Page 1

BIDRAG TIL

AGDERS HISTORIE IV

UT61T AV

AGDERS HISTORIELAG 1920

KRISTIANSAND S, JOHANSSEN & TANGENS BOKTRYKKERI 1920


Namn og namneskikk i ei Austagder-bygd frå år 1700 til 1850. Det meste av tilfanget til denne utgreiinga er teke fra kyrkjebøkene for Dyvåg, og nedskrive i "Stiftsarkivene" i Kristiania. Kyrkjebøkenc for Dyvåg går attende til 1699. Men det vantar noko surne stader, og dci er ofte slurvut f ørde, so eg har mått supplera 1ned uppteikningar um s k i f t e i r e t t s p r o t o k o 11 a n e ror N e d en e s. Det segjer då seg sjølv at namnelista likevel må vera noko uheil. Det urnkvcrvct eg har teke med, er Asker øya, St c in søya (som i gamle dagar vart rekna saman med Austre Askerøya) og Sanden, Engh o I men og N armann vika (som fyrr vart rekna til Vestre Askerøya). På eit so avgrensa umkverve kann ein ikkje venta noko rikt utval av namn; men samstundes vert det lettare å få oversyn enn um ein tok med t. d. heile sokna. Uppteikningane femner over dei 150 - eller rettare 151 - åra frå 1700 til 1850; men serleg for dei fyrste 50 år a. van tar det tvillaust mykje på at alt er korne med. I namneformcne har eg freista å fylgja den r egelen at dci mest mogleg skulde svara til utta 1en der i traktene, ntan å skilja seg altfor 1nykje frå dei up p hav1eg e formene. Desse to krava er sjølvsagt vanskelege å stetta samstundes. Til rettleiing har eg difor ved mange


4

namn sett til både den upphavlege forma og den namnet har i uttalen no eller hadde for e it par mann~nldrnr siuan; surne eldre skril'tformer er og tekne med. Eg har nytta desse avstyttingane: A. = Askerøya, A. A. = Austre A., V. A · Vestre A., St. = Steinsøya, D. = Dyvåg, Sd. = Sanden, Eh. = E11gholm<.'n, N. = Narmannvika.

Norske og framande namn. I ei sjøbygd som D. må ein venta at framand namneskikk har fått stort råderon1. Alt for fleire hundre år sidan var mange slike innførde namn mill01n dei vanlegastc. Men det var dtt ofte slike som h,1r fått sr.rmcrkte norske (eller nordiske) former, so ein lite nnsar det framande upphavet deira; narnn som Anders, Hans, Jens, Jon, Lars, l\Iass, Mikkel, l\fortcn, Nils, Pål, Per, Søren; eller Anne, Berte, D orte, Eli, Grete, Kari, Kirsti, Mari, .Marte. '.I.1il døn1c på namneskikken kring midten av 1600-talet kjem her namna p å dei som åtte jord på A. ved folk cteljinga i 1660-il ra, og sønone dcira. · På A. A.: Hans Henrikson (søner H(:1irik, Erik, Leul og Gunner), Gunner Andersson (son Ingebret), Eiuer (farsnc:nnn ukj~n t), og Bjorn (Andersson?). På V. A.: Ola Ingebretson (son In gebret', .Jørgen Olson (son Iver), Bjørn G u unerson (søncr Gunn er og Bjørn), og· :Mass Morten son (søner Ingebret, Anders, Even, J?rans og Morten). A v desse namna må me vel rekna Erik (Eirik), Leul (Ledulv), Gunner (Gunnar), Einer (Ein,u), Bjorn, Ola (Olas), Jver (Ivar) og Even (Eivi1id) for norske, I-Lins, Ifc11rik, Ingebret, l\fass, Anders, Frans og Mor!en for framandc. H crUl kjem Jørgen, som det karm v c ra tvil um, an len dd ('f d<..'t n o1-sk c J ørund eller det frarnancl e Georg som er · upplu:w e t. Som rne ser, er i denne lista umlng ha.1'·partcn av n:1mna heimlege, den andre ha1''parten franiande, men med g;nnal 11orsk l>org~1rreU-. Um kven den am n a på A. i same tidebolken veit me mindre. 1\Ie veit at kona til Hans Henrikson A. A. heitte Helge Leulsdotter, og at dei hadde ei dotter Ingeborg, at


5 Einer A. A. hadde døttcrnc Åse (e1ler Åshild) og Berte (eller Bergittc), og at Jørgen Olson V. A . hadd e døtterne Ingeborg og 'J'orborg. Dette er mest norske namn, som 1no ser. Frå 1660-ilra og umlng 100 å r frarn rttcr tykkjcst det vcra lite brigde i narnn rsk ikken. Uppkallinga gjekk etter tolleg faste r eglar, og det var heller sjeldan det kom innflytjarar frå langl'ramandc stade r med andre namn·eskikkar. D en lista som no kjern, viser kva namn dci fekk, dei borna som vart døyptc i åra 1700-1750, og kor man ge det var um kvart namn. Ås hi 1 d 4 gonger, Ås o l 1 g., A 11 a u g 4 g., Anders 4 g., Anne 7 g., Bergitte 1 g., Berte 5 g ., Bj ør n 5 g., Bryn j u 1 v 1 g., Daniel 1 · g, Dorte 2 g., Einer 1 g., Elling 3 g., Else 1 g ., Erik 1 g., Gunnborg 1 g., G ll Il n c r 3 g., G u 11 n hi 1 d 8 g, Guri 1 g., Hans 2 g., II e 1 g e 5 g:, Henrik 2 g., In geborg 6 g, In gebret 2 g., In ger 2 g, Jens 10 g., Jesper 1 g, Johanne 1 g ., Jon 2 g ., Karen 1 g, Kirsten 6 g, Knut 1 g ., l\I agn hi 1 d 4 g., :Maren 7 g., Margrete 1 g., 1\1:arte 4 g., !\:lass 5 g ., :Mikkel 2 g., Morten 6 g., Nils 8 g., 0 la 7 g, Pål 3 g., Peder 7 g., Sakse 2 g., Sim on 1 p;, Søren J g., Tarj er 1 g., T j øs tol 1 g., Tor borg 3 g, V ro 1 1 g. (?) Dei 23 namna som er undel'streka, er norske; dei er nytta i det heile 66 gonger. D ci andre 27 (på Simon nær?) er av framandt upphav; dei er nytta i det heile 93 gonger. Um n[lmnot Simon kn11n elet vcn1 tvil, anten det er det gamalnorske Sigmund oll er det bibelske S imon-namnet. Aldri h ar mc i dette h alv e hundreåaret døme på at nokon vart <løypt med meir enn eitt namn. Det hende fyrste gongen i 175~, den l 4do oktober, då Jens Bjørnson på V. A. hadde ei dotter til kristnings m ed namn ct Ingeborg Kirstine, ei samansotni ng som s idan vart overlag umlykt. Denne nye skikken, å gjeva barnet 2 nnmn, vart snart mykjc brukt, m en berre for gjentcborn for det fyrste. Ikkje fyrr i 1804 har me døme p;1 at ein gut fekk 2 namn; då let Knut Jonsen pii V. A. sonen sin, som vart døypt 24de juni, få llamne t Jens P oter. D et var solcis burtimot eit halvt hundre å r e it privileg ium for kvinnfolket dette, å briska seg m ed 2 namn.


6 Korleis namneskikken elles skifter i tida frå 17 50-1800, ser me av lista nedanfor. Når eit namn står med berre eitt tal til, tyder det at namnet er nytta å 1eine so mange gonger som dette talet segjer. Er det nytta til lste led i ei.t sa man sett namn, står det talet som segjer kor mange gonger det har hendt, som nr. 2, og er det nytta til 2dre led i eit slikt namn, står det tilsvarande talet som nr. 3. Døme: Anne 10 6 g. vil segja at Anne er nytta til cinaste namn 10 gonger, til lste led i eit samansctt namn 6 gonger. Helene 1 0 -~ 9 g. vil segja at Helene er nytta til einaste namn 1 gong, til 2dre led i eit samansett namn 9 gonger. Her kjem lista for 1751--1800: Åse 3 2 g., Ås hi 1 d 4 g., Ås o 1 3 g·, Abelone l g., Abigael 1 g., Abraham 1 g., Aksel 1 g., Aline O 1 g., A 11 aug 4 g, Am borg 4 g., Anders 8 g, Anne 10 6 g., Anniken l g., As 1 a k 2 g ., Bergittc O + 0 + 1 g, Bernt 8 g., Berte O + 1 g., Bjørn 3 g., Bo c 1 0 3 g., Dorotea 0 + 0 + 1 ft, Dorte 3 g, Einer 2 g., Elen 3 + 1 g., Elisabet l 0 1 g, E 11 e v 2 g., Elling 4 g ., Else 0 1 g., Even 2 g., G j er u 1 d 1 g., Grete 8 + 3 g., Gunn borg 1 g., G unner 3 g., Gunn hi 1 d 4 2 g., Gunnlek 1 g.,Guri 1 g .,Hans 2 g., Helene .1 o+9g;., He 1 g e 6 g., Henrik 2 g., Ingeborg 15 9 g., Inger 0 1 g., Jakob 4 g., Jens 11 g., Jesper 1 g., Johanne 2 g., Johannes 1 g ., Jon 5 g., Jonas 1 g., Jo rann 1 g., Jørgen 1 g., Karen 5 3 g., Kar 1 2 g., Kirsten 6 g., Kirstine 0 0 11 g., Klemet 2 g ., Kort 1 g., Kristen 4 g., Kristoffer 2 g., Liv O + 1 g ., Mag n hi 1 d 1 g., Maren 7 g , 1t1:argrete O 0 + l g., :rtfarie O + 1 + 14 g., Markus 2 g., Marte 7 3 g., Mass 5 g., Morten 1 g., Nils 8 g., 01 a 11 g., Pål 6 g., Peder 15 g ., Rasmus 1 g., Sa 1 v c 2 g., Samuel 1 g., Sille 1 g., Sir i 2 g., Susanne 1 g., Syver 2 g., Søren 1 g., Ta 11 a k 1 g., Tarald 2 g., Tar j er 4 g., Tor 3 g., Torborg 1 g., Torjus 1 g ., Turid l g. Av desse namna må dei 36 reknast for norske; <lei er nytta 99 + 18 g. Dei andre 50 (på Jørgen nær?) er av framandt upphav; <lei er nytta i det hdlc 153 20 38 g.

+ +

+

+ +

+

+

+ +

+

+

+ +

+

+

+

+

+

+

+


7 Tala syner at norske namn vert etter måten sjelda n samansette, og at dei då alltid er 1ste led. D ci framande derimot er helst 2dre led. Og lista syner at dei namna som vert nytta til 2dre led i eit samansett namn, allticl har 3 eller fleire sta vingar. Eit u11dantak er l\farie, som ventelig har vore uttala Marja (eller etter målføret på dei kantar lVlærja). Allvisst var det so på 1800-talet. Iste leden i desse samansette namna har oftast 2 stavingar. Det eineste undantaket er Aline. Ingeborg, som tykkjest vera eit unduntak, er det ikkje ; for det vert uttala Ingborr eller brigda til Imma, ei forvansking som har vore sværande mykje brukt h eilt upp til våre dagar. D en vanlege typen for samansette gjentenamn har soleis vore eit 2-stavingsnamn 1ned trykk på lste stavinga, og eit 3-stavings med trykk på 2dre stavinga, t. d. Anne Kirstine (uttala Anekjistine med lett trykk på lste og hovudtrykk på 4de stavinga). Noko av det som elles er 1nest å merka i namnelista for 1751-1800, er at namnet Bernt er korne til og mykje har teke luv en frå Bjørn, og at gjcntenamna Helene, Kirstine og Marie er t ekne i bruk, serskilt til 2dre led i samansette namn. Dei har vorte heiltupp moten am n i denne tidebolken, m edan dei var ukj cnde i lste helvta av hundreåret. I 50-årsbolken 1801-50 vert som nemnt mange gutar og <løypte med 2 namn. For gjentone held denne skikken ved, og ein einaste gong i slutten av bolken møter me jamvel ei m ed 3 namn: Gunnhild Josefine Dergitte. Lista for 1801-50 ser slik ut: Ånon 2 1 g·., Åse 2 7 g.,Aksel O 1 g.,Aline 0 1 4 g., Amalie O 0 5 g ., Am borg 1 1 g., Anders 8 3 g., Andrea 1 3 1 g., Andreas O 0 8 g., Anne 7 17 g., An ton O 0 3 g ., Arnt O + 0 1 g., Bergitte O 1 2 + 1 g., Bernt 10 + 2 g., Berte 2 3 g., B j ø r n 1 0 + 1 g., Cecilie O 0 2 g., Daniel 1 g., Elen 1 3 g., Elias O + 0 2 g., Eline 0 0 1 g., Elisabet O 0 + 1 g., Elise O 1 1 g., E 11 ing 1 2 g., Emil 1 0 3 g., Emilie O 0 2 g., Evcn 2 1 9 g., Evine O 1 1 g., G j er u ld 1 g., Grete O 5 1 g., Guline O 0 1 g, Gunn er 3

+ +

+

+

+

+ +

+

+

+ + + +

+ + + +

+ + + + + + + + + +

+ + + +

+

+ + + +

+ + + + + + +


8

+

+

+ + + + + + + + + + + +

1 g., Gunn hi 1 d 2 6 g., Gurine 1 0 l g., Halvor 2 + 1 g., Hans 2 2 g, Helene 1 + 1 12g., HelgP- 3 g., Hclvine O + 0 + 1 g, Henrik 4+ 1 lg, !mine O 0 1 g., Ingeborg 3 15 g., Ingebret 1 0 1 g, Inger 2 5 g, Jakob 1 g., Jens 10 12 g., Jesper 2 g., Johan O 0 7 g., Johanne O 2 4 g., Jon 3 3 g ., Jo rann O 1 g., Josefine O 0 1 g., Julie 1 g., .Julius O 1 1 g., Jørgen O 0 1 g., Karen 7 + 5 g., Karesius O + 0 2 g., Karl 1 + 2 g., Karoline O 2 + 3 g, Katrine O + 0 + 1 g., Kirsten 4 1 g., Kirstine O 0 11 g., Klemct 1 g., Klemine 0 1 g., Knut 2 g., Kristen 3 g., Kristian O 1 3 g., Kristiane 1 + 1 + 1 g., Kristine O 0 + 1 g., Kristoffer 2 0 1 g., Lars 1 5 g., Lovise O 0 2 g., Malene O + 0 1 g., l\{aren 3 + 4 g., Margrete O + 1 + 6 g., :Marie O 0 18 g., Markus 2 0 3 g., Marte 1 2 g., :Martin O + 0 + 6 g., :Martine O 0 + 2 g., l\1ass 4 2 g., :Masselie 1 g., !Iassia 1 3 1 g, Matias 1 1 g, :Matilde O 1 g., Mikkel 2 g, Morten 1 g, Nikolai 0 0 3 g., Nikoline O 1 g ., Nils 3 7 g., 01 a 5 5 g., Olavia O 0 1 g., OlinP, 0 1 5 g., P å l 1 g., Peder 5 6 1 g., Peter O 0 2 g., Petrea O 1 g., Regine O 0 1 g., Reinhard 1 g., Sa 1ve 4 g., Serine 1 0 1 g ., Severin O 1 4 g., Severine 0 0 1 g., Sill.e 3 g ., Sofie O 1 g., Susanne 1 0 3 g., Sven 2 g ., Søren O 2 g, Tarjer O 1 g., Te 11 e v 1 g., Teodor O + 0 1 g., Teresie O 0 3 g., Tomine O + 1 g., Tjøstol 1 + o+ 1 g., Tora o+lg., Tor borg 2 5 g, Torine 1 g ., Tønnes O 2 g. 24 av desse nan1na er norske og dci er nytta i det heile 43 55 11 g. Dei andre 94 (på Jørgen nær?) er anten av heilt framandt upphav eller er nyskapningar på norsk grunn av norsk eller framandt namneto, som Massia eller Oline. Dei 94 framande namna er nytta i det heile 108 114 158 1 g. (Det 4de talet h er skriv seg frå at namnet Bergitte ein einskild gong vart nytta til 3dje led 1 eit samansett 11amn. Sjå ovanfor.) Som rne ser, har avnorskinga i namneskikken teke

+

+ +

+

+ + + + + + + + + + + + +

+

+ + + + + +

+

+

+

+

+ +

+

+ + + + + + + +

+ +

+

+

+ +

+

+

+

+ -r + + + + + + +

+

+ + +

+

+

+ +

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+


9

stygt overhand i dfmne 50-årsbolken. I bolken 1700-50 var 23 av 50 namn norske, i bolken 1751-1800 36 av 86, i denne bolken berre 24 av 118 ! Og bilctet vert ikkje ljosare urn me tek tala p å kor mange gonger clci ymse namna er nytta. Då rn,r rne for bolken 1700-50: non.1ko 66> fram rnde 93 gonger, i 1751-1800: norske 99 18 = 117 gonger, framandc 153 20 38 = 211 gonger, i 1801 -50: norske 43 55 11 = 109 gonger, framande 108 114 158 1 = 381 gonger. Dette siste er i den bolken då frigjcringsverket på Eidsvoll vart gjenomført ! Og det verste er at hndde me teke med bolken 1851-1900, er eg overtydd um at bilctct hadde vorte endå myrkare. Det er di verre ingen tvil um at det var o van ifrå den unorske namneskikkcn breidde seg. Når presten sjølv let horna sine fft 2-3 utanlandske narnn i d åpen, er det rimeleg at mange meinte dette måtte vera det gildaste. Kyrkjeboka fortcl at d<~n danskfødde presten Thcstrup, som sjølv heitte Frant?. Christian (frua heitte Frideriche Susanne Zeier), m. a. hadde sønene Hans Christian, Frantz Peder og Friderich Ludvig Joseph og dottera Ci1arlotte Theresia.. rrhestrup døydde i 1812. Borna til presten Preus, døypte i åra 182430, heitte Friederikkc Louise Pauli11e, l\Iathea Alette Nicoline, Niels Andreas Nis~en og Paul Severin. Det er fl.eire av dei beste norske namna som me ikkj e lenger finn att i denne 50-årsbolken, og sume av dei er ikkje tekne upp att scinare heller. Eg karm nemna Ashild, Allaug og :Magnhild.

+

+

+

+

+

+

+

+

0

Uppkalling. Den skikken a kalla upp har vorc nytta i D. frå utgamal tid og til den dag idag. Men reglane for uppkallinga kann nok ha skift noko. Kring år 1700, då cnno ikkje noko barn fekk mcir enn eitt namn, og då dei på jamnen tok namnet uppatt ubrigda, vart berre ein i senn uppkalla. Regelen var då den at fyrst skulde alle besteforeldra kallast upp; når elet var gjort, kom luren til foreldra elkr d eira sysken eller til eldre ættefedrar og -møder. K or st rengt denne regelen bar vore 1'ylgd, er vanskeleg å a vgjcra, a v di


10 kyrkjcbøkenc er so uheile; me n det er all grunn til it tru at folk har vorc nokso nøgc p;\ <lette. Eg skal ta nokrc døme: I. Ing c bre t 1\1 ass o 11 V. A. Yar gift med Ås hi Id Tor sclotter frå Eidbu. Dei hadde fyrst sonen Mase, uppkalla etter farfai·cn l\f a s s l\f ortens on V. A. So kom døtterne E 1 i og G ro, venteleg uppkalla e tter båe bestcmøderne. Til slutt kjem sonen Ing c bre t. Kvifor ikkje Tor etter morfaren? Eit.t av to kann vera grunnen: Antcn har det vorc ein gut rnillom Gro og Ingebret (for det var vel 10 år millom dei), eller og har mora gjort brot på regelen og kalla upp mannen sin avdi han var død fyrr Ingebret vart fødd . Det ~iste kann godt vcra grunnen; for Ingebret tykkjest vcra fødd berre 2-3 år fyre år 1700, og Åshild '.rorsdotter var enkje i 1701. II. A 11 aug Mort on sd o t t c r V. A. vart gift med Anders Sakseson frå Lyngør, som busette seg på V. A. :Mor til Allaug heitte Anne E 11 ing sd otter, og mor til And ers h eitte Marte An el c r selot ter. Den fyrste sonen dei fekk, vart i øyp t l\Iort e n (etter morfaren Morten J\I ass o n ). So kom dotte ra A n n c (etter mormora). So sonen Sakse (etter farfaren, Sakse Bjørnson). Atter ein Sakse; den fyrrc er venteleg død. Atter ein Morten; den fyrste er venteleg død. So ein Anders (etter faren), og endclcg cin Dan i e 1 (venteleg etter ein verbror til faren, Dan i c 1 And c r s son Ska.ttebuncs). Fleire døttcr enn Anne kom det ikkje, so 1\-farte Andersdotter rakk ikkje å bli uppkalla i den barneflokken. Det var elles b erre Anne, den yngste :Morten og Dalliel som levde upp og vart vaksne. III. Gunn er 11 ans son A. A. vart gift med Dorte P ers dotter frå Sd. Dei fekk fyrst dottera Gunn hi 1 d (tv illaust etter 1normora). So dottera H e l ge (etter fa.rrnora, He 1 g c L c ul selot ter) . . So sonen 11 ans (etter farfaren Hans Henrikson). So dottera Ingeborg (Gunncr og Dorte hadde kvar si syster som heitte I11gcbor'.:). So atter ei He I g c ; venteleg er den fyrste død. So sonen Per (etter morfaren Per Sd.). Og en<leleg atter ei Ingeb o r g; ctc,n fyrste ser ut til å v cra død tidleg. Alle <lesse 3' døma er frå fyrst på 1700 talet. Det næ ste er noko yngre.


11 IV. E 1isa bet P :l l sd otter V. A. vart gift med Per Person Sd., som fyrr hadde vore girt med Ile l g e Ingebrctsdotter A.A. Barneflokken dcira - so vidt me kjenner han - fekk desse namna.: På 1 (etter morfaren På 1 Sør c n s o Il), Bjørn (etter farbroren B j ørn Pers o 11 Sd.?), Gunn hi 1 d (tvillaust etter farmora), P å l (den fyrste er vel død), :M ar te (etter mormora Marte O 1 sd o t to r), Mas s (etter ?), 0 la (etter far til mormora?), og He 1 g e (etter fyrste kona til faren). Me saknar her ein Per (etter farfaren); venteleg har der vore ein som kyrkj cboka ikkje nemner. Kring 1730-talet er kyrkj eboka meir uheil enn vanleg. Bjørn og Gunnhil,J står heller ikkje millon1 dei døy p te i <lei kyrkjcbøkene som er att; men dei kjenner me frå andre stader i kyrkjebøkene og frå skifteprotokollane. Dette f,\ r vera nok til døme på uppkallingereglane .i 1ste helvta av 1700-talct. Det er ikkje a 11 tid me finn reglane so greitt fy]gde. Stundom ser det 1ncst ut til at ein og aunan ikkje s k n l d c eller vi 1 de kallast upp endefram. Frå ikring midten av hundrr:lret og noko seinare har me eit døme på dette: Den myndige Gro Einersdotter p å Borøya, gift med Bjørn Knut s on, fekk · 2 av døtterue sine gifte på Sd. og ei p il St. Det var Ta r j er, g. 1n. Per Karlson Sd., Ingeborg, g. 111. broren And c r s Kar 1~ son Sd., og Am borg, g. m Even Person St. Alle 3 hadde flere døtter; men nokor Gro er ikke å tinna millom dei. Har bestemora tykt Gro var so ringt cit namn at ho har bede seg fri for å bli uppkalla? ], arm øderne er uppkalla alle 3 stadene, farfedrane og. Morfaren Bjørn Knutson karm eg ikkje sjå er uppkalla i flokken til Tarjer. Ingeborg derimot har 2 av namnct Bernt ( venteleg uppkalling etter Bjørn), og Arnborg har ein Bj orn. At Bjørn v ert til Bernt, syner oss · at dd ikkje lenger tok <.let so nøge med å få same namnet, berre dei fekk noko som likna og son1 samstundes var "på moten u. Tvillaust er det p å ein liknande måte Gro-namnet har kvorve burt; for i staden finn me Grete! 'l'arjer haJde 2 av det namnct, og Ingeborg ei. Dette er elles ikkje det einastc vitnemåJ·t um at namnet Gro etter kvart tok til å bli lite umtykt. Gro Jons-


12 dotter, g. m. Jakob J c sper son V. A, hadde 3 søner, og 2 av dessc veit mc um var gifte og hadde born; men nokor Gro er ikkj c å, filum her heller, derimot hadde den eine av søncne ei dotter som h eitte Gr ete H c 1 ene, og i henne må mo då tru at Gro er uppkalla. Undorlcg er de t at cit namn s01n E 1isa bet vart so lite uppkalla. Då bor11a til P c r Pc r son og E 1 isa bet P 11 l sd o t t c r gifte seg og fekk born (som minst 3 av cl<.:i gjorde), vnr det berre clen yngste nv dei, Helge, som kalla mor si upp med rette namnd. Bjørn h::tdde berre e i dotter (uppkalla etter mormora); men Jvlarte hadde fleirc døtter, so ho h adde hav t godt høve til å kalla ei av dei Elisabet, men f:jorde det ikkje. Derimot J1adde hu 2 som heitte Helge og ei H e 1ene (umfra.m Grete Helene), so ein kunde gjerne tru dessc namna skuldc v era uppkalling etter .E lisabct ! D et var dei 3 fyrste horna heni1ar, <lette, so etter r egeleu ' skuUe ei av bcstemødern e kallast upp; men nokor Helge finst ikkj e millom bcstornødorne, o;; at Marte skul<le kalla npp si fyrstefødde dotter etter ei yngre sysler som enuo levde, er vel lite rirn cleg. Sollen h ennar, Per Jesperson, gjorde si elan noko av uretten god att, med di han kalla upp 1ste dot tera si etter både si m or og mormor; ho vart heitande 1\i arte El i sa be t. 1\Ie er no k umne inn i den tidebolken då det vart skikk å gjeva borna - all visst gjenteborn ·- 2 narnn. Det hadde m. a . den fyrcmurtt. '11 at ein kunde "slå 2 flugor i e in smekk\ kalla upp 2 paa ei11 gong. Det var no elles ikkje alltid skikken vart nytta ut paa den måten. Ofte ser det ut til at berre det eine namnet var uppkallin g og <let andre "viltL' . D ette "ville" namn et var svært ofte Helene, Kirstine eller :Marie, og me må teukja oss at <lesse og fl.eire andre som vart nytta til 2dre leden i samansc!te n ;i mn, var moten am 11. Polk må ha tykt um sj ølve klangen i slike namn som Ann e l\1arie (venteleg uttala Anemæ ij a, med hovudtrykk p å 3de stavinga), Grete Helene (venteleg uttaLt G retehclline, med h ov udtrykk på 4de sti.vinga,) og· Ingeborg Kirstine (ut1.a.la Ingborkjistine, likei11s rned hovudtrykk på 4dc stavin ga). :M en d8t hen el e som sagt at bii.c 11amn var uppkalling. Nå r


13 t. d . .Jens Kortson p1l St.. , g. rn. Ashild Einersdottor frå A. A ., kalla dottera s i, som vart doypt i 176-1-, for In gcb org Il ele 11 c, rn,i, mc trn at det er uppka1ling etter båe bedstemøderne, Inge borg Persdott er A. A. og Helge Simonsuotter Lyngør. Når deri1not Bjørn Pcrsun og Kirsten Hansdotter pfi, V. A. kalla Iste (og cinnste) dotter si for Anne Ma rie, so er nok Anne nppkalling (dter mormora Anne Jensdotter), men Marie eit "vilt" 1notcnamn. Det er vel ikkje utruleg at den skikken å gje barnet 2 namn ofte kann ha havt det praktiske fy remålet ii hindra at folk tok i miss av ~ m c·nncske merl same rwmn. Det har ikkje sjeldan gålt so at n,h eit n :nnn var SP.rs urntykt, hnr dei brukt elet bå~le i tide og utide, so at gjerne fkirc i snmc syskcnflokkcn kom til el, heita det same. Då kunde eit atl åtnamn v ent greitt <-1 ha. .Me rninncst rc~)a um alle Ola'ane på garden: "Ola frnmib{u.icn og Ola bagibåden og Ola midtibådcn, og alle~ saman sn h eide dei Ola so nær som c·g: eg heide Ola Olson ! 1' - - I D. har det heller ik kje vore 11oko scrsyn at 2 brør eller 2 syster fekk same namnet; men etter at elet vart skikk at gjen teborn - og eit halvt hundre år seinare ogso guteborn - fekk 2 namn, ser de t ut til at tilleggsnarnnct ofte har tent det praktiske fyrem å let eg nyst

nemnde. D {t t. d. Knut .Jouson V. A. i 1804 ka1la sonen sin .) c n s Pc ter - og derm ed i1111lcidde den lange re kkja av s:.i mansdte gntcnnmn - hadde hall alt frå 1ste ekteskapet sitt cin Jens, som 110 var vaksen mann. D en same Kimt Jonson Jvdde alt 10 iLr f,vrr gjort noko likn a,lld<', d.J, h a n ka ila ei d otter Karen Kirsti n e; !'or han hadde alt frtt 1ste ektcskapd ei Karen, som no var IwlvY akscn. Vl'd snm:msettc gutenamn tok dci gjerne s,1me urrn~y11et til velkJ;111;.;·t~n som v0.d samnnsdtc gj<'ntcnarnn. D 0t lukkast ikkjc nlltitl to godt å ftt den v ene rytmen; n1cn det <-r likevel sjcldan å tinna samansetningar scm me kan scgja skurnir i øyro, og når me fi1m slike, h ar det Yd ikkje vore ta11ken at båe namna sknldo nyttast til dagleg bruk. Ein skikk som tidleg kom upp, Yar å kaHa guten med 2 namn, som lnle var uppkalling, endå han som guten var


14 uppkalla etter, berre hadde eitt døypenamn. Det gjekk slik til at dei kalla upp farsnamnct og, d. v. s. i grunnen kalla dei upp 2 ættleder på ein gong. Dette er ein skik som enno ikkje er heHt ute av bruk, og det er lett ti tinna fram døme frlt bolken 1801-50. Anders Taraldson A. A. var son til Tarald Jonson og Helge Massdottcr. Han var g. m. Boel Marie Nilsdotter frå St., dotter til Nils Evenson og Anne Persdotter. Dei fekk 6 søner, alle med samansette namn: 1) Tønnes Johan (tvillaust etter Tarald(!) Jonso11*) - eller etter Tarald og far hans?). 2) Nils Even (på same 1nåten etter Ni ls Evenson - eller etter Nils og far ha11s?). 3) l\,Iass Ped e r (venteleg etter fcdranc til båe bestem øderne - eller et ter ein farbror og cin morbror som heitte, den eine Mass, den andre Per). 4) Tønnes Johan (den fyrste var då død). 5) Nils Even (den fyrste var død). 6) Peder Even (venteleg etter ein farbror til Boel l\faric, Peder Evenson, son1 var ei11 overlag vyrd mann, busett p;_1 Boroya). Her møter mo då denne uppkallingsm1\tcn so å segj,t reindyrka. Var det ein med farsnamn Ni l sson som skulcle kallnst upp p,\. den mii,tcn, vart Nils brigda til Nikolai. Dit t. d. Ola Gunncrson på St. skulde kalla sonen sin upp etter far si11, Gunner Nilsson, vart han heitancle Gunncr .Nikolai (uttala som cit 6st.avingsord med hovudtrykk på 5te stavinga); Gunncr Nils vill.le ikkj c ha havt nokon ven klang. Pti same måten har rne Elling· Nikolai etter Elli11g Nilsson i slutten av · denne tidebolken. A kalla g utar upp etter k vene le elle r gJr.ntor etter menn kom og i bruk, og skikken har Yore mykje nytta, so undcrlcg han er. Ptt den rnttten har oae b:lde mann og kone vorte uppkalla i same barn et. Dan i e 1 Andersson A. A. og Helge l\i :iss dotter kalla 1ste d ottera si Ingeborg Andrea (Lvillaust etter farmora In g e b org 1' e Ilev selot ter og farfaren Anders Dan i c 1 son). D enne dottera døydcle berre nokrc vikor gamal; men ei seinare dotter vart uppkalla pu, same milten, berre i umvcndt orden, 0

*) Ei liknande "fri" uppkalling har rne døme på. frå. slutten av clenne GOårsbolkeu, då 2 av bonna til 'f j ø g er Ander ss on A. A. kalla soneue sine Ka. r l Anton. Tjøger vart uttala Kjyer.


15 Andrea Em i 1 i e (etter Anders og Ingeborg· - son1 venteleg har gått under namnet Imma). N:1r derimot ri dotter millom desse 2 vart heitancle In g e b org H e 1 e n e, er det ikkje uppkalling etter 2, men etter mormora som heitte Ingeborg Ile 1 ene Massel o t t c r. Ofte har eit ektepar kalla seg sjølv upp på den rn [tten, t. d. l\Iassia !mine etter Mas s Morten son Sd. (D.) og l n g e b o r g M argret e. Eller A n d er s K are s i n s etter An d e r s (J en øs o n) M ar c n s sen A. A. og; K are n M a r gr c te.

Etternamn.

Kva folk har kalla seg når dei ikkje neitupp var millom sine næraste, er ikkje alltid so lett å segja. Me kann trygt gå ut ifrå at dei i gamle dngar alltid helLlt d øy p en am n e t for d o t r e t tele g e n a m n e t . 1\Ien avdi mange hadde same døypenarnnet, slo dette ikkje til når dei kom ut millom folle Venteleg har dci d,1, oftast vorte kalla etter heimstaden, t. d. E l i i n g Ask e r 0 y a, Kar 1 Sano de 11, Ta 11 a k La rn h o 1 men, Ase K i lJ bo vi ka, 0 1 a St c in søya, Mort c n Tang c n. Alt dette er nemningar som me finn i uen fyrste kyrkjeboka for D. l\Ien dei har visseleg aldrig tcke dessc stadnamna som ein lut av sjølve narnnet p[t mannen eller kona. l\Ieir vekt har dei lagt p tt fars n a m n c t, og elet var heilt til umh1g år 1800 ein regel utan undan tak at det skul de Yera s j ø 1 v e farnnarnnct, og ikkje noko s am s æ t ta r n a m n, som gjekk i arv frå far til son. Um II ans Henrikson fekk ein son som vnrt døypt I-1 en rik, su v;1rt han aldri h e itande 1I en rik Hen ri k s o n, n1cn H c n ri k H a n s s o n, og dottera h eitte korkje Inge b o r g He n ri k s o n f'ller Hansson (eller Henriks e n eller Hansen), m en In I!: c borg II a 11 sd otter.*) At so ,1 (eller Søn) og dotter (eller Datter) ofle vart skrive for seg sjølv etter faren sitt narnn, kjenner me godt til frå kistor og andre ting som namnct var måla på eller skore i11n i; for der finn rne stødt ein S. etterpå i mannsnarnn og ein D. etterpå i kvendcnamn. *) Heiltupp løgleg er det at so11 til presten Schj øtt, den seiMre professoren P. 0 . Schjøtt, er uppskriven i kyrkjeboka - som er førd av klokkaren under namnet Peter Olrog Olsen, fordi far hans hadde Ole til døypenamu.


16 Ein heilt ny na1nne!kikk tok mange til med i tidebolken 1801-50, med di dei tok fars 11 a 1n ne t up p til æ t tar n a 1n n . No kann me vel segja. den skikken er so godt som cinerådando på dci ka11tar. Det er ikkje tvil um at skikken fyrst v:1 rt nytta i ætter som hadde ei høgare social stilling enn [olk fl est, sl i ke sorn Mar c ussen-ætta på A.A. I den ætta kann me fylgja utviklinga av skikken, so eg nen1ner litt um henne her. Ættefaren var cin dansk e, M ar c u s Jensen eller ,,:Markus Juteu som han har vore kalla, f. i slutten av 1730talct. Hnn var skipper og busette seg pil A. A ., der han vart gi [t med I n g c b o r g A n d e r s d o t t c r frit Borøya i 1765. Desse 2 fekk i det heile 4 Lorn : 1) .J en s, f. 1766, venteleg død straks etterptt, 2) 1\1 a ren, f. 1767, gift l 787 med Lars Jonson frå V. Sandøya., busett på A. A., d. 1800, 3) J ens, f. 1770, girt 1794 med l\faren J ensclotter frå Gjeving, d. 1830, 4) An uer s, f. 1773, d. same året. Ingeborg Andersdotter levde berre cin måned etter siste sonen var fødd. I 177 4 gifte Marcus Jensen seg nppatt med Kirsten L ars dotter fr.\ Borøya; men dei fekk ing·a born. :Marcus døy dde i 1802, og då levde berre J e n s att av dei 4 borna.. Kirsten døydde i 1804. J e 11 s M ar c u s s en fekk mange born. 5 av gutane hans levde upp, og 4 av dci, 1'I ar c us, J c n s, A n der s og Lars T j øst o l, gil'te seg og fekk born. Den yngste av sønenc, La, r s Joh a 11 , døydde ugift i 20-årsalder en. Han vart burte på sjøen saman med eldste bror sin, som han var styrmann med; det var i ok! ober l ~35. I ky rkjeboka står dei båe uppførdo 111cd na mnet .M ar c u s se n, so venteleg har tllle brørne på den tida nytta dette namnct til ættarna,111 11. :tvlen då, Lars Johan gjek k for presten i 1830, stå r han med n :unnct J e n sen. Då Mare ns gifte seg i 1823, står han kalla J ens c n; men då han i 1830 var forlov ar for broren Jens, vert dei båe kalla Marcussen. Det ser elles ut til at de t ikkje vart tekc so nøge mecl ctternamnet enno; for same året (1823) som l\farcus vart gift under namnet Jensen, står både han o~ broren Jens som forloYarar for Elling Halvorson A. A. og Sille Davidsdottcr


17 Lyngør under nr1mnet 1\1 ar c ussen. Og medan Lars Tjøstol i 1824 vart konfirmert under namnet nf ar c n s sen, sta r Lars .Johan i 1830 son1 nemnt under namnct J e nsen, liksom dei eldre brørne Marcus, J ens og Anders i 1815, 1816 og 1821 . [ 1825 finne m e ei merkeleg samanstilling. Då hadde Marcus eldste sonen sin til då pen, P c Ll e r Even (etter morfaren Peder Evo1son p it Borøya), og ~I ar c us stå.r her mecl namnet J e n s e n, medan kona hans heiter S a 1 v i n e E v e n s e n. Ho har fyrr heitt S a 1 v i n e Peders datter. Her ser me då eit døme på at den nye namneskikken er nytta p~\ kona og ikkje på mannen; det plar elles heller vera um vendt. I 1828, då ein ny P e de r E v en vart døypt, er foreldra atte r !vl ar c us Jensen og S a 1 v i n e P e d c r s d a t t e r ! I 1830 M a r c u s M a r c u ss en og Sa 1 v in e E v e n sen. D ette får vera døme nok på koss gamal og ny namneskikk brytst i denne ætta, som tvillaust alt i fyrste lut.en av hundreåret vart rekna millon1 dei beste i <lesse traktene. Jamvel i næste æ ttleden finst de t m erke på at den nye namneskikken enno ikkje heilt har fest seg. D å søneue til .Jens, Anders og Lars Tjøstol vart døypte, står tlei enno i kyrkjeboka stødt med farsnam11a J ens c 11 , Andersen og Larsen, all visst so seint som til 1837. Etter den tida er berre døypenarnnet uppført i kyrkjeboka; det er den nye klokkaren K. B. Einerscn som har brote med den skikken å skriva farsnamn til. Det kann vel elles v era eit stort spursrniU um ein skal leggja nokor vekt på kva etternamn klokkaren har nytta i dåpsuppteikningane. Det dømet eg nemndc fyrr, at son til presten Sch j ø t t er indførd med uamnct Peter O l ro g O 1 sen, tykkjest tyda på at klokkaren berre har ynskt å setja til eit far snamn, utan ta uke på um barnet sidan kom til å nytta dette so1n etternamn eller ei. I konfirmantlistone finn me frt\ 1845 og utover etternamnet !\'[ar c ussen nytta p [L alle mcdlemer av ætta, anten det var gutar eller gjentor.*) *) Derimot finn me i <løtlslista frii 1846 at son til Jens )Iarcusseu d. y., som

døyd<le 11 rnndr. gam al, vert kalla J ens Emil J ensen. 2


18 Samstundes finn me at kona har fått same etternamnct som rnannrn. Dit t. d. Jens Marcussen V. A. vart konfirmert i 1845, er foreldra hans uppførde 1ncd namna l\l ar c n s :Marcussen og Sa 1 vin e :M a 1· c ussen. I 1842, då bror hans gjekk og las, var det Marcus l\f ar c ussen og Sa 1 vin e Peders datter.*) 1\1:en um desse nye namneskikkane hadde brotc ig·jenom i denne ætta - og i andre som hadde ei liknande social stode - , so var det langtifrå tilfellet i a 11 e æLtcr. Det fortel konfirmantlistone oss tydoleg nok. Dotter til E 11 e v Knutson V. A. hei ter i 1846 E 1 en l\I ar i c K nu el sen, og er do Uer til E 11 e f K n u d s e n og E 1 s e :Marie Knudsen. :Men same året finn mc Andrea Ter c sic Henr i k sen fn't A. A., dotter til ner n t Henriksen og Bo el Marie Ni 1 sd att c r . Og enduleg Ingeborg l\:I ar i e Il on ri k sd a t ter frå Sd., dotter til Henrik B er n t s e n og Ås e Kat ri n c O m u n ds da t ter. l\fe finn soleis i lista fril P-itt og s1.1 me it.rot snart berre ny, snart blanding av ny og ganrnl, og snart berre gama] namncskikk i etternamn. Det kann vera \'Crdt J, pcika pi't nt i alle dcsso 3 døme har konfirmantane - og· likecins m ø eler 11 e dc ira sa 111 ansett fyrenamn, f cd rane di~rimot us ama n s o tt. I so melte er det ingen klasseskilnad. Det har tvillaust i stor mun styrkt a:ttarkjensla nå r eit upphavlcg farsnamn vart toke til ættarnarnn og gj ekk i arv fra far Lil son, ættled etler ættled Men samstundes kann det ikkje nektast at 11 [\,r uppkallin gsskikkeu og vart ha.Ide uppe, kunde det lett bli mange med same bfrde fyreog etternamnet. Fcl ren for <1 ta i miss av to p c-rsonar vart dermed so rnykje større, serlcg i b:Jrnrike ætter. Endh v erre vart det etter kvart som den tankcg,rngcn greip um s eg at c t t e r n a m n c t v a r d e t r e t t e l c g e n a 111 n c t, so det vai't det C'in mann gjekk under ute mill om folk, m cdan fyrenamnet ofte vart heilt uuemnt ell e r berre markert med ein bokstav. lkkje eingo11g sa ma. n sette fyrena mn slo då til. Allvisst for framande Vilr det ikkjc gollt å greia ut *) Til daglek bruk vart konone,

allvisst pl 1800-talet, oft e kalla etter

mennene sine: t. d. Gunners-Ane: Jespers-:Marte.


i9 ifrå einanna11 t. d. alle dci som heitte Jens Marcussen eller .T. l\Iarcusseu, jamvel mn dci til Jcns-n:1mnet fekk eit tillegg som :Marcus eller Martin; for J. l\L Marcussen vart det i båe till'ellc. Ei hjelp var det sjølvsagt å ta med endå ein bokstav til ii markera det rett c farsnarnnet, so at den J. J\L Marcussen som var son til Anders Marcussen, vart heitandc J. 1\1. A. l\:Iarcussen; n1en som sagt - all visst for fram ande var det heller ugreitt. Å ta upp stad u am n et til ctternamn har ikkje vore i bruk i desse traktene i den tida me her talar un1, og ovleg lite sid:m heller. I kyrkjebøkene finn me i det heile ikkje andre etternarnn enn slike på son (sen) hjå folk som har heime i dette urnkvervet. Når me ein hende gong møter namnet B c r g hjå cin ma11n på A. A. i siste helvta av 1700-talet, so er det ein inn f I ytt ar, venteleg frå Risør; for der vart han vigd i 17f>7. Det er verdt å merkja seg at horna hans ber namnet Hansson eller Han sd otter; sjølv heitte han H a n s EI a I v or s on B c r g .

Dei einskilde namna. I den uamnelisla som no kjem, har og tcke med alle dci namn eg har funne på born fodde på A., St., Sd., Eh. og N. i tidebolken 1700-1850. At lista er - og må vera uheil, er ncrnnt fyrr. Um stavemåkn vert det sagt ifrå under kvart einskilt namn. Ved meir sermerktc namn er sett til nokro upplysningar um kvar dej skriv seg frå. Tida 1700-1850 er bya i 10-årsbolkar, og det er uppført under kvart narnn kor ofte det er nytta til døype11amn i kvar 10årsbolk. lVlannsnamn er sette upp fyrst, kvendenamn etterpå. 1. Å n o 11 (Ånm~d), Sd. og V. A. : 1831-40 1 gong, 1841--50 1 g. ,; A. H c nr i k: 1831-40 1 g. A. ialt :! 1 gonger. 2. Ås o l (Åeulv), V. A., utt. Ossol, med open o båe stader og tjukk 1: 1700-10 1 g, 1761-70 1 g ., 1791-1800 2 g. Å. ialt 4 g . 3. Abraham, A. A. (innfl): 1761-70 1 g. Å. alt 1 g. 4. A k se 1, A. A. (ser ut til å vera uppkalling etter Åsol; for den fyrste Aksel var son til Halvor Åsolson, innfl. 0

0

+


20 frå Sandøya): 1781-90 1 g.; A. :Martin : 1841---50 1 g. A. ialt 1 + 1 g. 5. An d c r s, svært mykje brukt, n tt. Anncrs: 1721 -30 1 g., 1731-40 l g., 1741--50 2 g., 1751 - 60 1 g., 1761 -70 1 g., 1771-80 l g., 1781-90 2 g, 1791-1800 3 g., 1801-10 4 g., 1811-20 2 g, 1831-40 1 g, 1841-50 1 g.; A. Julius: 1841-50 1 g. ; A. Karesius: 1841-50 2 g. A. ialt 20 3 g. 6. Andreas, utt. Andrias. Ber 11 t A. : 1831-40 1 g. ; E v e n A. : 18 l 1- 20 1 g ; J e n s A. : J 841-50 1 g. ; Jon A.: 1821 -- 30 1 g., 1841-50 1 g; Lars A.: 184150 1 g. ; Søren A.: 1811-20 1 g., 1821-30 1 g. A. ialt 0 0 8 g. 7. A n ton, utt. med ei11stavi11gs tonelag. Jens A.: 1831-- 40 1 g.; Karl A: 1841-50 2 g. A. ialt0+0+3g. 8. Ar n t, St , skrive b,1de Arnth og Arntz. Nils A.: 1821-30 1 g. A. ialt O 0 1 g. 9. Aslak, Sd. og .N.: 1761 - 70 1 g., 1781 -- 90 1 g. A. ialt 2 g. 10. Bernt (mykje brukt): 1761-60 2 g ., 1761- 70 2 g., 1771-80 1 g, 1791-1800 3 g·, 1801-10 4 g, 181120 3 g., 1821-30 3 g. B .' Andreas; B. Teodor : 1831 - 40 1 g. B. ialt 18 2 g. 11. B j ørn, ser ut til å ha vore uttala både Bjårn og Bjønn: 1700-10 2 g, 1731-40 1 g., 174-1- 50 2 g., 1751 -602g., 1771 -- 80 1 g, 1831-40 1 g.; Henrik B. : 1831-40 l g. B . ialt 9 0 1 g. 12. Bryn j u 1 v, N., skrive Brønncl, i scinarc tid utt. Brøngel: 1711-20 1 g. B. ialt 1 g. 13. D an i e I, V. A , utt. Dannil, m ed cinst. ton elag. Innkom c frå Skn.ttebunes ved uppkallin~: 1731--40 l g., 1801--10 1 g. D . ialt 2 g. 14. Ein e r (Einar), sumtid skli\' C Ener og Eynert: 1700-10 1 g., 1751-60 1 g-., 1761-70 1 g. E . ialt 3 g. 15. E 1 i as, Sd. og V. A. Jens E.: 1821-30 1 g.; 01 a E.: 1821-30 1 g. E . inlt O 0 -+ 2 g. 16. E 11 e v (Eiliv), V. A ., u tt. Eiiv, skrive Ellef, innkorne frå Åkvåg i Søndeled ved inngifte og uppkalling: 1791-lf300 2 g. E . ialt 2 g.

+

+ +

+ +

+

+ +

+


21 17. dan ved 1731- 40 1811-20 E. ialt 8 18.

E 11 ing (Erling), serleg A. A, innkome frå Hov-

innfl. og uppk.: 1700-10 1 g., 1721-30 1 g, 1 g., 1761-- 70 1 g., 1771-802 g , l791 - 18001g., 1 g.; E . Nikolai: 1831-40 1 g., 18{1-501 g. 2 g. Em i 1, utt. Immil (med tonen p å siste stavin~a,

+

som har open i, d. v. s. nærare e-ljod), sumtid skri ve I mel: 1831-40 1 g.; Jens E .: 1841-50 2 g.; Peder E.: 1841 -50 1 g. E. ialt 1 0 3 g. 1\1. Erik (Eirik), E. h . : 1700-10 1 g. E. ialt 1 g. 20. E Yen (Eivind), serleg p~1, St., og siclan på A., venteleg utt. Ei ven i gamle dagar: 1781-90 1 g, 17911800 1 g., 1811-20 1 g., 1841-50 1 g.; E. Andreas; Ni 1 s E.: 1811-20 1 g., 1821-30 3 g ., 1831-40 1 g.; Pc d c r E .: 1821- 30 4 g. E. ialt 4 -t- 1 9 g. 21. G j er ul d (Geirulv) V. A., innkomc ved uppk. fdt. Eidbu (?), ntt. Gjirrull: 1791-1800 1 g ., 1821-30 1 g . G. ialt 2 g. 22. G u n 11 er (Gunnar), med open u, lmrtimot o, (som i G unnhild og Gunnlek), skrive Gunder: 1700-10 2 g, 1741-50 1 g-., 1761- 70 1 g., 1771-80 1 g ., 1791-1 800 1 g., 1811-20 3 g.; G. Ni k o 1 ai: 1821-30 1 g. G. ialt 9 1 g. 23. Gunn 1 e k (Gunnleik), V. A., venteleg innk. frcl Lyngør, skrive Gunlck: 1761 - 70 1 g. G. ialt 1 g. 24. I-I a 1 vor (Hall vard), A. A ., ved innfl. og uppk.: 1811-20 1 g., 1821-30 1 g.; H . Johan: 1821-30 1 g. H . ialt 2 1 g. 25. H n n s: 1700-10 1 g, 1731-40 1 g ., 1761-70 1 g., 1771- 80 1 g., 1801- 10 1 g ., 1811-20 1 i;. ; H . Kr ist i an: 180 1- 10 1 g., 1841-50 1 g . H. ialt 6 2 g·. 20. Henrik, utt. n1cd cinstavings tonelag som Hcndrik, ofte skrive samcleis : 1721 - 30 1 g., 1731-40 1 g, 176170 1 g., 1781- 90 1 g. , 182 1---30 1 g, 1831- 40 2 g ., 1841 -50 1 g. ; H . B j ør 11 ; Å no 11 Il . H. ialt 8 1 1 g. 27. I n g e b r c t, skrive p å ymse må t ar, utt. Ingbrit, m ed e instavings to11elag: 1721- 30 l g·., 18-U-50 1 g.; Mass I.: 1821- 30 1 g. I. ialt 2 0 1 g.

+

+

+

+

+

+

+ +

+ +


22 28. Jakob, A.A. og V. A., med 2 innfl., utt. Jakkop, med cinstuvings tonelag: 1771 - 80 4 g., 1801-10 1 g. J. ialt 5 g. 29. Jens, overlag mykjc brukt: 1700-10 1 g., 1711 -20 4 g., 1721-30 1 g., 1731-40 2 g ., 1741-50 2 g ., 1761 -60 1 g ., 1761---70 2 g., 1771-80 4 g., 1781-90 2 g, 1791 -1800 2 g., 1801-10 5 g., 1811-20 2 g., 1821-30 2 g., 1841-50 1 g ; J. A n d r c a s ; J. A n t o n ; J. E 1 i a s ; J. Emil; J. Kristoffer: ]831-40 1 g.; J . :Markus: 1821 -30 1 g., 1831- 40 1 g., 1841-50 1 g.; J. lV[ art in: 1831 -40 1 g.; J. Peter: 1801-10 1 g.; J. Severin: 1841 -50 1 g. J ialt 31 12 g. 30. J e sper, V. A., innk. med Jakob J esp0rson, utt. med cinst. tonelag: 1731-40" 1 g ., 1791- -1800 1 g., 1801 -- 10 2 g . J. j alt 4 g. 31. Johan, A. A., uttala med trykk på sisle stavinga. Halvor J.; Lars J.: 1811-20 1 g ., 1841 - 50 2 g.; Peder J.: 1831-40 1 g.; 1'011ncs J. : 1811-20 1 g., 1821-30 1 g. J . ialt O 0 7 g. 32. Johannes, St. : 1781-90 1 g. J. ialt 1 g. 33. Jon, med lang o, skrive John og Joen: 1721-30 1 g., 1731-40 1 g., 1761-70 1 g., 1771-80 1 g ., 1781- 90 2 g., 1791-1800 1 g., 1811-20 1 g., 1821-30 1 g·., 1841-50 1 g.; J. Andreas; J. Sev c rin: 1821-30 1 g . J. ialt 10 3 g. 34. Jonas, V. A., hjå ein innfl. som venteleg berre har budd der millombels: 1771-80 1 g. J. ialt 1 g-. 35. J u 1 i us, A. A. og V. A. J. M:art in: 1831-40 1 g.; A 11 dors J. J. ialt O 1 1 g. 36. Jørgen, utt. både Jårn og Jorgen (med opcn, stutt o og cinst. tonelag). Dette namnet var gamalt på V. A., med utdøytt, livna uppatt ved uppk. frå andre stader. 1791-1800 1 g ; Ni 1 s J. : 1801-10 1 g. J. ialt 1 ~- 0 -1- 1 g. 37. K are s i us, A. A, uppk. etter Karen. A 11 d c r s K. K . ialt O + 0 2 g. 38. Kar I, serleg på Sd., i ga mal tid ofte skrive Kall, sei11are oftast Carl: 1751-60 1 g, 1761-70 l g., 1801-10 1 g· ; K. Anton. K. ialt 3 2 g.

+

+ +

+

+ +

+

+


23 39. K 1 em c t, A. A., med innfl., utt. Klemmet, med tjukk J, ol'tast sin. Cleru ct, ein einskild gong Clemens: 1791 - 1800 2 g., 183 1- 40 l g. K . ialt 3 g. 40. K n ll t, V. A. og Sd., skrive Knud: 1721-30 l g·., 180 1-10 1 g., 1811-20 l g. K. ialt 3 g. 41. Kort, St., gjerne skrive Cort: 1781-80 1 g. K. ialt 1 g. 42. K. risten, uttala Kresten, med einst. tonelag, skrive Christen: 1761-70 1 g., 1771--80 1 g., 1791-1800 2 g., 1801- 10 2 g., 1841-50 1 g. K ialt 7 g. 43. Kr ist i an, utt. Kristjan, med einst. tonelag, skrive Christian. K. :M art i n: 1841-50 1 g .; Han s K.; 0 1 a K : 1831 - 40 1 g. K. ialt O 1 3 g. 44. Kr is to fr er, scrl eg på V. A., m etl innfl., skrive Christof'fer og Christopher: 1751--60 1 g, 1761 - -70 1 g., 1821-30 1 g., I 8!1-50 1 g.; Jens K . K. ialt 4 0 1 g. 45. Lars, oftast utt. som 2-stavingsord (Læ· ærs) 1ned 2-stavings tonelag: 1801-10 1 g.; L. Andreas; L . .To han; L. rl' j øst o l: 1801-10 1 g. L. ialt l 5 g. 46. 1\1 ark us, A. A. og N., med i11nfl., utt. med e inst. tonelag: 1791- 1800 2 g ., 183 1-40 2 g.; Jens 1\1. :M. ialt 4 + 0 3 g. 4 7. Martin, utt. med einst. tonelag, i motsetn. til Morten. A k s e 1 M. ; .J e ns M. ; .I u I i u s M. ; Kr is ti an lVI.; Mat i as M . : 1841 -50 1 g . ; Severin lVI. : 1841-50 1 g. l\f. ialt O 0 6 g. 48. l\l ass, skrive :Mads eller :Mas, i eldre tid ofte :Matz: 1721- 30 1 g., 1741-50 4 g, 1761-70 1 g., 1771-80 1 g., 1791-1800 3 g., 1801-10 1 g., 18 11-20 2 g, 1841- 50 1 g.; M. In g e b re t; M. Peder: 1811-20 1 g. M. ialt

+ +

+ + +

+

+ +

14

+2

g-.

49. Mat i a 8, skrive Mathias, ut tala Mattis i gamle dagar: 1801-10 l g.; 1\1. lI art in. }f. ialt 1 1 g. 50. Mikkel, N . : 1741 -50 2 g., 1801 - 10 1 g ., 1811 - 20 1 g. M. ialt 4 g. 51. Morten, scrlcg på V. A. : 1711-20 3 g., 1721 -30 l g., 1731 - 40 1 g., 1741 - 50 1 g., 1751--GO 1 g., 1821 -30 1 g. M. ialt 8 g.

+


24 52. Ni k o 1 ai, skrive Nicolai. E 11 ing N.; G unner N. N . ialt O + 0 3 g. 53. Ni 1 s, svært mykje brukt, oftast skrive Niels: 1700- : 0 -i g., 1711-20 1 g., 1731-40 2 g., 1741-50 1 g., 1761-70 4 g, 1771-80 2 g., 1781-90 2 g ., 1801-10 2 g., 1831-40 1 g. ; N. Arnt; N. Even; N. Jørgen. N. iult 19 + 7 g. 54. 0 1 a (Olav), svært 1nykje brukt, utt. med tukk 1, i gamal tid ofte skrive Oluf og Olle, seinare Ole, ofte uttala 80: 1721-30 1 g ., 1731-40 2 g., 1741-50 4 g ., 1751-60 2 g, 1761-70 3 g, 1781-90 4 g., 1791- 1800 2 g., 180110 4 g, 1841- 50 l g.; 0. El i i1 s; 0. Kr ist i a, n; 0 . Peter: 1811-20 1 g; 0 . Severin: 1801-10 1 g., 18~1 -30 1 g. 0. ialt 23 5 g. 55. P c.l l, i gamal tid oftast skrive Povel, sei11are Paul: 1711-20 1 g.~ 1721-30 1 g., 1731-40 1 g., 1761-70 2 g., 1771-80 1 g., 178 1 - 90 3 g., 183 1-40 1 g. P . ialt 10 g. 56. Peder, overlag n1ykjc brukt, oftast utt. Per, i nyare tid Peder, oftast med einst. tonelag: 1700-10 1 g ., 1711-20 2 g, 1721-30 2 g ., 1741-50 2 g ., 1751-60 2 g ., 1761.-70 2 g ., 1771-80 3 g., 1781-90 3 g, 1791-1800 5 g., 1801-10 3 g., 1811-20 1 g., 1841-50 1 g.; P. E mi 1; P. E ven; P . .Johan; M a es P. P. ialt 27 6 1 g. 57. Peter, ofte skri ve Petter, utt. Pitter, med einst. tonelag. Jens P . ; 0 1 a P. P. ialt O 0 + 2 g. 58. Rasmus, St., innkome med innfl.: 1791-1800 1 g. R. i a It 1 g. 59. Re in hard, St., utt. Reinert, med einst. tonelag: 1841-50 1 g. R. ialt 1 g. 60. Sa. k se, V. A., skrive Saxe: 1 721-30 2 g. S. ialt 2 g. - D ette s ermerkte namnet er kjent frå Lyngør og Sandøya umkring å r 1700 og tidlcgare. Ein av dei som åtte jord i Lyngør i 1660-åra, heitte Bjørn Sakseson, og hadde m. a . ein son som heitte Sakse. Denne S, som var g. m. l\Iarte Andersdotter frå Saudøya, hadde atter fleire sø ner : Bjørn, Jens (den elJre), 'ror, Anders og Jens {d0n yngre), og døtternc Ingeborg og Anne. Av desse fekk bi.ic Jens-ane (busette i Lyngør), Anders (busett ptt. V. A.) og· Ingeborg (g-.

+

+

+ +

+


25 m. Daniel Andersson Skattebunes) søncr med namnct Sakse. Men eg veit ikkje um m cir enn 2 av desse som lGvdc u pp og fekk born (søncne til båe J ens-ane). Sakse J ensson de n eldre levde i Lyngør s;o seint som i 1784; men no or S.namnet for lenge sidan burte fn), desse traktene (so1n fn\ landet elles?). Det einaste merket i seinarc tjd etter S.namnet er undcrleg nok eit kvendenamn, Saksine, skrive Saxine. 12/ 2 1839 vart det fødd ei gjente i Lyngør som i dåpen fekk namnet S. B1.; rgittr, dotter til Nils 1\1:adsen d. yngre og Karen Pedcrsdottcr. 61. Sa 1 ve, tilført med i ,1ng ifte eller i1mfl.: 1751-60 1 g, 1771-80 1 g, 1801-10 1 g, 1811-20 1 g., 1831-40 1 g., 1841-50 1 g. S ialt 6 g·. 62. Sa, m u e I, N., hjå innfl. ved uppk. etter Salcmon (Salmund ?) : 1791- 1800. S. ialt 1 g. 63. Severin, utt. Sovcrin (med trykk p it I ste stavinga), i seinare tid etter skrivern1Hen, med trykk pli siste stavinga. S. M art i n ; J en s S. ; .Jon S, ; 0 1 a S. S. ialt 0 + 1 + 4 g. 64. Simon, V. A , utt. og sumtid ogso skri ve Simen : 1721-30 1 g. S. ialt 1 g. 65. Sven (Svein), V. A., ved uppk. etter inngifte : 1801-10 2 g. . S. ialt 2 g. 66. 8 yver (Sigvard), A. A., ved uppk. etter inngifte frå Skuggevik i Holt, venteleg utt. Sjuer (?), med tost. tonelag, seinare Syvert (med einst. tonelag), i gama! tid ofte skrive Siffuer, seinare Siver(t) og Syvert: 1781--90 2 g. S ialt 2 g. 67. Sør c n, utt. Sii.ern, all vi sst p å 18 iO-talet, i gmnle da.gar stundom skrive Sø[fren: 1711-20 1 g., 1751-60 1 g. ; S. An dr e as. S. ialt 2 2 g. 68. Ta 11 a k (Torlak), V. A., innfl.: 1791-1800 1 g. '1,. ialt 1 g. 69. Tarald, N., utt. Tarral: 175l-60 1 g., 178190 1_-g. 'l'. ialt 2 g . 70. 'l, e 11 ei v ('I'orlciv) V. A. , utt. 'I'ellei, skrive Tellef: 1801-10 1 g. 'r. ialt I g. 71. rr e od or, A. A., skrive Theodor. Bernt 'I '. 1',. 1

+

ialt O + 0

+ 1 g.


26 72.

T j øst o l (Tjostolv), A.A. og St., utt. Kjøstol (med stutt open o og tjukk l\ ol'tc skrive pil same m{tlcll: 1731 --40 1 g, 1801-10 1 g.; Lars T. 'r. ialt 2 + O + l g. 73. Tor, V. A., innfl. fr.1. Holt, av same æt.ta som cids,·ollsmunnc11 Tor Reierso11 Lilleholt. Namnet har vore uttala 'I'ool (med tjukk l) ; for i kyrkjeboka står surne stader Thol 1'holsen: 1771--80 1 g, 1781-DO 1 g., 17Ul-l 800 1· g. T. ialt 3 g. 74. Torjus (Torgils), St., i11nfl.: 17D1-1800 1 g. T. ialt 1 g. 75. Tø n n c s, A. . A., utt. mccl einst. tonelag, uppk. etter Tarald. 'r. Joh an. 'l'. ialt O + 2 g. 76. V ro 1 (Roald), N., utt. Vroll, skrive Vrold: 172130 1 g. (?) V. ialt 1 g ('!). I det heile er dcssc 76 rna1m snmnna 11yLta 32n + (j[) G5 = 456 gonger til 1ia,rnn ptt 32G G5 = 391 born.

+

+

K ve11denmnrn1 er <lesse : 1. Åse, vert i eldre tid stundom sama1 :bla11da 1ned Åshild: 17G 1-70 2 g, 1771--80 1 g., 1831- -40 2 g.; Å. Amalie: 1841--50 1 g.; A. Cecilie: 1831 - 40 2 g.; Å. Guri 11 e: ·1821-30 1 g.; .A. He 1 ene: ,1781-90 1 g. ; A. Johanne: 1801--10 1 g.; A. Katrine: 1801-10 1 g.; A. Kirsti11c: 1771-801 g.; Å. :Marie: 1801- 10 1 g. Å. ialt 5 + 9 g. 2. Ås h j 1 d, utt. Åsil, skrive Asille o. s. b.: 1731--- 40 2 g., 1741-50 2 g., 1751-60 l g., 1761--70 1 g., 1771-80 1 g., 17Rl-90 1 g. A. ialt 8 g. 3. Abc 1 on c, V. A., eit einst.1ka 11amn, uvjsst kvar det er korne ifrå ; uppkalling etter Allaug? 17 51--60 l g . A. ialt 1 g. 4. A b i a c l A A 0 t?rso skri ve A.bi u·el ' einstaka namn hjh innfl.: 1791--1800 1 g. A. i.alt 1 g. 5. Aline. -A.Marie: 1791-.18001g., 1H21--30lg.; G n n n hi 1 d A.: 1821-30 1 g.; Inger A : 18 11-20 1 g., 1821-30 1 g. ; l\I a s s i a A. : 1801 - 10 1 g. A. ialt O + 2 + 4 g·. 6. A 11 aug, utt. Allau, skrive Allou, Aløv o. s. b.: o

0

0

1

0•

i'.)

'

•'

0


27 1700--10 1 g., 1731-40 l g., 1741-50 2 g., 1751-GO 2 g., 17Gl --70 1 g., l7!Jl-1800 1 g. A. ialt 8 g. 7. Ama l i e, har (oftast ?) vore bri gda i utt. til l\Iala eller 1\1all;.i, det l'yrnte med einst., det siBtc med. tostavings tonelag. E 1 is c A.: 1821---30 1 g.; E vin e A.: 1821 30 1 g.; Grete A.: 1821 - 30 1 g. ; 1\faren A: 183 1-40 1 g., 1841-50 1 g. A. ialt O 0 5 g. 8. Am borg, ntt. Ambor, med stutt vokal i b:\c stavingar: 1761 - 70 1 g., 1771 . 80 2 g, J 791-1800 1 g., 1831 -40 1 g.; A. Kirsti ne: 1801-10 l g. A. ialt 5 1 g. 9. AI;drea, utt. Andria: 1831-40 1 g ; A. Elisabet: 1811-20 1 g.; A. Emilie: 1831-40 1 g.; A. 'l'eresie : 1831-40 1 g; Ingeborg A.: 1831-40 1 g. A. ialt 1 3 l g. 10. A n n c, utt. Ane, sumt id skri ve Anna, overlag my kje brukt: 1711-20 3 g, 1721-30 1 g., 17 41.-50 3 g., 1751-GO 2 g, 17Gl - 70 1 g, 1771 -- 80 4 g., 1781- 90 3 g., 1801-10 3 g., 1811-20 2 g., 1821-30 1 g., 1841-50 1 g.; A. Bergitte: 1811 -20 1 g.; A. En1ilie: 1831-401 g.; A. E vin~: 1821-30 1 g.; A. Ile 1 en c: 1791-1800 1 g.; .A ..Johanne: 1811-20 l g.; A. Kirsti ne: 1791-1800 2 g., 1801--10 3 g.; A. l\J n s s ia: 1801-10 1 g.; A. 11'1 a1 c ne: 1801-10 1 g.; A. l\lars路rete: 1801 ---- 10 1 g., 1821 -30 1 g., 1841-50 1 g.; A. Marie: 1761-70 1 g., 1781 -90 2 g., 1801 - 10 1 g., 1811 ---20 1 g.; A. 01 in e: 1801 -10 1 g.; A. Roginc : 1811-20 1 g; A. S0,rine: 1801 -10 1 g. A. er solcis med i ikkje mindre en n 13 samansctte namn, og a1ltid som 1ste leden. A. ialt 24 + 23 g. 11. Ann i k en, V. A., uppk. etter ei A. p氓 Sd. : 1751-60 1 g. A. ialt 1 g. 12. Berg it t c, ofte samanblanda med Berte i eldre tid; i nyare tid t.ykkjest derimot uessc narnrrn h a vore haldnc for to ulike wunn: 1700-10 1 g.; B. He 1 ene: 1841-50 1 g.; Anne B.; Else B.: 1791.-1800 1 g.; In ~e r B.: l 801-1 0 l g. ; G u n n h i I d J o s c f i n e B. : 1841-- 50 1 g. B. ialt 1 1 -t- 3 -f- 1 g. 13. Bert c (sjit under B n r g i t t c), utt. med lang, opcn ei Iste staviliga: 1700-10 1 g., 1731-40 3 g, 1741

+ +

+

+ +

+


28 -50 1 g, 1801 --- 10 2 g.; B. Guline: 1841-60 1 g.; B. Helene: 1771-80 1 g.; B. Kirstine: 1811 - 20 I g ., 1821- 30 1 g. B. ialt 7 4 g. 14. B o e 1 (Bod vild ?), St., stundom sk1·i ve Bodil, men utt. Bod (med tost. tonela~). B. l\l ar i c: 17Gl-70 2 g., 1791-1800 1 g. B. ialt O 3 g. l 5. C e c i 1 i c, utt. Seli, med cinst. tonelag. As c C.: 1831-40 2 g. C. ialt O 0 -t- 2 g. 16. Dor o tea, A. A., hjå innfl., elles alltid Dorte. Karen D.: 1771-80 1 g. D. ialt O 0 1 g. 17. Dorte, med la11g o: 1700-10 2 g., 1751-60 1 g., 1761 - 70 1 g., 1771-RO 1 g. D. ialt 5 g. 18. EI en, i eldre tid utt. (og ofte ogso skrive) Eli ellcrØli, alltid med tost. tonelag: 1761-60 2 g., 1761-70 1 µ;., 18 11-20 1 g.; E . K. i r sti 11 e: 1791-1 800 1 g ., 1801.10 1 g., 1811-20 l g.; E. 1\1 arie: 1831-40 l g. E. ialt 4 4 g. 19. E 1 in e, V. A ., uppk. etter inngifte frå Gjeving. S o f i e E. : 1841-50 1 g . E . ialt O 0 -l- 1 g . 20 El isa bet, V. A. og St., utt. Lisabit, med hovudtrykk på lste stavinga og cinst tonelag: 1781-90 1 g.; Andrea E ; ~1 arte E.: 1791-1800 1 g. E. ialt 1

+

0

+

+ +

+

+

0

+

+

2 g.

21. E 1 i s e. E. A m a 1 i e ; N i k o 1 i n e E. : 1811 -20 1 g. E . ialt O 1 1 g. 22. Else: 1711-20 1 g. E. Bergitte. E. ialt 1 1 g. 23. Emilie, utt. Immilie, med open i i 2dre stavinga, som hovndtrykket ligg· på. An dr c a E. ; Ann c E. E. ialt O 0 2 g. 24. E v i n c.- E . Am a I i e ; A n n e E E ialt O

+ +

+

1

+ + + ] g.

+

25. Grete: 1751-60 2 g, 1761-70 1 g., 1771 - 80 1 g , 17 81-90 4 g; G. Amalie; G. Helen e : 1771--80 1 g., 1781-90 1 g., 1801-10 l g., 1831-40 2 g; G. Marie: l 7 7 1-80 1 g ., 1801-10 1 g ; I n g c b o r g G. : 1801-10 1 g. G. i a 1t 8 8 ~- 1 g . 26 . G u I i ne (laga namn r). - il e r te G G. ialt O 0 1 g.

+

+

+


27 . Gunn bor g, utt. fiurnbor (med opon, stutt n og o) : 1711--~O 1 g., 17~H - 1800 1 g. G . i a It 2 g . 28. G n n n h i l d, myk jc brukt, utt. Gunnil (med opcn, stutt u), skrive på ymse rnålar: 1700-10 6 g., 1711-20 1 g·, 1731- 40 2 g., 1761--- 70 1 g ., .1771-80 1 g., 1781-!)0 2 g ., 1811- 20 1 p;, 18;2 1-30 1 g; G. Ali n e; G. 1\larie: 1761-70 1 g, J781-!:JO 1 g., 1811- 20 ;l g, 1841-f>O l g.; G. Josefine B e r g it t c. G. ialt 14 8 g. 29. Guri (Gudrid), ein einskild gong skrive Guro, so1n er cit a nna namn (G udrun) : 1700- 10 1 g., 1771-80 1 g. G. ialt 2 g. 30. Gnrine: 1811---20 1 g.; A s e G. G. ialt 1 0 1 g. 31. H e l e ne, (oftast?) utt. Helli110(1nedtrykk på2ure stav ing:,), cin einskild gong skrive H elinne, svrcrt m ykje brukt i s:irnan sctte 11 ~1 mn: 176 1- 70 1 g.; 1801-10 1 g.; H. 'l' e r es i e : 184 l -f:>O 1 g. ; Ase H ; Anne H . ; B erg it te Il ; B c r te Il ; G r c t c Il. ; In g e b or g H . : 1761 - 70 2 g., 1781-90 l g., 1801-10 1 g, 1821-30 1 g, 1831 -40 1 g., 1841-50 1 g·.; Jo rann H.: 1811-20 1 g . ; Liv H. : 1771--80 1 g.; l\Iatilde H. : 1841 -50 1 g. ; 'l' a r j e r H. : 18 11 - 20 1 g . ; T o r b o r g H . : 1801-10 1 g . H. ialt 2 1 -i- 2 l g. 32. H c l g e, utt. Hælj c (med stutt, open æ og tjukk 1), skrive Hdlic og pi't y mse an dre 111{1.tar, rnykje brnkt i garnal tid: 1700- 10 4 g., 1741--50 1 g, 1751.- 60 1 g., 17Gl-70 2 g., 1771 --80 2 g., 1791- 1800 1 g, 180 1- 10 2 g ., 181120 l g. H. ialt 14 g. 33. H e lvin c. -- Kar c n H . : 1811- 20 1 g. I-I. ialt O 0 1 g. 34. I mine (l aga nmnn), uppk. etter Ingeborg (Imma). 1\1 a s si a I. : 1831-40 1 g. I. ialt O 0 1 g. 35. l n g e bo rg, u tt. Ingbor (med stutt, open o), o~tc forv anska til Imma og sarnanblanda med Emma, overlag my kje brukt, bttdc åle i ne og i sarna.nsetningar: 1700-10 2 g., 1711 -·-· 20 2 g., 1721 - -30 1 g., 1741- 50 1 g., 1751- 60 3 g, 1761 - 70 3 g., 1771--80 3 g., 1781 - 90 4 g., 179 1-1800 2 g. , 1801-10 3 g.; I. Andrea; I. Gre te; I. Helen e;

+

+ +

0

+

+ +

+ +


30 I. J o h a n n o : 1 H11 ----- 20 l g., 1831---40 1 g. ; I. K i r s t in e: 1751 -- GO 1 g., 1771-- 80 1 g ., 1781---90 1 g, 1791-1800 2 g., 1801-10 1 g.; I. :Marg r c te: 17Hl-l800 l g., 180110 2 g., 1831-40 1 g.; I. Marie: 1831-30 1 g.; I. Oline: 1811-20 1 g.; I. Serine: 18~1-30 1 g. I ialt24+24g. 36. Inger (lngegjerd); 1831 - 40 1 g ., 1841-50 1 g . ; I. A 1 inc; I. Berg i t t c; I. M arie: 17Dl-1800 1 g. ; I. Susanne: 1831-40 1 g., 1841-50 1 g. I. i det hei1e 2 6 g. 37. Joh a n ne, stundom a vstytt til Hanna: 1721-30 1 ·g , 17 51- 60 1 g , l 791-18 00 1 g. ; .J. K a r o l i n e : 184 1 -50 1 g.; J. l\I arie: 1841--50 1 g. ; Ase J.; An 11 e J.; In g e b org .J. .J. ialt 3 2 4 g·. 38. Jorann, skrive Joran: 1751-60 1 g.; J. Helene. J. ialt 1 1 g. 39. Jos<)fine. -- Gunnhild J. nergitte. J. ialt O 0 1 g. 40. J u 1 i e, V. A.: 1831-40 1 g. J. ialt 1 g. 41. Karen, venteleg i garnal tid utt. Kari: 1741-50 1 g., 1771-80 3 g., 1781-90 1 g., 1791-1800 l g, 180110 2 g., 1811-20 3 g ., 1831-40 1 g., 1841-50 l g. ; K. Dor o tea; K. II c 1 vin c; K. Kirsti ne: 17~)1-1800 1 g.; K. Kristi,ane: 1811-20 1 g.; K. Marie: 1771-80 1 g.; K. Olavia: 18-'11-50 1 g.; K. Olino: 1811-20 2 g. K. ialt 13 8 g. 42. Ka ro lin e, ofte skri ve med C K. l\I ar i c : 1831-40 1 g. ; K. Ter es i e: 1841-50 1 g. ; Johanne K.; 11 orb org K.: 1811--20 1 g, 1821-30 1 g . K. ialt 0 2 -t 3 g. 43 . Katrin e, skri ve 111cd C. Ase K. K. ialt O 0 1 g. 44. Kirsten. my kje brukt i gamle dagar, utt. Kjiston, (i gamle dagar Kjerst-i?): 1700-10 2 g., 1711-20 1 g, 1731 -40 2 g., 1741-50 1 g., 1761-70 4 g., 1771-80 2 g, 1801-10 3 g., 1821--30 1 g. ; K. l\I art in o: 1841-50 1 g. 1 g. K. ialt 16 45. Kirsti ne, utt. Kjisti11e, my kje brukt i samansetning,tr. Åse K.; Am borg K.; Anne K.; Berte K.;

+

+

+

+

+ +

+

+

+

+

+


31 11~ I en K. ; Ing c borg K.; Kar on K. ; Kl cm i 11 c K.: 1r)i> l -40 1 g.; Mari e K.: 17D 1-1800 1 g. ; 1' or lJ o r g K.: 1~01-10 1 g. K. ialt O 0 --f- 22 g. 46. K. 1 em in e, A. A , nppk. etter Kle1net, skri ve med U. K. K i r sti ne. K. ialt O 1 g.

+ +

47. Kristi ane, skrive med Ch . : 1811-20 1 g.; K. Marie: 1841-50 1 g.; Karen K. K. ialt l 1 g. 48. Kr ist in e, V. A ., skrive Christine. 1\1 ar c n K : 1821-30 1 g. K . ialt O 0 1 g. 49. Liv, St., uppk. ved inngifte, skrive Liv1~. L. II e 1 c ne. L. i~1lt O 1 g. 50. Lovi se, V. A, ser ikkje nt til å vera nppkalling. l\Iaren L.: 1841-501 g; l\lassia L.: 18:1:1-501 g. L. ialt O 0 2 g. 51. l\lagnhil<.1, ntt. 1\Jagnil: 1700 - -103g·., 1731-40 1 g;., 1781 ·- 90 l g. 1\1. ialt 5 g. 5~. :Mal c ne, A. A., hj,\ innfl., utt. og stundom skrive l\fa llinc. - An 11 e J\1. l\I. ialt O 0 l g. 53. 1\1 ar c n, i gamle da.ga r utt. 02; ofte skri ve l\Iari, mykj e l>rukt: 1700-10 2 g, 1721-30 4 g, 1741 -50 1 g., 1761- 70 1 g., 1771 -80 3 g., 178 1-90 2 g., 17Dl-1800 1 g., 1811-20 l g., 1821-30 .1 g., 183 1--40 1 g.; M. Amalie; M. K i r s ti n e ; IvI. L o v i s e. l\I. ialt 17 4 g. 54. Margr ete, utt. l\Iagrete: 1711-20 1 g. ; l\L S c v e r i n c : H,41 --- fi O 1 g. ; A n n 0 1\1. ; I n g e b o r g 1\1. M ialt 1 .1 7 g. 55. l\I ar i e, i ga nile dagar utt. i\Iarja (t\lærja), overlag my kje nytta i sr1ma11sctni11gar. I\I. Kirsti n c; Åse 1\1.; A l i n e l\l. ; A 11 n e IvI. ; B o e 1 M. ; E 1 c n !ff. ; G r c t c 1\1. ; G u 11 11 h j l d 1\1. ; I n g c b o r g l\I. ; I n p; c r :M. ; J o h n n n e M.; K a r e n l\I.; K ar o l in e l\I.; K. r i s ti a n c l\f.; l\I arte :M.: 17Dl - 1800 2 g , 1821-30 1 g; Oline M.: 1831-40 J g.; 'I'omine l\l.: 1831-40 1 g .; Tora l\I.: 1841-50lg. :M. finst solcis i ikkj e mindre enn 18 saman setnin gar, i clei 17 av desse som :!dre leden. !f. ialt O 1 32 g. 5G. Marte, utt. Mæ rte, ikkj c li l~ brukt: 1700-10 2 g., 1731-40 i g., 1761 -70 2 g., 1771-80 3 g., 1781-90 1 g., 1791-1800 1 g., 184 1-50 1 g. ; 1\T. E 1 isa bet; 1\1. Marie; M. 0 1 inc: 1821-30 1 g. :M. ialt 12 5 g.

I.+ +

+ +

+

+ +

+ +

+

+-

+

+ +

+


32 57. Martine. - Kirsten M; Tor borg l\f.: 1.811 -- 20 l g. l\'I. ialt O -t- 0 + 2 g. 58. 1.'I a. s sel i c (Inga namn ?), A. A., avst. til Seli, skrive }!adselie: 1841-50 l g. 1L ialt 1 g. 59. Mas si a, utt. med trykk på 2dre stavinga, skrive :Madsia, ein einskild goug :Madsine; 1801-10 1 g ; M. A 1in e; M. I m in e; M. Lo vi se; An n c M. l\I. ialt 1 3 l g. 60. :Mat i 1 de, A. A, slu. Mathilde. - M. He 1 ene. M. ialt O 1 g. 61. Ni k o 1 in e, V. A. - N. Elise. N . ialt O 1 g. G2. 0 1 av i a, Sd. - K are n 0. 0. iult O 0 1 g. 63. 0 1 i n e. - 0. Mari e; A 11 n c 0.; I 11 g e b org 0. ; K a r e n O. ; M a r t e O. 0. ialt O l 5 g. 64. Petre a, V. A, utt. Pittrin, sumtid skrive Pitterie . .- P. Susanne: 1821-30 1 g . P. ialt O 1 g. 65. Re gine, St. - An n o R. R. ialt O 0 1 g. 60. Ser i n e, utt. Sirine, venteleg same namnet som Siri: 1801-10 1 g. Ingeborg S. S. ialt 1 0 1 g. 67. Severine, A.A., med innfl. -1\largr e te S. S. ialt O 0 1 g. 68. Si 11 e, V. A. og E. h.: 1761-60 1 g., 1801-10 1 g., 1811-20 2 g. S. ialt 4 g. 69. S i ri (Sigrid), N. : 1771--80 2 g. S. ialt 2 g. 70. S o f i e, V. A. - S. E 1 i u e. S. ialt O 1 g. 71. Susanne, uU. Susane, sumtid avst. til Sana (med einst. tonelag): 1771-80 1 g ., 1831-40 1 g·. Inger 8. ; Petre a S. S. ialt 2 0 3 g. 72. Tar j er (Torgerd), utt. Tærjær : 17 4 l- 50 1 g ., 1761-70 2 g., 1771-80 1 g., 17tH- - 1800 1 g. 1-1. Helene. T. ialt 5 l g. 1 73. 1- e res i c. -· A n dr e a T . ; Ile 1 en c 1-1 . ; Kar o1 in e T. T. ialt O 0 3 g. 74. To 111 in e, A. A., skrive Thominc. - T. ~lar i e. T. ialt O l g. 75. Tora, Sd. - T. M a. ri e. T. ialt O 1 g. 76. Tor b o r g, utt. Toi bor (med open, stutt o båe stader) eller 'J'orber, ofte skrive slik og: 1731-40 3 g., 1790 -1800 1 g., 1801-10 1 g., 1811-20 1. g.; T. Hol c ne; T. Kar o 1 i 11 e ; T . K i r sti n e ; T. M art i 11 e. T. ialt 6 5 g.

+ +

+

+ + +

+ + +

+ + + +

+ +

+

+ +

+

+ +

+

+

+


---

33

Tor in e: V. A., hjå innfl.: 1801-10 1 g. T. ialt 1 g. Tur id, V. A., uppk. etter inng. frå Størdal, skrive 1751-60 1 g. T . ialt l g.

77. 7S.

Tøri:

+

I det heile er desse 78 kvendenamna nytta 236 142 142 1 = 521 gonger til namn på 236 14~ = 378 born. Av manns- o~ kvendenamn til saman vert d et 154; dei er nytta 562 207 207 1 = 9·77 gonger, til namn på 562 207 = 769 born. Av desse 769 er 391 gutar og 378 gjentor. Dei namn som er nytta 20 gonger eller rneir, er desse: Guten am n: Anders ~O 3 gonger, Bernt 18 2 g., Jens 31 12 g., Nils 19 7 g., Ola 23 5 g., Per 27 6 1 g. J e n s er nr. 1, ser rne. Gjent en am n: Anne 2,1 23 g., Gunnhild 14 8 g., Helene 2 1 21 g., Ingeborg 24 24 g, Karen 13 8 g., Kirstine O 0 22 g., 1\Iarcn 17 4 g., Marie O 1 32 g. ller er det Ingeborg som har munen. Frå 10 til 19 g. er <lesse narnna nytt,1,: G uten am n : Bjørn 9 0 1 g ., Ellin g 8 2 g., E,·en 4 1 9 g. , G unner 9 l g ., Henrik 8 1 1 g., Jon 10 3 g. 1 Mass 14 2 g., Pål 10 g. G j c n t c nam n : Åse 5 9 g., Berte 7 4 g., Grete 8 8 1 g ., H elge 14 g., Rirsten 16 1 g., Marte 12 5 g., 'I'orborg 6 5 g. Til sarnan er <lesse 14 gul c- og 15 gjente namna nytta 200 45 12 = 257 g . og 162 101 76 = 339 g., ialt 596 g., d . v. s. my kje over hal vp.uten av alle dei g ongene <lei 154 namna til snma n er nytta.

+

+

+

+ + +

+

+

+

+

+

+

+

+ +

+ + + + + + + +

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+ + +

+

+

+ + +

+

+

+

+

+

+

Det er~ som mc ser, ikkje noko rikt n amneforråd desse 150 åra har å by på innanfor det umkvcrvet m e her har hnlde oss til. Og ettc1T0kjlnga har synt oss at det gamle forrådGt av norske n;.1rnn h :tr vorte 1neir og meir utarma og uppblanda m ed frarna.ndt namnetilfang, og at framanJ. namneskikk ogso på andre m å tnr har trengt den gamle 3


34 namneskikken til sides. I aller nyaste tid tykkjest det ha korne ei vending til det betre, med di alt fleire tek upp att gamle norske namn. Diverre vert dette ofte eit nytt brot på tradisjonen, av di fl.eire av dei mest rotekte Austagdernarrrna er gått heilt av bruk, so folk har 1ote t y til namn frå andre landsluter eller- fdL lengst framfarne tider. Her meiner eg ei gransking av det lokale namnc·tilfanget frå gamal tid kann ha stort verd. Men sjølvsagt må ein ta eit noko vidare umkverve fyre seg, skal ein ha von urn å tinna noko rika.re utval av narnn. Her skal eg berre etter uppteikningane mine frå granne.traktene føra npp ei tilleggsliste over norske namn; skri vern.Uen er noko normalisert: Amund, Asmund, ÅstP, Alv, Ambjørn, Annstein, Asbjørn, Asborg, Askjell, Aslaug, Aukjell, Berulv, Dorgar, Gjermund, Guro (Gudrun), Gunnstcin, Gunnvor, Guttorm, Håvard, Harald, Hnrbjørn, Herj us, In gerid, Kjetcl, Led ulv, Råmund, Ragnl1ild, Ra1mei (Rnnnveig ?), Reier (Reidar), Stein, Stian (Stigand), Svnnaug, Sveinung, Tengcl, Tjøger (Tjodgeir), Torbjørn, 'rorgrim, Torje (Turge ir), Torkjell, rr urstcin, Torvil. Det siste av d ··sse namna skil seg ut frå dei andre med di at det har einstavings tonelag i D Det plar elles aldri vera tilfellet med norske namn, so næ r som 1ned nokre som er teknc i bruk i seinare tid, t. el. Fridtjov, Hjalmar, Ragna, Inga, Astn, D,.1 gny, Sig ny o. fl ; dci 2 l'yrste av desse skal vel elles vent uppdikta. Heller ikkje i namnct Tora er tonelaget heilt sikkert i D . Ven teleg er det (liksom i Inga, Åsta og Ragna) a'en p[t slutten som har brigda tonelaget. D et er i so fall etter same regelen som når Anna, Berta og ~farta har einstavings, medan Anne, Berte og l\Iarte har tostavings tonelag. Me har i dette siste tvillaust eit vitnemål um at desse namn:t alt for mange hundre år sidan h ar ftltt sine lokale former (med e P<1 slutten), so då dei andre formene (med a på slut.Len) kom i bruk i nyare tid, tok folk dei som nye narnn og gav dei eit framandt tonelag·. Namnet Helge er eit vitnemål um det same. Helge (utt. If ælje) er den loknle forma for dette namnet. Då Helga kom inn i heilt ny tid, tok folk det for eit nytt narnn, og det har den dag idag 0


35 einstavings tonelag, plent som det skulde vera bunden form av eit hokyns-substantiv helg. Som med Helge har det visseleg vorc med fleire av dei andre gamle norske namna. Tora, Åsta og Inga har i denne landsluten frå gamalt havt formene Tore, Åste og Inge, og dei namna har ingen falle på å gjeva anna enn norsk - tostavings - tonel:ig; 1nen då seinare a-formene kom inn, vart tonelaget antcn usikkert eller gale. Det tykkjest liggja ei må 11 o v til grunn for dette, so det er ikkje berre vankunna hjå bygdefolket som er grunnen. Kristiansand

1

februar 1920. Daniel Danielsen.


36

Sagnstubber. Ved lærer G. N oddeland.

Fra oldemors tid. I. Ringen.

Borte paa sydkanten av Norge etsteds ligger der en liten klynge av øcr, der er mer eller mindre bebygget. En av disse heter Stromholmen. Reiser du derut i sommertiden, vil du finde den ganske vakker: Grønne jordstrimler indimcllem fjeldknauscrnc gir en behagelig veksling i den dominerende graa farvetone, og i fjeldrevner11e klynger strandnellikernes røue bundtcr sig og gjør et svakt, men dog velment forsøk paa at "klæ fj eldct\ mens ha vet ligger rundtom det hele og glitrer i solglansen. Senhøstes er det helt anderledes herute, især under en panlandsstorm. Sønde11vindene sæt.ter "svær sjø", de, og da øen ingen nævneværdig beskyttelse har ut imot havd i form av skjærgaard, maa den ta imot sjuerne, en ten de er smaa eller store. Naar stormen sætter ind, vælter taar11h0ie braat med skumkan1 paa toppen indover og knuses mot øens klippekant til en fin støvregn, der av stormen fores indover øen og væter de11s overflate m ed en klam, salt dugg . Det brøler og braker rulld tom. En ur olig maakeflok skjærer sig frem gjenncm luften og blander sit hfcsc skrik med l:l.rmcn av brændingerne. Og saa kan det hænde at der høres et skud - et nødrop om hjælp - fra et fartøi der med sterkt seilpres for-


37 søker at klare land til lodscn kommer, eller drivende for takkel og taug ind mot kysten og - graven. D et er ikke saa meget at undres over at de der \·okser op under slike vekslende forhold, hvor en likesom føler sig i naturkræ fternes vold, at de let tilegner sig troen paa overnatur] ig-e væsencrs tils teueværelse. Takket være oplysningens arbeide løsner denne tro mer og 1ner i befolkningens unge rækker og dør ut med de gamle. Paa Slrømho1men bodde for endel aar tilbake en gammel jente, som hette Lisa. Lisa paa Holmen, som var det almind elige navn hun gik under, var en utpræget repræsentant for den gamle, men svindencle overtro blanclt øe ns befolkning. I det følgende modddes noget av hvad hun i sine yngre aar paas lod ::it ha c,plc vcl. I sin un gdom var hun ror lovot m ed en sjøgut - de t være sagt, dog hverken 1il last eller ros, - at læ nger end til forlovelse kom det aldrig med hende. - E gteskapets dør forblev stæ n g t for Lisa. Hun søkte derfo r al indrctte sig saa bekvemt som muli g paa rgen haand, og det 1naa sies at det lykkedes h encle forsaavidt. Som sagt, hun var forlovet med denne sjøgutten. Den gang tjente hun paa on større gaard inde paa fastlandet. Tidlig en morgen skulde hun bort til sommerfjøset for at melke og sætte buskapen paa beite. Det var saan ved 5-tiden on1 morgenen Lisa ruslet avsted med melkcspa11det sit den vante gang. Hun gik og smaanynnet og tæn Ide p ;rn ~in kjæreste, som nu, efter det sidste brevet hans, befandt sig ombord i en engelsk fuldri gger paa reise fra Li vcrpool til .Montevideo. J uletidcr vilde han, saa sanut alt gik godt, være hjemme igj en, hadde han skrevet. :Med elt braastanset Lisa, og melkespandct faldt ut av haanden hendes; ti like foran hende ~tod Andreas, kjæresten, lys levende. Det var som om han var skutt op av jorden ! "Aa nei! aa nei! er det dig, Andreas ?u sa Lisa og _faldt ham om halsen. Saa satte de !!!ig, og Andreas tok frem en liten æske. ,,Her er ring til dig, Lisa\ sagde han og satte en straaknde ring paa fingeren hendes. Lisa var lykkelig!


38 Saa. helder hun sig mot en øten, mens hun sat og hørte Andreas fortælle. Hun merket da likesom en tyngde over øienlaakene, der straks lukket sig. Om litt vaaknet hun . Andreas var væk. Hun ropte paa ham, men fik intet svar. Ringen, Ringen I Jo, den sat der paa fingeren fremdeles. En uforklarUg angst gjennemfor hende. Hun gik like hjrm, tung i sindet med bleke kinder og skjælvende knær, mens ringen brændte 01n hendes finger. Ingen stillet hende nogct spørsmaal, uagtet man saa at noget feilet hende. Man lot hende i ro, til hun selv kunde forklare sig. Ringen forblev siden i hendes eie; men til Andreas fik hun hverken hørt eller spurt mere.

IL Varslet og vraket.

Sent en høstkveld, det var i slutten av oktober maaned, fortalte Lisa, saa man fra Strømholmcn et rolig, blekt lys i retning av Krabbeboen, der ligger et par km. sydvest ut i sjøen. Lodserne, der først var blit det var, trodde det var et fartøi som laa stille. :Men det besynderlige var at ingen lyd hørtes. Hvis det var noget iveien 1ned ski bet, maatte man da gi et signal paa en eller anden maate; men nei! Ikke en eneste lyd, som sagt. For imidlertid at faa en sikkerhet for hvad der stod paa ute ved Krabbeboen gik en 3-4 mand i en skjegte og rodde avsted. Kvel den va.r mørk; men det var rolig veir og sn1ult vande. Man rodde saa smaat utover og holdt stadig øie med lyset, der fremdeles vedblev at skinne rolig ut i natten. Da skjegten var lyset paa 1/2 km. nær omtrent, begyndte det at dale smaat, men stadig, mens en lyd, klar og gjennemtrængende, skar gjennein rummct og bragte mænuene til at fare sammen i gru over hvad de saa og hørte . Da lyset naadde vandflaten, forsvandt det, og samtidig endte lyden, tonen, svakere og svakere hendøende som i et suk, der uvilkaarlig avtvang et par av mænclene et beklemt utrop.


39 "Men, hvad var det," sa en av dem. Og med en gang la de baaten rundt og rodde hjem igjen av alle trmfter. Med bleke ansigter møttes man med de andre paa Strørnholmen, hvorfra man likeledes hadde været vidne til denne uforklarlige begivenhet. Det var og blev en gaatc for dem, likesom det blev det vanlige samtnlcernne, naar man møttes. Og uvissheten og spørsmaal og gjetninger om dette cftcrlot hos flere en sterk følelse av angst - angst for noget uventet grufuldt, som visselig maatte komme, og hvorpaa dette var varslet. I graalysningen en dag i november maaued, men kort tid efter før fortalte hændelse, blev lodserne fra utkikspladsen var en mørk masse ute ved Krabbebocn. Det lot sig ikke gjøre at se hvad det var, men man ante dog det var et skibsvrak. Kort efter stod en skjegte utover til stedet. - Aa jo, der laa et skibsskrog avmastet og halvveis kantret. Paa navnebrettet læstcs "Maria af D - - -". Rig og vrakstumper fløt rundt omkring, men besætningen var borte. Alt løEt gods paa dækket var skyllet overbord. Man bugserte vraket ind i en bugt og fortøide det. Saa gik man ivei med undersøkelse indcnbords. Lugaren var fuld av vand, der spulet ut og ind, hadde kastet alt om hverandre derinde og feiet det meste rned sig. Kahytten var skaanet. Her laa bl. a. en halvstrikket barnestrømpe med strikkepindcrno i - altsaa et kvindehaandarbeide, der knnde berette om at kapteinen hadde sin hustru med. Nogen uker senere i'andt fiskere et kvindelik i sort silkekjole. Det laa og drev i sjøen i nærheten av Strømholmen, og man formodet at dette var kapteinens hustru. Nogen dnge senere fløt et barnelik op, og disse to jordedes da i en grav paa øens begravclsesplads, ,1 Kirkegaard ", der kun anvencltes til skibbrudnes lik. L~ng tid er nu henrundct siden denne gravplads blev brukt. Det er nu glemte grave. Stedet kan paavises; men mindet om da den sidst blev benyttet, slumrer kun i en og


40 anden oldings erindring. - Havstrandens stive græstæppe skjuler dem, mens brændingen to1wr sin liksung derover, hvor fremmede og landsmænd hviler i fællcs jord.

Haugfolk. I. Hans paa Sørøen.

Paa Sørøen bodde en 1nand son1 hette Hans. Han var lods og fisker og desuten flink alkejæger. Han var ogsaa eier av et litet gaardsbruk, hvorpaa han fødde to-tre kjør. En dag utpaa vaarsiden, da kjørne var sluppet ut, blev en av dem pludselig borte, og det var ikke mulig at finde den igjen. Øen var ikke større end at det kunde gaa an fra det høieste punkt a.t overse hele herligheten. Al søkning var forgjæves, kua var og blev borte. llen saa hændte det en dag i slaatten at en av høstningsfolkene faar se kua staa midt i tykengen, fet og glinsende som aldrig før. Dette var forunderlig. Og det kunde ikke forklares paa anden "naturlig" maate end at haugfolket hadde tat kua paa for i den tid den hadde vært savnet. Den stod ved en fjeldvæg hvori der er tydelig merke av en dør. Hans var en stor elsker av musik. Han hadde faat sig en fele og gik ofte til en mand der bodde i nærheten, for at faa litt undervisning. Tidlig en paaskedagsmorgen stak han i klærne og gik op paa utkiksplassen for at se "solleiken" eller se solen danse paa bøigetoppen. Det var nemlig en almindelig mening at solen netop den dagen opførte en slags dans, idet den randt op over horisonten. Og mangen en er det som derfor paaskemorgen har gnidd søvnen av øinene og begit sig avsted for at kunne bli vidne til solens "leik". Netop so1n Hans sitter der og venter paa solen, hører han under sig i berget tonerne av en feiende slaatt. Da den sidste tone var hendøet, gik han like hjem, tok felen


41 ned av væggen, stem te den, og "Fjeldmandsdansen " lød frisk og let fra strengene. Slaatten fik nemli g dette n av n, og var kjendt og kjær blandt bygdens ungdom i lange, lange tider derefter. En dag stod Hans borte ved en fjeldhammer og grov et dike; det var enda der hvor kua hans blev fundet, og hvor h an hørte slaatten hin paaskedagsmorgen. Ret som det var hørte han barnemaal. Hans stanset med arbeidet sit og la øret til. Og sandelig· var det ikke to unger der træ ttet om grøttvaren og sleven. D et var en tydelig sak at he r bodde haugfolket. Hans selv v ar nu h eller intet dumhode; h an kunde mer end sin ABC, han, det er visst; men han lot sig sjelden merke med slikt. Stundom kunde det hæ nde sig, naar han var paa alkejagt, at der blev noget galt med gevæ ret. ,,Nei, nu er det slut for idag, gutter. Ro hjem!" kunde han si til sønnerne sine, som var med ham i baate n. Og da saa de det klare, røde blod rinde fra krndtpanden paa flintegeværet. Naar de da kom hjem, gik han avsides med geværet, der saa v ar i fuld orden naar han kom tilbake. Hvad han foretok med det, visste naturligvis ingen.

II. ,, Dagre1' l i .

Paa Sandøen bodde en mand som hette Ola. Han hadde hus og gaard og 5 vakre kjør. Men av disse var det en som var framifraa baade a.v utseende o~ som melkeku. Aldrig hadde nogen set saa fet og stor en ku eller nogen saa glinsende glat i haarenc. Og altid h oldt den sig like gild . i alle henseender. Men navn hadde den ikke. Manden hadde eid den i flere aar, o~· den var mor til de øvrige fire av besæ tningen. Hvorledes Ola blev eier av denne kua., det gik slik til: En dag som han stod ute i marken og arbeidet med noget, kommer den gaacnde og gir sig ti.I at æ te tæt ved


42

. ham. Andre end hans egne kjør fandtes ikke paa hele øen, og derfor var han med en gu.ng klar over at denne tilhørte haug folket. Han trak derfor kniven øicblikkelig og slæn~te den o,rer kua, som blev gaaende like rolig. Nu var den hans, og han gik bort til den for at leie den hjem. Da hørte han en stemme rope: ,,Du har vundet den so1n en mand, og du skal eie den som en mand, til du nævner dens navn! Kua heter "Dagrei"." Men den dag indtraf ogsaa tilsidst at Ola vilde sælge kua. Den var nu temmelig tilaars. Slagtcren kom, og det blev til handel. "Dagrei" løstes i baasen og skulde føres ut; men den slog sig vrang og vilde ikke. Ola drev da paa den og sagde: ,, Gaa nu, ,,Dagrei" !" 1Yfen det skulde han ikke gjort. For nu hørte han hin stemme igjen, der sagde: ,, Kom du, mi gamle "Dagrei\ og ta med dig alle dine! " · Dermed forsvandt h ele buskapen, og Ola og slagteren stod tilbake i det tomme fjøs, begge like rædde, men Ola dygtig harm tillike. En dag ut paa høstkantc11 aaret efter var Ola og et par av husfolket hans inde paa fastlandet for at samle samm en ved i et litet skngst.ykke han eide der . Bedst som de gik der med arbeidet sit, faar de se en graaklædd gammel kone m ed hvitt tørklæ om hodet og en bundt tvarer i haanden. De stod og glante paa hende alle tre, til hun gik bakom en ber gknaus og blev borte. D e tok nu mot til sig og fulgte erter for at se hvad det var for en, og hvad hun tok sig til der bakom. Men hun var so1n sunket i jorden, og bak knausen fa ndt de tvarebundten og en amber (a.ambor) fuld av sur melk. Ola hadde sine egne tanker om dette. Kanhæ nde det skulde v æ re likesom erstatning for buskapen!


43

III. Dans paa stabburet. Det var sedvane at ungdommen samledes til dans søndagskvelden, og stnbburet bruktes gjerne til dansesal. Paa Trondcrøen, fortællcs det, hændte det sig engang en søndagskveld at manden kom ut og hørte 1nusik og dansctrin fra stabburet sit. Han listet sig bort til døren for at høre paa. Om litt rev han døren op for at berede dem en liten overraskelse. Men med ett blev det stille - · ikke en lyd hørtes, - og stummende mørkt var det ogsaa dcrinde. 11 J eg hørte jer nok! I behøver ikke at gjemme jcr, i, sa han; )nen det var og blev stille. Manden lukket stabburdøren og gik ind saa fort han kunde. Det hadde nok været haugfolket som holdt moro, og da var det helst bedst for kristen-folk at holde sig borte.

Litt av hvert. I.

Jehanna Trondhjemmer. I en av uthavnene paa Agdesiden bodde en troldkjærring der hette Jehanna og oprindelig var kommet fra. Trondhjem. Hun var gift med. en lods som hette Tønnes. De hadde 7 børn, 4 gutter og 3 piker. En gang laa der et engelsk fartøi inde paa havnen. Kapteinen der ombord vanket ofte i huset hos Tønnes og blev godt kjendt n1ed familien . Nu faldt det si~ saa at kapteinen hadde en ferm kult av en gris ombord, som Johanna hadde et godt øie til og derfor nærte et stiltiende, men sterkt Ø!]Ske om at komme i besiddelse av. l\.fed mynt var det imidlertid heller sma.at. Da hun visste at kapteinen syntes ret godt om den ældste sønnen hendes, en gut paa 8 a 10 aar, slog hun en dag ut om at han kunde gjerne ta denne gutten med sig, dersom han vilde avstaa ~risen


44 igjen til hende i hytten. Da nu engelskmanden var blit overbevist om at dette forslag var kjærringens ramme alvor, slog han til, og handelen blev sluttet. For at ikke mandcn, Tønn es, skuldc faa grrie paa dette, blev det bestemt n t m:111 skuldo passe paa en dag naar Tønnes var p :.rn sjøc,1, og gjøre efter avtale, og saa skulde skibet nrniddelb,1rt derefter forla te havn en og gaa tilhavs. Alt gik erter ønske, og Jehanna k om i r ctmæssig besiddelse av den eftertrngt<' cle gris. Gutten blev nødt til at følge med sin nye "far", der fonrs Lcn gj1)rdc ham livet saa taalig som det er mulig oYe rfor en gut i 10-aa.rs alderen, eler riv es Yæk fra hj 0m og l, jendi11ger hRn har faat kjær. Me n gutten var ikke enfold ige re end at han skjønte fra hYem det h ele kon\ og h,·cm h ,m kunde talcke for denne sin første og bitre sorg. Og de tte satte sig saa dypt og varig i hans erindring at han ikke glemte det senere. Han fik cfler mange aars forløp anledning iil at avlægge hj emstedet et besøk og v ed summe le ilighet takke sin mor. Og dette gik slik til: Han var forhyrt med et skib der kom ind paa havnen hj C'mme. Da det var blit mørkt om kYe1den, gik han iland og op til huse t, hvor hans mor endnu bodde, - faren hadde i mellerntiden druknet sig - , gutten vendte saa sydvesten og trak den godt nedover ansigtet, steg derpaa ind i værelset og gik like hen til moren uten at hilse. Dermed sendte han en vældig tobaksstraale like i Jehannas hekscfj æs, vendte sig saa om og gik sin v ei for bestandig. Det var hans anden og sidste avsked fra barndomshjemmet. Han blev sencrc·hen paairuffet i Amerilrn, hvor han levde i gode kaar. :Folk fra hjemstedet talte ofte m ed ham der; og han la ikke skjul paa hvorl edes han hadde praktisert sønlig ærbødighet, hvilket han m ente stod i likelig forhold til den ham beviste n1oderligc kjærlighet, da hun solgte ham for en gris. Naboen til Jehanna hadde en not, som han ikke Yar videre tilfreds med, av den simple grund at han aldrig fik noget med den, selv 01n der var 11oksaa rikelig 1ned fisk. Saa traf det sig saa heldig at der laa en nordlandsk


45 jagt inde paa havnen. Noteieren beklaget sig for den1 over noten sin. De tilbød sig da at se paa den og faa rettet paa den formentlige feil. Og det varte ikke længe heller førend de baade hadde fundet og rettet den. Da de saa skulde prøve noten, fik de saa meget fisk som de kunde ønske. Noten blev lagt i nøstet, og jagten seilte sin v ei. Næste gang noten skulde brukes, blev der ingen fangst gjort, og slik var det jevnlig. ~fanden kunde ikke begripe hvad aarsaken kunde være, saa god som den var da nordlæn<lingerne var med. Og han beklaget sig over dette. "Det er fordi de syntes du betalte dem for snaut for umaken deres med noten din", sa Jehanna. ,,Hvad er der at gjøre med det da?" sa Anders, noteieren; ,, kan du si mig det?" ,,Aa\ sa hun og mumlet litt med sig selv, ,,der skal vel bli en raad med det!" Anders var r r nt benauet for noten sin og bad ·heude ~jøre sit bedste. - Hun ruslet da ned til nøstet, gik ind der og lukket døren efter sig. Anders var nysgje rrig og listet sig erter og glante ind gjcnncm en sprwkke i vmpgcn. Da sna han hun stod og puttet noget ind i tennelcn; men hvad det var, kunde han ikke se. Nok er det, noten blev ubetalelig god fra den tid. En dag sat kvindl'olkene hos Anders og kjernet og kjernet, saa svetten randt; men smør vi Ide det ikke bli likevel. l\lcd en gmig stod Johanna i døren. Hun vilde la ane e t "naalse" stoppegarn. l\lens man fandt frem stoppegarnet, gik hun hen til kjernen, tok en skcfuld fløte og k;:istet ind i kakkelovnen. Og hun hadde knapt vendt sig paa gulvet før <let var smør i kj ernen.

II.

,,Finnskud

11 •

Hans hette en rnand som sammen med en kamerat var inde i en liten fjord og "stak aal u. Under arbeidet med dette blev de tørste, for det var midt paa somme ren og dygtig varmt. De la derfor tilland og gik op i en bakke, hvor der var rik~lig med blaabær. Som nu han Hans gaar der og forsy11er sig, fin<ler han to rare kuler av størrelse


46 som skikkelige nøtter. D et var "finnkuler". Han tok dem op og bar dem ned i baaten, hvor han la dem ved siden av sig paa toften, og der laa de indtil Hans og kameraten var omtrent hjemme vecl bryggen. Da <le skulde se til, var begge kulernc fors,·tmdet, og alt det de lette og grov i baaten, hjalp det like litet - de var og blev borte. Men det var dog et held i uheldct at ingen av dem var blit rammet derborte de sat i bærbakken. Desvæ rre blev nok Hans finnskutt siden en gang. Hvorledes det løp av, skal jeg hermed berette: Senhøstes en kveld var Hans gaat utenfor huset et sna.rerende. Men da han blev saa Jænge borte, sendte konen en av sønnerne ut for at se erter ham. Gutten traf ham sittende derute baadc stiv og stum. Sa.a blev der slaat allarm, og man kom ut og fik haarct ham ind og lagt ham i sengen. Man kunde ikke ret skjønne hvad der var iveien med 1mm; men at her trængtes "sakkyndig" hjælp, var man imidlertid paa det rene med. L æ nger inde paa fastlandet bodde en saan ,1 rasannes ldog" mand, som hette Søren . Og fluksens sendtes ilbud el'ter ham. Søren var hjemme, og da han hørte hvordan sak erne stod, stillet han straks sin diagnose, og i henhold h ertil gjorde han foreløbig sine forber edelser. Saa bar det tilbake igjen med Søren ifølge. Da han kon1 ind til p:1tienten, viste det sig naturligvis, som paa forlrnand an tat, at Hans var "finnskutt~'. Familiens samtlige 1nedlcrnmcr blev beordret at fjerne sig, for Søren vilde være alene nu med den syke. En av sønnerne, som altsaa stod utenfor, var sprækkefæ rdig av nysgjerrighet, og for nogcnlundc at faa lettet sig kek han ind gjenncm nøklehullet. Her saa han Søren staacnde i tvikroket stilling med baken vendt mot ham i sengen, idet han stirret paa ham gjenn cm den aapning som hans egne ben dannet; men hvad han videre foretok sig, kunde ikke ses av gutlen. Om en stund aapnct Søren for de utestæ ngte og meddelte den1 at der var al utsigt til at Hans skulde staa det over for denne gang; m en han vilde faa en tur kl. 12 om natten, og greide han den, var han ovenpaa, mente Søren.


47 Og ganske rigtig fik Hans "en tur" paa nævn te klokkeslet ; men han klarte sig, og næste dag \'ar han i klærne igj en, som om intet hadde hændt. Næste sommer gik det saa uheldig til at den ene av Ilans's kjør blev klein: Den bolnet op saa l'orskræ kkelig at man hvert øieblik ventet at v ommen skulde revne. Saa bar det ivei i.gjen til Søren; for skjønte nogen hvad kua manglet, og hvad raad der var for den, var d et Søren. Nu ja, Søren kom, og det første han forlangle var krudt. Han maatte ha et fuldt krudthorn, sa han. Det fik han , og saa bar det til sommerfjøset. Det første han gjorde, da han var kommet ind her, var at firnle fat i en lime, og dermed sopte han taket rrem og· tilbake. Da dette var vel besørget, maatte Hans fjerne sig, for 1n1 vildc Søren være alene. Hans hadde sig imidlertid om at gjøre at tinde sig et kikhul i muren, og herfra anstille t han da den nøiagtigstc betragtning av Sorens kurmetode paa den stakkars kua: Først et p:1r dygt.ige skrub med limen under taket igjen, saa tømtes krudtliornets indhold paa ryggen av kua, og da det var gjort, tændtes en linfille, son1 blev lagt slik at den kom til at gjøre tjeneste som lunte. Saa indtok Søren sin krumme og bak.Ycndte stilling, hvori han betragtet baade fyrverkeri og cksplosion. Kua skvat til son1 01n den var blit rammet av en kniv, og ikke før var røken forsvundct før det slog løst paa kua, som derved indcn faa minuter var saa smal igjen som e n vidje. Søren v ar en "klok" mand.

ru. Svarteboka og presten 6. I slut I en av det 1Sdc aarhundrcdc var G. prest i et av Neucnæs amts prestegjeld. G . hadde svarteboka, og læse den kunde han. Han var desaarsak m eget frygtct, især av trohlkj æ rringerne, og ellers av andre son1 ikke var mors bed.ste børn. Der var i prestegjeldet hans ikke mindre end 19 troldkjærringer. Hadde der været 20, skulde de været brændt alle ihop.


48 En høstkveld som presten sat paa kontoret, snek der sig en fyr ind i prestegaardshaven for at stjrcle frugt. Mørkt og trygt var det for et slikt foretagende, og epletyven følte sig derfor rigtig sikker. Han entret op i et stort epletræ, hvor han visste frugten var fin, og gav sig til at fylde i sækken. Da denne var fuld, vilde han stige ned og forsvinde; men om forladelse -- han sat fast som han var bundet. Han følte sig fri for at 110gen gren skulde ha haket sig fast i klærne hans; men ned kunde han likegodt ikke komme. Han slet og halte og funderte, men han var like nær; fast var han, og fast blev han. At rope om hjælp kunde nu umulig gaa an, for det var jo at røbe sig (:;elv. Han gav sig foreløbig over og tok det med ro. Men da det begyndte at blaase og regne, blev situationen noksaa ubehagelig. Harr prøvde igjen at komme ned, men forgjæves. Saa fik han rope om hjælp; det fik gaa som det kunde, for her J, unde han ikke tilbringe en kold, uhyggelig nat; men han fik ikke en lyd frem. Nu gik det for al vor op for ham at det var noget fælenskap som drev sit spil med ham, og han gjorde sig selv det høitideligo løfte at det skulde være sidste gang han sknlde stjæle frugt; hverken i prestens have eller a11detsteds skulde han sætte sin fot mere i uærlig hensigt; det sk ulde være visst, det! Men til morgendagen blev han sittende, og med <len forbistrede sækken i ha,1nclen ogsaa. Ua folkene i huset var staat op, kaldte presten dem ut paa dørhellen; han vilde vise dem noget, sa han, og saa pekte han bort i apallen, hvor synderen sat vaat som en kra:ike og med den mest fortvilede og begrædelige mine av verden. Man lo ug gjønte til ham og hadde uhyre moro; men pres tt n gik da ind i sit kontor, og kort efter jumpet Lars ,.,Diltau og sækken hans ned av træct. Den første forsvancH o,er havcgjænlct, men den sid ste blev licrg·ende ig·J· en til v idnesb "vrd om Lars r, Diltas" b . natlige prestegaardsbcsøk. En dag kom en kone ind paa kontoret til presten og beklaget sig over at hun hadde mistet en stor lerrdsvæv, som laa paa blek. G. sa han viss te h, or væ\'en var havnet, men hun kunde ikke faa den igjen; men <len som


49 hadd e stjaalct den, vildc aldrig faa gjort bruk av v æ ven. Mere fik ikke kjrnrriugen vite. Paa de11 tid betalte Lønclern e prestctie n de med produkter, navnli g; smør, hvorfor m a n kald.te tienden "smørtolden". G-. syntes ikke ridcrc om alt dette sm ør; det var nu saa som s;_w, nH'get av d, t ial f:dd. En dag som han hadde 1'1t mot en hd del "s1w.nfu!d ", Lv k han i fler e b ønders n æ rvær ('Jl k 11 i v og skar saml! i~o smørstykker over, og ut av d em randt det røde blou. D ette saa saa uhyggelig ut at bøndcr nc blev fælu e, og resultatet blev at presten G. og l ik esaa hans cfl e rmmnd slap "smortolde11 " fra den dag ti end e n blev lwtult m ed kon gens m y ut, og "smørtolden u blr.v avskaffet.

Veteraner. Minder fra krigsaarene. Ved lærer G-. N oddelancl.

I. Johan C. Axelsrn b lev fødd 24dc d ccbr. 1785 paa Torsøen i Randesund. Hans forælJre sat i smna k nar. D erfor rnaatte lian i icllig ut og tok tilsjos i ung alder. I J 7g9 t ra~frer vi ham som d:-eksgut med brig "l\1inerva ", k:ipt. Christo f. Lindtv et av Are nd a l. Sencr ehen var han styrm rmd m ed samme f artøi. En gang Llcv de praiet av fra nske kapere ved Gibraltar. Dor bl ov løsnet s kud pa a don1; men da de viste fh1.get, fik de lov til at fo rlsrette sin v e i. Da kriD"·en m cllern Dan1nark contra Sveri O0 ·e og En bcrbud brøt ut i 1807, blev de t snart trang t om brød i de norske stu e r. Og da var det at Axclsen sclvanden seilte over til Jylland med en 16 fots makrclb:w.t for at h eu to livberging. De gjor de flere reiser derover og slap godt fra d et, u:1g tet de t saa. s tygt ut ilJlilnclt. Saaledcs maatte de engang søke ind UJHlcr dansk ekysten ig jen os; lægge ned masten for ikke at blive set av fienden. Under den norske kyst 4


50 blev de en anden gang opdaget og forfulgt, men kom sig ind og maatte holde sig skjult i flere dage. Da de kom hjem, var hans mor sengeliggende av sorg; ti hun ven let ikke at faa se sønnen mere, siden det drog saa længe ut før han kon1. Det var ellers ogsaa paa høi tid at de indlrar med kornet; ti sulten slet haardt i dem som hjemme var. Straks efter blev han utkommandert til tj eneste ombord i kanonbaatene og senere ansat som rnannedsløitnant paa en kutterbrig. Mens han laa med denne i Arendal, blev han der kjendt 1ned den pike som senere blev hans hustru. Hun hørte ikke netop til de b e dre stillede; ti i hendes hjem visste n1an godt hvorledes barkebrød c t smak te. I april 1808 blev kutterbri ggcn tat av en engelsk fregat, og Axelsen samt øvrige n1Lmdskap ført som fanger til En gland. I Plymouth River ved SalLics laa blandt andre utrangerte 1narinefartøicr en "h:1~1lk" som bar navn e t ;,Le brave''. Dette var de danske fan gers prison (l'æ11 gsel). Iler fik Johan Axelscn ogsaa plads og sat der fra 14. april 1808 til 22. juni 18 11. Da blev han fri p~ta den maate at han gik ombord som matros i et engelsk k ystfartøi og seilte paa kysten til det blev fred. Under sit ophold i fa 11gcns kapot ska rret han sig fortjeneste derved n t ha11 opl'c Ltet og drcY en liten navjgationssk ole ombord for nogen av m ccll'an gPrnc. Han fik ogsa::t tillatelse til at frekv enter e en te~ncsk ole i byen, ja sogar ogsaa en danseskole. At han d 1·cv det g~1 nskc vidt i tegning, derom vidner et par m ari11 ebillc <l<.·1· eler fremdeles eies av hans efterlevende familie. Paa forpl einingen i fa 11 gonsk apct hørtes ald ri g at han hadde noget at utsætte. Tvertimot synes han iuethelet"lt at ha befuudet sig særdeles vd der ove r. ,, Du kj rere England!" var et uttryk han ofte brukte. - Han før te dagbok nndcr sin fan getid; me n den er des va·rrc g.1at tapt. Han kom hj e1n fra En gland med skonn ert. ,,Emigranten", kapt. Lorents Stendal av Randesund. Efter hj emkomsten blev han fører av en skonnert der seiltP- paa Norge og Hamburg.


51 I 1827 blev han lodsoldermnnd og bosatte sig paa gaarden Buene (østre)) som han fik for føderaad til sin farbror. Sin fars dødsfald anmeldte han i n Christian sands Stiftsavis u som følger: "At vores elskede Fader, Aksel Simonsen i 37 Aar Lodsoldermand i Randøsund efter 3 Ugers Sygeleie endte sin Bane Natten mellem 19de og 20dc ds., i sin Alders 74 Aar og Fader til 19 Børn med 36 Børnebørn, hvoraf 10 Børn og 19 Børnebørn tilligemetl hans efterladte Enke sørgeligst bekjendtgjør fraværende Beslægtede og Venner. Ham var det Fryd at virke Gavn Blandt os velsignet er hans Minde! Trøst finde vi i tunge Savn Ved '!'anken ham hos Gud at findel" Christianssand den 29de April 1827.

Paa Enkens og Jviedsøsl< endes Vegne Johan Akselsen.

Il. Paa gaarden Kjøstvedt i Høivaag bodde i slutningen av 18de aarhundre<.le en mand som hette Abreham. Han var gaardbruker, men eide ogsaa en skonnert der seilte om sommeren i Nordsjøfart. Flere sønner vokste op i hans hjem, og blandt disse var Daniel, som her skal fortælles litt om. - Han blev fødd den 22de juni 1790. Han drog tidlig tilsjøs og var allerede fuldbefaren da han i 16-aarsal<leren blev utkommandert til orlogstjeneste paa flaatcn i Kjøbenhavn. Under sjøslaget paa Kjøbenhavns red den 2den-5te septbr. 1807 var Daniel ombord paa et flytebatteri, der imidlertid var saavidt utenfor deltagelse i kampen; ti det løsw~t kun et eneste kanonskud. En ældre bror av ham var ogsaa med. Denne blev senere indlagt syk paa hospitalet, hvor han døde.


Kort tid efter bon1bardemcntet blev Da11 iel on·0 fl er e andre nordmænd avmønstret og llj mnsend t. I hjemmet var elet h eller smalhmis h vacl brødkorn angik. Skonnerten laa opl agt l1jemme i en av uthavnene; ti sjøfarten var risikabel i de dage. l\Ten noget burde~ gjøres, mente man, og Daniel med: Skonnert en blev gjort seilklar for en Danmarkstur, og Daniel med endel a ndre behjertede gutter stak tilsjøs med den og satte kursen for Jylland. De ankom godt og v el til Aalborg og tok der jJld fuld kornlast til hjemstedet. Paa tilbakeveien kom de ind til Fladstrand. Her ankret de. Ikke ret længe efter k ommer et engelsk or1ogsskib bærende nedover rnod Hirsholmen, hv or den ankret op. Som bekjendt ligger Pladstrand l ike ind fra denne hol me. Den danske kyst er overalt lav og ubeskytlet, og ingen lun havn med steile klipper utenfor avgir l>oskyttelsc og skjul for seileren, hverken mot storm nlle r fiender. Skonnerten blev derfor observert av den væbncde fiende allerede paa lang a vstaud, og en b~rkasse blev sat nt og bemandet. Daniel og hans kamerater sto:J og saa paa det helc, og det var let for dem at regne ut hv em det uv elkonrnc besøk gjaldt. Barkassen styrte indover like mot skoHnertcn. Paa motstand var ikke at tænke her, dertil var parlernc nltl'or ulike og utfaldet paa forhaanu givct. Her var k.1111 < ~t :1t vælgc, og det var flu gtcn. Det vnr sa rut at lat e skib og ladning i stikken, men værrc at late livet til ir· gen nytl c eller i heldigste fald miste friheten, og det kan h:T:nd e for lang tid. Inden barkassen hadde rnrndd frem, løp P.kon11crtens besætning i prammen paa den rnodsnlte si de og r odde tilland. Pra stranden saa de cngelskrnanclcn bcrnandc skonnerten, sætte seil 01 og sti kke tilsjøs i fregattens kjolvand. Por fl;vgtningerne var der nu ikke andet at gjøre end at søke skibsleilighet hjem til Norge igjen. En saadan fandt de ved Løkken paa Nordstrand. Iler latt en norsk kutter


53 der agtct sig hjemover. Mod denne fik de følge og slap heldig over Skagcrak uten at bli opdaget av "ørneøine fra mersu. Da. forholdene herhjemme blev værre og ikke bedre, bestemte Daniel og nogen andre i hjembygden sig for at forsøke en Danmarksreise til, om · de denne gang skulde ha lykken bedre med sig. Ole Hermansen (Stendal) eide en slnp. lVfecl uennc skulde nu turen gjøres. Og de slap heldig over til Løkken. Iler kjøpte de fuld kornlast og begav E:ig saa hjemover igjen. De var ikke kommet ret langt nordover i Skagerak før de hadde en .engelsk seiler i kjølvandet. De blev indhentct, og mandskap, skute og last førtes til Gøteborg. !\fan var saa høimoclig at føreren; Hermansen, blev git fri. Men de andre blev puttet i et i høicste grad elendig arresthul, hvor de blev sittende, en kort tid heldigvis. Derpaa blev de stu vet ombord i et andet fart:øi der bragte den1 over til East Portsmouth. Paa havnen der laa. mange gamle haa1ker, som vanlig i disse tider brugtes til "prison v. Daniel fik sin plads ombord i ,,Protu u. Her var fuldt op av fanger, særlig dansker og franskrnænd. Strengt opsyn og smal kost var deres daglige lod. Og tiden faldt dem lang og tung, son1 ventelig var. Under fangenskapet lærte han av en av kan1eraterne - en kjøbenhavner at regne og skrive7 noget han tidligere ikke var fortrolig med. Da tre aar var forløpet, kom eler en dag ordre om at Daniel O 1sen, der skulde være ombord i "Protu ", var git fri. Da det ikke var nogen ombord med akkurat det ti 1n av n, blov det stiltiende avgjort at Daniel Abrehamsen var manden, og fri blev han - dog ikke saa ganske; ti det var sedvane at de saaledcs løslatte blev beordret til tjeneste ombord i engelsk fartøi en tid, forinden de blev

helt frigit. Daniel kom ombord i en kutterbrig der blev sendt sørover for at krydsc paa kysten av Portugal.


54

Paa denne tur indtraf det uheld for Daniel at han faldt ned av bramraaen og slog incl et par ribben. Da briggen hadde gjort sit togt og var tilbake igjen paa Portsmouths havn, var han all rigth igjen og blev permittert for godt. Straks efterat han var kommet hjem, blev han utkommandert paany med en kanonbaat, chef Fasting. Han var under dette i længere tid i Kristiansand. Siden var de stationert pna Hvaløerne. Engang kom svensken over ham, og eler var ikke andet valg for vore sluproere end at søke frelse i en hurtig flugt. Og baade længe og langt maatte de ro irnlen de var i sikkerhet. De var næsten sprængt dengang. Høsten 1814 var han med et av de fartøier som laa oppe i Kristianiafjorden. Det overordentlige storting, der sknlde forhandle med Sveriges utsendinger angaaende forening med Sverige, var samlet i Kristiania. Kongen, Kristian Fredrik, bodde paa Ladegaardsøen, hvor han ogsaa den 8de oktober for en deputation utsendt av stortinget nedla sin værdighet som nor s k konge. Samme kveld rodde marinesoldater, hvoriblaudt ogsaa Daniel befanclt sig, Kristian Fredrik til Moss, hvorfra han vendte tilbake til Danmark. Daniels tjenestetid var nu snart endt, og han kom hjem igjen. Senerehen flyttet han til gaarden Isefjær, hvor han blev boende til sin dødsdag i mars 1886. III. Et kort, om end ufrivillig ophold i engelsk fangenskap hadde Nils G-rimsøen og en busse til fra Gl. Hellesund. De laa utenfor skjærene og drog torsk. Da faar de se en seiler komme nedover langs landet. Det var en engelsk korvet. De blev da enige om at ro ut og falby fersk fisk. At der kunde være nogen risiko ved det, faldt dem ikke ind, da de antok seileren for en fredens mand. De rodde da ut og kom langs siden paa fartøiet og meldte sit erende. Øieblikkelig blev de anmodet om at komme ombord, saa skulde der nok bli raad med fisken.


55 Nu skjønte de; n1en det var vel sent. At vende om var uraa.delig, og ele fik derfor tinde sig i det uundgaaelig;e. Saasn art de var konunet op paa dækket, blev de anmodet om at bytte klær. Og mens de iførte sig hver sin engelske matrosl'ig, var der to engelskmænd som trak deres fiskerhabit paa og derefter gik ned i baaten deres og rodde mot land. I to dage laa korvetten utenfor kysten, mens de engelske fartet rundt i11de i leden, ut og ind, frem og tilbake, i Nils's bnat og i hans og kameratens dragt, saa trygge som om de hadde været do rette eierne. Efter endt rekognoscering rodde de ombord igjen, og Nils og kameraten fik da lov til at bytte 0111 igjen baade klær og farkost og rodde nu hjem igjen - ikke uten baade proviant og penger. Anders Abrehamsen hette en lods som bodde paa Ramsøen. I hans hus, der blev nedrevet for endel aar siden, holdt kystvakten ofte til, og bjelkerne inde i stuen bar en hel del femtomsspiker som minde om rnandskapernes hængekøier, der hadde været ophængt i disse. Ander.s's nabo var en æ ldre lods som hette Abreham. Han var fødd paa Frillestad i Høivaag. En tid cfteral han var blit lods bosatte han sig paa Ramsøen, hvor han bygget øens første hus. Hans kone h ette Helerne, men gik sed vanlig under navnet "Bcdsta". Hendes rette navn lød i folke1nund "Helna". Det var en kjærnpekvindc: stor, sterk og modig. Hun hadde 3 eller 4 ganger tvillinger. ,;Enten jeg har en eller to i vuggen, gjør det samme", pleide hun at si. Det var havis en vinter, og man kunde vente ulvebesøk derutc. De hadde et fjøs med to kjør i. Helene fik det da slik for sig en kveld at hun burde kanske stænge fjøsdøren forsvarlig og sætte noget skarpt i gluggen. Som sagt saa gjort. Om morgenen viste det sig at ul ven hadde været der; 1nen ta.kket være Helenes omtænksomhet hadde den intet u~agn øvet.


56

Rmnsøen Yar dengang et yndet tilho1dss tcd for sjø!'ugler, og inde blandt lyng og enerbuskor hækket de i mængde. Helene fortalte at hun mer end 611 gang i rugetiden tok en fiskekurv og gik bortover øen et litet stykke og fyldte kurven med egg. Helene blev 100 aar gammel. Hendes rnand Abreham var som sagt lods; men da ufreden begynclte, og han blev utkommandert til tjeneste paa flaaten, syntes han at han var for gammel, og leverte da sin lodsbok. !Jans yngre nabo, ovennævnte Anders Abrchamsen, fik dog like!'uLlt sin anpart av lodscrncs fortjeneste til det sidste, selv om han ikke var med at seile. Til gjengjeld skafl'et lrnn dem fisk . Anders's søn Arnt, en ganske nng gut, var hans fiskckamerat. En lods fra Gl. Hellesund var med der clcn~~ a11g. Da han hadde faat sin andel av pri~.epengcne, korn han hjem og reiste straks efter ind til Kri sti;tnsand. Ha11 var adskillig glad i det sterke, han, og da han hadde faat en 1101 del av det slaat tillivs, blev han meget gavmild. Det var noget som kom smaagutterne tilgode. Disse samlet sig om ham, og nu strødde han ut i flokken, til fryd og gammen for sig selv og ikke mindst for g·utterne, ren, klingende mynt. Prisepengene var runde, og de rullet let. Da byturen var gjort, var lommen hans tom.


57

K n u t s k r a d d a r. Ei :ettcsoga fraa Aaserall.

Ved AnJe1-s Tveitstøl.

Aaserall er ovstc luten av Manndalen . Det hev fyrr i ticli h<>yrt til Bjel land . No er det eit eige prcstrgjeld, som i 1880, daa den nye vege11 gjenom Maudalen rakk fram, vart fl.utt yver J'rna Aust-Agder til Vest-Agder fylke. Sokn i er herk s tor, umla g 5 mil i lengdi, og hev sidan

18'7 3 tvo kyrkjor. Hovudkyrkja ligg paa ei stor, væn slett i Kyrkjebygdi, dt~r tvo dvar, Loµ;11a og Lj osaa, møtest og renn ut i Ørcv atn et. Kyrkjcbygdi er baade stor og vakker med umlag halvthnndrad bønder bytt paa fire garclar: Aasland og Forgard paa vestsida av Ljosaa og Austerhus og Berg paa austsida, paa neset millom baae el varne. Ljosaa r enn gjenom Ljoslandsdalen, og 11aar ho rekk so langt ned i dalen, so cin karm sjaa utyver Kyrkjebyt;di, kasLlr ho seg utfyre Feltskleiv og Ingar fossen Rjukan. Logna kjem fraa Sætcsda1sheidarne og fer gjcnom Logndalen; ho og gjercr ein foss heitcr Rjukan. :Men 17 kilometer ovanum Kyrkjebygdi lagar ho det store og vakre Logncvatnet med høge bratte fj ell ikring, klæddo med lauvskog og fura. I dalbotnen kringum vatnet ligg det gardar. Paa sudsida : Tveitstl.Jl og Røynlid; pila nordsida: Nord gard og Aaknes; og paa austsida : Austegard og, noko uppi høgdi ovan fyre, Espelid.


58 Paa Aaknes vart i 1S73 bygt eit kapel. Det stend i ytste enden av eit lan g t og· jarnbreidt. nes, som gjeng ut i vatnet fraa nord. Det skal vera ein med dei fag raste kyrkjestader i landet. Heile neset er slett og uppdyrka fraa ende til annan i ein einaste aa kcr be rre 1ned smale byteskeid og gangskeid innimillorn. DPt er fire mmrn, som eig det, og dei kann avla kri11gum 50 tunnor korn pa a det. Av dette aakerneset hev garden namn. Husi ligg i innste enden innunder ein rund koll, som dci kallar Haarnaaren. Attanfor denne ligg Ryggbakka, som er ein uppdyrka aasrygg og dreg seg uppetter mot det høge og bratte Husefjellet. Desso gardarne her kringum Lognevatnet kallar dei Logncvatsbygdi, og her er det, at den soga, som her skal forteljast, for det meste fyregjeng.

* Knut skraddar var komen fraa Da nmark. I Kjøpenhamn var det ei gata, som heitte Mørkegata; her var Knut fødd. Han skreiv seg ciifyre Knut :Mørk, liksom dette var ættenamn for etterkomarane haus i fl.eire led. Elles vart han jamnast kalla Knut skraddar, liksom heile ætti, skraddarætti; og det er mange gardar i Aaserall, der det liver ættingar av honom den dag idag. Surne vil hava det til det, at han kom til Aaserall som ein rymling og dnwpsma 11r1, som hadde sju mord paa samvitet, med:-111 Aasmund Austcgard, som eg h ev soga ifraa, steller det fram slik, at han k om til Aaserall som turist. Likeso er det ting i sjul ve so;.;a, son1 av andre vert fortalt onnorleis enn her. Soleis, at det var Knut skraddar sjølY, som hadde gra ve sylvpengarne ned i jorcli. Og at det var enkja hans, som vart so fatig, at ho døydde i ein stall. Elles er det, som vert fortalt av d1'. nne sogn, sjølvsagt mest berre som beingrindi med lite kjøt og blod; men det torde likevel hava sin nytte, um det so berre var ei snaud ættetavla. Det er ikkje berre kongar og folk med "blaatt blod", som skulde kunna rekna llpp sine "tredive ahner". Ogso


59 bønder og andre burde kunna gjera det, iminsto nokre ættled ættende. Det vilde gjc Ya sans for soga og dermed styrkja baade tjodskap og adelskap hjaa oss.

* Pesten gjekk i Kjøpenhamn. Ein dag saag ein mann, at det ikkje rauk i huset hjaa systcr hans. Han gjekk daa inn og vilde sjaa, koss det stod til. Daa var syster hans daai, og barnet hennar lciag og krabba paa bringa aat mor si. Mannen tok barnet til seg og fostra det. Dette barnet heitte Knut. Daa han voks til, skulJe han passa gjæser for morbror sin. Ein dag hadde han kasta hovudet av ei gaas. Daa mannen saag dette, vart han harm og tok ei svipa vilde dengja guten. Men han sprang inn og g11ymde seg under stakken aat kona til 1nannen. Sidan smette han seg ut og sprang ned aat hamni. Her laag det eit seglskip ferdigt til aa fara til Bergen med korn . Guten kom seg u1nbord i skipet og gøymdc s<'g· i ci n kornbin ge. Solcis kjem Knut til Bergen. Han gjeng i land og nppetter byen. Paa vegen kjein han i lag med t'in mann, sorn fretter hono~n ut um eit og anna. Guten fortalde, kvar han var ifraa, og korleis han var komen hit. Daa kannast mannen ved honom som cin skylding av seg og tok guten til seg. Og hjaa denne mannen vart Knut verande, til han vart vnksen. Han vart baade stor og sterk, og mannen lærde honom upp til skraddar. So høvde det, at det vart stole i "Kongens Kasse" . Daa vart det lyst ut, at den som kunde faa fat i fantarnc til "avstraffelse", maatte ha va pcngarne dei hadde stole. Jens Flangestad h<"ittc ein m ann . Han var ein kjempekar og kj end for aa vera ein vaae. Han vart huga paa aa røkja etter fantarne og spurde um Knut vilde vent med. Knut sa seg vi ljug, og dei laga seg ti I ferdi. Det gjekk det ordet, at fantarne h adde teke k osen nordyver . Knut og Jens tok daa Nordlandet fat for aa leita. Dci fekk spyrja paa <leim av og til nordyver h eilt til Vaardenhus (Vardøy). Her kom <lei i snakk nrnd ei gamall kona, som visste


60 um fantarne. Dei hadde vore hjaa henne i tri dagar, og folk var ræddc deirn, fortalde ho. Dci for kringum og stal fraa folk og var væpna. med pistolar. Elles heldt dei til i eit eldhus, der dei drakk og spela kort. Daa kjerring-i høyrde, at Knut og Jens var paa leiting etter .f antarne, sa ho deirn fyre, koss dei skulde fara aat, naar dei vilde freista faa tak i deim. No skulde ho ganga fyre inn til deim og kalla paa høns for aa gjera dcim trygge. So skulde Knut og Jens koma etterpaa og gripa fantarne; men dei laut sjaa seg vel fyre, at dei ikkje snaava i aaren, for der var heller myrkt inne hjaa cleim, sa ho. No vart Knut og Jens so avtala, at Jens skulde ganga fyrst inn mot aa hava tie dalar m cir, um dei rnadde med fantarne. Gjekk so kona fyre og Jen s et t l·r; men han sn :.ava i gruvesteinarne og for fram paa h <) \' 11\kL Dette gav fantarne gaum, og dei sprang upp; nw 11 11:,-cl det s:.nne kom Knut. Han hadde oksep(~is i handi og- sl;i til J'untarne ein for ein, so dei stupa og- vart liggjande pna plassen, fyrr Jens eingong hadde vunne reisa seg. Fantarne hadde fælt mange pengar, og Knut og Jens tok alt det dei hadde, og for heimatt til Berg·en. Paa heimvegen vilde dei skifta pengar11c) og Jens vilde no som avtala var hava tie dalar meir, avdi han gjekk fyrst inn til fantarne. Men Knut mein te paa det, at um han fyrst var gjengen inn, so hadde han fulla gjort so lite gagn, at han nok aldri var gjengen ut atter, um ikkje Knut hadde vorc. Daa vart Jens harm, og dei la i ota og slost. Knut slo Jens ihel og tok alle pengarnc. Kom so heimatt til Bergen og fortalde um reisi. For Jens laut han bøta 60 dalar. Knut vart no med eitt ein grunnrik mann, og han vilde ikke lenger Yera skraddar. Han hadde fenge reisehug, og so tok han til &a fara k.ringum i landet. 'ril Aaserall kom han ei jolemessa. Paa Forgard var det ei gjenta heitte Ingerid. Ho hadde fælt mange belarar, men visste nok ikkjc rektig sjølv, kven ho vilde hava av deim. So klæddc ho jolcstolen, og daa saag ho guten sin ; mon det var ingen av deirn, ho kjende fyrr.


61

J olcdagen var baaclc ho og mor hennar til kyrkja.

Der ser ho <lenne framandkaren, Knut. Daa vart ho kløkkt og segjer til mor si: r,Der er han som reiv meg ut or jolestolen ~,. Men mori vart harm og slo til henne paa 1nunnen og sa: ,,Hev eg kje rr.ccldnst det, at du kom til aa renna av med ein fant". Etter m essa gav gjenta seg i tale med Knut. Um k:velden skulde elet vera prcsteµjcstebod heime hjaa far h ennar, og ho bad Knut til gjestebods. Knut kom . Han var rødug og lentug; hadde r eist mykje, og han drakk og braka*) med presten. Mon mor a at Ingerid var sturi heile kvelden, o,r; so forlaldc ho mannen sin, kva dotteri hadde sagt n1ed k y rkja. Daa. vart mannen harm og vilde ja.ga Knut pna dyr. Knut sa han kunde ikkje godt reisa med natti. Men mannen stod pna sitt og tok og vilde d1 aga honom ut. l\{en <let knnclc han ikkje. Og han hadde fem søner; dei kom, og de t vart basketak ror aa faa Knut ut; men dei raadde kje cndaa m ed Knut. Um natti ba~; ha11 m ed gjenta. Yv er helgi reiste han npp til Lognevatsbygdi og kom til Austeganrcl. Her var de t sju bønder. Han tok inn til ein av deim, sette sta ven sin i forstova og sa med seg sjølv: ,,H<:r se t eg min $lav, her skal eg liva mang ein god dag". Daa han kom jnn, sette han hatten fraa seg og sa: ,,Her sr..: t eg min hat.t, her skal eg sova mang ei god 1iatt~'. ll an kjøpte tri bruk, og sidan tok han ut att paa reis. IIa11 vart lc11ge burte, og daa han kom attende til Aaserall, h;" tdclc In gerid fe nge barn. Dd v ,u-t daa gifte. Og no vildc ik k je Knu t reisa rneir, m e n slo seg til ro i Austegard. Daa aar var lidn(', hadde Knut fC'n ge tri bruk til, men det sjuan<.le kunde han ikkj e fan., og daa sa h ,m, at hnn laut roma. Me n so fekk han laga det so, at son hans vart gift med dotkr a1t mannen, og denn e flutte t.il Anknes. D ermed h adde skrnddaren fenge heile Austegard. Knut aattc ogso mange undre gardar j Aaserall. Austegard ligg tvo mil ovanu m hovudkyrkja, og seg ni segjer at han kunde gotltsom fara pa.a eigen grunn til kyrkja. Det *)

rødde.


62 var berre eit bruk i Rosseland, han ikkje kunde faa, og difyrc banna han dette burt. Daa skraduaren var daacn 7 og dei skulde fara til jorda med liket, var det ingen hest sorn kunde draga det. Dei sprette fyre d en eine etter don andre, men dei berre spente og reis paa ende. So sprette dci fyre den svarte merri aat skraddnren. Ho spente tri spenn i kista og drog so i vegen. ~len daa dei kom n ed til byte med Rosseland til Urde-hagen dei kallar, daa kunde dei ikkje f.,a hesten lenger, og der maatte dei jorda Knut skraddar. Folk segjer gravi synte h eilt tH 1892, daa dci bygde den n y e Yegen til Lognevatn, daa vart gravi skipla. Ho laa p ~rn ei grøn deka (dokk). Der synte ein snaud flekk av storleik som ei grav, som det aldri voks gras paa. Det skulde vent skraddar-gravi, og der sa dei det spøkte (skrymta). Skra<ldaren hadde tri søner: Gunnulv, Nils og Knut. Gunnulv budde paa Eikild, og han døydde av ein fisk han aat. Det var i h austonni; han gjekk og slo i gjordet um morgoncn. Daa kjem det rcnnande ein fisk i <loggi. Gunnulv drap fisken og steikte og aat honom til midda gs, men døydde strakst etter; for fisken var ein trollfisle Den andre sonen Nils vart drepen av broren Knut, Lisle-Knut, dri kalla. Blodffekken synte p aa sengi lenge etter. Daa fekk Lisle-Knut heile medelen, baade gardar og pengar. Knut var lensmann i Aaserall. Eingong var stiftamtmannen, som daa budde i Sta.vang, hjaa h onorn. Og Knut hadde e~ gild byrsa, som han gav amtmannen. Ein dag s kulcle dei skjota til mnals, K nu t og n mtmann en, og s ette upp eit nrn Hl med 5 lJlinkar uppi Slettebrot. Dei ska u t kv ,ir sin gong) rn r-n trefto h eller kleint. D,.ta segjer Knut: ,,Bia, til so n m in Olav kjem heim, han lrnnn sl,jota ". Olav var berre hjulin g-gut d,1a og gjekk i skogen og gjætte. Daa h :.m kom heim urn kvelden, skaut han blinken kv,ir gong. Og amtmannen gav honom byrsa, avdi han var so god til skjota. Kona aat Lislc-Knut h eitte Ingebjørg Torsteinsdotter. Dei hadde fem born saman, og det var Gunn ulv og Aasmund


63 og Olav og Mari og Ingerid. D ni tri gutarne hadde Knut paa skule i Oslo ei stund. Der treftc dei ein dag cin gaman kvithærd mann. Han spurde d ei ut urn kvar dci var ifraa. D ci svara : ,, :B,raa Aaseral." - ,, Kor der ifraa ?" fretter han vi<lare. - ,,Fraa Austegard." -- Daa segjer nurnncn: ,,Der er eg og konien i fraa." Op; daa dei stend ta galle og glor paa honorn vantruandc, h eld h tin fram: ,, Eg ser d e Yil ikkj e tru meg, men barneheimen min luag millom E lgskj clda og Baunesteinen i Austegard. Ein rik mann fraa Danmark kjøpte garden av far min, og h a n vandra ut, og no stend eg her som eit rotlaust tre." No skyna dei, at mnnnen tala sant, og del gav honom ei gaava . Umf'ramt alle o<lelsgardttrne aatte Knut mange reide pengar i syl v, som han hadde standendc i burBloftet; m en ingen visste um dei, ikkj c cingong kjerringi. Men han totte, det var for uhuglegt aa hava deim standande inne i hus, so vilclo ha.n grava deim ned i jordi. Han sat i tvo dngar og krita rwa pengarne og hadde fy1lt eit knodtrog. Daa er det ein dag, lrnn rnaa springa ut or loftet og segja slaattefolki fyre, kor <lei skuldc sl:.ta. I det bilet lrndde kjerringi vore uppi lortet og set alk p engnrnc, og h o hadde gripe seg ein neve full. ELi:0. 1·p:1a sr• unlc Knut, mn det lrndtle v ore n okon i bu rslo!' kt ; men dd Y :lr det in ge n so m hadde. Kuut lagd e pc:ngarnc 11c.:rl i ei Ul'<.l i Nonmtscn. Der ligg syl ,·penga.rne til Knut sk ra ddar dc11 dag idag·. Ingen h ev set deim sid an. Knut og ko mt setle upp eit. skiftebi'ev. Dei vilde skifta odclsgod:)i i ,, li va11cl0 li\Te og Yclstan<l ~'. Pengarne gat Knut

ik ko noko urn . Odclsgodsi var: Austcgard, 3 huder; A nstrnd, 4 huder; 1 hud i Forg·ard og 1 hud i H omkoll. Gunnulv og Aasmund skulde hava kvar s i 2 huder i A.lsLu1d; OLl v 2 huder i Aus lcgarcl; :M:ari 1 hud i Austcg·ar<l, og Ingerid 1 hud i Porgard. H omkoll skule.le Ounnulv h ava attaat son1 den 11 oldste broders r ct L". Aasmund og Ingerid skulde hava [ureskogen ovanfor Rjukan i Logndalen - alt som var h a vande til bjelkar; men sidan sl<ul<le skogen høyra til Austegard att. Rjuka nfossen ligg ei halv 1nil ovanum Lognevandet. Til Aasland skulde


64 høyra ei aargangs mylna. i Feltsklciv[ossen, rn · n svara ein mæle korn til presten i Bjelland. Daa Knut var vorten gamall og klein o~ kj ende han skulde døy, sende han bod etter alle borni sine. :Men sjukdomen auka fort paa, og daa dei var komne nat Ytrestødi, var han maallaus. Daa clc i var sam1a alle saman, kunde han berre gjcra mi nor, at dci sk uldo bera han ut prrn tunet. Daa peika han aat Nonaasen. Det var pc11gekjdcn han peika paa, meinte dei; men dei kunde ikkje finna honom. Daa lange tider var lidne, var ein mann or Esp elid i Nonaasen og sk:tr vidjor. Han kj1' m til ;1a tnJda. paa ei steinhella som rugla, og med det same singla det nedi 11rdi. Mannen totte dette var undcrlcgt og µ;la apa etter; daa vart han Yar ein koparkjel nede i nrdi. Han laga seg til og skulde taka honom upp, men i elet same sang han at husi hans i Espelid stod i lj os loge. Han spring paa heim \' Cgon fort:rnt hJn vinn, men daa han kjem paa Leitet, er elden burte, og hu-,i sten<.! som fy rr. No vil han attend (~ og sjaa u1n kjelen, men no er han ikkjc god fur aa tinna at t plusscn, alt det han leit:1.r. Sidan hev mange leita etter pengarne til Kllltl skraddar, men ingen hev funne noko. I (;en nyarc tid var <let c in mann i Austcgard, han var enuaa skuleme is tcr. Han lnude hoyrt gjdc, at det lmrti Bjerkreim sokn Vitr e:n ma irn, sorn var sy11sk og kunde gjera aut. Han kund e sjaa og Pcµja urn allt ing i .Aas()l'all plent som det yar, endna han nldri l1adde v orc d (~ r. Skul<; mcisteren hadde eit bil te nkt aa r e isa til de 11 nc n1an11 cn for aa spyrja um pcngekjc tr 11 lil Kimt sk r::dd,1r . Og da.a hadde lrnn fenge: vita det. l\I(·n so kom b a n t il :1 :t t en kj :t p:1a, at det v e l kunde v cra synd, og so Jet han det V(' ra. No er det aa fortelja um b;.n·ili til Li:-:d c- K1 1ut·, at Aasmund Aaslanc.l vart dre p e n av Nils Fors lmHl paa gardC' n Kaclclelancl i 1Ianndalcn. Og fol' de t t0 d i',.lrtpd rnaatt:e Nils bota tie dalar for kvar kyi·kj e~~anl upp igjcnorn dalen til Aaserall og ein stein pna g ravi. Daa Aasmund var b11rte, vildc Gunnu1v hava garden etter bror sin og la sak n1ot enkja. H o tavte su ki, og si dan vart ho gift med Oluf Torstein~on 'I'jaldal.


65 Gurnrnl v var god smed. Han smidde spenlar til dyrerne i Aaserall kyrkje og fløyen paa taarnet. I denne hadde han hogge ut namnct sitt, G. K. l\Iørk Olav budele i Austegard som fyrr fortalt. Han var lensmann ·Som far sin og god skyttar. Han skal hava skote 90 bjørnar og n1ykje fugl. :Naar han hadde vore i fugleskog og skote, krædde han fuglen paa byrsa og bar honom heim soleis. Derav fekk byrsa namnet Kræda. Det var den han hadde fenge av amtmannen. Kona hans hadde sete under gauketre og klædt av og paa Beg tri gonger, med'. gauken sat uppi treet og gol. Daa kunde ho ynskja seg tri ting, og· det eine ho ynskte var at ho maatte faa Olav Knutson Austegard. Ho fekk han. Daa dei hadde vore til kyrkja og vigt og kon1 upp att til Lognevatnet, so hadde clci praarn i osen. Dei rodde yver vatnet til Austegard. Daa clei kom til Turi<Jskoræ, kasta ho gullringen sin paa vatnet mccl dei orcli, at det var likeso umogelegt for henne aa verta fatig som at den ringen kunde ko1na att. lVIen ringen korn att i ein fisk, som ein mann i Aaknes fekk, og ho vart fatig. Det gjekk soleis til. I Røynlid budde det ei11 mann heitte Torgeir. Ein jolaftan kom han full og galen inn til Olav Austegard og eikla paa honom. Olav var god av seg og la med Jiti. Sistpaa la Torgeir beinet i hotten paa . Olav; men endaa vart han ikkje uppsinna. Daa Torgeir var reist, tok kona aat Olav til aa eggja paa mannen sin, avdi han let Torgeir fara som han vilde. Og ho fekk sinna honon1 so upp, at han tok ut hesten og køyrde etter Torgeir um kvelden. Daa Olav kom aat Røynlid, hadde Torgeir lagt seg. Men no var Olav uppeggja og tok Torgeir or sengi, bar honom fram og la honom paa bordet. So tek han kniven og ritar rundt halsen paa Torgeir for aa syna, koss han kunde fara med honom, um han vilde. lien han g·jorde honom ikkje noko elles. No lagde Torgeir sak mot Olav, avdi han hadde brote jolefreden. Olav laut bøta ut alt det han aatte. Men han tenkte aa berga Austega.rden, og so ~køyta han burt garden til ein kjøpmann i Kristiansand, som heitte Hans Hansson Spinke. Daa saki var forbi, vilde ikkje Spinke lata Olav 5


66 faa att garden, og daa stod Olav der som ein fatig mann paa berr bakke. Han flutte til Aaknes og budde sidan i ein stall paa Ryggbakka. Der døydde han Olav og den stolte kona hans. Tufti syner enno, der stallen stod. Spinke selde Austegard til Knut Gunnarson Gn~ibrok i Aardal og Knut Gunnarson Odde i Evje for fire hunurad dalar. :Me.n borni til 0lav fekk att Austegard; dei tok han paa odel. Olav hadde tri born: Knut og Marit og Brynhild. Marit vart gift med Tjarand Ljosland, og Brynhild med Tarjei Nomeland. Tarjei og Tjarand tok att garden og gav Knut kvar si halv hud, so dei fekk kvar si hud alle tri systkini. Og fraa no av er Austegard bytt i tri bruk med kvar sitt stovenamn: ,,dernede" og "deruppc" og ,,dernord". Knut budde dernede i Austegard, 1'jarand deruppc, og Tarjei dernord. !fen so vilde Knut taka gardarne av verbrørne sine, og h an stemndc paa bruket hans Tjarand. Det fekk han. Til aa løysa ut 'rjarand fekk han laant tri hundrad dalar av Anders Homkoll. Han vilde ogso ha stemnt paa Tarjei sitt l>rnk, rne11 Tarjei la med liti han og sa, at Knut kunde faa bru ket uta11 stemning. Men det yart berre med talemaata r . Det drog ut til dess Tarjei hadde odla det, og daa vilde han ikkje lata Knut faa det. Men son til Tarjei vart sinnsjuk, og so laut garden seljast ved auktion. Daa kom han inn att i maimslina, med di at soneson til Knut, Aanund, kjøpte honom. Son til Knut h eitte Olav. Han var ein vaae, som drakk og tura og vart kalla Olav drikkar. Han vasa burt byrsa og den gilde skraddarsaksi. Byrsa selde han til ein nordmann, og saksi ko1n aat Homkoll. Dei bruka henne berre til aa klippa hestemaani med, og tilsist smiddi Anders Homkoll henne uppatt og selde henne til Nils Handeland. Olav drikkar hadde fem born, fire søner og ei dotter, og det var: Knut og Aanund og r:I.'arjei og Kristen og Marit. Tarjei kom til Arneberg OK Krist<m til Tveitstøl, men sidau gjorde <lesse makeskifte. Knut rekk bruket dernede i Austegard, og Aanund kj øpte som fyrr nemnt bruket dernord paa


67

.auktion. Marit vart gift med Tarjej Birkeland j Austad sokn og fekk bruket deruppe. Tarjei løyste ut pantet, som Anders Homkoll hadde i garden. Knut dernede hadde fleire søner. Den eldste døydde, og so fekk Grunde garden. Ein annan heitte Knut. Dei kalla honom Knut Villand, og han sat paa plassen Haugan i Austegard. Det var smaatt fyre honom. Han var so frmnifraa til aa dikta. Han dikta um alt som fyrebarst baade i skjemt og aalvor, og tidt fekk han store gaavor for kvadi sine. Det fanst ein heil bundel etter honom, daa han var avliden. Knut Villand vanka mykje i Sætesclal. Ein mann der hadde havt tie born, 1nen dei hadde døytt ifraa honom, det eine etter det andre. Daa dikta Knut ei salme um dette. Og mannen totte ho Yar so væ n og trøystesam, at han mælte upp ei tunr1a kori1 og gav Knut. Eingong var Knut i Sætesdal; det var paa eit ting. ·Øverheiti hadde høyrt gje te, kor god han var til aa dikta, og so bad dci honom gjera eit kvæde um det som hadde fyrefalle un1 dagen paa tinget. Det gjorde han. Og skrivaren totte det var so godt r-:jort, at han gav honom fire dalar; men Jensmannen gav honom fen1 dalar, han. Daa kvad Knut oit nytt dikt un1 dette; og i det sa han: ,,Ein skrivar gav fire,

ein lensmann gav fem; kvar gjev' av si æra baad' herre og svend. u

Men dette diktet lika ikkje skrivaren so godt. Daa farbrørne hans, Tarjei og Kristen, hadde gjort makeskifte, som i'yrr er fortalt, so Tarjei fekk Tveitstøl og Kristen kom til Arneberg, kvad Knut Villand dette verset: ,, Kristen farbror paa 'rveitstøl sat, der vilde han ikkje vera; han sa han fekk so lite mat, det var kje verdt aa skjera. So flutte han til Arneberg, der fekk han korn forutan merg, der vilde han bu og vera".


68 Grunde eller Gamle-Grunde, som folk kalla honom; daa han vart ga111all, hadde mange born. Fleire av deim var spelemenner og ein var herle god. Han heitte Stor-Olav. Eg minnest tidt, eg i brudlaup som liten gut sat reint trylt av spelet hans. Og eingong minncst eg, det var tvo som fall ut og skulde slaast. Daa tok Olav til _a a spela so slaaskjemporne laut til aa dansa og verta gode-vene. Den eldste son aat Grunde heitte Knut og fekk garden. lv!en det tustast fyre honorn, so han laut ifraa., og daa fekk syster hans, Gyro, Austegard. Ho var girt med Knut Liestøl, som var lensmann i Aaserall i kringum halvthundrad aar. Dei hadde sju born, fire gutar og tri gjentor. Den elste var riksraad Liestøl. Den næsteldstc heitte Grunde og fekk garden. Baae desse er no avlidne. Paa bruket dernord hev alt vore grcidt. Dei hev aatt garden som n tonn i haus(' og havt pen gar attaat. Bruket cternppe er no skift i tvo, men det er i ætti. Som fyrr sagt, var Tarjei Birkeland gift med 1\farit, dotter aat Olav drikka.r, og sat paa bruket deruppe. Son deira heitte Torgrim. Han aatte borni Tarjei og Gunne og Marit. Tarjei var eldst og hadde garden. Han vart gift med enkja etter Svein Nordgard, den fagre Anna Løyland. Ho skulde vera medgjeti væn og so god. l\farit var gift rned ein fraa Ljosland, heitte Olav. Tarjei kom paa det so plent, at han vil de flytta paa u tbygderne, endaa kona hans, Anna, gret og illa let yver dette. Men det hjelpte ikkje. Han talde so lenge for verbror sin, Olav, til han kjøpte garden, og so flntte han ut. :Men han korn ikkje lenger enn til Hortemo, Der vart kona hans klein og døydde av berre sut, fortalde dei. · Daa flutte Tarjei hei111att til Aaserall, og ei stund etter tok han att garden paa odel. Det var nok i siste liten; for syster hans vart vond og sa, at no "selde dei sæla" - dei som dømde i saki. Tarjei hadde berre ei dotter, som heitte Kari. Ho fekk garden etter far sin, vart gift og fekk tvo born, Tarjei og Kari. Tarjei døydde ung, rnen Kari vart gift, og garden vart kløyvd millom henne og far hennar. Her endar soga um Knut skraddar.

Profile for Torbjørn Justnes

Agder Historielags Årsskrift nr. 4 - 1920  

Bidrag til Agders historie utgitt av Agder Historielag 1920. Digitalisert av Hallvard Tveit Berg.

Agder Historielags Årsskrift nr. 4 - 1920  

Bidrag til Agders historie utgitt av Agder Historielag 1920. Digitalisert av Hallvard Tveit Berg.

Profile for torjust
Advertisement