Vakblad warmtepompen 04 2016

WP POMPEN JAARGANG 8 – NUMMER 4 – SEPTEMBER 2016

WARMTE

DUURZAME KLIMAATOPLOSSINGEN

Conclusies congres warmtepompen: meer samenwerken en focus op eindklant

Heat Pump City of the Year Deense winnaar, Gilze Rijen eervol tweede Geluidsproductie warmtepompen Meer aandacht voor buitenunits Natuurlijke koudemiddelen Voor echt duurzaam verwarmen

WARMTEPOMPEN

De ArtStyle warmtepomp Elegant en fluisterstil

Zien maakt hebberig Warmtepompen mogen niet als indringers worden beschouwd. De apparaten moeten elegantie uitstralen en zich aanpassen aan de ambiance. De ArtStyle warmtepompen van REMKO integreren perfect en discreet in elke outdoorleefomgeving. Neem nu contact met ons op. www.stulz-remko.nl

Gedrag veranderen Er waren twee thema’s die afgelopen juni in Veenendaal als een rode draad door het Nederlands Warmtepomp Congres liepen. Dat waren samenwerking en de vraag wie nu precies de echte klant is. Dat wil zeggen: wie is de klant van leveranciers van installaties, architecten, installateurs en alle andere bedrijven die een rol spelen in de bouwkolom? In eerste instantie zou je zeggen: het bedrijf of de persoon waar de rekening naartoe gaat. Maar volgens meerdere sprekers op het congres is dat te kort door de bocht. Zij menen dat de mensen die in gebouwen of huizen werken of wonen de echte klanten zijn.

Echt nieuw is die benadering niet. Bij het uitdenken van een nieuwe verwarmingsketel (vroeger) dacht de ontwerper toch ook aan de eindklant. En dat gold ook voor de ontwerpers van de thermostaat, toen die van een simpele draaiknop werd opgeleukt naar een kastje waarop je precies kunt aangeven hoe laat de verwarming aan- en uitgaat. Consumenten die om 7 uur willen opstaan kunnen de ketel een half uur eerder aanzetten, waardoor ze er tijdens het ontbijt warmpjes bijzitten. Dat was toch een fijne innovatie voor de eindklant.

Er zijn voorbeelden genoeg van geslaagde producten die naadloos op de wensen en het gedrag van mensen aansluiten. Maar wanneer substantiële energiebesparing om de hoek komt kijken, lijkt dat een stuk lastiger te realiseren. Wat goed is voor de planeet gaat lang niet altijd samen met wat goed is voor consumenten. Op de lange termijn natuurlijk wel, maar in het kortetermijn denken ligt dat anders.

In mijn eerdere werk als redacteur voor vakbladen in de tuinbouw ben ik daar veel voorbeelden van tegengekomen. Biologische telers kregen hun producten niet altijd even gemakkelijk verkocht. De hogere prijs was voor veel consumenten een obstakel. Daarin zit een tegenstrijdigheid: als burger willen mensen dat telers geen chemicaliën gebruiken, maar als consument vinden ze dat kennelijk minder belangrijk.

Bij energiebesparende producten komt er naast de hogere prijs nog wat anders kijken: ze sluiten vaak niet naadloos aan op het gedrag van mensen.

Kijk bijvoorbeeld naar de elektrische auto. In tegenstelling tot een benzineauto voorzie je die niet in vijf minuten van een nieuwe lading energie. En je moet tijdens een lange tocht een oplaadstation zien te vinden. Bezitters van elektrische auto’s moeten hun gedrag dus veranderen.

En dat laatste geldt ook voor mensen met een warmtepomp in huis. In een half uur het huis op temperatuur brengen is er niet bij. Ze moeten daarom anders met verwarming omgaan. In all-electric-wijken worden nog meer gedragsaanpassingen gevraagd. De wasmachines kunnen bijvoorbeeld op bepaalde dagen alleen overdag draaien, omdat er alleen dan voldoende stroom is. Naadloos aansluiten op het gedrag van mensen lijkt me lastig in zo’n wijk.

Neemt niet weg dat het goed is alles in het werk te stellen om de eindklant zo optimaal mogelijk richting het nieuwe gedrag te begeleiden. Maar ook die eindklant zal moeten veranderen. Anders wordt het verlagen van de CO2uitstoot een lastig verhaal.

Hoofdredacteur Uko Reinders, ukoreinders@vakmedianet.nl tel. 06-46652579 Eindredacteur Bas Roestenberg Redactieraad Willem Hooijkaas (voorzitter Platform warmtepompen/secretaris BodemenergieNL), Onno Kleefkens (IEA Heat Pump Conference) en Karin van der Maarel-Sonneveld (NVKL) Uitgever Frederique Zeemans Accountdirector Gejo Flierman, gejoflierman@vakmedianet.nl Tel: 06-53227316 Vormgeving & Opmaak colorscan, www.colorscan.nl Druk Ten Brink, Meppel Adres Vakmedianet, Postbus 448 2400 AK Alphen aan den Rijn tel. 088-5840800 www.vakbladwarmtepompen.nl Abonnementenadministratie klantenservice@vakmedianet.nl, tel. 088-5840888 Abonnementen Warmtepompen verschijnt 6 keer per jaar.

Jaarabonnement Nederland: € 129,00, buitenland € 135,00; prijzen zijn exclusief btw. Op alle uitgaven van Vakmedianet zijn de Algemene Voorwaarden van toepassing. Die zijn te vinden op www.vakmedianet.nl.

Oplage Door onafhankelijk accountant gecontroleerde oplage. Zie voor accountantsverklaring van Grant Thornton www.vakmedianet.nl Copyright Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. © Vakmedianet 2016 Publicatievoorwaarden Op iedere inzending van een bijdrage of informatie zijn de standaardpublicatievoorwaarden van Vakmedianet van toepassing. Deze zijn te vinden op www.vakmedianet.nl.

Disclaimer Alle in deze uitgave opgenomen informatie is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld.

De juistheid en volledigheid kunnen echter niet worden gegarandeerd. Vakmedianet en de bij deze uitgave betrokken redactie en medewerkers aanvaarden dan ook geen aansprakelijkheid voor schade die het directe of indirecte gevolg is van het gebruik van de opgenomen informatie.

Uko Reinders Hoofdredacteur Warmtepompen

ISSN 2214-7349

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 3

COLOFON

WARMTEPOMPEN IS EEN UITGAVE VAN VAKMEDIANET en is hét vakblad over het duurzaam verwarmen en koelen van commercieel en maatschappelijk vastgoed en woningen

Warmtepompen: Dé route naar nul op de meter

Samsung warmtepompen zorgen voor een comfortabel binnenklimaat, een forse energie- en CO2-besparing.

De warmtepomp verwarmt en koelt en houdt ieder seizoen iedere ruimte op de gewenste temperatuur.

Warmtepompen

(QHUJLH HƯ FLÇQWH YHQWLODWLH

Renovatie

Innovatie

Vakbeurs E

nergie

www.samsung-klimaat.nl

055 527 77 77

Hal 6 stand A0 13

WP

16

INHOUD Verder in dit nummer:

10

MEER AANDACHT VOOR GELUIDSPRODUCTIE VAN BUITENUNITS Hoewel installateurs buitenunits allemaal als fuisterstil aanprijzen, zijn er wel degelijk verschillen. Voor een brede toepassing van buitenunits zal het geluid extra aandacht krijgen van fabrikanten.

16 26 28 30 32

Bouw duurzaam hotel in Amsterdam Winnaar Warmtepomp Award 2016 Bodemenergie is kiezen voor duurzaamheid Natuurlijk koudemiddel voor warmtepompen Vakbeurs Energie met Innovatieroute

12

HEAT PUMP CITY OF THE YEAR AWARD Als winnaar van de award kwam het Deense Hylke uit de bus; een project met als doel om alle oliegestookte ketels in de plaats te vervangen door warmtepompen op duurzaam opgewekt elektriciteit. Het Nederlandse Gilze Rijen eindigde op een eervolle tweede plek.

30 Rubrieken:

20

LICHTEN OP GROEN VOOR OPMARS WARMTEPOMP

6 34 36 38

Nieuws Kennis Productnieuws Gastcolumn

Er ligt een goede voedingsbodem voor de opmars van de warmtepomp.� Dat concludeerde dagvoorzitter Claudia Reiner bij de afsluiting van het Nederlands Warmtepomp Congres. Betere samenwerking in de bouwkolom, en de eindgebruiker centraal stellen: het zijn volgens diverse sprekers verbeterpunten om de voordelen van warmtepompen optimaal te benutten.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 5

NIEUWS

Nieuwe rekenmethode om CO -uitstoot te verlagen 2

Binnenkort kunnen bedrijven bij bouwprojecten milieubeslissingen nemen op basis van één score. Dat meldt RVO. Een nieuwe rekenmethode maakt het mogelijk om het energiegebruik en de milieuprestatie van gebruikte materialen in dezelfde eenheid uit te drukken. Hierdoor kunnen bedrijven de belasting voor het milieu in één score overzien. De oude rekenmethode toont die prestatie nog in twee aparte scores: de EPG voor het energiegebruik en de MPG voor de milieuprestatie van de gebruikte materialen.

De resultaten van het project TKI-KIEM (Kwaliteit door Integrale evaluatie van Energie- en milieuprestatie van gebouwen) maken een einde aan deze situatie. De Duurzaamheid Prestatie Gebouwen (DPG)-methode toont milieueffecten van energie- en materiaalgebruik in dezelfde eenheid. Zo komt de totale belasting van een gebouw voor het milieu tijdens zijn levensduur in beeld.

De ontwikkelaars toetsten de methode in renovatie- en onderhoudsprojecten met prestatiegerichte aanbestedingen.

Het project is onderdeel van het innovatieprogramma van TKI Urban Energy Topsector Energie. Het ministerie van Economische Zaken ondersteunde het project. Woningen en gebouwen veroorzaken een groot gedeelte van de landelijke CO2-uitstoot. Vaak leiden energiebesparende maatregelen tot extra materiaalgebruik; denk bijvoorbeeld aan beter isoleren of het gebruik van een warmtepomp. Het Bouwbesluit stelde wel eisen aan het energiegebruik, maar niet aan het materiaalgebruik. In 2020 treden de nieuwe Europese eisen in werking. De nationale energie-eisen staan dan gelijk aan (bijna) energieneutraal.

Congres over veranderingen gebouwgebonden klimaattechniek Met ‘Ken de wetten, pak je kansen’ organiseren RCC K&L en de KNVvK op 24 november een congres bij Burgers Zoo in Arnhem. Het congres maakt u wegwijs in de wirwar aan regels en wetten die ervoor moeten zorgen dat Nederland de Europese klimaatdoelen gaat halen. De nieuwe wetten kunt u als last beschouwen, maar ook als kans. De kosten voor installaties zullen stijgen, terwijl die voor energie zullen dalen. Dat betekent extra werk voor de installatiebranche. Hoe u die kansen kunt pakken? Daarover kunt u tijdens het congres ook volop informatie opdoen, zoals met warmtepompen en bodemenergie. Ook zal er een sessie speciaal gewijd zijn aan energiebesparing in bestaande gebouwen. De wet- en regelgeving wordt in een plenaire sessie bondig uitgelegd en er wordt precies aangegeven waar u op moet letten. Het gaat hierbij onder meer over BENG, BREEAM, EPBD, ERP en WKB. Ook geven we volop aandacht aan concrete praktijkvoorbeelden. En een collega-installateur, die bijna alleen nog maar offertes maakt met energiebesparende installaties, doet uit de doeken hoe hij hiermee een goed belegde boterham kan verdienen.

Meer informatie en aanmelden via www.pakjekansen.koudeenluchtbehandeling.nl

Nieuwe WKO-tool helpt bij gebruik bodemenergie de tool en RVO.nl is verantwoordelijk voor de sterprojecten, best practices van bedrijven en particulieren. De overheid stimuleert het gebruik van bodemenergie.

Hoe werkt de WKO-tool? De tool gebruikt bestaande gegevens over de ondergrond. Hiermee kunnen bijvoorbeeld (overheids)instellingen, bedrijven en particulieren berekenen of ze geld kunnen besparen via een bodemwarmtewisselaar of open bron met warmte-koudeopslag. Klik een plek op de kaart aan, voer een aantal variabelen in, en de tool maakt een quick-scan. In de scan worden terugverdientijden van bodemenergie vergeleken met die van conventionele energiebronnen. Ook biedt de WKO-tool kaarten met verbodsen aandachtsgebieden. Op plaatsen waar drinkwater wordt gewonnen, zijn grondboringen namelijk verboden.

De WKO-tool voor Warmte en Koude Opslag is geüpdatet.

De nieuwe versie ondersteunt alle browsers en mobiele apparaten. Ook zijn alle kaarten van Nederlandse grondwateronttrekkingen en bestaande bodemenergiesystemen toegevoegd.

De WKO-tool is een digitaal hulpmiddel dat laat zien of de bodem geschikt is als energiebron. Rijkswaterstaat beheert

6 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

De rijksoverheid heeft al nieuwe verbeteringen in petto. Zo wil men in de toekomst onderzoeken of de WKO-tool aan andere websites over duurzame energie kan worden gekoppeld. In de toekomst laat de Rijksoverheid deze optie onderzoeken. www.wkotool.nl

De Stichting Hoger Onderwijs Energiekunde (PHOE) start in het najaar drie opleidingen die van toepassing zijn op het SER Energieakkoord. Het gaat om de opleidingen Energiebeheer (21 modules inclusief twee tentamens, start op 24 oktober), Duurzame Energie (8 modules inclusief tentamen, start op 25 oktober) en Inkoop van energie (13 modules inclusief tentamen, start op 2 november). “Alle opleidingen hebben een Post HBOstatus en worden afgesloten met een tentamen. Onder voorwaarden is er na het behalen van uw diploma, soms aangevuld met een Schakelcursus, toegang tot de Examenopleiding Energieconsulent, waarmee u de titel Register Energie Adviseur (REA) kunt aanvragen”, aldus PHOE.

IKEA stapt in de verkoop van pv-systemen IKEA wil meer duurzame producten aanbieden en heeft daarom zonnepanelen aan het assortiment toegevoegd.

Ze zijn inmiddels in meerdere filialen te koop. Dat begon met een pilot met een duurzaamheidsshop in Hengelo; daarna volgden Barendrecht en Zwolle. Naast de zonnepanelen worden ook andere duurzame producten aangeboden, zoals waterbesparende kranen en energiebesparende koelkasten. Klanten kunnen de producten eerst bekijken in speciale shops voor pv-systemen die in de woonwarenhuizen zijn ingericht. Het plan is dat alle Nederlandse vestigingen eind dit jaar zonne-energiesystemen aanbieden. Volgens IKEA zijn steeds meer Nederlanders geïnteresseerd in het zelf opwekken van energie. Aan de andere kant hikken consumenten tegen de hoge kosten van zonnepanelen aan. Ze vinden het ook lastig om de juiste informatie en een betrouwbare dienstverlener te vinden.

Daar wil IKEA nu een antwoord op bieden. Consumenten kunnen kiezen uit twee verschillende panelen: volledig zwarte monokristallijn panelen of goedkopere blauwe polykristallijn panelen. De zwarte hebben een maximaal vermogen van 286 Wp, terwijl het vermogen van de blauwe 270Wp is. Bij een volledig systeem zijn de omvormer, een monitoringsysteem, volledige installatie en uitgebreide garantie inbegrepen. Zelf maakt IKEA ook gebruik van duurzame energie. De helft van alle door IKEA gebruikte energie wordt zelf opgewekt, en het bedrijf wil in 2020 volledig energieneutraal zijn.

China subsidieert warmtepompen op het platteland China wil in dorpen in het landelijke gebied rondom Beijing overschakelen van steenkool naar schone energie, zo blijkt uit het transformatieprogramma van ‘General Office of Beijing New Rural Construction Leading Group’. Dit programma is ‘een zeer goede gelegenheid voor de penetratie van luchtwarmtepompen’, meldt Heat Pump Centre. Het plan beslaat vijf jaar. In totaal gaat het om 674.000 huishoudens, dus bijna 135.000 huishoudens per jaar. De Beijing Fangshan Districtregering heeft langs deze lijnen een actieprogramma uitgebracht dat voorziet in een subsidie van omgerekend 3200 euro per huishouden dat wordt omgezet van kolen naar elektrische verwarming met lucht-warmtepompen. Dit programma verbiedt rechtstreekse verwarmingsapparatuur. Daarentegen worden lagetemperatuur-lucht- en

grond-warmtepompen, zonne-energiesystemen en multi-energiesystemen aanbevolen. In bepaalde gebieden moet het gebruik van zulke systemen

meer dan 80 procent uitmaken. Voor fabrikanten gelden strenge kwalificatieeisen ten aanzien van de gebruikte lucht-warmtepompen.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 7

NIEUWS

Najaarsopleidingen Energie starten weer

NIEUWS

Vierde editie van de Nationale Duurzame Huizen Route Op zaterdag 5 en 12 november openen honderden mensen in Nederland hun duurzame deuren. Tijdens deze vierde editie van de Nationale Duurzame Huizen Route gaan in het hele land huiseigenaren op pad om duurzame woningen te bekijken en ideeën op te doen. Gastvrije huiseigenaren vertellen hoe zij hun huis duurzamer hebben gemaakt. Er is in Nederland een groeiende vraag naar praktische voorbeelden van duurzaam wonen. Dit blijkt uit het recordaantal van 3000 bezoekers tijdens de Nationale Duurzame Huizen Route in 2015. Een groot aantal bezoekers gaf aan veel profijt te hebben van de ervaring en tips die zij hebben opgedaan. Ruim een derde van de bezoekers die de afgelopen jaren huizen hebben bezocht, heeft in zijn huis maatregelen toegepast, en nog eens 50 procent heeft plannen om aan de slag te gaan. Door bij anderen te kijken, wordt het voor veel mensen makkelijker om voor te stellen of besparingsmaatregelen of de gebruikte

materialen ook toepasbaar zijn in de eigen woning. Tijdens een bezoek aan een woning wordt de samenhang van maatregelen duidelijk. De openstellers vinden het vooral leuk om te vertellen dat naast de besparing die gerealiseerd is, het nu veel prettiger woont.

Kleine ongemakken zijn opgelost, zoals tocht in de gang, en grote voordelen toegevoegd, zoals een koude zolder die door isolatie en goede ventilatie nu een volwaardige extra ruimte is geworden. Ineens is er plaats voor logés of een werkkamer. De grootste blijmaker is het maandelijkse bedrag op de energienota, dat flink lager is geworden. De Nationale Duurzame Huizen Route biedt een kans om een keer per jaar bij anderen binnen te kijken. De teller van het aantal huizen op duurzamehuizenroute.nl staat op 540 woningen en de verwachting is dat dit in 2016 oploopt naar 700. Een aantal bezoekers van voorgaande jaren stelt nu hun huis ook open. Omdat zij goed op weg geholpen zijn, willen ze

DIRT-SEP - GROFVUILVANGFILTERS AIR-SEP 1 TOESTEL MET 8 FUNCTIES: s $25+"%(/5$ s %80!.3)% s /.4'!33).' s ")*65,,).' s 7!4%2"%(!.$%,).' s 3530%.3)%65),6!.' s %.%2')%"%30!2).' s #/ 2%$5#4)%

KOREX Benelux B.V. T: +31 172NZ 611719 Tjalk 13B,(0) 2411 Bodegraven E:+31 info@korexbenelux.com T: (0) 172 611719 F: +31 (0) 172 617927 E: I: www.korexbenelux.com I: info@korexbenelux.com www.korexbenelux.com

8 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

ook iets terug doen voor andere mensen die ook met duurzaamheid aan de slag willen. De huiselijke sfeer en het gastvrije onthaal dragen eraan bij dat interessante gesprekken op gang komen. Bezoekers ervaren de ruimte om al hun vragen te stellen. Ook de openstellers doen nieuwe ideeën op tijdens de open dagen. De huizen zijn nu al te bekijken op de website van de organisatie (zie onderaan dit bericht) Vanaf medio oktober is duidelijk welke huizen hun deuren open zetten. Dan kunnen bezoekers zich ook voor één of meerdere huizen inschrijven.

De Nationale Duurzame Huizen Route wordt jaarlijks georganiseerd door initiatiefnemer Majada Projectmanagement, en mede mogelijk gemaakt door een groot aantal Nederlandse gemeenten en provincies. www.duurzamehuizenroute.nl

Warmtepompen Innovatieroute op Vakbeurs Energie in Den Bosch Voor professionals die in korte tijd geïnformeerd willen worden over de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van warmtepompen organiseert dit vakblad de Warmtepompen Innovatieroute. De route zal plaatsvinden op de Vakbeurs Energie in Den Bosch. Daar kunt u de route op woensdag 5 of donderdag 6 oktober lopen. Deelnemers worden in een groep van maximaal 20 personen langs diverse stands geleid. Daar worden ze door experts in 15 minuten bijgepraat over actuele ontwikkelingen rond de toepassing van warmtepompen. Inclusief een korte introductie duurt de route anderhalf uur. Meer informatie over de route en de beurs vindt u op pagina 32 en 33.

De nieuwe standaard in duurzaam koelen en verwarmen.

Koelen en verwarmen van ruimte en water De LG Therma V 3-in-1 lucht water warmtepomp verwarmt of koelt niet alleen een woning, maar ook het (sanitair) water. Het is eigenlijk een energiezuinige cv-ketel die ook koelt. CO2 neutraal en zeer geschikt voor nieuwbouw en renovatie.

30-35%

besparen op je energierekening

De LG Therma V levert een effectieve bijdrage aan de energiebesparing voor woningen. Wij informeren u graag over de subsidiemogelijkheden voor dit toestel.

Beschikbaar in Monoblock en Split uitvoering.

3 t/m 16 kW

Verwarmen Koelen Warmwater

Voor meer informatie kijk op lgklimaat.nl/thermaV

Geluidsproductie buitenunit krijgt meer aandacht Vraag installateurs het geluid van de buitenunit van een warmtepomp te omschrijven, en zij doen dat in termen als ´(fluister)stil´. Ze gaan ervan uit dat apparaten voldoen aan geldende normen en presteren volgens specificaties. Fabrikanten horen echter wel degelijk verschillen. Zij voorspellen dat geluid bij bredere toepassing van lucht/water-warmtepompen meer aandacht vraagt.

TEKST: HARMEN KAMMINGA

Een belronde langs een aantal willekeurige installatiebedrijven in Nederland leert dat lang niet iedereen al ruime ervaring heeft met het installeren van lucht/water-warmtepompen. Op vragen over het geluid dat de compressor en ventilator in de buitenunit van zo´n systeem kunnen maken, reageren installateurs overwegend verbaasd. Natuurlijk, elk apparaat maakt in zekere mate geluid. Maar bij een warmtepomp is dat niet het eerste waar zij aan denken.

Ook hebben ze niet de indruk dat gebruikers of hun omgeving er wakker van liggen. “Een airco maakt ook een beetje geluid. Daar klaagt toch ook niemand over? Warmtepompen zijn prachtapparaten. Laten we vooral de positieve aspecten benadrukken”, stelt een woordvoerder die er verder niet al te veel woorden aan vuil wil maken.

Sommige praktijkervaringen zijn genuanceerder: “Veel lawaai maken die buitenunits geen van allen, maar je hoort wel verschil”, aldus Roy Vleeshouwers van Installatiebedrijf Vleeshouwers in Stamproy. “Warmtepompen van som-

mige merken zijn stiller dan die van andere. Het hangt van de toepassing af in hoeverre zo´n verschil van belang is. En van het beschikbare budget. Vooral de degelijke Duitse en Scandinavische merken houden bij de engineering van hun warmtepompen veel rekening met het geluidsniveau.”

Wim Bouman, accountmanager bij Stulz Groep in Amstelveen, krijgt maar af en

wordt voorzien van een eigen buitenunit, krijg je een totaal andere situatie.”

GAAN LUISTEREN “Ik zou een consument die overweegt een warmtepomp aan te schaffen aanraden om de installatie van zijn voorkeur ergens in de praktijk te gaan beluisteren”, tipt Joost van Lieshout, accountmanager bij Stiebel Eltron Ne-

‘Als geluid een aandachtspunt is, moet dit al bij de keuze van de installatie worden meegewogen’ toe vragen van installateurs over het geluidsniveau van buitenunits. “Ik verwacht dat dit de komende jaren gaat toenemen, naarmate meer lucht/waterwarmtepompen bij woonhuizen worden toegepast. Van één buitenunit verstopt in een grote tuin bij een vrijstaand huis is weinig overlast te verwachten. Maar wanneer elke rijtjeswoning in een wijkje

10 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

derland in ´s-Hertogenbosch. “Natuurlijk heb je normen voor het geluid dat een warmtepomp produceert. Vanzelfsprekend voldoet elke warmtepomp daar volgens de specificaties van de fabrikant prachtig aan. Bij meten in een gunstig bereik van de compressor is het niet moeilijk om een laag geluidsniveau te halen. Maar dat zegt nog niet alles

Hoe luid is een warmtepomp?

over het geluid dat zo´n installatie in de praktijk maakt.”

De warmtepompleveranciers benadrukken dat met name goedkopere airco´s die ook voor verwarming worden ingezet in het Nederlandse klimaat meestal niet de stilste oplossing opleveren. Zij wijzen erop dat airco-units bedoeld zijn om vooral overdag te draaien, als de omgeving lawaaiiger is. Maar als je de installatie ook als warmtepomp gaat gebruiken, zal hij ook in de stilte van de nacht veel draaien.

Stille buitenunits van lucht/water-warmtepompen komen volgens de fabrikanten al stil uit de fabriek. Traploze inverter-regeling op de compressor zorgt voor een gemiddeld lager toerental en minder geluidproductie, de vorm van de ventilatorbladen, ophanging van de ventilator, de vorm van de ventilatorruimte, geluidsisolatie en trillingsdemping in de omkasting, en het gewicht van de unit maken allemaal verschil.

Sommige merken kiezen er bij bepaalde toepassingen voor om de compressor als geluidsbron niet in de buitenunit maar in de binnenunit te plaatsen. Er zijn zelfs mogelijkheden om een lucht/ water-warmtepomp helemaal binnen op te stellen.

MAATREGELEN ACHTERAF Verschillende installateurs menen bij eventuele geluidsoverlast nog het nodige te kunnen doen met maatregelen

achteraf, zoals extra geluidsdempende omkasting. Vertegenwoordigers van leveranciers zien daar maar beperkt heil in. “Als het goed is, wordt al bij de eerste installatie de optimale geluidsisolatie en trillingsdemping aangebracht.

Daar in een later stadium nog een extra schil aan toevoegen, haalt dan niet zoveel meer uit”, meent Van Lieshout.

Hun boodschap is dan ook dat als geluid een aandachtspunt is, dit al bij de keuze van de installatie moet worden meegewogen. “In landen waar de toepassing van lucht/water-warmtepompen al meer is ingeburgerd, wordt daar door leveranciers en installateurs ook zo mee omgegaan”, weet Van Lieshout. “Door vooraf elke toepassing kosten- én geluidstechnisch goed door te rekenen, kom je achteraf niet voor verrassingen te staan.”

DUURDER Zowel installateurs als leveranciers gaan ervan uit dat stillere warmtepompen over het algemeen duurder zijn dan minder stille. Op de huidige Nederlandse markt geeft dat een zeker risico op verkeerde keuzes, meent Van Lieshout: “Je ziet nu in Nederland dat mensen graag van het gas af willen, dat toepassing van een bodem-warmtepomp vaak lastig is en dat lucht/waterinstallaties de laatste jaren een stuk be-

GELUID

Volgens opgave van leveranciers ligt het geluidsniveau van hun meest stille warmtepomp-buitenunits tussen de 35 en 40 dB(A), gemeten op een meter vanaf de unit. Dat is ongeveer gelijk aan het geluid dat je waarneemt in een rustige (slaap)kamer, zacht geroezemoes in een bibliotheek of het gezang van vogels bij zonsopkomst. In veel dagelijkse situaties zal het geluid van zo´n warmtepomp wegvallen in de omgevingsruis en niet worden opgemerkt. Ter vergelijking: een koffiezetapparaat of elektrische tandenborstel produceert tussen de 50 en 60 dB(A), terwijl naast sommige vaatwassers tot 70 dB(A) wordt gemeten. Door de logaritmische aard van de decibel-schaal is dat respectievelijk al 10, 100 en 1000 maal ´luider´ dan de 40 dB(A) van een warmtepomp.

Wel moet worden opgemerkt dat een warmtepomp zijn zachte, monotone geluid bij voortduring, dag én nacht produceert. Bovendien is geluidshinder subjectief: als een achtergrondgeluid eenmaal als storend wordt ervaren, is er vaak geen weg meer terug. Voor een brede acceptatie van warmtepompen moeten leveranciers en installateurs er dan ook alles aan doen om de kans op geluidsoverlast door warmtepompinstallaties tot een minimum te beperken.

Verschillende fabrikanten ontwikkelen omkastingen om buitenunits uit het zicht te onttrekken en het geluid te dempen. Een voorbeeld is de Climeleon, ontwikkeld voor Fujitsu-warmtepompen maar ook bruikbaar voor andere merken. De makers claimen een geluidsreductie van maximaal 7dB.

ter zijn geworden voor toepassing in ons klimaat. Maar ook dit type warmtepomp blijft een flinke investering in vergelijking met een gasketel. Er is afnemers daarom veel aan gelegen de kosten van de installatie zo laag mogelijk te houden.”

“Dan maar een omgedraaide airco installeren als warmtepomp, lijkt kostentechnisch soms aanlokkelijk”, vult Bouman van Stulz aan. “Maar dat is geen duurzame oplossing. Zo´n ding moet dan voortdurend op zijn tenen lopen, met als gevolg niet alleen meer geluid, maar ook meer energiegebruik, een kortere levensduur en minder rendement.”

Zo kan aandacht besteden aan het geluid dat een warmtepompinstallatie maakt, afnemers helpen bij het vinden van de meer duurzame keuze in het groeiende warmtepompen-assortiment. WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 11

Deens project wint warmtepompstad-award Eervolle tweede plaats voor Gilze Rijen Tijdens het jaarlijkse Forum van de European Heat Pump Association (EHPA) werd in mei de ‘warmtepompstad van het jaar’-award uitgereikt. Als winnaar van de award kwam het Deense Hylke uit de bus; een project met als doel om alle oliegestookte ketels in deze plaats te vervangen door warmtepompen op duurzaam opgewekte elektriciteit. Het Nederlandse Gilze Rijen eindigde op een eervolle tweede plek.

TEKST: BAS ROESTENBERG

De Heat Pump City of the Year-award werd zes jaar geleden door de EHPA in het leven geroepen. Het doel van de prijs was om steden en regio’s voor het voetlicht te brengen die met behulp van warmtepomptechnologie een slag

maken op het vlak van energetische efficiëntie. Afgelopen jaar wonnen twee steden gezamenlijk de prijs, het Spaanse Olot en het Finse Mäntsälä. Bij een eerdere editie, in 2012, won het Nederlandse Etten-Leur de award.

12 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Voor de award van 2016 waren meer inzendingen dan ooit tevoren ingebracht, aldus de EHPA. Uit dit aanbod zijn uiteindelijk drie nominaties gekozen waar het publiek een stem op uit kon brengen: Het SMIREC-project in het Franse

WINNAAR Uiteindelijk bleek dat het Deense Hylke zich een jaar lang ‘Europese Warmtepompstad van het Jaar’ mag noemen.

Het Energienet uit Gilze Rijen kreeg een eervolle tweede plaats toegewezen, gevolgd door het project in Frankrijk.

Het winnende project, ‘Fast Track Heat Pump Roll Out’ werd ingediend door het bedrijf Best Green. Het betreft een voorbeeldplan om fossiele verwarming volledig uit te bannen in de plaats Hylke, onderdeel van de gemeente Skanderborg. In Hylke wonen ongeveer 500 mensen, in heel Skanderborg zo’n 60.000. Een groot deel van de woningen en bedrijfspanden in Hylke werd voorheen verwarmd met oliekachels, wat niet bepaald duurzaam kan worden genoemd. Om Hylke ‘fossielvrij’ te maken, worden zo veel mogelijk panden die geen toegang tot stadsverwarming hebben overgeschakeld op door windenergie aangedreven lucht-warmtepompen. Flexibiliteit in het elektriciteitsgebruik moet daarbij de ‘ongelijktijdigheid’ tussen opwek en consumptie van de windenergie compenseren. Het mes snijdt aan verschillende kanten, zo stelt Best Green: “Het helpt consumenten – zowel burgers als bedrijven – om geld te besparen, terwijl ze hun uitstoot van CO2 reduceren. Bovendien draagt dit concept bij aan de aantrekkelijkheid van lokale gemeenschappen, doordat er innovatieve en effectieve manieren van woning- en bedrijfsverwarming worden geïmplementeerd.” Het plan wordt gefinancierd door de gemeente Skanderborg en door de betrokken bewoners en bedrijven in Hylke die een vergoeding voor gebruik van de installaties betalen.

OPZET De warmtepompen die Best Green in het kader van dit project aanbiedt zijn van het type monobloc. In tegenstelling tot split-units zijn bij een monobloc de binnen- en buitenunit in één apparaat geïntegreerd. Voordeel is dat binnenshuis geen ruimte in beslag wordt genomen door een binnenunit, en dat er geen F-gasssencertificaat nodig is voor de installatie. Een monobloc heeft ech-

EHPA AWARD

Seine-Saint-Denis, het ‘Fast Track Heat Pump Roll Out’-project in het Deense Hylke, en Energienet Midden Brabant Poort in het Nederlandse Gilze Rijen.

De directeur van Best Green ontvangt de award voor het project in Hylke.

ter ook nadelen: doordat alle onderdelen bij elkaar zitten, heeft een servicemonteur weinig handelingsruimte.

Bovendien loopt de watervoerende verwarmingsleiding naar het buiten opgestelde bloc, wat nadelig is voor het rendement. Om dat laatste te beperken, moet de unit zo dicht mogelijk bij het afgiftesysteem worden geplaatst, dus direct tegen de gevel.

Binnen het business model van het project blijft de buitenunit eigendom van Best Green, terwijl de gebruiker eigenaar is van de rest van de verwarmingsinstallatie. Voor het gebruik van de unit betaalt de gebruiker een bijdrage, maar hij bespaart daardoor tegelijkertijd op de kosten van oliestook. In het project zijn drie typen warmtepompen toegepast. In een school staan vier Stiebel Eltron WP23E-warmtepompen in cascade.

In het eerste gemeten jaar werd daarmee de volledige warmtevraag gedekt met een COP van 3,2. Bij een golfclub en een supermarkt is voor de F2300-20 van Nibe gekozen (gemeten COP: 3,3) en in acht huishoudens is van dezelfde fabrikant een F2040-8/12 warmtepomp geplaatst (gemeten COP: 3,0). Voor alle installaties wordt om de 5 minuten het elektriciteitsgebruik en de verwarmingsproductie gemeten. Als onderdeel van de service waar eindgebruikers voor betalen, worden deze data geanalyseerd, en waar nodig ingegrepen als een installatie onder niveau presteert.

Behalve een aantal woningeigenaren en ondernemers koos de gemeente Skanderborg ervoor om bij de zojuist genoemde school over te stappen naar duurzame verwarming; toen het gebouw werd uitgebreid was dat een mooie gelegenheid om afscheid te nemen van olieverwarming. De klaslokalen zijn nu aangesloten op een warmtepompsysteem, en in het openbare deel van de school is een interactief scherm geplaatst waarop informatie wordt getoond over het binnenklimaat van de school en de impact van de overstap van olie naar duurzame elektriciteit.

Met die overstap bespaart de school niet alleen op CO2-uitstoot, maar ook jaarlijks 10.000 euro op stookkosten.

Alle deelnemers aan het project in Hylke samen besparen inmiddels 20.000 euro per jaar, en hebben hun CO2-uitstoot met ongeveer 100 ton gereduceerd. Dit als gevolg van de daling in olieconsumptie voor verwarming in het plaatsje; er wordt 30 procent minder gebruikt. Voor de jury van de European Heat Pump City-award telde echter nog een ander aspect mee: het concept van Best Green steekt zo in elkaar dat het gemakkelijk is te kopiëren voor gebruik in andere gemeenten. Inmiddels heeft het bedrijf op die manier publiek-private samenwerking afgesproken met een andere Deense gemeente, waardoor in nog zeven plaatsen warmtepompen worden geplaatst.

RESULTATEN In de eerste 12 maanden van het project is de eerste reeks oliekachels in Hylke vervangen door warmtepompen.

TWEEDE PLAATS Een fraaie tweede plaats in de warmtepompstad-wedstrijd werd dit jaar binnengehaald door Energienet Midden

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 13

EHPA AWARD Warmtepompsysteem in Energienet Midden Brabant Poort

Brabant Poort. Dit betreft een uniek energienet op een industrieterrein in de gemeente Gilze Rijen. Het is ontworpen en gerealiseerd door het bedrijf NRGTEQ uit Rosmalen, in opdracht van duurzame gebiedsontwikkelaar Roozen van Hoppe en de gemeente Gilze Rijen. Midden Brabant Poort is een van de

grootste energienetten van Nederland en het maakt optimaal gebruik van wko.

Volgens NRGTEQ is een uniek aspect van het energienet dat de gebruikers direct onderling energie kunnen uitwisselen. Als één pand op het industrieterrein een warmtevraag heeft en een ander pand een koelvraag, kunnen ze via

een ringleiding energie uitwisselen, zodat de binnentemperatuur van het koele pand wordt verhoogd met warmte uit het te warme pand. In principe is het op die manier mogelijk om in de overgangsseizoenen voor beperkte tijd in de koel- en warmtevraag van aangesloten panden te voorzien zonder dat externe energie hoeft te worden aangesproken. Door dit systeem te combineren met een wko als buffer en volledig traploos modulerende warmtepompen van NRGTEQ, zorgt Energienet Midden Brabant Poort voor een CO2-reductie van schatting 1650 ton per jaar; even veel als de jaarlijkse CO2opname van ruim 50.000 bomen - of een bos met de omvang van tien keer het industrieterrein zelf.

Met het energienet heeft de gemeente Gilze Rijen een forse stap gezet. Niet alleen als aantrekkelijke vestigingsplaats voor bedrijven, maar ook om bij te dragen aan de overheidsdoelstelling van een klimaatneutrale energievoorziening in 2050, aldus NRGTEQ. WP

Brabanthallen Den Bosch 4, 5 & 6 oktober 2016

Energietransitie biedt kansen voor de installateur!

Gespecialiseerde congressen, lezingen en workshops, o.a.:

Awards:

• Energy Storage Day

• Energie Talent 2016

• Energie Professional 2016

• Windcongres • Congres Energie & ICT

Co-locatie

• KIEN Technodag

• Energie & Industrie

• Gas in Transitie

• Ecomobiel, vakbeurs voor duurzame innovatie

• Seminar VIB: Optimalisatie

in mobiliteit

in de ketensamenwerking

Ontmoet bijna 400 toonaangevende exposanten en partners!

Samenwerkende partners o.a.:

www.vakbeursenergie.nl

14 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

VERSATI II Lucht/Water INVERTER Warmtepomp • • • •

8 - 16 kW Verwarmen/Koelen Incl. Hydrobox Watertank 200 /300 liter (optie)

Alternatieve ENERGIE moet betaalbaar zijn!

Gree Airconditioning

Tel: 077-3540341 • www.gree.nl

Project Amstelkwartier Duurzaam hotel met een eigen gezicht

Het Amsterdamse Amstelkwartier was jarenlang een schimmig industrieterrein, maar de afgelopen jaren heeft het een metamorfose ondergaan.

De oude loodsen hebben plaatsgemaakt voor kantoren en woningbouw, en langzaam maar zeker transformeert het gebied tot een modern woon/ werkgebied. Onderdeel van die transformatie is de bouw van een 76 meter hoog hotel met horecavoorzieningen. De opdrachtgevers hebben een behoorlijk wensenpakket: het hotel moet een eigenzinnige uitstraling krijgen en bovenal aan de strengste duurzaamheidseisen voldoen.

TEKST: BAS ROESTENBERG

De gevel van het hotel.

16 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

“Die duurzaamheidseisen beperken zich niet tot het gebouw en de installaties zelf”, vertelt Pieter Veenendaal, projectleider bij Croonwolter&dros, dat het project samen met J.P. van Eesteren realiseert. “De opdrachtgever, Amstelside, wil dat dit hotel wordt gebouwd volgens de normen van LEED Platinum (zie kader -red.); het moet het meest duurzame hotel van Europa worden.

Dat betekent dat we ook tijdens het bouwproces heel bewust omgaan met materiaalgebruik en energie. Voor zover mogelijk wordt lokaal geproduceerd

PROJECT De ‘multifloorbox’, een innovatie die voor verkorting van de bouw- In het plafond zijn de contouren zichtbaar van de capillaire matten tijd zorgt en tot minder afval leidt dan standaardbekisting die na die als afgiftesysteem dienen. de bouw wordt weggesloopt.

bouwmateriaal gebruikt, het transport ervan wordt zo veel mogelijk gecombineerd en afval bestaat hier niet: alles wordt hergebruikt of apart ingezameld voor recycling. Er is een zwart- en grijswatercircuit, er wordt geen gas of stookolie gebruikt en in de bouwketen wordt 60 procent minder elektriciteit gebruikt dan op vergelijkbare locaties”.

De bouwplaats is tijdelijk aangesloten op het stadswarmtenet van Amsterdam, zodat de ruimten in de bouwketen duurzaam worden verwarmd. “Met het oog op duurzaamheid is dat weliswaarniet optimaal”, zegt Veenendaal. “We hadden liever een tijdelijke aansluiting op het wko-systeem van het hotel gehad, maar dat bleek vergunningtechnisch moeilijk te zijn.” Overigens wordt het begrip ‘duurzaamheid’ breder ingevuld dan alleen met milieuvriendelijk handelen: “We willen ook dat de omgeving zo min mogelijk overlast van de bouwactiviteiten heeft. Daarom onderhouden we regelmatig contact met de

buren en letten we er bijvoorbeeld op dat de bouwplaats schoon blijft.”

BUITENLAMELLEN Door een aantal slimme maatregelen te treffen, wordt tijdens de bouw tijd, geld en materiaal bespaard. Zo worden in de vloeren geen bekistingen gebruikt voor de schachten waar pijp- en leidingwerk doorheen loopt, maar de Multi Floorbox. Dit is een soort sparingskist die in de vloer blijft zitten en die niet hoeft te worden gesloopt en afgevoerd. Doordat de aansluitingen maatvast zijn, reduceert dit systeem de kans op faalkosten, en het leidt tot een snellere doorlooptijd. Dat laatste wordt voor zover mogelijk in alle onderdelen van het bouwproces nagestreefd, vertelt Veenendaal. “Door waar mogelijk uit te gaan van ‘plug&play’-bouw wordt veel tijd bespaard, en het scheelt ook transportbewegingen. Om een klein voorbeeld te noemen; de sanitaire voorzieningen in de hotelkamers worden vooraf al in

een paneel ingebouwd, zodat ze op de locatie zelf alleen nog maar hoeven te worden aangesloten. Door dit soort maatregelen kunnen tussen de 5 en 10 hotelkamers per dag worden afgebouwd. In een hotel met meer dan 300 kamers maakt dat een aanzienlijk verschil.”

Net als bij het bouwproces staat ook in het pand en bij de installaties duurzaamheid centraal. In dat kader is duidelijk de trias energetica toegepast: de eerste stap is zo veel mogelijk energie te besparen, om wat er daarna nog aan vraag overblijft met hernieuwbare bronnen af te dekken. De meest in het oog lopende energiebesparende maatregel in het hotel hangt aan de buitengevel.

Alle kamers zijn voorzien van volledig raambedekkende buitenlamellen – in feite schuivende raamluiken - die volautomatisch kunnen worden aangestuurd. Pieter Veenendaal: “Deze luiken zijn gekoppeld aan het gebouwbeheersysteem, waarbij kan worden ingesteld

TBI Wolter & Dros, J.P. van Eesteren en Croon - waarbij Wolter & Dros en Croon inmiddels zijn gefuseerd tot Croonwolter&dros - zijn werkmaatschappijen van TBI Holding, een groep ondernemingen die de leefomgeving “op een duurzame manier vernieuwt, inricht en onderhoudt”. Doordat de bedrijven die het hotel realiseren onder dezelfde holding vallen, is optimale integrale samenwerking mogelijk.

De warmtepomp in de technische ruimte - verscholen achter panelen.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 17

LEED

PROJECT

LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) is een van oorsprong Amerikaans internationaal duurzaamheidkeurmerk.

Bouwwerken worden op vijf milieuthema’s beoordeeld voordat ze in aanmerking komen voor een LEED-certificaat: duurzame locatie; efficiënt gebruik van water; energie en klimaat; materialen en grondstoffen, en de kwaliteit van het binnenmilieu. LEED Platinum – het label waar men bij het hotel in het Amstelkwartier naar streeft – is het hoogst haalbare certificaat.

De bio-WKK-installatie voor tapwaterbereiding.

dat ze worden aangestuurd op basis van weerinformatie. Ze worden bijvoorbeeld op een warme zomerse dag automatisch gesloten, waarna het klimaatsysteem eventueel bij gaat koelen. Als een kamer onbezet is, sluiten de luiken standaard en gaat er een klep in het ventilatiesysteem dicht, zodat het klimaatsysteem volledig is afgesloten. Er wordt dan alleen nog periodiek verse lucht ingeblazen. Op die manier wordt enorm veel energie bespaard. Hotelgasten kunnen het systeem uiteraard wel ‘overrulen’; het is niet de bedoeling dat iemand die lekker van het uitzicht geniet ineens tegen dichte lamellen aankijkt ...”.

WARMTEPOMP Zoals al even voorbijkwam, is onder het hotel een wko aangelegd; in dit geval één verticale put waarbij de warme bron zich boven de koude bron bevindt. Om de balans in de bron te behouden, is buiten op een tussenetage een drycooler geplaatst die koude kan laden en warmte kan wegblazen, mocht dat nodig zijn. Een monobron als deze wordt vaak toegepast in situaties met beperkte ruimte, zoals in de stedelijke omgeving van het Amstelkwartier.

Op de bron is een AquaForce 30HXC080-warmtepomp van Carrier aangesloten die zo’n 284 kW aan koude aan de afnemers en/of aan de bron kan afgeven, en 354 kW aan warmte aan het laagtemperatuur- warmwatercircuit. Mede vanwege de LEED-certificeringseisen moet de COP van de warmtepomp boven de 4 uitkomen.

Uit berekeningen blijkt dat de pomp een COP van bijna 5 haalt; aan die eis zal na oplevering dus ruimschoots worden voldaan.

Het water dat met behulp van de warmtepomp aan het afgiftesysteem wordt geleverd, heeft een temperatuur van 16 (koelen) of 35 (verwarmen) °C. Dat ltv-afgiftesysteem is trouwens ook uniek: er is gekozen voor een capillair buizensysteem dat maximaal 5 De Carrier Aquaforce 30HXC080-warmtepomp die is millimeter onder het dek van geïnstalleerd in het hotel.

18 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

de plafonds is gestort. Voor zover bekend is dit type ‘plafondverwarming’ op deze wijze nooit eerder in Nederland toegepast. De warmtepomp zorgt overigens niet voor warmtapwater; daarvoor is in de kelder een bio-WKK installatie geplaatst. Dit systeem, dat op gerecycled frituurvet draait, levert ongeveer 75 kW aan elektriciteit en zorgt voor tapwater van 70 °C, dat wordt gebufferd in een aantal vaten met een totaalcapaciteit van 20m3. Het hele systeem is als back-up aangesloten op stadswarmte, vertelt Veenendaal. “En niet alleen als back-up voor het geval er een grote storing is, maar ook om eventuele pieken op te vangen.

OPLEVERING Inmiddels zijn de installatie en het afgiftesysteem van het hotel opgeleverd en kan worden begonnen met het afbouwen en inrichten van de kamers. De oplevering van het hele hotel laat nog tot het vierde kwartaal van dit jaar op zich wachten: op de begane grond moet nog een restaurant worden gerealiseerd – waarvan de koelinstallatie trouwens ook weer op de monobron kan worden aangesloten. Een aardige toevoeging aan het geheel is op de bovenste etage van de hoteltoren te vinden: daar is inmiddels over de hele verdieping een kas gebouwd, waar groenten worden geteeld die vervolgens in het restaurant beneden worden verwerkt en uitgeserveerd. Hoe duurzaam en lokaal wil je het hebben? WP

A2?2D@?:4 2BF2C62 G@@C 2=D 96E ¯49E <@F5 :D

A2?2D@?:4 2BF2C62 3:65E 4@>7@CE @@< 2=D 96E ¯49E <@F5 :D G`]]VUZXV TRaRTZeVZe e`e "& 4 G``c ZVUVcV e`VaRddZ_X VV_ e`VdeV] D^Rce XcZU cVRUj 6_VcXZV_VfecRR] S`fhV_

hhh RZcT`_ aR_Rd`_ZT Vf hhh aR_Rd`_ZTac`T]fS T`^

Lichten op groen voor opmars warmtepomp Nederlands Warmtepomp Congres 2016 “Er ligt een goede voedingsbodem voor de opmars van de warmtepomp.” Dat concludeerde dagvoorzitter Claudia Reiner bij de afsluiting van het Nederlands Warmtepomp Congres, dat op 7 juni in hotel Van der Valk in Veenendaal plaatsvond. Betere samenwerking in de bouwkolom, en de eindgebruiker centraal stellen: het zijn volgens diverse sprekers verbeterpunten om de voordelen van warmtepompen optimaal te benutten.

TEKST: UKO REINDERS

Alfonso Wolbert van architectenbureau ARX en de organisatie ARXlabs was de eerste spreker op het congres. Uitdagend stelde hij vast dat er maar weinig technische innovatie op het gebied van warmtepompen plaatsvindt. “De enige vernieuwing die ik op internet tegenkwam, is de warmtepompwasdroger.”

Vervolgens liet hij zijn toehoorders weten moe te worden van alle informatie over duurzaamheid. “Het gevaar is dat alles een eigen leven gaat leiden. Je vindt dat je goed bezig bent met alleen cradle to cradle of nul-op-de-meter. Ik ben meer voor een integrale aanpak waarbij alle toepassingen op het gebied van duurzaamheid worden gestapeld.” Wolbert vindt zichzelf een ‘groendenker’. Daarbij gaat het volgens hem om het terugdringen van de CO2uitstoot, het zorgen voor schone lucht in gebouwen, en het betaalbaar maken van duurzame toepassingen.

Mensen willen volgens Wolbert vooral gezonde lucht in de gebouwen waarin ze wonen of werken. “Dat vraagt om geïntegreerde oplossingen. Je kunt systemen verbeteren, maar je bereikt meer door het verbeteren van het proces om tot een duurzaam geheel te komen. Er zijn veel innovaties en nieuwe inzichten, maar die blijven in een klein wereldje

Volgens dagvoorzitter Claudia Reiner, directeur van installatiebedrijf Caris & Reiner en vicevoorzitter van Uneto-VNI, zijn er op het gebied van techniek geen belemmeringen die de doorbraak van warmtepompen in de weg staan.

20 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

VOORAL DIENSTVERLENEND Ook over zijn eigen werkgebied heeft Wolbert het nodige aan te merken. “De bouw is niet echt innovatief, wat mede komt door architecten. Die zijn vooral dienstverlenend en werken voor een opdrachtgever. We leveren een product en worden daarvoor betaald. Daarmee kom je structureel niet verder.” Volgens Wolbert zou de focus meer op het product moeten liggen, en op de vraag welke expertise nodig is om dat product te vervolmaken. “Daarvoor betrek je externe partijen met kennis die nodig is. Dat kunnen andere architecten zijn, maar ook kennisinstituten en overheden. Die samenwerking levert een bovengemiddeld product op.” Het zijn samenwerkingsverbanden die Wolbert zelf in zijn ARXlabs organiseert, zoals hij dat onder andere al deed rond duurzaamheid en voor asielzoekershuisvesting en frisse scholen. Wolbert ging ook in op zijn activiteiten in China, wat volgens hem het land van de warmtepompen is. Over de grenzen kijken en denken, is wat hij tot slot aanraadt bij zijn toehoorders. “Blijf niet op je eigen eilandje zitten.”

Na Wolbert betrad Olaf van Pruissen van TNO het podium om zijn ervaringen met warmtepompen te delen.

Daarbij ging hij vooral in op de invloed op het elektriciteitsnet. Door een zweepje rechtop op zijn hand te laten balanceren, liet de TNO-er zien hoe lastig het is om het net op 50 hertz te houden. “Met warmtepompen erbij komt er meer onbalans op het net. Daardoor wordt dat nog lastiger en loop je tegen grenzen aan. Een van de oplossingen is de onbalans lokaal op te heffen.” Van Pruissen gaf het voorbeeld van een wijk met een windmolen en huizen met warmtepompen. “Je kunt in zo’n wijk de warmtepompen eerder in- of uitschakelen, zonder dat bewoners daar last van hebben. Bijvoorbeeld als de wind afneemt en onbalans dreigt te ontstaan.”

BETERE AFSTEMMING TNO is betrokken bij warmtepompprojecten in de gebouwde omgeving, met als doel om energetisch te verduurzamen. “Door een betere afstemming van energievraag en -aanbod kan het energiegebruik met 18 procent omlaag”,

CONGRES

hangen. Met ARXlabs willen we nieuwe inzichten en innovaties koppelen.”

Alfonso Wolbert van architectenbureau ARX en de organisatie ARXlabs breekt een lans voor de integrale aanpak van projecten, waarbij alle toepassingen op het gebied van duurzaamheid worden gestapeld.

Olaf van Pruissen van TNO ging in op de invloed die een grote hoeveelheid warmtepompen op het elektriciteitsnet heeft.

aldus Van Pruissen, die ook nog terugblikte op een van de eerste testprojecten, in een wijk in Gorinchem met warmtepompen. De huizen hadden een 2kW-warmtepomp en een elektrische weerstandverwarming van 6 kW als back-up voor koude dagen. “De netbeheerder hield rekening met 1 kW per huis, terwijl de vermogensvraag op koude dagen acht keer zo groot kon zijn. De stoppen sloegen door, wat op dat moment nog als een verrassing kwam. De oplossing was een investering van circa 1 miljoen euro in elektrici-

teitskabels en distributiestations. Dat bleek achteraf echter niet eens meer nodig, want alle bewoners waren uit frustratie al overgestapt op gasketels.”

Van Pruissen sprak ook nog over warmtenetten, zoals in Den Haag, waar geothermie een belangrijke bron is. Ook ziet de TNO-er kansen voor samenwerking met datacenters. “De warmte die daar door koeling vandaan komt, is 30 °C. Het is interessant om te zien hoe die warmte voor woningen met warmtepompen kan worden benut.”

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 21

CONGRES Volgens Mohammed Bachri, manager techniek bij Corporatie Energie Beheer, staan het comfort en het uiteindelijk energiegebruik van de klant centraal, samen met het financiële rendement voor de exploitant. Dit vraagt om goede samenwerking.

KANSEN VERZILVEREN “Wat kunnen we doen om het verschil te maken, zodat de kansen voor warmtepompen worden verzilverd?”, zo verwoordde dagvoorzitter Claudia Reiner, directeur van installatiebedrijf Caris & Reiner en vicevoorzitterschap van Uneto-VNI, aan het begin de vraag waar tijdens het congres antwoorden op zouden worden gegeven. Duidelijk werd dat er op het gebied van techniek geen belemmeringen zijn die de doorbraak van warmtepompen in de weg staan. Daarnaast komen steeds meer partijen in beweging op het gebied van financiering. Daarover ging de presentatie van Dorine Putman-Devilee, manager institutionele relaties bij ASN Bank en verantwoordelijk voor de financiering van initiatieven op het gebied van duurzaamheid. Een voordeel van duurzame klimaatsystemen zoals warmtepompen is dat ze zichzelf binnen een aantal jaar terugverdienen. “Dat neemt niet weg dat er investeringskosten zijn gemoeid met de installatie. Om te voorkomen dat die kosten een drempel vormen bij de keuze voor een duurzame installatie, zijn er interessante financieringsmogelijkheden.”

Ook Jos Lichtenberg, hoogleraar Bouwinnovatie bij TU Eindhoven, ging in op de hogere kosten van warmtepompen.

“Aannemers kijken nog veel naar de kosten, maar het zou beter zijn om in waarden te denken.” De hoogleraar legt uit: “Als je in de exploitatie een klein voordeel kunt vinden, dan is dat over 20 jaar gezien een groot voordeel.

Dat maakt de waarde groter en geeft veel ruimte voor investeren.” Ligtenberg noemde in dit verband ook installaties die voor gezonde lucht in woningen of kantoren zorgen. “Door het terugdringen van ziekte en een hogere productiviteit kunnen gebouwen met een extra investering meer opbrengen.

Dat is interessant voor gebouweigenaren en ook voor huurders. Dat zijn eigenlijk de echte klanten van installateurs, niet de aannemers waar nu vanuit wordt gegaan”, aldus Lichtenberg.

ANDERE AANPAK BOUWSECTOR Gert Harm ten Bolscher, manager strategy & exchange bij DWA ging ook op de eindklant in. “In de bouwsector staat de techniek centraal. Maar door de verdere aanscherping van de EPC en de ontwikkelingen rond nul-op-de-meter

22 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

woningconcepten is de interactie tussen de techniek en de eindgebruiker van cruciaal belang om de verwachte of afgesproken prestaties ook daadwerkelijk in de praktijk te realiseren.” Bolscher wees erop dat uit verschillende woningbouwprojecten blijkt dat bewoners ontevreden zijn met hun nieuwe of gerenoveerde woning. “Dat heeft vooral te maken met de comfortbeleving, wat komt doordat ze de techniek niet goed toepassen. Aannames, vooronderstellingen en verwachtingen zijn de belangrijkste oorzaken van ontevredenheid.

Naast minder comfort is een hoger energiegebruik het gevolg”, aldus Ten Bolscher. Het antwoord is volgens hem een totaal andere aanpak van de bouwsector. “Het proces en de samenwerking moeten daarin centraal staan, gericht op het einddoel: vooraf gedefinieerde prestaties gedurende 15 tot 25 jaar waarmaken. Dit kan alleen als de kracht van alle partijen benut wordt, van opdrachtgever en gebruiker tot en met leveranciers.”

BELANGRIJKE BESLISSINGEN Mohammed Bachri, manager techniek bij Corporatie Energie Beheer, ging in

AANSCHERPING REGELS Een van de overheidsmaatregelen om vaart te maken met de verduurzaming van de gebouwde omgeving is het instellen van de BENG-eisen (Bijna EnergieNeutraal Gebouw). Daar wees Harm Valk van Nieman Raadgevende Ingenieurs zijn toehoorders op. Vanaf 31 de-

CONGRES

op hetzelfde thema waar Bolscher over sprak. “Om te verduurzamen, staan woningcorporaties vaak voor belangrijke beslissingen. Welke duurzame technieken ga ik inzetten, en hoe kom ik tot de juiste keuzes die uiteindelijk leiden tot een goed resultaat, zowel ten aanzien van het comfort en het uiteindelijke energiegebruik van de klant, als ten aanzien van het financiële rendement voor de exploitant? Dit vraagt om goede samenwerking, overleg en afstemming tussen partijen”, aldus Bachri.

Lichtenberg maakte in zijn presentatie duidelijk waardoor het komt dat er in de bouw doorgaans niet veel wordt samengewerkt. De oorzaak is volgens hem terug te voeren op de industriële revolutie. “Toen is er een ingewikkelde bouwkolom gecreëerd waarin een groot aantal partijen met allemaal verschillende belangen aan projecten werken, zoals aannemers, ontwerpers , overheden en projectontwikkelaars. Het gevolg is dat niemand eigenaar van het maatschappelijke probleem is en niemand het voortouw neemt”, aldus Lichtenberg.

Harm Valk, van Nieman Raadgevende Ingenieurs: ”Warmtepompen zijn een goed middel om aan de BENG-eisen te voldoen.”

cember 2020 worden dit de wettelijke minimumeisen; voor overheidsgebouwen is dat eind 2018 al het geval. Alle nieuwe gebouwen die na deze data worden opgeleverd, moeten aan de BENG-eisen voldoen.

BENG wordt de opvolger van de EPC, waarbij de balans van energiegebruik over een heel jaar wordt gemaakt. “Wat we in de zomer opwekken, kunnen we in de winter gebruiken”, zegt Valk. Omdat het, naast een balans, om ‘bijna’ energieneutraal gaat, blijft de koppeling aan het elektriciteitsnet bestaan.

Dat geldt voorlopig ook voor het gas-

Jos Lichtenberg, hoogleraar Bouwinnovatie bij TU Eindhoven: “Aannemers kijken nog veel naar de kosten, maar het zou beter zijn om in waarden te denken.”

net. Verder gaat de BENG-eis alleen om gebouwgebonden energie. Het opladen van auto’s en bijvoorbeeld de elektriciteit voor PC’s en koffiezetapparaten worden niet meegenomen.

ENERGIEVRAAG VAN GEBOUW In grote lijn zijn er drie BENG-eisen. De eerste gaat over de energievraag van een gebouw. “In het verleden is de schil verwaarloosd, maar nu moeten architecten weer goed geïsoleerde woningen ontwerpen. Dat is positief voor warmtepompen, want de lage warmtevraag maakt laagtemperatuurverwarming een logische keuze”, aldus Valk.

De tweede eis gaat over het fossiele energiegebruik, en de derde over het aandeel hernieuwbare energie. Dat aandeel moet minimaal op 50 procent liggen. “Warmtepompen zijn een goed hulpmiddel om aan de BENG-eisen te voldoen.” Volgens Valk wordt voor de BENG-eisen een nieuwe bepalingsmethode opgesteld. “Wil je nu al weten of je aan de BENG-eisen voldoet, dan kun je dat met de EPG uitrekenen.”

De Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb), die binnenkort wordt ingevoerd, wordt volgens Valk belangrijk in het BENG-verhaal. “Voor warmtepompen is het cruciaal dat de gebouwschil aan de vooraf berekende kwaliteit voldoet. Met kwaliteitsborging is daar meer zekerheid over.” BENG-1 wordt volgens Valk de grote uitdaging.

“BENG-2 komt overeen met de EPC, en dat hebben we al voor elkaar. Duurzame opwekking met zonnepanelen wordt

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 23

CONGRES

daarbij belangrijk, maar dat kan niet altijd. Zeker niet in gestapelde bouw.

Daar kan de warmtepomp een oplossing bieden. Warmtenetten en biomassainstallaties worden de concurrenten van de warmtepomp.” Tot slot had Valk nog twee boodschappen. De eerste, die tijdens het congres meer viel te horen, is dat architecten en installateurs aan de gebruikers van de gebouwen moeten denken. “Mensen willen dat alles goed functioneert en dat de bediening gemakkelijk is. Dat is de uitdaging.” De tweede boodschap is dat iedereen nog veel over BENG gaat horen. “Bijvoorbeeld omdat de bepalingsmethode nog moet worden uitgedacht.

Ook dat wordt een hele uitdaging. Om goed voorbereid te zijn, daag ik u uit om vast te oefenen met de BENG-eisen.”

SLECHT VOETBALLEN Peter Wagener, voorzitter van de Dutch Heat Pump Association (DHPA) en managing consultant van Business Development Holland, was ook een van de sprekers. Hij wees zijn toehoorders erop dat Nederland traag is met het verwezenlijken van de Europese klimaatdoelen. “We kunnen niet alleen slecht voetballen, we kunnen ook slecht verduurzamen.” Wagener vertelde ook over de samensmelting van de DHPA met de Vereniging van Leveranciers van Airconditioning Apparatuur (VERAC).

Peter Wagener, voorzitter van de Dutch Heat Pump Association (DHPA) en managing consultant van Business Development Holland: “We kunnen niet alleen slecht voetballen, we zijn ook slecht in verduurzamen.”

“We zagen de activiteiten van beide brancheorganisaties naar elkaar toe groeien. Het is daarom goed om samen te werken”, aldus Wagenaar. Hij ging verder in op de deelname van de DHPA aan commissies van de Nederlandse Vereniging van Duurzame Energie (NVDE). “Zonder de NVDE hadden we nooit een goede subsidieregeling voor warmtepompen gekregen”.

Wagener toonde zich (uiteraard) positief over de kansen van warmtepompen. “Maar om ‘morgen’ de gehele

Aan het einde van het congres werd tijdens de borrel en maaltijd druk genetwerkt.

24 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

woningbouw te elektrificeren, dat gaat niet lukken. Dat kan het elektriciteitsnet niet aan. Het invoeren van warmtepompen moet daarom stapsgewijs gebeuren.” De ISDE-subsidie voor warmtepompen ziet Wagener als een goede stimulans voor de invoering. “Van die pot met 70 miljoen euro is tot en met juni 15 miljoen euro uitgegeven. Er zit dus nog genoeg in.” Wagener rekende verder voor dat per jaar circa 400.000 CV-ketels worden verkocht. Uiteindelijk moet dat aantal omlaag ten faveure van warmtepompen. De teller voor de woningbouw zal dit jaar op ongeveer 20.000 verkochte warmtepompen uitkomen. Dat worden er volgens Wagener 80.000 in 2020, tegen 320.000 CVketels. “Dat komt neer op 480 miljoen euro omzet voor warmtepompen. Er liggen dus mooie kansen voor de installatiebranche”, zo concludeerde hij. “Ik zou graag zien dat die kansen worden gepakt. Dat gaat niet vanzelf. Je moet meer met klanten praten en ze met berekeningen overtuigen. Als dat lukt, word je beloond met meer werk en verdiensten.” Wagener verwacht dat er eerst veel hybrides worden geplaatst. ”Daarmee kunnen in de bestaande woningbouw stappen worden gezet.” Wagener ziet ook veel kansen voor lucht/ water-systemen en verwacht dat grondgebonden warmtepompen leidend blijven. Ook voor warmtenetten gekoppeld aan een grote warmtepomp ziet hij goede mogelijkheden. WP

MÉÉR DAN ALLEEN EEN AIRCONDITIONER

Systeem van de toekomst. zuinige

Estía lucht-water

KPUNHMZ[HUKLU ÅL_PILS PU PUZ[HSSH[PL LU RHU

warmtepompen

probleemloos in zowel bestaande als nieu-

van

TOSHIBA

we situaties worden toegepast. Bovendien

zijn de energie-

voldoet de Powerful uitvoering aan de eisen

oplossing voor maximaal comfort

en voorwaarden die gesteld wor-

op het gebied van ruimteverwarming, warm

den aan verwarmingssystemen in

tapwater en koeling. Alle modellen komen

het geval van nieuwbouw.

met het energielabel A++ ruimschoots in aan-

Kortom,

merking voor de ISDE subsidie waarmee de

teem met volledige

eindgebruiker extra voordeel geniet. Estía is

vrijheid

met zijn compacte afmetingen en lange lei-

schonere toekomst!

een voor

totaalsyseen

TOSHIBA-AIRCONDITIONER.NL

ENERGIE

LABEL

A++

‘Overal Energie Neutraal’ Winnaar Warmtepomp Award 2016 Onlangs vond de uitreiking plaats van de Nederlandse Warmtepomp Award 2016, een aanmoedigingsprijs voor architecten die duurzaamheid hoog in het vaandel hebben staan. Architect Steven Schinkel kwam met zijn inzending ‘Overal Energie Neutraal’ als winnaar uit de bus.

TEKST: BAS ROESTENBERG De uitreiking van de award vond plaats tijdens het Nederlands Warmtepompen Congres, dat begin juni plaatsvond in Veenendaal. Als winnaar van de award kreeg Schinkel er de mogelijkheid om zijn concept te presenteren aan het congrespubliek.

Het ontwerp van Overal Energie Neutraal komt voort uit een opdracht die uiteindelijk niet is geconcretiseerd.

Schinkel: “Ik kreeg de opdracht om een eerste ontwerpopzet te maken voor een energieneutrale woning met een warmtepomp en pv-panelen, waar nog geen specifieke locatie voor was vastgelegd. De uiteindelijke tekenopdracht ging niet door, maar ik besloot om het concept dat ik hiervoor had gemaakt door te ontwikkelen. Daar is´Overal Energie Neutraal´ uit voortgekomen.”

ORIËNTATIE Dat voor de initiële opdracht geen locatie vaststond, leek een complicerende factor. Juist bij een energieneutraal project is de Noord-Zuid-oriëntatie immers van belang, met het oog op lichtinval en een goede hoek voor de plaatsing van pv-panelen die op het dak worden geïnstalleerd. Schinkel bedacht hier een slimme oplossing voor. Het dak van de woning heeft een flauwe helling van 15 graden om de pv-opbrengst te maximaliseren, met als bijkomend voordeel dat de panelen vrijwel onzichtbaar zijn vanaf straatniveau. De architect heeft zijn ontwerp daarbij zó aangepakt dat het dak, afhankelijk van de locatie waar het concept wordt gerealiseerd, eenvoudig naar de juiste Zuid-oriëntatie kan worden gedraaid. Schinkel: “Door deze insteek is dit pand op iedere willekeurige locatie in

26 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Nederland energieneutraal te realiseren.

Daar is de conceptnaam ‘Overal Energie Neutraal´ ook deels op gebaseerd.` MAATREGELEN Om tot energieneutraal te komen, heeft Schinkel uiteraard meer maatregelen getroffen. Zo heeft de vrijstaande woning een compacte vorm waarbij de garage buiten de verwarmde zone is gehouden, om onnodig energiegebruik te voorkomen. Verder heeft het pand een goed geïsoleerde schil (Rc = 6,0 m²K/ W) en wordt het voorzien van een douche-wtw en CO2-gestuurd ventilatiesysteem. Om opwarming in de zomer tegen te gaan, wordt gebruikgemaakt van grote luifels en ook de toepassing van diepe negge’s (de afstand van de voorkant van een kozijn tot de voorkant van de buitenwand) helpt daarbij.

BUITENUNIT Schinkel heeft in zijn concept de buitenunit van de warmtepomp verdekt opgesteld achter de schuur, omringd door hagen. “Ik kom weleens in de tropen, en daar zie je overal in het straatbeeld buitenunits van airconditioners”, vertelt hij.

“Airconditioning en lucht-warmtepompen zijn bij ons nog niet zulk gemeengoed, maar de populariteit ervan groeit wel en dus moet je een oplossing verzin-

Afhankelijk van de locatie waar het concept wordt gerealiseerd, kan het dak eenvoudig naar de juiste Zuid-oriëntatie worden gedraaid.

Inmiddels onderzoekt Schinkel of zijn concept ook geschikt kan worden gemaakt voor toepassing in geschakelde (corporatie-)woningen.

nen om die unit uit het zicht te houden.

Ik heb onderzocht of je hem kunt wegwerken in een gevelnis, maar dat levert problemen met gebrekkige luchtstromen op, en het is geen onderhoudsvriendelijke oplossing. In mijn plan heb ik hem daarom achter het huis opgesteld, waar hij door hagen uit het zicht wordt onttrokken. Daarbij is de afstand tussen de buitenunit en de binnenunit minimaal gehouden, op 7,5 meter.”

Met de toegekende prijs houdt het ‘Overal Energie Neutraal’-project niet

op; Schinkel is inmiddels druk bezig met de doorontwikkeling ervan. Het oorspronkelijke plan dat als basis van de award-nominatie diende, betreft een vrijstaand huis met een vloeroppervlakte van 265 m2. “Naar zulke grote woningen is relatief weinig vraag”, vertelt Schinkel.

“Ik ben nu aan het onderzoeken of ik het concept kan ‘verkleinen’ en eventueel ook kan gebruiken in een plan voor geschakelde woningen. Wellicht ga ik dat vervolgens nog aanbieden bij corporaties, om ze te laten zien wat er zoal mogelijk is.” WP

ECP-berekening

Steven Schinkel (rechts) met de award, naast Claudia Reiner (vice-voorzitter van Uneto-VNI) die als dagvoorzitter van het Nederlands Warmtepomp Congres 2016 de prijs uitreikte.

Uit de EPC-berekening die Schinkel in samenwerking met Joost Schoonderwoerd van Tekenbureau Schoonderwoerd maakte, komt het plan uit op een waarde van 0,04. Volgens de jury van de Warmtepomp Award lijkt dat aan de conservatieve kant, en Schinkel beaamt dat: “Die EPC-berekening is uiteindelijk niks meer dan een tool, een hulpmiddel voor een indicatie. Of een pand uiteindelijk wel of niet volledige energieneutraal is, moet in de praktijk blijken.

Ik ben ervan overtuigd dat het pakket aan maatregelen dat ik erin heb verwerkt, tot een nog lagere – of zelfs negatieve – EPC zal leiden.”

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 27

AWARD

Voor verwarming heeft Schinkel gekozen voor een bivalent systeem, bestaande uit een lucht/water-warmtepomp met een hr-ketel. Ook dit type warmtepomp sluit aan bij de conceptnaam, zo vertelt hij: “In tegenstelling tot een bodemgeboden systeem kun je een lucht-warmtepomp vrijwel overal, en tegen een lagere investering, kwijt.” De warmtepomp is daarbij het primaire systeem om in vloerverwarming te voorzien en warm tapwater te maken. Alleen als hij niet rendabel is, bijvoorbeeld bij zeer lage buitentemperaturen, springt de hr-ketel bij. Schinkel heeft vooralsnog gekozen voor een bivalent warmtepompsysteem van Nefit, maar daar kan volgens Schinkel prima van worden afgeweken: “De reden waarom we met het systeem van Nefit zijn gaan rekenen, is dat ik op beurzen zoals Building Holland met verschillende partijen contact heb gehad, en het systeem van Nefit me aansprak. Mocht een opdrachtgever liever willen dat een systeem van een andere aanbieder in het project wordt opgenomen, dan is dat uiteraard geen enkel probleem.”

Themamiddag BodemenergieNL ‘Bodemenergie is kiezen voor duurzaam’ Als je bodemenergiesystemen beter positioneert, zijn er voordelen te behalen.

Dat was één van de conclusies tijdens een interessante en vooral leerzame themamiddag van BodemenergieNL, eerder dit jaar in Houten.

TEKST: JAAP EKERIS

Willem Bosman (Deerns) bespreekt aan de hand van een viertal projecten welke overwegingen er spelen bij de keuze voor een wko.

De halfjaarlijkse bijeenkomst had ditmaal als thema ‘Kiezen voor duurzaam is kiezen voor bodemenergie’. Bij de keuze voor duurzaam en de relatie tot bodemenergie(systemen) zijn veel partijen betrokken, en meestal is het niet één partij die beslist, betaalt en de voordelen geniet. Dat heeft grote gevolgen voor de systeemkeuze en de lusten en lasten - zeker bij bodemenergie. De onderliggende vraagstelling luidde dan ook: wat zijn overwegingen om bodemenergie wel of niet toe te passen?

LESSEN LEREN Vier sprekers belichtten het thema van verschillende kanten: vanuit duurzame projectontwikkeling, vanuit de architect, vanuit ontwikkelaar/financierder en vanuit de Dutch Green Building Council.

Willem Bosman, senior adviseur bij technisch adviesbureau Deerns, beschreef cases van vier uiteenlopende projecten. De eerste betrof de renovatie van een hoogbouwkantoor met hoge duurzaamheidsambities, waarbij erg laat werd besloten het geplande wko-systeem niet te outsourcen. Bij het

28 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

volgende project moest een jaren ‘50-kantoor tegen zo laag mogelijke kosten worden gerenoveerd. Ook hier werd lang gediscussieerd over de implementatie van een wko. De derde case handelde over een nieuw hotel, met een grote inbreng van de exploitant. In het voortraject was er veel discussie over onder andere de juridische aspecten van de wko. Nummer vier, ten slotte, draaide om de bouw van een nieuw laboratorium en kantoor, waarbij de huurder een grote inbreng had. Van begin af aan was er duidelijkheid over de keuze voor een wko en over de vraag of het beheer ervan al dan niet moest worden geoutsourced.

Uit deze voorbeelden zijn verschillende lessen te leren, aldus Bosman: “Eén: niet elke ontwikkelaar heeft duurzaamheidsambities. Twee: de inbreng van een meedenkende huurder leidt tot een positief eindresultaat. Drie: de eigendomsstatus van een wko is een belangrijk item.”

ZUID(K)AS Architect Willem Jan Landman presenteerde een paar inspirerende projecten van het bureau waar hij voor werkt, Paul de Ruiter Architects. “Bij ons gaat het vanaf dag 1 over duurzaamheid”, aldus Landman. “En duurzaam begint bij jezelf.” Een mooi voorbeeld is het pand waar hij en zijn collega’s werken: De Valscherm in Amsterdam. Een bedrijfsverzamelgebouw waar volop ruimte is voor experimenteren en inspireren. Zo

BODEMENERGIE Sprekers gaan in op vragen en opmerkingen vanuit de zaal.

staat het bodeminstallatiesysteem open en bloot in de entree van het kantoor.

Een ander aansprekend voorbeeld waar Landman over sprak, is het concept van de Zuid(k)as, een omvangrijk project met een parkeergarage, retail, een school, woningen en helemaal bovenop het gebouw een kas. “Het gebouw als energieproducent”, zo noemt hij het.

NIEUWE UITDAGINGEN Bas van der Griendt gaf de aanwezigen stof tot nadenken. “Ik ga er met gestrekt been in!’’, begon hij zijn verhaal.

Vervolgens liet hij een voorbeeld zien van het bodemenergieproject Plantage De Sniep in Diemen. “Dat is een hoofdpijndossier. En dat zijn het bijna allemaal, hoofdpijndossiers.” De Manager MVO en Duurzame Ontwikkeling bij gebiedsontwikkelaar BPD hield een stevig betoog. Hij vertelde: “Van de gouden toekomst die ooit voor bodemenergie in het verschiet lag, is helemaal geen sprake meer. Deze maand verschijnen nieuwe cijfers van het CBS, en die maken duidelijk dat op grote schaal afscheid is genomen van collectieve wko in woningbouw. Er zijn andere alternatieven, andere preferenties. Kortom: nieuwe uitdagingen voor u hier in de zaal.” Hij noemde ook een paar van die alternatieven, zoals de hybride warmtepomp. “Dat is een voorbeeld van een systeem dat het op dit moment goed doet in de markt.” Wijzend in de richting van de ongeveer zestig toehoorders: “Ik denk dat er een differentiatie gaat plaatsvinden. En daar hebt u mee te dealen, of u dat nou wilt of niet.”

Vanuit de zaal worden vragen gesteld tijdens de afsluitende discussie.

Council (DGBC) vertelde Lambert den Dekker, adviseur bij DWA installatie- en energieadvies, over de rol van bodemenergie in BREEAM en vice versa.

BREEAM is hét instrument om integraal de duurzaamheid van nieuwe - en bestaande - gebouwen, gebieden en sloopprojecten te meten en te beoordelen. Daarbij merkte hij op dat bodemenergie vaak substantieel bijdraagt aan een hoge BREEAM-score, maar nooit alles besparend kan zijn.

Hierbij verwees Den Dekker naar de integrale duurzaamheidsbenadering van Willem Jan Landman. Den Dekker vatte het als volgt samen: “Er zijn meer wegen die naar Rome leiden. Bodemenergie is er één van.”

BELEVING Willem Bosman kwam in de aansluitende paneldiscussie nog even terug op de presentatie van Bas van der Griendt.

“Ik vond zijn verhaal vooral slaan op grondgebonden woningbouw. Bodemenergie in utiliteitsbouw is zeer succesvol.” Van der Griendt: “Dat ontken ik ook niet. Ik geloof heel erg in wko‘s en gesloten bodemwarmtewisselaars, maar ik vind dat het juiste dekseltje op het juiste potje moet passen.”

Vanuit de zaal merkte iemand op dat de techniek een beetje op de achtergrond was gebleven: “Toch moet een bodemenergiesysteem energietechnisch kloppen, dat is een randvoorwaarde.”

Willem Jan Landman antwoordde: “Eigenlijk moet de techniek zo min mogelijk zichtbaar zijn, pas dan werken we aan de toekomst.” Dagvoorzitter Frank Agterberg concludeerde: “De juiste techniek bij de juiste toepassing is de basis. Dat overzicht is niet algemeen beschikbaar, dit is dus een actie voor onze vereniging.”

Van der Griendt: “Als je bodemenergiesystemen beter positioneert, zijn er voordelen te behalen. Het gaat om een stuk beleving. Kijk naar Apple, dat met dure Macs appelleert aan de emotie van de consument. Die consument is niet geïnteresseerd in wat u of ik voor een product in rekening breng, die is benieuwd naar ervaringen van anderen.” Alvorens de middag af te sluiten, liet Frank Agterberg weten dat BodemenergieNL met die laatste opmerking zeker iets gaat doen. “We nemen dat als actiepunt mee: we gaan op zoek naar tevreden eindgebruikers en geven ze de mogelijkheid hun ervaringen te delen.” WP

BodemenergieNL BodemenergieNL is de branchevereniging voor bedrijven en instanties die bodemenergiesystemen (zowel open als gesloten) realiseren en exploiteren. Tweemaal per jaar houdt de vereniging een themamiddag waarbij een actueel thema onder de loep wordt genomen. Deze keer ging het over de keuze voor duurzaam en de manier waarop die keuze in relatie staat tot bodemenergie. www.bodemenergienl.nl

MEER WEGEN NAAR ROME Namens de Dutch Green Building WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 29

Geloof in natuurlijke koudemiddelen Op 2 juni vond het Coolmark Klimaat Event plaats bij ICDuBo te Rotterdam, met als thema ‘Natuurlijk koudemiddel, een kans of een bedreiging?’ De warmtepomp werd hier als oplossing voor het duurzaam verwarmen en koelen van gebouwen gepresenteerd. Maar dan wel met gebruik van natuurlijke koudemiddelen. Dat is vooruitstrevend, aangezien de meeste warmtepompen op synthetische koudemiddelen draaien.

TEKST HUIBERT BAAK Tijdens het event kwamen verschillende trends, innovaties en visies op het gebied van warmtepompen aan bod.

Daarnaast werd er inzicht gegeven in de behoefte bij opdrachtgevers, adviseurs en installateurs. Aan het einde van de dag was de algemene conclusie duidelijk: natuurlijk koudemiddel in warmtepompen biedt kansen, en ge-

bruikers en opdrachtgevers willen meer duurzaamheid dan installateurs en adviseurs vaak denken.

De presentatie van Arnout Filé van Coolmark ging over de noodzaak om van fossiele brandstoffen af te komen.

Hij stipte aan welke problemen ze veroorzaken, zoals de afhankelijkheid van

30 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

olie- en gasleveranciers uit ‘instabiele’ landen in het Midden-Oosten en Rusland. “Maar belangrijker is dat de CO2 die vrijkomt bij verbranding leidt tot versterking van het broeikaseffect, dat op zijn beurt weer zorgt voor opwarming van de aarde”, aldus Filé. Duurzame bronnen zoals zonne- en windenergie en waterkracht hebben zich volgens

BEPAALD DOOR KOUDEMIDDEL Volgens Gert van Vugt van Coolmark wordt de duurzaamheid van de warmtepomp zelf grotendeels bepaald door het koudemiddel. “Het gebruik van een traditioneel koudemiddel dat een grote bijdrage levert aan de opwarming van de aarde (hoge GWP-waarde), wordt steeds meer uitgebannen. Toch werkt nog 99 procent van alle klimaatinstallaties met deze middelen, die dus nog dagelijks worden toegepast in gebouwen. Coolmark neemt zijn verantwoordelijkheid en wil hier verandering in brengen”, aldus Van Vugt. Europese wetgeving stuurt er volgens hem op aan dat binnen acht jaar het gebruik van belastende chemische koudemiddelen met 70 procent is gereduceerd.

“Ondanks dat ze dus nog niet bij wetgeving verboden zijn, is het wel belangrijk een volwaardig alternatief op de markt te brengen. Zeker gezien het feit dat de levensduur van een dergelijke installatie normaal gesproken langer is dan acht jaar.”

INSTALLATIEKEUZE Coolmark heeft onderzoek gedaan onder 6.000 installatieprofessionals, naar de belangrijkste overwegingen

De warmtepomp is het hart van de TripleAqua.

bij de keuze van een installatie. De top vijf is niet echt opzienbarend en bestaat uit zekerheid/ betrouwbaarheid, duurzaamheid, comfort, laag energiegebruik en Total Cost of Ownership. “Samengevat: professionals willen een veilige en comfortabele omgeving voor De Q-ton is gericht op het verwarmen van tapwater. mensen, goed bezig zijn voor het midoor horizontale units, die geheel uit lieu, laag energiegebruik, lage operatihet zicht zijn verwerkt. Omdat onele kosten, en meerwaarde voor het TripleAqua op basis van water werkt en vastgoed en het bedrijf. Dit sluit goed 100 procent elektrisch is, zijn combinaaan bij onze visie”, aldus Baak. ties met andere afgiftesystemen en energiebronnen onbeperkt: vloerverDe eerste innovatie die op het Klimaat warming en koeling, bodemopslag, Event werd behandeld is de laagwaardige restwarmte of -koude, TripleAqua. Met deze Nederlandse uitstadswarmte, proceswarmte en -koude, vinding kunnen utiliteitsgebouwen zoen duurzame energiebronnen als zonals kantoren, zorginstellingen en hotels ne-, water- en windenergie. De eerste worden gekoeld en verwarmd. Koeling drie TripleAqua-projecten zijn reeds in en verwarming van het binnenklimaat is gebruik genomen in Nederland, de de grootste energiegebruiker van een projecten voor 2016 zijn in voorbereigebouw. Er is hier dus veel te winnen ding en er is ook veel internationale beals daar op bespaard kan worden. Het langstelling. Het systeem is ook al diTripleAqua-klimaatsysteem gebruikt tot verse malen in de prijzen gevallen, en 50 procent minder energie en biedt tewas onderdeel van de winnaar van de vens het hoogst mogelijke comfort. Zo Breeam Award 2016 voor meest duurworden afhankelijk van de belasting de zaam gebouw in de categorie Industrie. verschillende ruimtes onafhankelijk naar behoefte verwarmd of gekoeld.

Q-TON TripleAqua maakt gebruik van laagtemQ-ton is de tweede innovatie die ter peratuur-verwarming en hoogtemperasprake kwam, en is gericht op het vertuur-koeling. In de warmtepomp zelf warmen van tapwater. Een van de prowordt restkoude en -warmte hergejecten waarin dit systeem is toegepast bruikt en opgeslagen met Phase bestaat uit twee studentenhuisvestingChange Materials (PCM), wat complexen in Leiden. Per gebouw geuniek is in de wereld. bruiken studenten dagelijks ruim Natuurlijk zijn belas10.000 liter warm tapwater. Dat wordt tende koudemiddedeels gemaakt door een conventionele len vervangen door gasgestookte boiler en deels door de het 100 procent naQ-ton. Dit systeem bevat een lucht/watuurlijke PROPÆNE en ter-warmtepomp met CO2 als koudeer is 25 procent minder installatiemateriaal middel. Het voordeel van CO2 is, naast benodigd doordat er de lage GWP-waarde, dat bij het comgeen vier maar drie primeren onder hoge druk hoge waterwaterleidingen worden temperaturen (90 ºC) bereikt worden. aangelegd.

Het jaarlijks gemiddeld rendement ligt rond de 430 procent. In kosten gezien kan de besparing op jaarbasis oplopen 100 PROCENT ELEKTRISCH tot 46 procent. Dit in vergelijking tot De afgifte van verwarming en koeling een moderne gasgestookte installatie binnen een gebouw wordt verzorgd en bij de huidige gasprijs. WP WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 31

KOUDEMIDDELEN

hem in de afgelopen jaren bewezen als zeer goede alternatieven. “De opwekking met deze duurzame bronnen is soms al goedkoper dan het gebruik van fossiele brandstoffen. In moderne warmtepompsystemen kunnen we deze groene elektriciteit goed gebruiken voor koeling, verwarming en warmtapwater. We kunnen daarom stellen dat groene stroom de energie van de toekomst is”, aldus Filé.

Vakbeurs Energie 2016 Nieuwe connecties in de energietransitie Van 4 tot en met 6 oktober vindt de 12e editie van de Vakbeurs Energie plaats, in de Brabanthallen in Den Bosch. Met ruim 350 exposanten en honderden inhoudelijke sessies is de beurs uitgegroeid tot een onmisbaar platform voor iedereen die serieus met duurzame energieopwekking en energiebesparing bezig is. Uniek daarbij is de verbinding die wordt gelegd tussen de belangrijkste betrokken sectoren: gebouwde omgeving, industrie en - door de combinatie met de vakbeurs Ecomobiel - mobiliteit.

Wendy van de Geijn, van organisator 54events: “Succesvolle energietransitie vereist een verandering van het systeem en heeft impact op alles, van beleid tot businessmodel. Hoewel er binnen elke sector slagen te maken zijn, zijn de doelstellingen voor Nederland als geheel alleen te bereiken door de verbinding over sectoren heen te maken en zo samen te versnellen. Zo liggen er voor de mobiliteitsector kansen in de opslag van decentraal opgewekte energie, biedt hergebruik van restwarmte uit de industrie kansen voor besparing in de gebouwde omgeving en zit huisvuil of rioolslib in potentie vol hernieuwbare brandstoffen. De dwarsverbanden, innovaties en nieuwe samenwerkingen die zo ontstaan, zijn de motor van de energietransitie en bieden nieuwe kansen voor de BV Nederland. ‘Nieuwe connecties’ is niet voor niets het beursthema dat we voor 2016 hebben gekozen.”

THEMATISCHE AANPAK Om het platform voor bezoekers overzichtelijk te maken, werkt Vakbeurs

Praktisch Vakbeurs Energie: 4, 5 en 6 oktober 2016 in de Brabanthallen in Den Bosch. Vakbeurs Ecomobiel: 4 en 5 oktober 2016. Dagelijks van 10.00-17.00 uur. Zie voor meer informatie Vakbeursenergie.nl en Ecomobiel.nl.

Energie met een heldere, thematische aanpak en indeling. Van Audits tot Zonne-energie; alle aspecten van energieopwekking en -besparing komen aan bod. “Deze thematische aanpak wordt nu al in onze communicatie met de markt ingevuld,” aldus Van de Geijn.

“Via onze nieuwsbrieven belichten we wekelijks een van de thema’s die straks ook op de beursvloer en in het inhoudelijk programma terug te vinden zijn.

Om ook op specialistische onderwerpen voldoende diepgang te kunnen bieden, werken we op vrijwel elk thema nauw samen met een of meer toonaangevende (branche)organisaties of andere kennispartners. We zijn er trots op om onder andere Maxime Verhagen (Bouwend Nederland), Maurits Groen (Waka Waka Foundation) en Reinier Gerrits (VNCI) tot Ambassadeurs van Vakbeurs Energie te mogen rekenen.

Energie is als thema inmiddels doorge-

32 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

drongen tot de kern van veel organisaties.”

ENERGIE & ICT Zonder automatisering en slimme oplossingen is een systeemverandering ondenkbaar. Tijdens Vakbeurs Energie speelt energiemanagement een centrale rol. Zo organiseert FedEC onder andere een congres in het kader van het doorbraakproject Energie & ICT, een initiatief van het ministerie van Economische Zaken, RVO.nl, TKI Switch25SmartGrids, MKB Nederland, Nederland ICT en ECP. Het doorbraakproject Energie & ICT stelde een roadmap op met als centrale vraag: hoe kun je met ICT meer energie besparen en slimmer met energie omgaan? Op de beursvloer is het onderwerp sterk vertegenwoordigd met leidende partijen zoals onder andere Energiemissie, SunSolutions en Webeasy.

posium dat de aansluiting van energiebesparingsmaatregelen op kapitaalsinvesteringen centraal stelt.

keer de Energy Storage Day, die dit jaar wordt uitgebreid met een Energy Storage paviljoen op de beursvloer.

OPWEKKING & OPSLAG Het duurzaam opwekken van energie en ook de opslag ervan wordt op en rond de beursvloer op diverse wijzen belicht. Veel deelnemers presenteren innovatieve producten en concepten.

Zo combineert Triple Solar PVT-panelen met een warmtepomp om woningen onafhankelijk te maken van aardgas en toont Voestalpine Sadef Flexpark, een prefab carport met zonnepanelen, speciaal voor kleine en middelgrote bedrijven. Antea Group en Econnetic verzorgen het Windcongres 2016. Energy Storage NL organiseert voor de tweede

PASSIEFBOUWEN Ook dit jaar programmeert Stichting PassiefBouwen de lezingen en workshops van het Theater PassiefBouwen.

In aanvulling hierop introduceert de stichting een thematische route, waarmee bezoekers hun weg vinden langs alle exposanten en producten die aansluiten bij deze duurzame bouwfilosofie. Bezoekers komen een keur aan oplossingen voor passiefhuizen tegen op de beursvloer, variërend van isolatie en ventilatie, tot daglichtoplossingen. WP

Warmtepompen Innovatieroute Tijdens Vakbeurs Energie in Den Bosch organiseert Vakblad Warmtepompen op woensdag 5 en donderdag 6 oktober de Warmtepompen Innovatieroute.

Door met ons mee te wandelen, wordt u in korte tijd geïnformeerd over de nieuwste ontwikkelingen. Deelname is gratis.

Onder meer door subsidies komt de warmtepomp steeds beter in zicht als duurzame vervanger van - of aanvulling op - de hr-ketel. Door een woning te verwarmen (en te koelen) met behulp van een warmtepomp, wordt een comfortabel binnenklimaat gecreëerd, tegen lagere energiekosten. Als architect, installatieadviseur of medewerker van een vastgoedbedrijf of woningcorporatie is het belangrijk om op de hoogte te zijn van de actuele stand van zaken met betrekking tot warmtepomptechnologie en de toepassingen.

De deelnemers aan de Warmtepompen Innovatieroute worden in een groep van maximaal 20 personen langs diverse stands geleid. Tijdens de route praten experts u steeds in 15 minuten bij over actuele ontwikkelingen rond de toepassing van warmtepompen. Inclusief een korte introductie duurt de route anderhalf uur.

Op beide dagen (5 en 6 oktober) start de route om 12.30 uur bij de stand van

Alklima (04C030). Het bedrijf verwelkomt u daar met broodjes. De route eindigt op beide dagen om 14:00 uur.

U kunt bij inschrijving via de website www.vakbladwarmtepompen.nl aangeven naar welk dag uw voorkeur uitgaat.

Deelname aan de route is volledig gratis!

Let op: Er is een beperkt aantal deelnemers mogelijk. De organisatie maakt een selectie van deelnemers op basis van relevantie (branche & functie). U wordt tijdig op de hoogte gebracht of u wel of niet kunt deelnemen.

Meer informatie: www.vakbladwarmtepompen.nl

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 33

VAKBEURS

INDUSTRIËLE TOEPASSINGEN Het in 2015 geïntroduceerde platform Energie & Industrie wordt in 2016 verder uitgebreid. Van de Geijn licht toe: “Energie & Industrie heeft een eigen inhoudelijk programma met actualiteiten voor de industrie. De gehele programmering is erop gericht de industriele vakbezoeker te inspireren. Denk aan energiebesparing, isolatie en het realiseren van een hogere efficiency van het productieproces.” De beursorganisatie werkt samen met diverse brancheorganisaties, zoals FME, Stoomplatform, VIB en FedEC. FME organiseert voor het derde jaar op rij de Industrial Morning.

Dit is een zeer succesvolle conferentie voor de industriële sector. VIB organiseert in het Industrie Theater een sym-

KENNIS

Energy Storage Day

Agenda 26 t/m 30 september 2016 Dutch Green Building Week Locatie: Nederland.

Informatie: www.dgbw.nl 2 oktober 2016 Open dag GEBO (wko’s) Locatie: Dessel (B).

Informatie: www.gebo.be 3 t/m 9 oktober 2016 Nationale Energie Week Locatie: Nederland. Informatie: http://nationaleenergieweek.nl 4 t/m 6 oktober 2016 Vakbeurs Energie Locatie: Den Bosch.

Informatie: www.energievakbeurs.nl 11 t/m 13 oktober 2016 Chillventa Locatie: Neurenberg.

Informatie: www.chillventa.de 20 oktober 2016 20e verjaardag Organisatie voor Duurzame Energie (ODE) Locatie: Brussel.

Informatie: www.ode.be 3 november 2016 ZEN Festival Locatie: Den Bosch. Informatie: www.lente-akkoord.nl/zen-festival 6 t/m 10 februari 2017 Bouwbeurs Locatie: Utrecht.

Informatie: www.bouwbeurs.nl

Tijdens de Vakbeurs Energie 2016, die van 4 tot en met 5 oktober plaatsvindt in Den Bosch, organiseert Energy Storage Nederland, een platform van bedrijven en organisaties die actief zijn op het gebied van energieopslag, de Energy Storage Day. Tijdens deze bijeenkomst, die op 5 oktober van 14.00 tot 16.30 uur plaatsvindt in Zaal Hertog van de Brabanthallen, komen allerlei onderwerpen aan bod die met energieopslag hebben te maken. Goede energieopslag is, zo is inmiddels duidelijk, een voorwaarde om een duurzame energievoorziening te realiseren die stabiel is en waarbij de ‘ongelijktijdigheid’ wordt opgeheven. Met dat laatste wordt bedoeld dat duurzame energie vooral wordt gebruikt (ook door warmtepompen in duurzame woningen) op een ander moment dat dat hij wordt opgewekt. De opbrengst van zon- en windenergie is afhankelijk van de elementen, seizoenen en dag/nachtcycli, en met energieopslag kan piekaanbod worden opgeslagen voor gebruik bij piekvraag. Heel concreet kan het in de toekomst mogelijk zijn om met thuisaccu’s (al dan niet in combinatie met de accu van een elektrische auto) de op het eigen dak opgewekte pv-energie op te slaan, zodat de warmtepomp en andere stroomgebruikers hem op een later tijdstip af kan nemen.

Tijdens de Energy Storage Day gaan sprekers als Jillis Raadschelders (DNV GL, en voorzitter van Energy Storage NL), John Hodemaekers (Stedin) en Hans van der Spek (FME, Energy Storage NL) in op de meest recente ontwikkelingen rond energieopslag, toepassingsmogelijkheden en de ‘proeftuin’ Hoog Dalem in Gorinchem (een duurzame wijk met warmtepompen, pv-panelen en ‘huisaccu’s’). Tussendoor presenteren verschillende leden van Energy Storage Nederland hun innovaties op het gebied van opslagsystemen. Om 16.00 eindigt de middag met een netwerkborrel.

Datum: 5 oktober 2016, 14.00-16.30 Deelname bij aanmelding tot 3 oktober: gratis (tijdens de beursdagen: € 25,- ex BTW) www.energievakbeurs.nl/energy-storage-day

Zesde Dutch Green Building Week Van 26 tot en met 30 september vindt de zesde editie van de Dutch Green Building Week (DGBW) plaats. Dit jaar staat deze week in het teken van het thema ‘Impact’. Bij alle evenementen en activiteiten tijdens de DGBW wordt ingegaan op wat de werkelijke toegevoegde waarde is van duurzaamheid. “Het thema past bij de ontwikkeling die we met het verduurzamen van de gebouwde omgeving doormaken. We moeten als branche laten zien wat we waard zijn”, aldus Annemarie van Doorn, directeur van de Dutch Green Building Council (DGBC). Ze doelt ook op de klimaatdoelstellingen die eind 2015 in Parijs zijn vastgesteld, en op de rol die de bouw- en vastgoedbranche kan spelen bij het behalen van die doelstellingen. “Het is geen nieuws dat de gebouwde omgeving voor meer dan een derde verantwoordelijk is voor de CO2-uitstoot. We hebben dus een enorme maatschappelijke plicht én kans om een impactvolle bijdrage te leveren aan een betere wereld. Dat moeten we laten zien.” De Dutch Green Building Council is host van het DGBW congres, een kinderprogramma en het gala in en rond de Jaarbeurs in Utrecht. Sponsoren en andere deelnemers aan de week organiseren eveneens activiteiten. Dit kunnen bijvoorbeeld workshops, bijeenkomsten, seminars of rondleidingen zijn. www.dgbw.nl

34 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

De Chillventa, de internationale beurs voor onder andere airconditioning en warmtepompen, breidt dit jaar verder uit. De 2016-editie van de tweejarige beurs, die van 11 tot en met 13 oktober plaatsvindt in de Nürnberger Messe in Neurenberg, telt acht hallen met meer dan 40.000 m2 beursvloer, die naar verwachting ruim 30.000 bezoekers en meer dan 1000 exposanten trekken. Thema van de Chillventa 2016 luidt ‘Connecting Experts’, waarmee wordt uitgedrukt dat de beurs als ontmoetingsplaats dient voor experts uit verschillende vakgebieden die nauw met elkaar moeten samenwerken om tot integrale oplossingen te komen. Tijdens de aankomende Chillventa worden voor het eerst ook de Chillventa Awards uitgereikt; prijzen voor innovatieve projecten van marktpartijen die in Europa zijn vertegenwoordigd in de categorieën Koeling (commercieel dan wel grootschalig), Airconditioning en Warmtepompen. Om voor een award in aanmerking te komen, moet een project innovatief zijn, en met veel aandacht voor energiezuinigheid en functionaliteit zijn ontworpen. Behalve een beurs met exposanten biedt de Chillventa ook weer een inhoudelijk programma.

Op maandag 10 oktober, de dag voorafgaand aan de beurs, vindt het Chillventa-congres plaats, waarbij onder andere wordt ingezoomd op onderwerpen als energielabels en ecodesign. Maar ook op de beursvloer zelf worden presentaties gegeven, in zogeheten ‘Specialist Forums’ die uiteenlopende onderwerpen behandelen – en daarbij ook volop ingaan op de laatste ontwikkelingen rond warmtepompen. www.chillventa.de

‘Urgenda-doel haalbaar zonder extra kosten’ In het spraakmakende ‘Urgenda-proces’ sprak de rechtbank afgelopen jaar uit dat de Nederlandse overheid meer moet doen om de uitstoot van broeikasgassen in Nederland te verminderen. De stichting Urgenda werd daarmee in het gelijk gesteld: de staat moet voldoende maatregelen treffen om ervoor zorgen dat de uitstoot in Nederland in 2020 ten minste 25 procent lager is dan in 1990, een percentage dat met het lopende overheidsbeleid bij lange na niet wordt gehaald. Uit onderzoek dat CE Delft in opdracht van Europea Climate Foundation en Eneco heeft uitgevoerd, blijkt dat het mogelijk is om aan de rechterlijke uitspraak te voldoen zonder dat daar extra maatschappelijke kosten tegenover staan. Hiervoor moeten behalve de twee oudste kolencentrales ook één of twee nieuwe kolencentrales worden gesloten, en werk worden gemaakt van CO2-afvang in de industrie. Het kabinet heeft inmiddels al voorgesteld om alleen de twee oude kolencentrales uit de jaren ’90 te sluiten, maar bij dat scenario zijn dure extra maatregelen nodig om aan de 25 procent CO2-reductie te komen.

Nieuwe subsidie voor energiebesparing in ‘eigen’ huis Huiseigenaren die zelf in hun huis wonen, kunnen subsidie van het Rijk krijgen voor energiebesparende maatregelen. De Subsidie energiebesparing eigen huis kan sinds 15 september worden aangevraagd via RVO.nl. Om in aanmerking te komen, moeten minstens twee verschillende soorten isolatie van voldoende omvang worden toegepast: isolatie van dak, gevel, vloer/bodem of spouwmuur of hoogrendementsglas. Wie hier aan voldoet, kan daarnaast ook subsidie krijgen voor aanvullende maatregelen, zoals isolerende deuren, energiezuinige kozijnen bij de toepassing van driedubbel glas, warmteterugwinning of een vraaggestuurd ventilatiesysteem. Wie zijn héle huis of gebouw voorziet van een zeer energiezuinig pakket aan maatregelen, krijgt een bonus van 4.000 euro, bovenop de subsidie. Als een vereniging van eigenaren (VvE) een aanvraag voor het hele complex indient, kan het genoemde bedrag worden toegekend per appartement. Tot slot is het mogelijk om een gunstige lening af te sluiten om er energiebesparende maatregelen mee te financieren.

De nieuwe subsidie en zo’n Energiebepaarlening zijn te combineren. Ook een combinatie van de rijkssubsidie met bijdragen van een gemeente of provincie is mogelijk. www.rvo.nl

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 35

KENNIS

Chillventa 2016: ‘Connecting Experts’

PRODUCT NIEUWS

Nieuwe veelzijdige lucht/water-warmtepomp Voor elke situatie waarin geen bodembron mogelijk is maar wel een warmtepomp introduceert Techneco de Loria lucht/water-warmtepomp van de Franse fabrikant Atlantic, waarmee kan worden verwarmd, gekoeld, en warm water worden gemaakt. De fabrikant ziet voor de Loria een markt in nieuwbouw, renovaties en ‘nul-op-demeter’ projecten, maar ook voor de vervanging van onrendabele stadsverwarmingsaansluitingen.

De eerste Loria-toestellen worden inmiddels geïnstalleerd in de Haagse wijk Ypenburg, waar steeds meer mensen van hun te dure stadsverwarming af willen. Volgens de leverancier maken de scherpe prijs en snelle terugverdientijd de Loria in veel huishoudens een perfecte vervanger voor een gasketel of stadsverwarmingsunit.

Bovendien is het apparaat volledig voorbereid om op een slimme manier samen te werken met zelf opgewekte zonnestroom of naadloos interactie aan te gaan met de oplader van een elektrische auto. Zeker als het salderen van zelf opgewekte stroom in de toekomst gaat verdwijnen, heeft de bezitter van zonnepanelen met een Techneco Loria een effectieve manier om zijn eigen energie zo efficiënt mogelijk te benutten.

Het warmtepompsysteem functioneert tot een buitentemperatuur van -20 °C en werkt in combinatie met vloerverwarming, radiatoren en ventilator-convectoren. Tevens kan een Loria-systeem optioneel worden voorzien van een twee-zoneregeling. Op die manier kan de bewoner ervoor kiezen om zijn huis op twee verschillende temperatuurniveaus te verwarmen. Voor de productie van warm tapwater is het systeem leverbaar in twee configuraties.

De ‘DUO’ bestaat uit een warmtepomptoestel met een geïntegreerd boilervat van 190 liter waarin het opgewarmde tapwater wordt bewaard. Daarnaast is een Loria verkrijgbaar gekoppeld aan een vrijstaande RVS-boiler van 150, 210 of 300 liter. De Loria is beschikbaar in vermogens van 4, 6, 8 en 10 kW. www.techneco.nl

36 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Met de nieuwste serie F2120 lucht/water warmtepompen realiseert Nibe naar eigen zeggen een doorbraak op het gebied van energiezuinig verwarmen. Met een SCOP hoger dan 5,0 leveren deze warmtepompen op jaarbasis gemiddeld mĂŠĂŠr dan vijf maal zoveel energie op dan ze aan energie gebruiken. Naast het hoge rendement hebben de warmtepompen volgens Nibe ook het breedste temperatuurbereik in hun klasse: de maximale aanvoertemperatuur bedraagt 65 °C. Zelfs bij een buitentemperatuur van -25 °C leveren de warmtepompen nog zoâ&#x20AC;&#x2122;n 63 °C. De F2120 is ontworpen om te worden gecombineerd met een Nibe VVM alles-in-ĂŠĂŠn binnenunit Ăłf Nibe SMO-regeling. Beide bieden een breed scala van oplossingen op maat: t &FO /JCF 77. WPSNU NFU EF CVJUFOVOJU FFO compleet systeem voor verwarming, koeling en warmtapwater. Doordat de warmtapwaterspiraal, circulatiepompen, regeling en het elektrische element zijn geĂŻntegreerd in de binnenunit, zijn een efficiĂŤnte werking en hoge prestaties gewaarborgd. t &FO /*#& 4.0 SFHFMJOH NBBLU IFU NPHFMJKL PN FFO F2120 lucht/water-warmtepomp flexibel met diverse componenten â&#x20AC;&#x201C; zoals boilers, extra warmtebronnen (zoals zonnewarmte of hout- en pelletkachels) en andere accessoires â&#x20AC;&#x201C; te combineren tot een verwarmingsinstallatie op maat. Afhankelijk van de vermogensbehoefte LVOOFO NFU FFO /*#& 4.0 SFHFMJOH NBYJNBBM BDIU /*#& ' XBSNUFQPNQFO JO DBTDBEFPQTUFMMJOH XPSden gecombineerd. www.nibenl.nl

Omkasting dempt geluid Warmtepompen wordt steeds populairder, maar niet alle consumenten vinden de buitenuit even fraai. Daarnaast maakt dit apparaat soms veel lawaai. Voor warmtepompen van Fujitsu is voor dat probleem een oplossing ontwikkeld: de Climeleon Wave. Deze omkasting kan eraan bijdragen dat geluid met max 7 dB wordt gedempt zonder dat dit van invloed is op het rendement van de pomp. â&#x20AC;&#x153;Een warmtepomp biedt veel voordelen op het vlak van comfort, verbruik en milieu. Maar soms kan het geluid van de buitenunit storend zijnâ&#x20AC;?, legt Climeleon de mogelijkheden van de omkasting uit. â&#x20AC;&#x153;Deze unit-covers dempen het geluid aanzienlijk. Dankzij het design van de Wave wordt de goede werking en het rendement van de warmtepomp niet belemmerd. De Climeleon Wave is makkelijk te installeren en tegen weer en wind bestand.â&#x20AC;?

De omkasting is gemaakt van duurzaam kunststof en kan tot 60 kg/m2 aan. Er zijn vier verschillende varianten beschikbaar, met verschillende hoogtes. De luchtdoorstroming wordt geregeld door middel van een luchtstroomsplitter. De montage wordt makkelijk gemaakt door de losse elementen. Wordt er geen gebruikgemaakt van een warmtepomp van Fujitsu, dan is dat volgens Climeleon geen punt. â&#x20AC;&#x153;Toepassing met andere merken is mogelijk, als de unit aan bepaalde type- en afmetingvoorwaarden voldoet.â&#x20AC;? www.climeleon.com

HET MULTI VOORDEEL VAN DE ALLES-IN-1 PARTNER. UITGEBREIDE WEBSHOP

LEVERING EN VOORRAAD

EXTRA DIENSTEN

SERVICE EN GARANTIE

Multi Import staat bekend om zijn kwaliteitsproducten, snelle levering door voldoende eigen voorraad, uitstekende service en scherpe prijzen. In Nederland is Multi Import sinds 2011 officieel distributeur van Panasonic Airconditioning.

Maak ook kennis met het alles-in-1 principe van Multi Import:

0 Ruime voorraad 0 Vóór 14.00 uur besteld, volgende dag geleverd 0 Tijdslevering tegen meerprijs mogelijk 0 Afhaal mogelijk aan onze balie

0 24 uur - 7 dagen online 0 Direct bestellen 0 Order history bekijken 0 Volledige product informatie

0 Project- technische ondersteuning op locatie 0 MI-Deal app

0 Snelle afhandeling garantie 0 Garantietermijnen geldig vanaf factuurdatum 0 Panasonic 5 jaar garantie 0 Space-Saver 5 jaar garantie 0 Condenswaterpompen 2 jaar garantie

OFFICIEEL DISTRIBUTEUR VOOR NEDERLAND

HONGKONGSTRAAT 10-14 3047 BS ROTTERDAM T +31 (0)10 437 62 55 E INFO@MULTI-IMPORT.NL WWW.MULTI-IMPORT.NL

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL SEPTEMBER 2016 WP 37

PRODUCT NIEUWS

Doorbraak in efficiĂŤntie

GASTCOLUMN

De warmtepomp is geen omgekeerde koelkast Warmtepompen worden steeds vaker toegepast in de woningbouw. Het is de meest logische vervanger van de CV-ketel in een gasloze woning. Om een consument uit te leggen wat een warmtepomp is, wordt deze vaak omschreven als een ‘omgekeerde koelkast’. Daarmee zetten we de consument op het verkeerde been. In deze column leg ik uit waarom.

Het is zo’n mooie metafoor, die omgekeerde koelkast. ’Een koelkast haalt warmte uit je biertje en geeft die af aan de keuken; een warmtepomp haalt warmte uit de lucht en geeft hem af aan het huis’. Ik heb het zelf ook regelmatig zo uitgelegd. Maar ik ben ermee gestopt. De verschillen tussen een koelkast en een warmtepompinstallatie voor een woning zijn namelijk te groot.

Een koelkast haal je op bij de dealer of laat je bezorgen, je stopt de stekker erin en hij werkt.

Nog diezelfde avond heb je een koud pilsje tot je beschikking. Iedere consument weet dat. En o ja, dat je hem eigenlijk even een dag moet laten staan na bezorgen of verhuizen, dat is ook vrij algemeen bekend. Het is niet overdreven om te stellen dat een koelkast een ‘plug en play’product is. Hij bromt af en toe zachtjes en doet jarenlang probleemloos zijn werk. Zelfs ontdooien is er niet meer bij tegenwoordig, of je moet op een klamme zomerdag de deur op een kier laten staan. We hoeven ons niet druk te maken over de omgevingstemperatuur, laat staan over de kwaliteit van de isolatie. Die blijkt wel uit het energielabel.

Bij een warmtepomp is dat heel anders. Met een warmtepomp ben je er namelijk niet. Je moet je als adviseur of installateur druk maken om de bron en het afgiftesysteem, om een zorgvuldige dimensionering van de componenten en om een goede samenbouw en inregeling. Alle onderdelen samen maken een warmtepompinstallatie, waarvan het apparaat zelf slechts een onderdeel is. Weliswaar een belangrijke component, maar niet zonder meer bepalend voor de door de consument ervaren kwaliteit. Je koopt een warmtepompinstallatie dan ook niet op internet of bij de lokale dozenschuiver, maar bij een gespecialiseerd bedrijf. Die schakelt voor andere componenten ook specialisten in, toch? Want het is de samenhang die de kwaliteit, het comfort en de exploitatiekosten in hoge mate bepaalt. Als installateur ben je bovendien afhankelijk van de gebouwschil, dus van de kwaliteit van de bouwkundige aannemer. Want als de warmtevraag veel groter is door matige isolatie en slechte luchtdichtheid, is het die vermaledijde warmtepomp die het huis niet warm krijgt, of die in de praktijk veel meer elektriciteit kost dan vooraf beloofd was. Hoe anders dan bij die koelkast.

We hebben het dan nog niet gehad over onderhoud en over het budget voor vervanging. De warmtepompinstallatie neemt bovendien aanzienlijk meer plek in dan een cv-ketel. Plek die er niet vanzelfsprekend is, terwijl in elke moderne keuken vanzelfsprekend voldoende plaats wordt ingeruimd voor een full-size koelvriescombinatie. Kortom, de verschillen tussen een koelkast en een warmtepompinstallatie zijn zo groot, vanuit de consument geredeneerd, dat je hem met de vergelijking op het verkeerde been zet. Dat wordt dan de basis van hele series misverstanden, die makkelijk te voorkomen zijn door iets meer tijd te besteden aan de uitleg van wat een warmtepomp in huis echt betekent. Want een warmtepomp is heel wat anders dan een koelkast!

Harm Valk senior-adviseur en partner van Nieman Raadgevende Ingenieurs

38 WP SEPTEMBER 2016 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

DE NIEUWE

DOORBRAAK IN

NIEUW NIBE F2120

VERWARMING

LEVERT MEER DAN 500% RENDEMENT!

EEN DOORBRAAK IN EFFICIËNTIE De nieuwe serie F2120 lucht/waterwarmtepompen van NIBE leveren – met een SCOP van meer dan 5,0 – op jaarbasis gemiddeld meer dan vijf maal zoveel energie dan ze aan energie verbruiken. Bovendien onderscheiden ze zich met het breedste temperatuurbereik in hun klasse: ze leveren een maximale aanvoertemperatuur van 65°C en tot liefst 63°C bij een buitentemperatuur van -25°C! Het geluidsniveau is daarbij ook nog eens ongekend laag. Dat mag dus met recht een doorbraak worden genoemd.

NIEUW NIBE F2120

www.nibenl.nl

THE ROAD TO ALL-ELECTRIC

De moderne energiehuishouding van Mitsubishi Electric Alklima, exclusief importeur van de warmtepompconcepten van Mitsubishi Electric, staat voor kennisdeling en verregaande verticale integratie binnen de bouwkolom. In verschillende bouwprojecten komt deze ‘samenwerking met meerwaarde’ naar voren. De kennis die wij en verschillende partners opdoen wordt weer terug in de keten gestuurd, zodat er gezamenlijk geïnnoveerd kan worden.

Comfort en prestatie gegarandeerd

Wonen zonder energielasten

Ketensamenwerking

Co-makers

all-electric-oplossingen.nl