολύ κακό να μην αγαπάς τον Τόπο σου. Και τέτοιο τόπο!» Ενώ για έναν άλλον: «ξερίζωσε δέκα ξεραμένες λεμονιές και έβαλε καινούριες. «Τρελό» τον φωνάζανε. «Μου αρέσει όμως, θέλω να τις φροντίζω μόνος μου. Δεν βάζω εργάτη. Θυμάμαι μικρός που έπαιζα εδώ ΑΦΙΕΡΩΜΑ / Λεμονοδάσος

61

και κοίταζα το νερό στ’ αυλάκι, και καθόμουνα στη σκιά τους, στο γάρδος, το καλοκαίρι. Μου αρέσει το άνθος τους, η μυρουδιά», θα του πει. «Ένας ξάδελφός μου, που μεγάλωσε στην Πούντα, έφυγε στην πρωτεύουσα και πρόκοψε, έγινε σπουδαίος, περιποιήθηκε κι αυτός το κτήμα του. Με βρήκε στον δρόμο και μου ‘πε με χαρά πως έβαλε και το ξελόγγωσε. Θέλει να το διατηρήσει όπως ήταν και να το παραδώσει στους επόμενους, να το χαρούν κι αυτοί…» Μια κίνησή της οικογένειας Βλάχου, που δείχνει έμπρακτα την αγάπη της για τον τόπο, είναι η δημιουργία μιας σειράς χυμών με βάση το χειροποίητο χυμό λεμονιού σε διάφορους γευστικούς συνδυασμούς καθώς και μαρμελάδες και γλυκά του κουταλιού με πρώτες ύλες της περιοχής. Η Μαρία, σύζυγος του Δημήτρη, μου προσφέρει λεμονάδα με τζίντζερ «Lemonodasos» κι είναι ό,τι ακριβώς χρειάζομαι να με ξεδιψάσει αυτή τη στιγμή. Προσωπικά, εντύπωση μου προκαλεί το ρετρό design με τις φιγούρες μιας άλλης εποχής πάνω στα μπουκάλια σερβιρίσματος. Με φιλεύουν και μια βυσσινάδα για τον δρόμο, τους αποχαιρετώ με χαμόγελο. Χαίρομαι γιατί είδα στα μάτια τους το ίδιο το λεμονοδάσος. Τις παιδικές τους αναμνήσεις, τις μυρωδιές, την οξύτητα και τη γλυκάδα, το κίτρινο και το πράσινο, το κελάρυσμα των πηγών, τη δροσιά του δειλινού.

«Θέλω να τις φροντίζω μόνος μου. Δεν βάζω εργάτη. Θυμάμαι μικρός που έπαιζα εδώ και κοίταζα το νερό στ’ αυλάκι, και καθόμουνα στη σκιά τους, στο γάρδος, το καλοκαίρι. Μου αρέσει το άνθος τους, η μυρουδιά…»

62

info's Οι χυμοί φρούτων Lemonodasos είναι 100% φυσικοί, 100% χωρίς συντηρητικά και 100% χειροποίητοι. Πέρα από την κλασική λεμονάδα και αυτήν με το τζίντζερ και τη στέβια θα βρείτε ακόμα λεμονάδα με μαστίχα Χίου και με χυμό από αγγούρι, χυμό ρόδι με λεμόνι και βυσσινάδα με χυμό λεμόνι. Εκτός από τους δροσερούς χυμούς της, η οικογένεια Βλάχου παρασκευάζει επίσης χειροποίητα γλυκά του κουταλιού (λεμόνι, βύσσινο, πορτοκάλι, κυδώνι) και σπιτικές μαρμελάδες από φρέσκα φρούτα τοπικής παραγωγής, χωρίς πρόσθετα συντηρητικά (πορτοκάλι, λεμόνι, φράουλα και μανταρίνι). (τηλ.: 22980 42772, e-shop: https://lemonodasos.com/shop/). Τα προϊόντα Lemonodasos θα τα βρείτε και στο ζαχαροπλαστείο «Βλάχος» όπως και χειροποίητο παγωτό, παραδοσιακό αμυγδαλωτό µε µαρµελάδα λεµόνι και φρεσκότατα γλυκά. (τηλ.: 22980 43488, 42772). Απέναντι, στον Πόρο, απολαύσαμε βάφλα µε παγωτό και εξαιρετικά κρασιά στο Unique Bar & Lounge (Πλατεία Ιάσωνος 6). Παράδοση στο ποιοτικό φαγητό στον Πόρο έχει ο «Άσπρος γάτος» που λειτουργεί από το 1909 και έχει φίλους σε όλον τον κόσμο. Θα απολαύσετε φρέσκο ψάρι και θαλασσινά στο μπαλκόνι πάνω στη θάλασσα (Λαμπράκη 49, τηλ. 22980 - 25650, 24274, 6944 597095, www.whitecat1909.gr). Εξαιρετικούς µεζέδες δοκιμάσαμε στο ουζερί «Το Στέκι» στον Γαλατά (τηλ.: 22980 43644). Για τη διαμονή σας στον Γαλατά το Arcadia Suites & Spa προσφέρει ευεξία και αναζωογόνηση στην πισίνα, το χαµάµ, τη σάουνα, το υδροµασάζ (τηλ.: 22980 42272, www.arcadiasuitesandspa.com). Το Ξενοδοχείο Παπασωτηρίου διαθέτει πλήρως εξοπλισµένα δωµάτια µε μαγευτική θέα στην παραλία του Γαλατά (τηλ.: 22980 42841). Για ενοικιάσεις και υπηρεσίες σκαφών απευθυνθείτε στην AVGERΙNOS S.A. (τηλ.: 22980 42855, 6972 253088, 6932 902898, www.avgerinos-abee.gr). Στο Karnezis Sport θα βρείτε αθλητικά είδη και παπούτσια για μικρούς και μεγάλους (25ης Μαρτίου, 22980 42558), FB: KARNEZISSPYROS). Για τα ψώνια σας επιλέξτε τα AB Βασιλόπουλος (1ο χµ. Γαλατά - Ναυπλίου).

Γαλατάς Τροιζηνίας Τηλ.: 22980-42772 email: info@lemonodasos.com Facebook / Instagram: lemonodasos

Η παραδοσιακή οµορφιά των Κυθήρων έκανε τουσ αρχαίουσ Έλληνεσ να πιστεύουν πωσ εδώ πρωτοπερπάτησε η ωραιότερη θεών και ανθρώπων, η θεά του έρωτα. Η µελιτέα, όπωσ ονόµαζαν τη θεά Αφροδίτη. Δεν είναι τυχαίο το επίθετο µελιτέα (µελένια) αφού µόνο το τελειότερο πλάσµα τησ γησ θα µπορούσε να έχει την γλυκύτητα, την εµφάνιση και το άρωµα του ΘΥΜΑΡΙΣΙΟΥ ΜΕΛΙΟΥ ΤΩΝ ΚΥΘΗΡΩΝ. Το νησί ήταν γνωστό από την αρχαιότητα για το εξαιρετικήσ ποιότητασ µέλι του. Υπάρχουν ενδείξεισ ότι από εδώ ξεκίνησε η εφαρµογή τησ κινητήσ κηρήθρασ στην αρχαιότητα, για να εξαπλωθεί σε όλον τον κόσµο µόλισ στο τέλοσ του περασµένου αιώνα. Πολλέσ διακρίσεισ και βραβεία έχουν κάνει το ΘΥΜΑΡΙΣΙΟ ΜΕΛΙ ΚΥΘΗΡΩΝ γνωστό και περιζήτητο. Εσείσ που θέλετε ν' απολαύσετε το ΘΥΜΑΡΙΣΙΟ ΜΕΛΙ ΚΥΘΗΡΩΝ... ΜΟΝΟ από το πρατήριο του Μελισσοκοµικού Συνεταιρισµού και στα καταστήµατα µε το σήµα µασ.

ΕΚΘΕΣΗ & ΠΡΑΤΗΡΙΟ ΧΟΝ∆ΡΙΚΗΣ-ΛΙΑΝΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΣΤΑ ΑΡΩΝΙΑ∆ΙΚΑ Πληροφορίεσ: ρίεσ: ΑΓΡΟΤΙΚΟΣ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΟΣ ΚΥ ΚΥΘΗΡΩΝ τηλ. 2731 200 370 - email: melikyth@otenet.gr

Καραγιάννης Αθ. & ΣΙΑ Ο.Ε τηλ. 2753071229 κιν. 6972409091 www.karayiannis.gr email: info@karayiannis.gr

Ε ΤΑ Ι Ρ Ε Ι Α

Μ Ε ΤΑ Φ Ο Ρ Ω Ν

Πόντου & Διαβατών

66

ΣΥΡΟΣ

«Λουκούμια να φέρεις!»

Δημοσθένης Τσαπάρας

Δημοσθένης Τσαπάρας, Τυροσυρά Τυροκομική

Η συγκεκριμένη παραγγελία δινόταν αυτόματα από όλους – κυριολεκτικά όλους – όσους ήξεραν ότι θα επισκεπτόμουν τη Σύρο για τις καλοκαιρινές μου διακοπές. Αυτό με έκανε να συνειδητοποιήσω, πως ίσως πρόκειται για μια από τις πιο δυνατές σχέσεις ενός τόπου με μια γαστρονομική του λιχουδιά. Σχέση που «καλλιεργήθηκε» από τους πλανόδιους πωλητές, οι οποίοι για χρόνια ανέβαιναν στα πλοία που έδεναν στο λιμάνι διαφημίζοντας την πραμάτειά τους: λουκούμια και χαλβαδόπιτες.

Ξ

εκινώντας την περιήγησή μου στη Σύρο διαπίστωσα για μια ακόμα φορά πόσο άδικος είναι ο χαρακτηρισμός ‘ξερονήσια’ για τις περισσότερες από τις Κυκλάδες, ιδιαίτερα για τα μεγαλύτερα από τα νησιά τους. Το τοπίο μαρτυρούσε παντού έναν τόπο με πλούσια αγροτική παράδοση. Ξερολιθιές, κηπάκια «περιφραγμένα» με καλαμιές για να προστατεύονται από τον αέρα, παλιά εγκαταλελειμμένα πηγάδια κοντά στις ρεματιές, στέρνες για συγκέντρωση των βρόχινων νερών. Στο νησί, μέχρι και την δεκαετία του ’90, υπήρχε σημαντικός αριθμός παραδοσιακών θερμοκηπίων που τροφοδοτούσαν την κεντρική λαχαναγορά των Αθηνών με κηπευτικά. Σήμερα έχουν απομείνει σύγχρονες, κυρίως, μονάδες που παράγουν ντομάτα και ντοματίνια, κολοκύθια, πιπεριές και άλλα κηπευτικά. Διασχίζοντας τον πλούσιο αυτόν τόπο συναντάς μικρά χωράφια, πάντα περιφραγμένα με ξερολιθιές, μέσα στα οποία οι

αγελάδες της Σύρου βόσκουν ράθυμα και προσπαθούν να προστατευτούν από τον καλοκαιρινό ήλιο. Σε κοντινή απόσταση έβλεπες τα θερισμένα χωράφια με το σανό «μπαλιασμένο», έτοιμο για να ταΐσει τα ζώα του νησιού από τα οποία παράγονται τα εξαιρετικά τυροκομικά προϊόντα της Σύρου. Με αυτές τις εικόνες έφτασα στην πόρτα του μικρού σύγχρονου τυροκομείου της «Τυροσυράς» στον νότο του νησιού. «ΤΥΡΟΣΥΡΑ» Η «Τυροσυρά Τυροκομική» ιδρύθηκε το 2013 στον οικισμό Βήσσα της Σύρου από μόλις τέσσερις, αρχικά, παραγωγούς, οι οποίοι ένωσαν τις δυνάμεις τους, αναζητώντας διέξοδο στην διάθεση τους γάλακτος που παρήγαγαν μετά από την παύση λειτουργίας του Αγροτικού Συνεταιρισμού Σύρου. Σήμερα, η ομάδα της «Τυροσυράς» έχει εμπλουτιστεί με το κέφι της επόμενης γενιάς. Στο σύγχρονο τυροκομείο παραλαμβάνουν καθημερινά έναν τόνο αποκλειστικά Συριανό γάλα και παράγουν μια σειρά από τυροκομικά προϊόντα με σεβασμό στην μακρόχρονη παράδοση του νησιού. Ο Γιάννης Περρής, εκπρόσωπος της νέας αυτής γενιάς, με ιδιαίτερη ευγένεια με υποδέχθηκε στον χώρο του Τυροκομείου. «Η παραγωγή τυριού στο νησί έχει μια ιστορία πέντε αιώνων», θα μας εξηγήσει. «Το 1500 μ.Χ. οι Καθολικοί ηγέτες του νησιού έφεραν από την Ιταλία αγελάδες γαλακτοπαραγωγής και ξεκίνησαν να παράγουν το πρώτο αγελαδινό τυρί στην Ελλάδα. Έτσι, οι Συριανοί ξεκίνησαν να μυούνται στην τέχνη της τυροκομίας…»

67

68

Ο πιο γνωστός εκπρόσωπος της Συριανής τυροκομίας δεν είναι άλλος από το τυρί Π.Ο.Π. Σαν Μιχάλης που παρασκευάζεται αποκλειστικά από αγελαδινό Συριανό γάλα κι έχει πάρει το όνομα του από το ομώνυμο ορεινό χωριό της Σύρου. Αλμυρό τυρί, με υφή που θυμίζει παρμεζάνα, σε προδιαθέτει για κάτι ξεχωριστό. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της άνυδρης βλάστησης του νησιού σε συνδυασμό με την πολύμηνη ωρίμανση του, η οποία διαρκεί από 4 έως 8 μήνες, του δίνει μια γευστική πολυπλοκότητα και μια επίγευση που σε συντροφεύει για αρκετή ώρα αφού το δοκιμάσεις. Στο τυροκομείο, εκτός από τον Σαν Μιχάλη, τη γνωστή κυκλαδίτικη κοπανιστή και το αγελαδινό βούτυρο, παράγουν και μια πολύ νόστιμη γραβιέρα, την «Φραγκοσυριανή», με βάση την παραδοσιακή συνταγή που απαιτεί και λίγο αιγοπρόβειο γάλα εκτός του αγελαδινού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ξινότυρο, ένα λευκό μαλακό τυρί με ελαφρά όξινη γεύση, που παράγεται από το τυροκομείο σε πέντε διαφορετικές γεύσεις. Το ξινότυρο με λιαστή τομάτα και αυτό με το σκόρδο και το πιπέρι που δοκιμάσαμε μπορούν να δώσουν έναν διαφορετικό χαρακτήρα σε ένα πιάτο με τυριά. Αποσταγματοποιία Μακρυωνίτης Γεμάτος από τόσο πλούσιες γεύσεις αποφάσισα να αναζητήσω τον παραγωγό ενός εξαιρετικού τοπικού ούζου που δοκιμάσαμε στα ταβερνάκια του νησιού επάνω κυριολεκτικά στη θάλασσα. Ο Νίκος Μακρυωνίτης με υποδέχθηκε στην αποσταγματοποιία του στην Βάρη της Σύρου. Χρησιμοποιώντας την εμπειρία του στους γευστικούς συνδυασμούς, από το επάγγελμα του μάγειρα ξεκίνησε από το 2012 τους πειραματισμούς του, σε επίπεδο αρχικά οικοτεχνίας, παρέα με τον πατέρα του Γιώργο, χημικό και ερασιτέχνη ποτοποιό. Η αγάπη τους για το προϊόν και η εξέλιξη της παραδοσιακής απόσταξης έφεραν ως αποτέλεσμα την λειτουργία ενός σύγχρονου αποστακτηρίου που ξεκίνησε το 2017. Ο Νίκος συγκεντρώνει στέμφυλα (τα «πατημένα» σταφύλια) κυκλαδίτικων ποικιλιών, όπως το Σερφιώτικο, το Ασύρτικο, το Μαυροτράγανο, η Μονεμβασιά, τα οποία προέρχονται από ξηρικά αμπέλια μικρής απόδοσης από την Σύρο αλλά και την Τήνο, την Πάρο, την Σαντορίνη, την Σέριφο. «Η αργή απόσταξη των στέμφυλών με τη φυσική τους μαγιά αναδεικνύει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των κυκλαδίτικων ποικιλιών δίνοντας εξαιρετικά αρώματα στα προϊόντα μας», θα μας πει. Στη μικρή αυτή μονάδα παράγεται μαστίχα, ούζο, τσίπουρο, παλαιωμένο τσίπουρο, αλλά και ένα μοναδικό προϊόν, το απόσταγμα σύκου. «Η συγκεκριμένη παραγωγή ξεκίνησε εδώ και έναν χρόνο. Μεγάλη σημασία έχει για μας η συλλογή του καρπού που πρέπει να γίνεται πάνω από το δέντρο. Για να πετύχουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα φυτέψαμε εδώ και τέσσερα χρόνια μια μικρή έκταση με 200 συκιές ώστε να εξασφαλίσουμε την δική μας παραγωγή». Τα παλαιωμένα τσίπουρα της αποσταγματοποιίας παλαιώνουν σε δρύινα γαλλικά βαρέλια που έχουν πρωτοχρησιμοποιηθεί στην παλαίωση ερυθρών κρασιών. Στην απλή και όμορφη αίθουσα γευστικής δοκιμής, περιτριγυρισμένοι από τα δρύινα βαρέλια, δοκιμάσαμε τα εξαιρετικά αποτελέσματα των πρώτων χρόνων λειτουργίας της μονάδας. Η τελευταία έκπληξη ήταν το PLANTAE, ένα τσίπουρο διπλής απόσταξης από Ασύρτικο, αρωματισμένο με εννιά συριανά βότανα όπως το μάραθο και το κάρδαμο αλλά και φυτά όπως τον κέδρο και τον σκίνο. Οι συνδυασμοί του Νίκου με έκαναν να σκεφτώ για τον τρόπο που οι ντόπιοι έχουν αξιοποιήσει το κάθε είδος της φυσικής βλάστησης του νησιού. Από τις πολυάριθμές συκιές, που αξιοποιούν για την παρασκευή της παστελαριάς, τον μάραθο και τα αυτοφυή βότανα τα οποία χρησιμοποιούν στα ντόπια λουκάνικα, μέχρι τη συλλογή της κάπαρης από τα φυτά που κυριολεκτικά κρέμονται πάνω από τα βράχια. Όμως ήρθε η ώρα να δοκιμάσουμε τα κρασιά του νησιού. ΟΙΝΟΠΟΙΕΙΟ «Παρα…κόποις» Ο Πέτρος Ρούσος, αμπελουργός τρίτης γενιάς, ίδρυσε το 2018 ένα μικρό οινοποιείο στο χωριό Παρακοπή και παίζοντας κυριολεκτικά με τις λέξεις του έδωσε το όνομα «Παρα… κόποις», ίσως για να μας θυμίζει τον ιδιαίτερο κόπο που απαιτεί στα Κυκλαδονήσια η ενασχόληση με την πρωτογενή παραγωγή. Το οινοποιείο βρίσκεται μέσα σε αμπελώνα έκτασης είκοσι στρεμμάτων που απλώνεται σε αναβαθμίδες και εκτός από τον αμπέλι υπάρχουν διάσπαρτες ελιές και ένα μικρό θερμοκήπιο με κηπευτικά. Ο Πέτρος χρησιμοποιεί διάφορες κυκλαδίτικες ποικιλίες όμως σκοπός του ήταν να αναδείξει την χαρακτηριστική ποικιλία της Σύρου «Σερφιώτικο», η οποία και κυριαρχεί στις τρεις πρώτες ετικέτες του οινοποιείου. ΓΕΥΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ / ΣΥΡΟΣ: «Λουκούμια να φέρεις!»

69

70

«Το 1500 μ.Χ. οι Καθολικοί ηγέτες του νησιού έφεραν από την Ιταλία αγελάδες γαλακτοπαραγωγής και ξεκίνησαν να παράγουν το πρώτο αγελαδινό τυρί στην Ελλάδα. Έτσι, οι Συριανοί ξεκίνησαν να μυούνται στην τέχνη της τυροκομίας…»

Ήταν αργά το απόγευμα, όταν μας υποδέχτηκε η σύζυγός του, Ανεζούλα Νομικού, με το χαμόγελο του ανθρώπου που είναι πλασμένος για αυτό ακριβώς που επέλεξε να ασχοληθεί. Η ξενάγησή μας στο μικρό επισκέψιμο οινοποιείο ξεκίνησε από τον χώρο παραγωγής, όπου παράγονται μόλις 8.000 φιάλες. Γρήγορα περάσαμε στον εξωτερικό χώρο όπου όλα ήταν βαλμένα σε τάξη. Ο ήλιος έδυε πίσω από τους γύρω λόφους και βασίλευε μια καταπληκτική ησυχία. Η Ανεζούλα μας είχε ετοιμάσει με ιδιαίτερη φροντίδα ένα εξαιρετικό πιάτο με τοπικές γεύσεις: λούζα, λουκάνικο με μάραθο, ξερά σύκα, συριανά τυριά και σπιτική μαρμελάδα φτιαγμένη από την ίδια για να συνοδεύσουν τα κρασιά της «Παρα…κόποις». «Η επίσκεψη στο οινοποιείο δεν έχει χρονικά όρια», μας εξηγεί. «Θέλουμε να είναι μια χαλαρή εμπειρία γνωριμίας με τις γεύσεις της Σύρου και τα κρασιά μας». Η δοκιμή ξεκίνησε με το λευκό «Νήσου Μέθη» από Σερφιώτικο και Ροδίτη, ένα ιδιαίτερα δροσερό ξηρό κρασί, ιδανικό για τις υψηλές θερμοκρασίες του καλοκαιριού. Συνεχίσαμε με «Νήσου Μέθη» ροζέ, από Σερφιώτικο και Κουντούρα, για να καταλήξουμε στον λιαστό φυσικό γλυκό «Ονόρε», μονοποικιλιακό Σερφιώτικο. Μέσα στο καταπληκτικό αυτό τοπίο, η Αννεζούλα μας περιέγραψε τις σκέψεις για την περαιτέρω ανάπτυξη της όλης προσπάθειας αλλά και τις νέες ετικέτες που ετοιμάζονται, τον ερυθρό ξηρό από Κουντούρα και τον γλυκό επιδόρπιο οίνο που θα παλαιώνει τρία χρόνια σε δρύινα βαρέλια. Λουκούμια ΛΕΙΒΑΔΑΡΑΣ Ο χρόνος των διακοπών περνάει γρήγορα και η παραγγελία «λουκούμια να φέρεις», δεν μπορούσε να φύγει από το μυαλό μου. Διάλεξα το ποιο όμορφο μαγαζί του λιμανιού για να κάνω την πρώτη δοκιμή. Το νόστιμο αποτέλεσμα της δοκιμής αυτής γρήγορα με οδήγησε στο εργαστήριο της Α. & Β. ΛΕΙΒΑΔΑΡΑΣ Ο.Ε. στην περιοχή Μάνα-Μάρμαρο, όπου παρασκευάζονται, εκτός από τα παραδοσιακά λουκούμια, χαλβαδόπιτες και παγωτό από φρέσκο Συριανό γάλα. Το προσωπικό δούλευε πυρετωδώς και ο κος Αντώνης Λειβαδάρας ανακάτευε το σιρόπι για τις χαλβαδόπιτες. Μας εξήγησε πως πριν από σχεδόν 100 χρόνια ο παππούς του Αντώνης ξεκίνησε να φτιάχνει

ΓΕΥΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ / ΣΥΡΟΣ: «Λουκούμια να φέρεις!»

71

λουκούμια στη Σύρο. «Το λουκούμι κατάγεται από την περιοχή της Κωνσταντινούπολης και της Μικράς Ασίας. Η τέχνη του λουκουμιού, ήρθε στη Σύρο μαζί με τους Χιώτες πρόσφυγες που έφτασαν στο νησί μετά την καταστροφή της Χίου από τους Τούρκους το 1822. Η διαφορά με τα λουκούμια άλλων περιοχών είναι ότι εμείς εδώ στο νησί χρησιμοποιούμε ζάχαρη και όχι γλυκόζη. Αφού ανακατέψουμε για δύο ώρες το μίγμα του άμυλου με την ζάχαρη και το τρυγικό οξύ που προέρχεται από σταφύλια, θα προσθέσουμε τα διάφορα αρώματα, τα δάκρυα της μαστίχας ή τους ξηρούς καρπούς, ανάλογα με την τελική γεύση που επιθυμούμε». Κλασική γεύση του Συριανού λουκουμιού θεωρείται το τριαντάφυλλο και η μαστίχα όμως για προσωπική κατανάλωση θα διάλεγα το εξαιρετικό φιστικί! Σε ότι αφορά τις… παραγγελιές η καλύτερη επιλογή είναι οι μπουκιές αμυγδάλου που δίνουν την ευκαιρία να δοκιμάσει κανείς τις πολλές και διαφορετικές γεύσεις των λουκουμιών. Το ταξίδι της επιστροφής με βρήκε τελικά με περισσότερες αποσκευές, όχι μόνο για να ικανοποιήσω τους φίλους μου αλλά και για να πάρω μαζί μου κάποιες από τις εξαιρετικές γεύσεις που μας φανέρωσε το πανέμορφο αυτό νησί! Η Σύρος μπήκε κυριολεκτικά στην καρδιά μου. Δεν είναι μόνο οι πανέμορφες παραλίες ή η ιδιαίτερη κουλτούρα της. Δεν είναι μόνο η ανάπτυξη μιας γαστρονομικής κουλτούρας που απολαμβάνεις στις περισσότερες ταβέρνες σε εξαιρετικές τιμές.Είναι κυρίως η ανεπιτήδευτη ευγένεια των ανθρώπων της που σε εντυπωσιάζουν με το επίπεδο της φιλοξενίας που έχουν αναπτύξει!

72

Η τέχνη του λουκουμιού ήρθε στη Σύρο μαζί με τους Χιώτες πρόσφυγες που έφτασαν στο νησί μετά την καταστροφή της Χίου από τους Τούρκους το 1822.

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΕΛΑΙΟΤΡΙΒΕΙΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ Οικολογικό ελαιοτριβείο Ε.Ε. • Σκάλα Μαλανδρενίου Αργολίδας τηλ. 27510 77401 • fax. 27510 77402

Γλυκιά Καθολική τυρόπιτα Υλικά: • 1 κ. Συριανή ανάλατη μυζήθρα, • ανθότυρο ή κατσικίσιο ανάλατο τυρί • 10 αυγά • 500 γρ. ζάχαρη • 1 κ.σ. κανέλα • Χυμό και ξύσμα από 1 πορτοκάλι • 1 σφηνάκι λικέρ μαστίχα • ή 1-2 βανίλιες (προαιρετικά) • 1-2 κ.σ. μέλι • Βούτυρο και αλεύρι για το ταψί • Σουσάμι ή/και κανέλα για το πασπάλισμα 74

Μ

ια γλυκιά τυρόπιτα από τη Σύρο με βάση τη ντόπια μυζήθρα (πλήρης λιπαρών) που θα λατρέψετε. Προσφέρεται ως έδεσμα του Πάσχα από τους Καθολικούς του νησιού και είναι πανεύκολη στην παρασκευή της. Ο ορισμός του comfort food, είναι ιδανική για ένα θρεπτικότατο πρωινό που θα λατρέψουν τα παιδιά κι εμείς θα απολαύσουμε παρέα με ένα φλυτζάνι αρωματικό φασκόμηλο (από τα πιο φημισμένα βότανα του νησιού) ή έναν ελληνικό αρωματισμένο με βασιλικό, όπως προτείνει το Φεστιβάλ Γαστρονομικού Πολιτισμού Σύρου.

Βάζουμε στο μίξερ και χτυπάμε τα αυγά με τη ζάχαρη. Προσθέτουμε τη μυζήθρα σε κομμάτια, την κανέλα, το ξύσμα και το χυμό του πορτοκαλιού. Βουτυρώνουμε ένα ταψί και ρίχνουμε μέσα το μίγμα μας. Πασπαλίζουμε με σουσάμι και ψήνουμε σε προθερμασμένο φούρνο για περίπου μία ώρα στους 170-180 βαθμούς κελσίου. Ζεσταίνουμε το μέλι και περιχύνουμε την πίτα μας. Μόλις απορροφηθεί, πασπαλίζουμε με κανέλα και σερβίρουμε.

Συριανή Μαϊντανοσαλάτα Υλικά: • 1 ματσάκι μαϊντανό • 100 γρ. ψωμί μπαγιάτικο • 1 κ.σ. κάππαρη • 1 μεγάλη σκελίδα σκόρδο • 1 φρέσκο κρεμμυδάκι • 1-2 κ.σ ξίδι • 1 πατάτα βρασμένη • ½ φλ. έξτρα παρθένο ελαιόλαδο • Χυμό από ½ - 1 λεμόνι • ½ κ.γ. αλάτι • Μπόλικο φρεσκοτριμμένο πιπέρι

Σ

το παρελθόν είχα δοκιμάσει μαϊντανοσαλάτα, αγνοώντας πως ήταν έδεσμα Συριανό. Έδεσμα μεταξύ παραδοσιακής σκορδαλιάς και ελληνικού… πέστο είναι ιδιαίτερα εύγευστη, ένα τέλειο ορεκτικό αλλά και συνοδευτικό επάνω σε φρέσκο ζυμωτό ψωμάκι. Καθαρίζουμε τον μαϊντανό από τα κοτσάνια κρατώντας μόνο τα φύλλα. Σε ένα μπολ γεμάτο με νερό μουλιάζουμε το ψωμί. Στο μπλέντερ χτυπάμε όλα τα υλικά εκτός από το ψωμί, την πατάτα και το λεμόνι προσθέτοντας το 1/3 από το ελαιόλαδο που θα χρησιμοποιήσουμε. Πολτοποιούμε τα υλικά μέχρι γίνουν μία πάστα. Προσθέτουμε καλά στυμμένο το ψωμί, την πατάτα σε κομμάτια και σταδιακά το υπόλοιπο ελαιόλαδο. Αν είναι σφιχτή η πάστα, την αραιώνουμε με λίγο ακόμη ελαιόλαδο ή ελάχιστο ζεστό νερό. Τέλος, προσθέτουμε τον χυμό λεμονιού, αλάτι και πιπέρι αυξομειώνοντας, ανάλογα τη γεύση που επιθυμούμε. Καθώς το ζητούμενο είναι η ισορροπία χρειάζεται να προσέξουμε την υπερβολική οξύτητα. Σερβίρεται φρεσκοφτιαγμένη με λίγο λάδι ελιές ή κάπαρη. Στην ουσία, πρόκειται για ένα πέστο μαϊντανού που μπορούμε να παντρέψουμε με μια μακαρονάδα πασπαλισμένη με μπόλικο τριμμένο Σαν Μιχάλη ή μια πατατοσαλάτα που θα συνοδεύσει τέλεια κάποιο ψητό ψαράκι.

ΣΥΝΤΑΓΕΣ | Επιμέλεια: Θάλεια Νουάρου

75

Ασκληπιού 43 2752027427 kreomarketnafpliou@gmail.com Kreomarket Nafpliou

Ariston “The Very Best”

©

Α. Doukas & M. Douka O.E. Gargaliani 24400 Greece Tel.: +30 27630 22322, +30 6987.797582, +30 6982.490909 aristonhellas@gmail.com

www.ariston-oliveoil.gr

Κάθε Προϊόν µασ είναι Υψηλήσ Ποιότητασ. Κάθε Προϊόν µασ είναι Άριστον.

ΧΥΜΑ & ΣΑΚΙΑΣΜΕΝΟ

Πυρηνόξυλο ανώτερης ποιότητας, ειδικά επεξεργασμένο, με χαμηλή υγρασία, χωρίς σκόνη (4.200 θερμίδες / Kg).

Η βαρκούλα της Σοφίας Λόρεν

Νίνα Κουλετάκη Δημήτρης Ιωαννίδης, από το φωτογραφικό ιστορικό αρχείο Ποριωτών

78

Η

Φαίδρα είναι μια νεαρή σφουγγαρού, ένα κορίτσι που βουτά στον βυθό της Ύδρας ψάχνοντας για σφουγγάρια. Σε μια από τις καταδύσεις της ανακαλύπτει ένα πανέμορφο αρχαίο άγαλμα που απεικονίζει ένα μικρό αγόρι πάνω σε ένα δελφίνι. Στη συνέχεια συμβαίνουν πολλά, εμπλέκονται αρχαιοκάπηλοι, αρχαιολόγοι, οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες, ο λαός της Ύδρας, το κέρδος, το φιλότιμο, η εξαπάτηση, η μετάνοια κι ένα σωρό ακόμη που κεντούν τον καμβά του μυθιστορήματος του David Divine. To βιβλίο έγινε ταινία το 1957 και δεν είναι άλλη από «Το παιδί και το δελφίνι», σε σκηνοθεσία του Ζαν Νεγκουλεσκό. Πρωταγωνιστούν η Σοφία Λόρεν, o Άλαν Λαντ και ο Αλέξης Μινωτής. «Το παιδί και το δελφίνι» είναι η πρώτη ταινία που γυρίστηκε σε Cinemascope 55 και αποτελεί την πρώτη αμερικανική κινηματογραφική παραγωγή που πραγματοποιήθηκε σε ελληνικό έδαφος και συγκεκριμένα στην Ύδρα, τον Πόρο, τη Ρόδο, τη Δήλο, τη Μύκονο, την Αθήνα, την Επίδαυρο και τα Μετέωρα. Εννοείται πως η ελληνική οικονομία και ο τουρισμός ευνοήθηκαν πολύ από την ταινία. Η Ύδρα, που τη δεκαετία του ’50 ήταν ένα νησί του Αργοσαρωνικού χωρίς τουριστικές υποδομές, αρχίζει να εξελίσεται σ’ έναν προσφιλή προορισμό όχι μόνο των Αθηναίων αλλά και Ευρωπαίων και Αμερικανών. Ταυτόχρονα στην Επίδαυρο, την ίδια εποχή, αναβιώνουν τα Επιδαύρια. Μετά από την πρώτη εμβληματική παράσταση της «Ηλέκτρας» του Σοφοκλή το 1938, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη και με τους Κατίνα Παξινού, Μάνο Κατράκη και Ελένη Παπαδάκη να πρωταγωνιστούν στους ρόλους της Ηλέκτρας, του Πυλάδη και της Κλυταιμνήστρας αντίστοιχα, σταμάτησε κάθε δραστηριότητα εξαιτίας του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου που ακολούθησε. Όμως από το 1955 ξεκινά το Φεστιβάλ Επιδαύρου, με πρώτη παράσταση την «Εκάβη» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή και πρωταγωνίστρια την Κατίνα Παξινού. Η Επίδαυρος και τα νησιά του Αργοσαρωνικού αποτελούν, πλέον, έναν ισχυρότατο πόλο έλξης ημεδαπών και αλλοδαπών τουριστών. Ας επιστρέψουμε όμως στην Ύδρα και στην ταινία. Καθώς, όπως είπαμε, στο νησί δεν υπάρχουν κατάλληλα, για τους συντελεστές της ταινίας, καταλύματα, οπότε ο Γιάννης

●

●

Λουκάς Κληροδοντάκος και Σοφία Λόρεν

Λάτσης διαθέτει τη «Νεράιδα» για τη φιλοξενία τους. Επίσης το πλοίο «παίζει» στην ταινία ως το γιωτ του αρχαιοκάπηλου Πάρμαλη (στον ρόλο ο Κλίφτον Γουέμπ), με πολλές σκηνές να γυρίζονται στο εσωτερικό του. Καθημερινά τα νεγκατίφ του φιλμ στέλνονται στην Αθήνα για επεξεργασία, με το ταχύπλοο του Λάτση «Εριέττα» και οι διορθώσεις έρχονται με τηλεγράφημα πίσω στην Ύδρα. Η Σοφία Λόρεν έμεινε αρκετό διάστημα και στον Πόρο, κάνοντας διακοπές, προκαλώντας μεγάλη αίσθηση στο νησί. Η παρουσία και η διαμονή της εκεί αποτελούν μέχρι σήμερα, μια από τις πιο ισχυρές μνήμες. Ένας από τους πιο παλιούς ταβερνιάρηδες του Πόρου, ο Λουκάς Κληροδοτάκος, για να τιμήσει την ηθοποιό ονόμασε τη βάρκα του, με την οποία ψάρευε τα ψαράκια για το τηγάνι της ταβέρνας, «Σοφία Λόρεν». Ο τοπικός μύθος θέλει τη βάρκα του Κληροδοτάκου να είναι αυτή που χρησιμοποιούσε η Λόρεν – ως Φαίδρα – στην ταινία, όμως ο θεατής αντιλαμβάνεται αμέσως πως κάτι τέτοιο δεν ισχύει, παρόλο που η βάρκα του Κληροδοτάκου είναι σύγχρονη της άλλης και δεμένη στο λιμανάκι του Πόρου την εποχή που η Λόρεν ήταν στο νησί. Χρησιμοποιήθηκε, μαζί με άλλες, στα γυρίσματα της ταινίας, κυρίως για τη μεταφορά μηχανών και προσωπικού, αλλά δεν είναι το σκαρί στο οποίο σκαρφαλώνει η Λόρεν με το βρεγμένο της φόρεμα, κόβοντας την ανάσα. Αυτή η όμορφη βαρκούλα σώζεται μέχρι σήμερα και είναι απολύτως λειτουργική. Βρίσκεται δεμένη στο λιμάνι της Αρχαίας Επιδαύρου, μπροστά από το ξενοδοχείο και την ταβέρνα του Μάικ. Aνήκει στο Epidive Center που δραστηριοποιείται στον χώρο των καταδύσεων και ημερήσιων εκδρομών με σκάφος στην Αρχαία Επίδαυρο πραγματοποιώντας εκδρομές στη Βυθισμένη Πολιτεία της Αρχαίας Επιδαύρου, στο Αγκίστρι και στην Κυρά. Αν επιθυμείτε, λοιπόν, μια γεύση από Χόλυγουντ σε συνδυασμό με την υπέροχη φύση και τα νερά του Αργοσαρωνικού, δεν έχετε παρά να ταξιδέψετε μέχρι την Αρχαία Επίδαυρο και να επιβιβαστείτε στη «Σοφία Λόρεν». Η εμπειρία θα σας μείνει αξέχαστη!

Αναδρομές / Η βαρκούλα της Σοφίας Λόρεν

79

• Μετακινήσεις & transfers (6-9 ατόµων & Α.Μ.Ε.Α) ∆ΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΑΝΑΠΗΡΙΚΟΥ ΑΜΑΞΙ∆ΙΟΥ

• Εκδροµές • Ιατρικές επισκέψεις • Πολιτιστικές δραστηριότητες • Αθλητικές δραστηριότητες • Θρησκευτικός τουρισµός • Επαγγελµατικά ταξίδια

Ελ. Βενιζέλου 19, Τρίπολη τηλ. 6980 499666 email: tranfer4allgr@gmail.com

I

E. info@typofot.gr

expanding our BUSINESS

1I

1I KM ARGOS NAFPLIO ST

opening sOON

Θάλεια Νουάρου

100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή.

…τα μάζεψε ο Θανάσης ο Δεληγιώργης και πήρε τη φαμέλια του οικειοθελώς και τα πουλιά και φύγανε στη Χίο. Πιάσανε όπως-όπως ένα σπιτάκι μες στο Φρούριο, από εκείνα που είχανε μόλις εκείνο τον καιρό εγκαταλείψει, με τον πόνο της ψυχής τους και αυτοί, οι λίγοι Τουρκοχιώτες που φύγανε κι εκείνοι προσφυγές για απέναντι, και έκαμε ένα πρόχειρο κουμάσι στην αυλή του· αλλά ξεχάστηκε ένα πρωί ο παππούς μου ο Ανέστης και άνοιξε την πόρτα του κλουβιού, ή ίσως να την άνοιξε κι ο άνεμος, διότι ήτανε και πρόχειρα φτιαγμένο το κουμάσι, και ξαμοληθήκανε κάποια ζευγάρια έξω, γυρίσανε αμέσως πίσω στο χωριό, απέναντι, και τα χάσε ο προπάππους μου, που τα έβαψε τότε μαύρα διότι δεν είχε προλάβει να πάρει απογόνους απ’ αυτά και θα ‘χανε τη ράτσα. (…) Αυτά ήταν τα πουλιά που τα ξανασυνάντησε ο προπάππους μου μετά από τρία χρόνια, του ’22 τον Αύγουστο, σαν έφυγε κακήν κακώς με την ψυχή στο στόμα τη φορά αυτή, με την Καταστροφή και τη Σφαγή, με τρία ζευγαράκια που μπόρεσε να σώσει μες στον κόρφο του και ήρθαν πια να μείνουν στο νησί μια και καλή· τα ξαναβρήκε τα πουλιά του τα άλλα μες στο Φρούριο και τα πήρε και αυτά μετά από λίγα χρόνια, μαζί με τα πιτσούνια τους και όσα είχε σώσει από απέναντι, στο νέο του σπίτι στον συνοικισμό· τα είχε κλειδωμένα πια καλά όλα μαζί ως να γεννοβολήσουνε, μετά όμως που τα ξαμόλησε φύγανε πάλι κάποια αμέσως για καρσί και τα ξανασυνάντησε, οχτώ χρόνια αργότερα, τότε που πήγανε την ημερήσια εκδρομή του Σωματείου και είδανε τα σπίτια τους και έφερε η γυναίκα του κάτω από τη γλώσσα της της λεμονιάς τα μάτια για τα μπόλια, μα δεν τα ξαναπήρε εκείνος πια μαζί του τα πουλιά, τα άφησε εκεί διότι γνωρίστηκε με το Χουσνί, τον Τούρκο που έμενε στο σπίτι του το πατρικό, και είδε ότι τα αγαπούσε και τα πρόσεχε αυτός κι έτσι έφυγε εκείνο το απόγευμα από την παλιά πατρίδα για τη νέα του χιλιοευχαριστημένος ο προπάππους μου, και εδώ μεγάλωσε πια τις νέες γενιές των πιτσουνιών μας όλες.

Απόσπασμα από τη νουβέλα «Οι Βάρδιες των πουλιών» του Γιάννη Μακριδάκη, εκδόσεις Εστία, 2019.

82

Μια στάση εδώ

Αρχιτεκτονικά Συστήµατα Αλουµινίου

Φύχτια Άργους, 21200 τηλ. 27510 76037, fax. 27510 25504, κιν. 6944411643 email: infotasdi@gmail.com www.alouminokataskeues.gr