Issuu on Google+

Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

Wprowadzenie W

Ewa Kapusta

XXI

wieku

następuje

dynamiczny

rozwój

płatności

wykonywanych bezgotówkowo. Pieniądz bezgotówkowy, czyli taki, który

(Nie)ubankowieni?

Socjologiczna

perspektywa

ma formę zapisów księgowych na rachunkach bankowych1, odgrywa coraz większą rolę w dokonywanych współcześnie płatnościach. W dobie

w badaniach systemu finansowego

rozwoju bankowości, instytucji finansowych i wzrostu użycia pieniądza bezgotówkowego, interesującym dla socjologii zagadnieniem staje się

ABSTRAKT

kwestia zróżnicowania społeczeństwa polskiego, a także społeczeństw

Celem niniejszego eseju jest próba ukazania zróżnicowania polskiego społeczeństwa pod kątem jego „ubankowienia” (czyli posiadania kont osobistych przez Polaków i Polki), postaw wobec obrotu bezgotówkowego i wobec instytucji finansowych, barier w podnoszeniu wskaźnika tegoż „ubankowienia” (zbyt duże koszty, zarówno psychiczne, jak i ekonomiczne, brak zaufania do pieniądza bezgotówkowego), a także próba wskazania najważniejszych cech demograficznych osób „ubankowionych” i „nieubankowionych”. „Finansowe” aspekty funkcjonowania społeczeństwa polskiego, takie jak postawy wobec pieniędzy i instytucji finansowych, a także sposoby dokonywania płatności – jako istotne aspekty życia codziennego członków i członkiń społeczności – mogą i powinny stać się tematyką rozważań socjologicznych. Zróżnicowanie pod względem postaw i sposobów korzystania z pieniądza może stanowić jeden z rozważanych aspektów nierówności społecznych w Polsce, która znajduje się, w pewnym sensie, w stanie przejściowym – dążąc do wzorca społeczeństwa bezgotówkowego, nadal pozostaje w dużej mierze w tradycyjnych ramach i użytkuje przede wszystkim pieniądz gotówkowy; posiadając stosunkowo niską, w porównaniu do innych krajów europejskich, wartość wskaźnika „ubankowienia”.

europejskich, w użytkowaniu nowych form płatności. W tym kontekście i członkinie społeczności wobec pieniądza, sposobów jego użytkowania czy też nierównomiernego użytkowania pieniądza bezgotówkowego przez osoby należące do różnych części społeczeństwa. Czy zróżnicowany dostęp do kont bankowych oraz zróżnicowane użytkowanie zasobów finansowych w formie bezgotówkowej dotyczą jakichś specyficznych grup społecznych? Czyniektóre z tych grup doświadczają wykluczenia, które można nazwać roboczo „wykluczeniem finansowym”? W poniższym eseju podjęte zostaną rozważania na ten temat. Przeanalizowane zostaną postawy Polaków i Polek wobec instytucji finansowych i pieniądza, a także bariery, jakie wpływają na stosunkowo niski w porównaniu do innych krajów europejskich stopień „ubankowienia” polskiego społeczeństwa.

SŁOWA-KLUCZE ubankowienie, system finansowy, socjologia finansów, bezgotówkowy, bariery ubankowienia, stosunek do instytucji finansowych

ważne jest przeanalizowanie postaw prezentowanych przez członków

Przeanalizowane zostaną również formy dokonywania płatności przez obrót

Polaków i Polki, co jest ściśle związane z problematyką „ubankowienia” i pieniądza bezgotówkowego.

1

Informacje uzyskane podczas wykładów W. Gumuły w ramach kursu Socjologii finansów, prowadzonego w roku akademickim 2011/2012 w Instytucie Socjologii UJ


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

sposób użycia pieniądza w codziennych sprawach Polaków i Polekoraz

Pieniądz bezgotówkowy i „ubankowienie” W

makrosocjologicznym

dyskursie

na

temat

nierówności

różnice pomiędzy odrębnymi grupami w użytkowaniu pieniądza.

panujących w danym społeczeństwie, w kontekście analizy ruchliwości

Podstawowym wskaźnikiem „ubankowienia”, używanym przez

społecznej, często brane jest pod uwagę kryterium poziomu uzyskiwanych

ekspertów związanych z Narodowym Bankiem Polskim, jest odsetek osób

dochodów, wykształcenia – w powiązaniu z pochodzeniem społecznym

posiadających konto osobiste (w banku bądź też w Spółdzielczych Kasach

(Domański 2007: 295–320). Dokonuje się analiz zarówno na poziomie

Oszczędnościowo-Kredytowych) (Koźliński 2009a: 4–5). Jak pokazują

jednego państwa, jak i w skali międzynarodowej (Domański 2007: 322–

wyniki badań przeprowadzanych przez NBP, wskaźnik ten w Polsce

339). Warto poszerzyć te analizy o rozważenie, obok czynników

poprawia się (w 2006 roku konto osobiste posiadało 48% Polaków, zaś w

zróżnicowania dochodów i warunków życiowych, także kwestii niezwykle

2009 – około 77%) (Koźliński 2009a: 4–5). Nadal jednak około 23%

aktualnej, dotyczącej dostępu do użytkowania pieniądza w postaci

Polaków konta osobistego nie posiada w ogóle, co w porównaniu z innymi

bezgotówkowej. Weberowskie ujęcie szans życiowych, w odniesieniu nie

krajami Unii Europejskiej klasyfikuje nasze państwo na jednym z ostatnich

tylko do osiąganych przez członków i członkinie poszczególnych grup

miejsc (tylko pięć krajów ma mniejszy odsetek osób posiadających konta

korzyści materialnych, ale także innych aspektów życia (takich jak warunki

bankowe) (Kisiel 2011: 9). Wzrost wskaźnika „ubankowienia” prowadzi do

życia

możliwości

wzrostu obrotu bezgotówkowego, z którym wiąże się szereg korzyści dla

wypoczynku, podróży, kultury) (Hamilton 1995: 14), poszerzyć można o

polskiej gospodarki i polskiego systemu finansowego. Wskazuje się przede

kwestię dostępu do konta bankowego, związaną z zaufaniem do instytucji

wszystkim, iż ów wzrost prowadzi do obniżenia kosztów ponoszonych przy

finansowych i postawami wobec pieniądza. W makrosocjologicznych

obsłudze

międzynarodowych analizach porównawczych powinna być rozważana,

z przestępczością „gotówkową”; zwiększenia konsumpcji gospodarstw

obok kwestii podstawowych, związanych z nierównościami w dochodach

domowych, a więc w konsekwencji także do wzrostu gospodarczego;

i warunkach życiowych, także kwestia „ubankowienia” społeczeństw

kontroli wszelkich dokonywanych płatności (co wynika z samej definicji

poszczególnych krajów. Interesować nas będą zatem relacje między

pieniądza bezgotówkowego jako formy zapisów księgowych na rachunkach

społeczeństwem a rynkiem finansowym, ale nie w rozumieniu ogólnym –

bankowych), która prowadzić może do zmniejszenia szarej strefy,

jako areny działań wielkich instytucji finansowych. Rozumienie rynku

przynosząc

finansowego przyjęte w niniejszym eseju ma wymiar bardziej socjologiczny

zminimalizowania kosztów funkcjonowania organów publicznych (Kisiel

niż ekonomiczny, a więc uwaga zostaje zwrócona przede wszystkim na

2011: 5). Z tych względów Narodowy Bank Polski podejmuje starania, aby

i pracy,

możliwości

zdobywania

wykształcenia,

obrotu

korzyści

gotówkowego;

dla

finansów

obniżenia

strat

publicznych,

związanych

a

także

do

jak najbardziej rozwinąć obrót bezgotówkowy, wdrażając „Program rozwoju 132

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

obrotu bezgotówkowego na lata 2010–2013”. Co ciekawe, gdyby przyjąć

innymi postaw wobec banków oraz postaw wobec pieniądza (2010b). Na

inną konceptualizację pojęcia „ubankowienia”, na przykład jako liczbę

pięciostopniowej skali zaufanie do banków wyniosło średnio 2,77 (Maison

milion

2010b: 16). Okazało się, że wśród Polaków i Polek przeważają pozytywne

mieszkańców, okazałoby się, że Polska plasuje się w czołówce krajów

uczucia w stosunku do banków, jednak nadal około 25% respondentów

placówek

oferujących

przeliczeniu

zauważyć, że jest to wartość zbliżona do odsetkaosób, które nie posiadają

placówki – co nieznacznie przewyższa średnią w strefie euro – 640)

konta bankowego (około 23%). 34% badanych preferuje przechowywanie

(Program rozwoju obrotu bezgotówkowego… 2010: 23). Warto więc

gotówki w domu, co związane jest z wyróżnionym przez autorkę badania

zastanowić

rozbudowanej

zjawiskiem „kultu gotówki” (Maison 2010b: 16). W stworzonej przez Maison

„infrastruktury” instytucji finansowych, poziom „ubankowienia” rozumianego

definicji kult gotówki to „czynnik zdecydowanie emocjonalny, który

jako posiadanie osobistego konta bankowego (które jest warunkiem

przejawia się bardzo emocjonalnym pozytywnym nastawieniem do

koniecznym

pieniądza

pieniędzy w formie gotówki i niedocenianiem, czy wręcz odrzucaniem

bezgotówkowego) jest w Polsce stosunkowo niski, a nadal niemal jedna

pieniądza wirtualnego” (Maison 2010b: 16) (podkreślenie oryginalne). Jest

czwarta Polaków i Polek (dokładnie 22,8%) nie posiada własnego konta.

to związane z emocjonalnym przywiązaniem do pieniędzy w formie

dokonywania

pomimo

transakcji

Luksemburgiem,

na

i Portugalią (na każdy milion mieszkańców przypadają w Polsce 653

dlaczego,

Hiszpanią,

w

uważa banki za niewiarygodne i nie ufa im (Maison 2010b: 16). Warto

się,

Cyprem,

płatnicze

Włochami

europejskich,

za

usługi

nienajgorzej

za

pomocą

„konkretnej”, a więc papierowej, a także z poczuciem niekompetencji

Postawy

Polaków

i

Polek

wobec

pieniądza

w rozróżnianiu ofert bankowych. Za pomocą analizy czynnikowej Maison wyróżniła trzy czynniki

bezgotówkowego i instytucji finansowych Aby rozważyć, dlaczego wskaźnik „ubankowienia” jest w Polsce niski w porównaniu do innych krajów europejskich, warto przyjrzeć się kwestii postaw Polaków i Polek wobec pieniądza i wobec instytucji finansowych. Ogólnopolskie badanie sondażowe przeprowadzone przez Dominikę Maison dla Narodowego Banku Polskiego2 dotyczyło między

psychologicznych postaw wobec pieniądza prezentowanych przez Polaków i Polki (Maison 2010b: 20). Pierwszy z nich brzmi: „Pieniądze jako miara wartości człowieka”. Zdecydowanie zgodziło się z tą opinią 10% badanych (wartość ta zwiększy się znacząco, jeśli dodamy odpowiedź „raczej się zgadzam”) a, jak wskazuje autorka, postawa taka charakteryzuje ludzi, którzy często odczuwają zazdrość wobec tych, którzy mają więcej pieniędzy (Maison 2010b: 20). Badani byli bardziej zgodni w odniesieniu do

2

Badanie przeprowadzone w listopadzie i grudniu 2009 roku na reprezentatywnej próbie tysiąca dorosłych Polaków, metodą CAPI. Poprzedzone było realizacją badania pilotażowego na próbie 500 osób. Szczegóły zob. Maison 2010b: 5–7. 133

stwierdzenia, że „Pieniądze są środkiem do celu” – tę opinię podziela około 70–80% respondentów (Maison 2010b: 20). Kolejny wymiar – „Pieniądze

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

jako miara nieuczciwości” –jest związany z charakterystyczną dla wielu

wartości człowieka” (średnia 2,45 w porównaniu do 2,34 – na skali 1–5), a

osóbpostawą utożsamiania sukcesu finansowego z nieuczciwością i

także częściej wiążą sukces finansowy z nieuczciwością (średnia 2,97 w

oszustwami (Maison 2010b: 20). Ze stwierdzeniem, że „Dużych pieniędzy

porównaniu do 2,69 – na skali 1–5) (Maison 2010b: 30). Posiadający konto

nie da można zdobyć w sposób uczciwy” zgodziło się 60% badanych (20%

charakteryzują się też większą samooceną wiedzy finansowej (średnia

zdecydowanie się zgodziło).

2,79 w porównaniu do 1,99 wśród nieposiadających kont na skali 1–5),

Zarówno wymiar opinii na temat banków, jak i wymiar postaw

oraz lepszą sytuacją materialną (średnia samoocena sytuacji materialnej

wobec pieniądza porównany zostaje w grupach osób posiadających lub

wśród posiadających konto wyniosła 3,08, a wśród nieposiadających konta

nieposiadających

– 2,52 na skali 1–5, zaś średni dochód w tych grupach wyniósł

konta

bankowego.

Osoby

posiadające

konto

charakteryzują się wyższym poziomem zaufania wobec banków (średnio 2,84 na skali od 1 do 5, w porównaniu do 2,48), natomiast osoby nieposiadające

konta

zdecydowanie

częściej

W przypadku zaufania do instytucji finansowych, wyższe wskaźniki

postawę

osiągają osoby o wyższym statusie społeczno-ekonomicznym (wyższe

określoną wcześniej jako „kult gotówki” (średnio 2,85 na skali 1–5 wśród

wykształcenie i dochód) (Górniak 2000: 202). Im osoba starsza, tym to

nieposiadających konta w porównaniu do 2,17 w przypadku posiadających

zaufanie maleje. „Z brakiem zaufania do świata finansów związana jest

i „nieubankowionych”

silniejsza niechęć do kredytów oraz pesymizm w ocenach gospodarczych”

różnicuje także postawa wobec samego konta. Wyróżnione tu zostały dwa

(Górniak 2000: 202). Niższa ocena może też wiązać się z brakiem

czynniki: finansowy (nieopłacalność finansowa konta) oraz niefinansowy

kompetencji w sprawach finansowych. Spośród instytucji finansowych,

(nieużyteczność konta). Okazuje się, że czynnik pozafinansowy w

największym zaufaniem respondenci obdarzają Narodowy Bank Polski

większym stopniu różnicuje wspomniane wyżej dwie grupy (w przypadku

(30% „bardzo ufających” i 47% „raczej ufających”) oraz banki państwowe

czynnika pozafinansowego różnica średnich ocen między posiadającymi i

(odpowiednio: 30% i 50%), a także PZU (22% i 54%) (Górniak 2000: 205).

nieposiadającymi konta wyniosła 0,55

na skali 1–5; posiadający konto

Zdecydowanie mniejsze jest zaufanie deklarowane w stosunku do banków

ocenili nieużyteczność konta średnio na 2,12, a nieposiadający – na 2,66; z

prywatnych, sprywatyzowanych, notowanych na giełdzie i zagranicznych

kolei różnica w ocenie nieopłacalności finansowej konta wyniosła tylko

(Górniak 2000: 205). Aby wspierać rozwój obrotu bezgotówkowego w

nieznacznie częściej

Polsce, banki powinny podjąć starania o to, by zaufanie do instytucji

konto)

(Maison

2010b:

29).

„Ubankowionych”

prezentują

odpowiednio 2775 i 1848 zł) (Maison 2010b: 33).

0,17) (Maison 2010b: 30). Posiadaczy kont

charakteryzuje postawa „Pieniądze środkiem do celu”, niż osoby

finansowych się zwiększało.

nieposiadające kont (średnia ocena 3,04 i 2,99 – na skali 1–5). Z kolei nieposiadający kont częściej przyjmują postawę „Pieniądze jako miara 134

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

Bariery „ubankowienia” Barier związanych z „ubankowieniem”, a więc z pozyskaniem konta osobistego, dotyczyło badanie jakościowe przeprowadzane na zlecenie

Tabela 1: Zaufanie do banków i instytucji finansowych Zaufanie do banków i instytucji finansowych (PGSS 2008)

Narodowego Banku Polskiego przez Dominikę Maison (Maison 2010a)3.

Procent

Z badania tego wynika, że głównymi barierami, które powstrzymują osoby

skumulowany

przed założeniem konta bankowego, są: zbyt duże koszty (zarówno

Częstość Zdecydowanie zasługują na

Procent

150

11,6

11,6

Raczej zasługują

594

46,0

57,6

Ani zasługują, ani nie zasługują

286

22,1

79,7

Raczej nie zasługują

131

10,1

89,8

Zdecydowanie nie zasługują na

42

3,2

93,1

zaufanie

ekonomiczne, jak i psychologiczne) w porównaniu do zysków związanych z posiadaniem

konta;

zbyt

niskie

dochody

zarówno

w sensie

obiektywnym, jak i w subiektywnej samoocenie badanych; obawa przed nowymi technologiami; brak zaufania do instytucji finansowych oraz silne natężenie postawy związanej z kultem gotówki (Maison 2010a: 28). Autorka podkreśla, że natężenie tych cech wśród osób nieposiadających

zaufanie Trudno powiedzieć Ogółem

90

6,9

1293

100,0

100,0

konta bankowego jest zróżnicowane, dlatego trudno jest wskazać, która z nich stanowi czynnik najbardziej determinujący brak konta. Dodaje także,

[Opracowanie własne na podstawie danych z Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego 2008]

że osoby „nieubankowione” często charakteryzują się małą umiejętnością zarządzania pieniędzmi (we własnej ocenie), a także dużym poziomem

W Polskim Generalnym Sondażu Społecznym zadane zostało pytanie o zaufanie do instytucji finansowych i banków. 57.6% badanych uważa, że zasługują one na zaufanie. Tylko 13,3% uważa, że nie zasługują.

Pozostałe

osoby

wskazały

albo

odpowiedź:

„Trudno

powiedzieć”, albo „Ani zasługują, ani nie zasługują”. Ciekawe byłoby sprawdzenie profilu demograficznego osób, które uznały, że instytucje finansowe nie zasługują na zaufanie, jednak ze względu na rozmiar niniejszego opracowania kwestia ta zostanie pominięta.

135

3

Badanie jakościowe, przeprowadzone w sierpniu 2010, składało się z dwóch etapów – pierwszy etap badania dotyczył barier związanych z przechodzeniem na płatności bezgotówkowe. Przeprowadzono wówczas 6 zogniskowanych wywiadów grupowych – 2 w grupie emerytów, 2 w grupie rencistów i 2 wśród pracujących na etacie. W kolejnym etapie badania na warsztat wzięto kwestię barier związanych z intensyfikacją obrotu bezgotówkowego. Na tym etapie badania przeprowadzono 8 FGI – 6 wśród osób posiadających konto i dostęp do Internetu, ale niewykorzystujących tych możliwości (2 w grupie osób młodych w wieku 18–25 lat, 2 z osobami w wieku średnim, 40–50 lat oraz 2 w grupie osób starszych – powyżej 55 lat). Kolejne dwa wywiady grupowe przeprowadzono z osobami w średnim i starszym wieku (powyżej 40. roku życia), bardzo intensywnie korzystającymi z obrotu bezgotówkowego(szczegóły zob. Maison 2010a: 5–8).

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

lęku przed nowymi rozwiązaniami i przed braniem odpowiedzialności

(Maison 2010a: 35). Z kolei kult gotówki był przez te osoby utożsamiany z

(Maison 2010a: 28).

„przyjemnością

związaną

z »namacalnym«

posiadaniem

pieniądza”,

Dokonując bilansu kosztów i zysków,osoby nieposiadające konta

„poczuciem bezpieczeństwa” (przekonanie, że sami kontrolujemy swoje

postępują na swój sposób racjonalnie, jednakże należy zauważyć, że

pieniądze, a także, że tylko gotówką można wszędzie zapłacić), oraz

często nie jest to bilans pełny i obiektywny. Niechęć do zakładania konta

„poczuciem

jest często związana z „poczuciem trudnego dostępu do własnych

wyróżniła sześć głównych typów osób „nieubankowionych”.Są to: lękowi,

pieniędzy”. Tylko wypłacanie pieniędzy w kasie banku jest postrzegane

kochający gotówkę, niekontrolujący, podejrzliwi, zależni, racjonalni (Maison

jako w miarę bezpieczne, ale wiąże się z dodatkowymi kosztami (na

2010a: 45–49).

przykład

dojazdu).Wśród

respondentów

istnieje

bariera

i niezależności”

(Maison 2010a:

37).

Maison

psychiczna

związana z wypłacaniem pieniędzy w bankomacie czy płaceniem kartą

Formy dokonywania płatności

(Maison 2010a: 34). Dobrze podkreśla to przykładowa opinia jednej z respondentek: „Bankomaty są bardzo niebezpieczne. Jak miałam konto, to zawsze chodziłam z synem i syn stawał z tyłu, bo nigdy nie wiadomo, czy ktoś nie podpatrzy (emeryci, nieposiadający konta, Warszawa)” (Maison 2010a: 34). Osoby, które nie posiadają kont w bankach, często charakteryzują się też znikomym poziomem zaufania do instytucji finansowych. Respondenci z badania przeprowadzanego dla NBP wskazywali opinie, że „nie istnieją tanie lub bezpłatne usługi bankowe”, „bank dba tylko o własne interesy”, „bank może łatwo splajtować lub «zniknąć»”, są „częste kradzieże w bankach” (Maison 2010a: 35). Ogólnie rzecz biorąc, osoby wyrażające takie opinie charakteryzowały się brakiem zaufania nie tylko wobec instytucji finansowych, ale także wobec państwa jako systemu. Postrzegały wszelkie instytucje jako dbające jedynie o własne interesy, „żerujące” na dobru jednostek – silnie uwidaczniała się w ich przypadku dychotomia my-oni, a konto bankowe postrzegane było jako krok do większej kontroli pojedynczego obywatela przez te instytucje 136

wolności

Istotnym elementem analizy będzie także przyjrzenie się kwestii dokonywania płatności masowych. Najczęstszą formą płatności jest płacenie gotówką na poczcie – w 2009 roku ten sposób dokonywania płatności preferowało prawie 35% Polaków i Polek. Niemal równie popularne są płatności gotówką w kasie punktu obsługi klienta u dostawcy usługi bądź inkasenta (28% w 2009 roku) (Koźliński 2010a: 50). Przelewem przez Internet dokonuje płatności niemal jedna czwarta Polaków i Polek – i tu nastąpiła poprawa o ponad 15 punktów procentowych w stosunku do sytuacji z roku 2006 (Koźliński 2010a: 50). Opłat bezgotówkowych Polacy i Polki najczęściej dokonują za następujące dobra: Internet (58% w 2009 roku), telefon komórkowy (49%) oraz telefon stacjonarny (41%). Bez względu na rodzaj opłacanego dobra, płatności bezgotówkowe w różnym stopniu rosną – w każdej kategorii dóbr w 2009 roku

odsetek

płatności

dokonywanych

za

pomocą

instrumentów

bezgotówkowych wzrósł (w raporcie powstałym na zlecenie NBP analizowano opłaty za: energię elektryczną, abonament RTV, wodę,

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

telefon komórkowy, gaz, telefon stacjonarny, czynsz za mieszkanie,

charakteryzujące się brakiem zaufania do banków i wysokim poziomem

Internet, ubezpieczenie samochodu i ubezpieczenie mieszkania)(Kożliński

kultu gotówki, uważające pieniądze albo za wyznacznik wartości człowieka,

2010b: 50). Jeden z głównych wniosków z badania form płatności

albo za miarę jego nieuczciwości (Maison 2010b: 48). Warto zastanowić

dokonywanych przez Polaków i Polki brzmi tak, iż owa struktura płatności

się także nad tym, jaki jest profil demograficzny osób, które nie są

ewoluuje w kierunku płatności bezgotówkowych, ale nadal dwie trzecie

„ubankowione”. Czy to zróżnicowanie prowadzi do nierówności, a może

comiesięcznych

pieniądza

nawet do wykluczenia finansowego tych osób? Zróżnicowanie rozumiane

gotówkowego (Koźliński 2010a: 51). Podstawowe instrumenty płatności

jest jako pojęcie szersze od nierówności, a nierówność jako pojęcie

bezgotówkowych (jak zlecenia stałe, polecenia zapłaty oraz elektroniczne

szersze od wykluczenia (Hamilton 2007: 25). Maison wskazuje, że

prezentowanie i płacenie za rachunki) nadal są wśród Polaków i Polek

przekonanie

mało popularne. Najczęstszą formą płatności bezgotówkowej jest płatność

ekonomiczne)

przez Internet, dużo mniej popularne jest polecenie zapłaty, przelew w

wykształcenia oraz wiedzą na tematy finansowe i samooceną sytuacji

oddziale własnego banku czy też zlecenie stałe (Koźlińśki 2010a: 51).

materialnej, zaś przekonanie o nieużyteczności kont bankowych (kryterium

Polacy i Polki w dużej mierze nadal są więc społeczeństwem gotówkowym,

pozaekonomiczne) rośnie wraz z wiekiem, maleje wraz ze wzrostem

wartościowo aż 91% transakcji w naszym kraju odbywa się w sposób

poziomu wykształcenia i wiedzy o finansach, wzrostem samooceny sytuacji

gotówkowy (w skali UE – 78%) (Kisiel 2011: 7).

materialnej i wzrostem dochodu (Maison 2010b: 46). Brak „ubankowienia”

płatności

odbywa

się

przy

pomocy

o zyskach

z

maleje

wraz

posiadania z wiekiem,

kont

bankowych

rośnie

wraz

(kryterium z poziomem

wydaje się więc wynikać w pewnej mierze z postaw wobec kont bankowych prezentowanych przez członków i członkinie tej grupy.

„Ubankowieni” a „nieubankowieni” W świetle wyników badania sondażowego, przeprowadzonego na zlecenie Narodowego Banku Polskiego, osoby posiadające konto osobiste („ubankowione”) są lepiej wykształcone, pracują, mają lepszą sytuację materialną, są pozytywnie nastawione do nowych technologii oraz do

Aby rozważyć, czy „ubankowienie” może być wyznacznikiem nierówności społecznych, czy nawet wykluczenia finansowego, poniżej ukazane zostaną dwa profile demograficzne: osób posiadających i nieposiadających konta bankowego.

banków, cechują się niskim poziomem kultu gotówki i uważają pieniądze za środek do celu; natomiast „nieubankowieni” są gorzej wykształceni, często są to osoby niepracujące (uczniowie, bezrobotni), mające obiektywnie

i subiektywnie

gorszą

pozycję

materialną,

negatywnie

nastawione do nowych technologii, nieposiadające wiedzy finansowej, 137

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

Tabela 2:

Dostęp do konta bankowego jest największy wśród grup: osób

Profil podstawowych cech demograficznych „ubankowionych”

w wieku 30-44 lata, z wyższym wykształceniem, z dużych miast, z

i „nieubankowionych”

najwyższymi dochodami oraz, czego nie pokazano w tabeli, posiadających

Ubankowienie (2009) Polaków i Polek (w %) wiek

posiadający konto

nieposiadający

stałą pracę. Z kolei najniższy poziom „ubankowienia” notuje się wśród osób

18-29 lat

74

26

30-44

87

13

45-59

79

21

najniższym dochodzie, mieszkających na wsi oraz bezrobotnych. Grupy

60 i więcej

66

34

„ubankowionych” i „nieubankowionych” najbardziej różnicuje wykształcenie

wykształcenie

posiadający konto

nieposiadający

najstarszych (60 lat i więcej), z wykształceniem podstawowym, o

(tylko

36%

osób

z wykształceniem

podstawowym

ma

konto).

podstawowe

36

64

Zróżnicowanie tych dwóch grup jest duże, można więc uznać, że

zasadnicze

63

37

średnie

81

19

posiadanie bądź nieposiadanie konta bankowego może stanowić jeden z

wyższe

95

5

miejsce zamieszkania

posiadający konto

nieposiadający

wymiarów analizy nierówności społecznych.Osoby nieposiadające konta to najczęściej osoby o najniższych dochodach, najniższym wykształceniu,

wieś

72

28

najstarsze (albo też najmłodsze – stosunkowo niski jest odsetek

miasto do 20 tys.

77

23

„ubankowionych” w grupie 18–29 lat), często bezrobotne, czy ze wsi, a

miasto 21-100 tys.

79

21

więc o najmniej pewnej pozycji materialnej i zawodowej na rynku pracy,

miasto 101-500 tys.

82

18

miasto powyżej 500 tys.

83

17

dochody

posiadający konto

nieposiadający

a także doświadczające największego ryzyka popadnięcia w ubóstwo, a w konsekwencji – zmarginalizowania. Osobną kwestią wartą podjęcia

do 1600 zł

63

37

dalszej analizy jest też pytanie, czy fakt nieposiadania konta wpływa na

1601-2500

73

27

marginalizację finansową. Postawy osób „nieubankowionych” wobec

2501-3000

83

17

pieniądza bezgotówkowego i instytucji finansowych skłaniają jednak do

3001-5000

91

9

powyżej 5000

stwierdzenia, iż nie myślą one w takich kategoriach i nie widzą zasadności

90

10

[Opracowanie własne na podstawie danych z raportuPorównanie wyników badań

posiadania przez siebie konta.

nt. płatności masowych, przeprowadzonych przez NBP w 2006 i 2009 r.(Koźliński 2010a: 6–10)]

138

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

Podsumowanie

pieniądze. Warto prowadzić także badania gospodarstw domowych pod

Celem niniejszego eseju była próba ukazania zróżnicowania

kątem ról wykonywanych przy posługiwaniu się wspólnym budżetem.

polskiego społeczeństwa pod kątem jego „ubankowienia”, czyli posiadania

Gdyby dołączyć te zagadnienia do analizy cech różnicujących Polaków,

kont

obrotu

takich jak wiek, płeć, dochód, miejsce zamieszkania, zawód i tym podobne

bezgotówkowego i wobec instytucji finansowych, barier w podnoszeniu

– powstanie nowe zagadnienie do badań i prac, zarówno teoretycznych,

wskaźnika tegoż „ubankowienia”, a także próba wskazania profili

jak i empirycznych, na pograniczu makrosocjologii i socjologii finansów.

osobistych

przez

Polaków

i

Polki,

postaw

wobec

demograficznych osób „ubankowionych” i „nieubankowionych”. Esej ten miał charakter eksploracyjny; poruszonych zostało kilka różnych wątków w

Bibliografia

celu ukazania, że finanse, postawy wobec pieniędzy i instytucji finansowych, a także sposoby dokonywania płatności – jako istotne aspekty życia codziennego członków i członkiń społeczności – mogą i powinny stać się tematyką rozważań socjologicznych. Zróżnicowanie pod względem postaw i sposobów korzystania z pieniądza może stać się jednym z rozważanych aspektów nierówności społecznych w Polsce, która znajduje się, w pewnym sensie, w stanie przejściowym – dążąc do wzorca społeczeństwa bezgotówkowego, nadal pozostaje w dużej mierze w tradycyjnych ramach i użytkuje przede wszystkim pieniądz gotówkowy. Socjologiczne zainteresowanie pieniądzem rozpoczęło się od słynnego dzieła Georga Simmla Filozofia pieniądza i powinno być także kontynuowane współcześnie. Jarosław Górniak w zakończeniu książki Nasze pieniądze. Studium postaw wobec pieniądza ukazuje dalsze kierunki badań nad problematyką społecznego funkcjonowania pieniądza (Górniak 2000: 202). Warte dalszych rozważań kwestie to: badanie czynników wpływających na to, co i jak robimy z pieniędzmi, w jaki sposób kształtują się nasze postawy wobec pieniądza, na ile jako społeczeństwo mamy skłonności do jego oszczędzania, w jaki sposób lokujemy nasze 139

Cichomski, Bogdan (kierownik programu), Tomasz Jerzyński i Marcin Zieliński. 2009. Polskie Generalne Sondaże Społeczne: skumulowany komputerowy zbiór danych 1992–2008. Warszawa:Instytut Studiów Społecznych, Uniwersytet Warszawski. Domański, Henryk. 2007. Struktura społeczna. Warszawa: Wyd. Naukowe SCHOLAR. Górniak, Jarosław. 2000. Stosunek do instytucji finansowych i korzystanie z ich usług, W: My i nasze pieniądze. Studium postaw wobec pieniądza. Kraków: Wyd. AUREUS. Gumuła, Wiesław. 2011/2012. Socjologia finansów – wykłady. Kraków: Instytut Socjologii, Uniwersytet Jagielloński. Hamilton, Malcolm, Hirszowicz, Maria. 1995. Klasy i nierówności społeczne w perspektywie porównawczej.Tłum. Jan Kolbowski. Warszawa:Instytut Studiów Politycznych PAN. Kisiel, Michał. 2011.Społeczeństwo bez gotówki– szanse i zagrożenia[online]. Analiza dla portalu Bankier.pl.Dostęp: gigacon.org/system/lectures/.../spoleczenstwo_bez_gotowki.ppt? [02.01.2012]. Koźliński, Tomasz. 2010a. Porównanie wyników badań nt. płatności masowych, przeprowadzonych przez NBP w 2006 i 2009 r. [online].

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego

Warszawa: Zasoby Departamentu Systemu Płatniczego NBP. Dostęp: www.nbp.pl [1.03.2014]. Koźliński, Tomasz. 2010b. Porównanie wyników badań ubankowienia Polaków przeprowadzonych przez NBP w 2006 i 2009 roku. [online]. Warszawa: Zasoby Departamentu Systemu Płatniczego NBP. Dostęp: www.nbp.pl [1.03.2014]. Maison, Dominika. 2010a. Analiza barier dotyczących korzystania z obrotu bezgotówkowego oraz wskazanie działań ograniczających te bariery. Badanie jakościowe. Raport. [online]. Warszawa: Zasoby Departamentu Systemu Płatniczego NBP. Dostęp: www.nbp.pl [1.03.2014]. Maison, Dominika. 2010b. Postawy Polaków wobec obrotu bezgotówkowego, raport, NBP, [online]. Warszawa: Zasoby Departamentu Systemu Płatniczego NBP. Dostęp: www.nbp.pl [1.03.2014]. Program rozwoju obrotu bezgotówkowego na lata 2010-2013 (projekt). 2010. Warszawa: Zasoby Departamentu Systemu Płatniczego NB.P Dostęp: www.nbp.pl [1.03.2014]. Ewa Kapusta Absolwentka socjologii UJ (specjalizacja: badania społeczne i analiza danych) oraz porównawczych studiów cywilizacji UJ. Jej zainteresowania naukowe oscylują wokół tematyki badawczej, posiada doświadczenie w realizacji badań społecznych, ewaluacyjnych i marketingowych. Uczestniczka studiów podyplomowych Akademia Ewaluacji (UW) oraz studiów z zakresu marketingu internetowego (AGH). Dwukrotna laureatka stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za wybitne osiągnięcia w nauce.

140

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Ewa Kapusta, (Nie)ubankowieni? Socjologiczna perspektywa w badaniach systemu finansowego