Issuu on Google+


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

Brit Bildøen

LITTERÆR SALONG Essay

Det Norske Samlaget Oslo 2009

3

09-01-12

15:25

Side 3


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

INNHALD

NULLSTILLING Ei innleiing 7 LITTERÆRE DYDAR: 1 STORMANNSGALSKAP Salongløve nr. 1 heiter Gertrude Stein 14 2 TYDELEGGJERING Det gode, det glade og det lette. Carol Shields 33 3 DOBLING Gjenferdet i spegelen. Jean Rhys. Og Charlotte Brontë 46 4 DISTRAKSJON Utan eit eige rom. Halldis Moren Vesaas 56

09-01-12

15:25

Side 5


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

5 FORSVINNING Eit is-slott i Australia. Joan Lindsay 69 6 INTONASJON Når livet går i kvitt. Mercè Rodoreda 83 7 RØRSLE Å tære gjennom stein. Adrienne Rich 96 8 RÅSKAP Amalie Skram går til sjøs 111 9 SPIRITUALITET Evolusjon gjer vondt. Doris Lessings Shikasta-kvintett 123 10 SKAMLØYSE Kvifor er alle så sinte på Elfriede Jelinek? 140

LESELISTE 153

09-01-12

15:25

Side 6


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

NULLSTILLING

Ei innleiing Dei litterære salongane oppstod i Frankrike under renessansen og blomstra under opplysningstida på 1700-talet, då ofte med kvinner som vertinner. Salongane blei haldne i private heimar, og nettopp fordi dei var delvis lukka, var det mogeleg for kvinnene å vere med. Slik fekk kvinner på den tida tilgang til eit slags alternativt akademi, der dei utvikla konversasjonskunst og lærte seg å bli eit danna publikum. Det var heller ikkje uvanleg at vertinna og gjestene las høgt frå dagbøker og brev, som på den tida heldt ein høg litterær stil, og slik kunne salongane òg vere ein slags lesesirkel. I vår tid er kvinnene det dominerande kulturpublikummet. Dei har rett og slett kuppa dei litterære salongane. Rundt om i dette landet finst det hundrevis av litteraturforeiningar og lesesirklar, dei fleste dominerte av kvinner og fleire av dei med statuttar som utelukkar menn. Protestane mot denne utidige annekteringa av den litterære salongen er ikkje sterke. I 2006 og 2007 brukte norske kvinner dobbelt så mykje tid på å lese 7

15:25

Side 7


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

bøker som menn. Samtidig er berre om lag ein tredel av alle norske skjønnlitterære forfattarar kvinner. Dette er offentleg statistikk. Sjølv har eg gjennom mange år ført ein lite etterretteleg privat statistikk. Eg studerer alltid spaltene nøye når aviser og tidsskrift ber forfattarar om å lage ei liste over sine yndlingsbøker. Dette fordi det både fascinerer og skremmer meg at dei aller fleste listar opp bøker av berre mannlege forfattarar. Mine mannlege kollegaer gjer det dårlegast i denne private undersøkinga, dei har sjeldan med kvinnelege forfattarar i det heile. Nokre få av dei strekker seg så langt at dei tar med Virginia Woolf, men så er ho då også rekna som ein av dei største nyskaparane i engelsk litteratur. Mine kvinnelege kollegaer gjer det atskilleg betre, men ikkje bra nok. I denne boka inviterer eg til ein litterær salong med ti forfattarar som eg har brukt mykje tid saman med. Gjennom åra har eg lese dei meir eller mindre sporadisk og iblant gått i dialog med dei i mi eiga skriving. Eg har vore opptatt av mange fleire enn desse ti, og det er fleire av mine favorittar som dessverre ikkje har fått sitt eige kapittel i denne boka. Eg òg burde sjølvsagt ha tatt med Virginia Woolf, og eg skulle gjerne hatt plass ved bordet til Marguerite Duras. Carol Shields kunne ha fått følgje av andre sterke kanadiske forfattarar, som Margaret Atwood og Alice Munro. Men utvalet er basert på forfattarar som eg håper eg kan seie noko subjektivt om, eller som eg meiner treng ein meir solid presentasjon på norsk. Og sjølv om fleire av mine favorittbøker er skrivne 8

15:25

Side 8


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

av mannlege forfattarar, viser dei ikkje igjen på gjestelista her. I denne boka har eg følgt opp ein utbreidd praksis med å favorisere forfattarar av eitt kjønn og har berre tatt med kvinner. Gertrude Stein gjorde det motsette. Ho inviterte mennene inn i salongen for å diskutere litteratur og forviste kunstnarhustruene, saman med kvinnelege kunstnarar, til kjøkkenet for å diskutere matoppskrifter med livspartnaren Alice B. Toklas. Hadde eg vore gjest hos Gertrude for hundre år sidan, hadde eg altså måtta sitje på kjøkkenet. Men det som har skjedd i løpet av dei siste hundre år, er at vi faktisk, trass i motstand og manglande interesse, har fått ein sterk kvinneleg tradisjon. Dette kan vi no begynne å ta inn over oss. Ved inngangen til det tjuande hundreåret var det berre Amalie Skram som var tilgjengeleg av dei forfattarane eg har tatt med her. Verda hadde enno ikkje sett ei Gertrude Stein, ei Halldis Moren Vesaas, og slett ikkje ei Elfriede Jelinek. Dette utgjer ein stor forskjell, eit stort privilegium, og dette privilegiet kjenner eg som forpliktande. Denne boka kan sikkert bli oppfatta som nok eit forsøk på å skilje ut den kvinneskapte litteraturen som noko eige, noko anna, på sida av litteraturen som er skriven av menn. Dette har ikkje vore intensjonen. Intensjonen har vore å løfte fram desse forfattarskapane og vise at dei er ein del av den store, mangfaldige litterære tradisjonen vi alle burde kjenne til. Men ingen av dei forfattarane eg har invitert inn, 9

15:25

Side 9


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

stryk kvinnenaturen med håra. Tvert imot problematiserer og demoniserer fleire av forfattarane den kvinnelege erfaringa. Mange kvinnelege forfattarar jobbar med kjønnsproblematikk, anten vi står for det eller fornektar det, av den enkle grunn at vi blir sett på og kjenner oss som det andre kjønnet. Eg har eit oppriktig ønske om at denne boka kan vere eit signal til skrivande og lesande kvinner og menn. For dei signala som vanlegvis blir sende ut, i form av prisutdelingar og litteraturlister og kanoniseringsdebattar, har ei slagside som eg ikkje skjønar at vårt demokratiske og moderne samfunn kan leve med. Som mange andre kvinnelege forfattarar synest eg det er god underhaldning og av og til nyttig med lister, med kåringar og kanondiskusjonar. Men listene er ikkje like vennleg innstilte til kvinnelege forfattarar. Dei som forklarer den usle representasjonen kvinnelege forfattarar har på slike lister med at dei er dårlegare enn sine mannlege kollegaer, trekker den enklaste, mest ufarlege slutninga av alle tenkelege slutningar. Feilslutningar og lettvinte konklusjonar gjer det enkelt å oversjå mekanismar i dette samfunnet som det burde vore gjort noko med. Signalet den kvinnelege forfattaren får, er enkelt: Du skal få sleppe til. Men når alvorlege unge menn og kvinner skal snakke seriøst om den seriøse litteraturen, vil du altfor sjeldan bli nemnd. Du vil alltid stille i skuggen av den mannlege forfattaren. For du er jo berre ei lita jente med pipestemme. Og du må ikkje tru det blir betre når du blir ei stor jente med whiskystemme og raudvinsnase og rynker som 10

15:25

Side 10


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

grev seg kaotisk gjennom det før så yndige andletet ditt. For sjølv om du som kvinneleg forfattar heile tida må øve deg på å vere synleg, skal du vite at du blir synleg på feil måte om du opptrer maskulint eller bøllete og for eksempel ramlar under bordet på forlagsfestar eller klaskar dine mannlege kollegaer på ryggen så dei knekk i knea. Dette bokprosjektet er eit forsøk på å synleggjere forfattarskapar eller delar av forfattarskapar som fortener fleire lesarar eller betre lesingar. I tillegg har eg med to forfattarar som nyleg har fått den gjævaste litteraturprisen av dei alle, og som mange derfor meiner har fått for mykje merksemd. Her siktar eg til Doris Lessing og Elfriede Jelinek, to særs velkomne gjester i min salong. Dei ti forfattarane har fått tildelt kvar sin litterære dyd. Modellen for denne inndelinga i litterære dydar er den italienske forfattaren Italo Calvinos Amerikanske forelesninger; seks påminnelser for neste årtusen frå 1992. I denne boka, som blir sett på som hans litterære testamente, konkretiserer Calvino det han ser som dei viktigaste litterære verdiane, eller verkemidla, å ta med seg vidare inn i eit nytt tusenår. Hos han heiter desse «Letthet», «Hurtighet», «Nøyaktighet», «Synlighet», og «Mangfold». Det er viktig å plassere tekstar i forhold til andre tekstar, i forhold til litteraturhistoria og den samtida dei er skrivne i. Men ei lesing med mål og vekt går ofte ut over evna til å sjå sjølve teksten, kva han inneheld, kva han prøver å seie, kva han prøver å få til. Tenk om kritikarar i 11

15:25

Side 11


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

større grad kunne bruke ei bokmelding til å seie noko om det Calvino kallar «lettheten» i ein tekst! Tenk om vi som lesarar kunne vere litt meir lydhøyre, litt meir intuitive i møtet med litteraturen! Vi burde leite etter måtar å snakke om det som forsvinn på, det som glir unna, som er vanskeleg å definere. I staden endar vi altfor ofte opp med å snakke summarisk om eit verk, er det ein roman, blir vi opptatt av om romanen er betre eller dårlegare enn den førre romanen til denne forfattaren, om han er vellykka eller ikkje. Om han berre er delvis vellykka, meiner vi ofte at han fell igjennom. Om ein forfattar i overmot har prøvd å få til noko stort og ikkje heilt kom i mål, vil verket ofte bli sett på som mislykka. Er det mogeleg å tenke seg at ein kritikar trekker fram ei scene, eit avsnitt, nokre setningar frå ein roman og seier at dette er noko av det beste som er skrive? Går det an å opne boka på ein annan måte og orientere seg mot det ukjennelege, det rare, det framande, det overskridande? Den svenske litteraturkritikaren Horace Engdahl, som nettopp har gått av etter ti år som Svenska Akademiens faste sekretær, har sagt at kritikaren skal skrive i den augeblinken «teksten åpner sitt øye og ser på deg». Det er i denne augeblinken eit litterært verk viser sine kvalitetar. Den same Engdahl har ikkje lagt skjul på at det var kona hans, den kjende feministen og professoren i litteraturvitskap Ebba Witt-Brattström, som opna auga hans for Doris Lessings forfattarskap. I eit intervju med den 12

15:25

Side 12


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

franske avisa Le Monde seier Engdahl at møtet med «dette andre», med «den radikale skilnaden», fekk han til å lese fleire romanar av andre kvinnelege forfattarar. «Før eg trefte henne, var smaken min maskulin,» seier han. Her rører han ved eit viktig og smerteleg punkt. Den litterære smaken er i hovudsak maskulin, noko som pregar den offentlege samtalen om litteratur. Vi har framleis store og delvis uoppdaga kontinent av kvinnelege forfattarskapar å utforske, nokre av dei representerer radikale og unike lesaropplevingar. Det krev mot, kanskje overmot, å vere skrivande kvinne i eit klima der det som er skrive av kvinner, blir sett på som mindre viktig, mindre interessant enn det som er skrive av menn. Det krev også mot av ein lesar å gå nye vegar. Denne boka er meint som ei oppmuntring, både til skrivande kvinner og til lesarar av begge kjønn.

15:25

Side 13


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

1 STORMANNSGALSKAP

Salongløve nr. 1 heiter Gertrude Stein Salongstart Då tidenes salongløve, Gertrude Stein, inviterte Pariskunstnarane inn i studioet sitt, passa ho på å plassere dei slik at dei såg rett på bilda dei sjølv hadde mala. Dette medverka til å skape så god stemning blant gjestene at dei stadig måtte be om meir brød, noko som var eit sikkert teikn på suksess i franske salongar. I tillegg fekk diktaren Apollinaire lov til å lese sine eigne dikt høgt ved bordet, sjølv om det var generell semje om at han las heilt elendig. Men dei fleste fann opplesingane hans rørande, så han fekk halde på. Slik var det rikeleg med åndeleg føde på desse samlingane. I dei første åra var ikkje Alice Babette Toklas der med sine kokkekunstar og den famøse evna til å sile ut gjester. Frå 1904 til rundt 1910 var det berre Gertrude og broren Leo som budde i Rue de Fleurus. Det var eit atelier i tilknyting til ein liten bustad, og gjestene begynte å komme fordi dei to var ivrige kunstsamlarar. Gertrude og 14

15:25

Side 14


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

Leo kjøpte fleire maleri av Picasso før han slo igjennom, på same vis tileigna dei seg Cezanne, Renoir, Matisse og Braque, og etter kvart blei det eit renn på dørene av folk som ville sjå denne spennande kunstsamlinga. For å gi seg sjølv arbeidsro bestemte søskenparet seg for å gjere laurdag til fast visittid. Då opna dei atelieret, og blant dei som kom innom, var altså kunstnarane sjølv, og dei tok med seg koner og elskarinner og venner. Etter kvart utvikla det seg ein nær vennskap mellom Gertrude og den unge Pablo Picasso. Han kjefta på henne for å ha tatt brødet hans, og ho berre skrattlo av han. Først blei Picasso flau, og så blei dei hjartevenner. Vinteren 1905–06 mala han det berømte portrettet av henne. Mellom åtti og nitti gonger poserte ho for han; i brun fløyelskjole med ei stor korallbrosje på brystet sat ho i atelieret hans og balanserte på ein stol som mangla eit bein. På bildet sit ho litt på skeiva, som om ho held på å velte eller kanskje er på veg til å reise seg og spasere vekk. Då bildet var ferdig, sa folk at Gertrude ikkje likna. «Det kjem ho til å gjere,» kvitterte Picasso. Gertrude og Leo røykte sigarar, brukte brune kordfløyelsklede og hadde tjukke sokkar i sandalane om vinteren. Dei lo høgt og buldrande og klarte å bli kasta ut av Café de Paix på grunn av utsjånaden og oppførselen. På salongkveldane sat Leo med føtene høgt på eit bokskap på grunn av dårleg fordøyelse. Om det var fordøyelsen hans som gjorde at han blei i eit stadig dårlegare humør, er vanskeleg å seie. Men han blei meir og meir gretten, 15

15:25

Side 15


Litterer salong pocket 2012.qxd:Eit vintereventyr-1korr.qxd

09-01-12

og særleg gjekk det ut over Gertrude og hennar forfattarambisjonar. Han kalla søster si ein barbar i språkbruken og sa at ho ikkje kunne skrive ordentleg engelsk. «Som alle barn og galningar kommuniserer ho berre med seg sjølv,» uttalte han. Og verre blei det då også kunstsynet deira begynte å gå i forskjellige retningar. Gertrude hadde nemleg sans for kubismen, medan Leo syntest dette nye som skjedde i malarkunsten, var det reine vanvit. Gertrude ville skrive slik Picasso mala. Slik han delte opp motivet i geometriske former, ville ho brekke opp setningar og setje dei saman på nye måtar. Ho fekk svært lite støtte frå broren i desse forsøka, og det var heller ikkje lett å få forlaga til å forstå at dette var nyskapande og god litteratur. I denne kritiske fasen var det at Alice B. Toklas dukka opp, med sine velstelte negler og sin lange, krokete nase, sitt svarte hår og skarpe blikk. Ho såg med ein gong at Gertrude Stein var eit usedvanleg menneske. Faktisk så høyrde ho klokker klinge i hovudet første gong ho såg Gertrude, noko som skjedde berre når ho møtte eit geni. Med denne klokkartrua på evnene til Gertrude fortrengde ho langsamt, men sikkert Leo. Etter kvart flytta ho inn i Rue de Fleurus, og ikkje lenge etter flytta Leo ut. Han tok med seg Renoirane og Matissane, medan Gertrude blei buande med Cézannane og Picassoane.

16

15:25

Side 16


Litterær salong