Issuu on Google+

Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

Alexandr Grigorev

Obraz

władzy

stosunków

rosyjskiej

politycznych

w

i

polsko-rosyjskich

prasie

polskiej

w

okresie po katastrofie smoleńskiej ABSTRAKT Artykuł przedstawia rezultaty badania obrazu polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władzy rosyjskiej w prasie polskiej w kontekście jego wpływu na kształtowanie opinii społecznej. Badanie zostało wykonane za pomocą ilościowej analizy treści (content-analysis). Do analizy zostały wybrane dwie gazety: „Gazeta Wyborcza” i „Rzeczpospolita” będące, zgodnie z badaniem czytelności prasy, przeprowadzonym przez Millward Brown SMG/KRC (2010), najbardziej poczytnymi dziennikami odpowiednio nurtu liberalnego i prawicowego. Rezultaty badania pozwalają stwierdzić, że w okresie po katastrofie smoleńskiej obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władzy rosyjskiej w analizowanych pismach był pozytywny. Autor przypuszcza, że wykryte pozytywne cechy przeanalizowanego obrazu przyczyniły się do polepszenia oceny polsko-rosyjskich stosunków politycznych w polskiej opinii publicznej w okresie po katastrofie smoleńskiej, co potwierdzają rezultaty badań Centrum Badania Opinii Społecznej.

SŁOWA-KLUCZE socjologia masowego komunikowania; prasa polska; Rosja; polskorosyjskie stosunki polityczne; analiza treści; katastrofa smoleńska

Wprowadzenie Od początku XX wieku można zaobserwować znaczne wzmocnienie wpływu mediów na różne obszary życia społecznego, w tym na kształtowanie opinii społecznej. Siła środków masowego przekazu wzrasta również dlatego, iż stały się one kanałem łączącym społeczeństwo

i świat polityki, a w związku z tym, często także kanałem wpływu polityków na obywateli. Obecnie przy określeniu mechanizmu oddziaływania mediów na kształtowanie opinii publicznej naukowcy wymieniają pewne „efekty mass mediów” (the effects of mass media): 1. Polski badacz Tomasz Goban-Klass, opisując oddziaływanie mass mediów na audytorium, wymienia dwie ich „siły motoryczne”. Pierwsza polega na tym, że środki masowego przekazu „konstruują” wydarzenia i sytuacje społeczne poprzez swoiste ich naświetlenie. Druga zaś uznaje, że odbiorcy mogą kształtować swój obraz rzeczywistości poprzez media. Jednostki tworzą wizję świata za pomocą pewnych schematów poznawczych, przyswojonych przez nie podczas procesu socjalizacji (1999: 247). Przykładem mogą być różnego rodzaju stereotypy. Spotykając się w rzeczywistości z przedstawicielami pewnych grup społecznych, człowiek może mieć do nich pewne nastawienie, które będzie bazować na stereotypach, stanowiących jeden z rodzajów opisanych schematów mentalnych. Część tych schematów zostaje pobrana przez jednostki ze środków masowego przekazu, dlatego też to, w jaki sposób ludzie odbierają procesy i wydarzenia w otaczającej ich rzeczywistości oraz jak postrzegają innych członków i członkinie społeczeństwa, w pewnym stopniu zależy od mediów. 2. Nadal bardzo popularna wśród naukowców pozostaje teoria porządku dziennego (agenda setting theory). Pierwszym naukowcem, który zaproponował tę hipotezę, był Amerykanin Bernard Cohen. Znana stała się jego fraza „prasa może nie być skuteczna w mówieniu ludziom, co myśleć, ale jest ona wstrząsającoskuteczna w mówieniu, o czym myśleć” (1963: 13). Teoria porządku dziennego polega na tym, że mass media mają zdolność do kształtowania hierarchii wydarzeń w świadomości jednostek, do nadawania wydarzeniom statusu, ważności, definiowania, co będzie problemem (an issue), a co pozostanie poza uwagą społeczną.


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

3. Kolejny efekt, w którym wyraża się wpływ mass mediów na audytorium, to funkcja selekcjonowania (gatekeeping function) środków masowego przekazu. Polega ona na tym, że mass media zapobiegają szerokiemu naświetleniu pewnych wydarzeń i problemów. Analizując tę funkcję, James Lemert twierdzi, że mass media mają specyficzną siłę. Badacz definiuje ją jako możliwość blokowania albo inicjowania dyskusji publicznej nad potencjalnymi problemami, wyznaczanie tego, co będzie problemem (an issue) i zmuszanie polityków do działania w tej sprawie (1981: 63). 4. Na oddziaływanie środków masowego przekazu na opinię publiczną wpływa również poziom zróżnicowania treści mass mediów. Holenderski medioznawca Jochen Peter ustalił, że niski poziom zróżnicowania treści środków masowego przekazu powoduje zmniejszenie selektywnego postrzegania informacji i wzmacnia perswazyjne efekty mediów (2004). W przypadku wiadomości politycznych, szczególnie na temat polityki zagranicznej, można przypuszczać, iż ich wpływ na kształtowanie opinii publicznej będzie większy niż w przypadku naświetlenia innych kwestii z kilku następujących powodów. Po pierwsze, kwestie polityki zagranicznej są oddalone od codziennego życia większości obywateli i nie są dostępne bezpośredniej obserwacji, więc środki masowego przekazu stają się podstawowym źródłem informacji o tym zagadnieniu. Po drugie, skutecznemu wpływowi mediów sprzyja sposób korzystania jednostek z wiadomości na tematy polityki zagranicznej. Jak pisał Walter Lippmann (2004: 39), jednostkom często brakuje czasu i chęci na to, żeby starannie rozpatrywać odbywające się w świecie wydarzenia. W rezultacie ludzie otrzymują tylko powierzchowne informacje o świecie tej polityki.Warto też zaznaczyć, że wiadomości na temat spraw zagranicznych są takim tematem informacyjnym, na który starają się wywierać wpływ politycy, ponieważ, jak to podkreślał rosyjski politolog Michaił Mamonow, działacze polityczni dążą do kreowania potrzebnych im interpretacji swojej 91

działalności, co ma zapewnić wsparcie podejmowanych przez nich decyzji (2011: 27). Ten wpływ wzmacniać będą perswazyjne efekty działania mass mediów. Z tego powodu można powiedzieć, że studiowanie wizerunku wydarzeń politycznych jest bardzo istotne, ponieważ otrzymane wyniki pomagają śledzić wpływ środków masowego przekazu na kształtowanie opinii społecznej, a także sprzyjają lepszej interpretacji rezultatów badań socjologicznych. Przedmiotem mojej analizy jest obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władzy rosyjskiej. W ciągu ostatnich lat na stosunki pomiędzy Federacją Rosyjską a Rzeczpospolitą Polską znaczny wpływ wywarła katastrofa smoleńska i okoliczności przeprowadzenia dochodzenia w jej sprawie. W okresie tuż po katastrofie obserwowaliśmy znaczną poprawę relacji, która była spowodowana szybką i adekwatną reakcją władz rosyjskich na katastrofę, sprawnym współdziałaniem polskich i rosyjskich organów śledczych oraz szczerym współczuciem zarówno władz Federacji Rosyjskiej, jak i zwykłych Rosjan. To wszystko znalazło swoje odzwierciedlenie w obrazie polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich w środkach masowego przekazu. Studia nad obrazem polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich w prasie polskiej wykonałem poprzez odpowiedzi na następujące pytania badawcze:  Jaki jest obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej w okresie po katastrofie smoleńskiej?  Jaki jest obraz rosyjskich polityków w prasie polskiej w okresie po katastrofie smoleńskiej?  Jaka jest różnica w naświetleniu polsko-rosyjskich stosunków politycznych i działalności polityków rosyjskich w nurcie liberalnym i prawicowym prasy polskiej?  Jak obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich w prasie polskiej wpłynął na polską opinię publiczną?

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

Wyniki poprzednich badań nad obrazem polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich w prasie polskiej oraz nad opinią publiczną odnośnie omawianych kwestii (Konieczna 2006; Skorupska 2006; Żakowska 2006), pozwalają postawić następujące hipotezy: 1) obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich będzie się różnił zależnie od społeczno-politycznej orientacji tytułu, a mianowicie będzie bardziej pozytywny w prasie liberalnej; 2) sposób naświetlenia polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich będzie oddziaływał na kierunek zmian nastawienia opinii publicznej odnośnie omawianych kwestii.

Metodologia badania Bardzo istotnym problemem przed rozpoczęciem badania był dobór czasopism do analizy. Postanowiłem skupić się na prasie opiniotwórczej z kilku przyczyn. Po pierwsze, prasa opiniotwórcza, nawet nie będąc liderem badań czytelności, zawiera najwięcej informacji o wydarzeniach w świecie polityki zagranicznej. Po drugie, z uwagi na charakter analityczny, dziennikarze prasy opiniotwórczej skupiają się przede wszystkim na interpretacji i komentowaniu bieżących wydarzeń. Te komentarze często podają czytelnikom gotowe hasła, schematy interpretacyjne i inne konstrukty mentalne, charakteryzujące wydarzenia polityczne. Dane konstrukty mogą następnie zostać przyswojone przez czytelników i stać się częścią ich własnej opinii. Zgodnie z badaniem Instytutu Monitorowania Mediów, czołowymi opiniotwórczymi tytułami prasowymi są: „Rzeczpospolita”, „Gazeta Wyborcza”, „Dziennik Gazeta Prawna”, „Polska” i „Nasz Dziennik” (2010). Dalszy dobór pism został dokonany na podstawie społecznoideologicznej orientacji gazet oraz ich popularności. W swoim badaniu chciałem uwzględnić różne nurty społeczno-ideologiczne, a mianowicie prawicowy, liberalny i lewicowy. Jednak nie pozwolił mi na to fakt, że 92

obecnie polska prasa lewicowa znajduje się w kryzysie: brak ogólnopolskich dzienników lewicowych, tygodników lewicowych nie ma wśród dziesięciu najpoczytniejszych tygodników polskich (2010). Ponieważ analizowałem obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich w kontekście jego wpływu na kształtowanie opinii społecznej w Polsce, a oddziaływanie prasy lewicowej na opinię społeczną uznałem za znikome, zrezygnowałem z badania tego rodzaju prasy. Ostatecznie do badania wybrałem dwie gazety: „Gazetę Wyborczą” jako najpopularniejszy opiniotwórczy dziennik liberalny i „Rzeczpospolitą” jako najpopularniejszy opiniotwórczy dziennik prawicowy. Artykuły do analizy zostały wybrane celowo na podstawie kryterium zgodności z przedmiotem badania, analizowałem więc wszystkie teksty opublikowane w „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej” z okresu od 12 kwietnia do 22 czerwca 2010 roku, które były poświęcone polsko-rosyjskim stosunkom politycznym. Ostatecznie przeanalizowałem 220 artykułów z „Gazety Wyborczej” i 247 z „Rzeczpospolitej”. Badanie wizerunku polsko-rosyjskich stosunków politycznych przeprowadziłem przy pomocy metody ilościowej analizy treści, co pozwala na otrzymanie dokładnej informacji ilościowej, opisującej przedmiot analizy. Za jednostkę analizy wybrałem artykuł jako całość. Jeżeli w artykule obecnych było kilka wskaźników, określających ten sam obiekt (np. autor/autorka podaje przeciwlegle oceny tego samego polityka w jednym artykule), w takiej sytuacji dzieliłem tekst na części, które analizowałem oddzielnie. Warto jednak podkreślić, że tego rodzaju tekstów było bardzo mało (około 5%).

Obraz władz rosyjskich i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w „Gazecie Wyborczej” W „Gazecie Wyborczej” w analizowanym okresie zwraca uwagę duża objętość artykułów, zawierających informację o polsko-rosyjskich stosunkach politycznych: 81% tekstów ma ponad 300 słów. Rozpatrując

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

orientację ogólną polsko-rosyjskich stosunków politycznych w przeanalizowanych artykułach, można stwierdzić, że najczęściej przedstawiono je w neutralnym kontekście – taką ocenę można zauważyć w więcej niż połowie artykułów (wykres 1). Przy ustaleniu orientacji artykułu kierowałem się obecnością zdań, w których autor/autorka ocenia stan polsko-rosyjskich stosunków politycznych. Jeśli takiej oceny brakowało i autor/autorka jedynie wymieniał bieżące wydarzenia, to taki artykuł zaliczał się do tekstów o orientacji neutralnej. Jeśli natomiast autor/autorka tekstu przy relacjonowaniu polsko-rosyjskich stosunków politycznych oceniał ich stan, w takiej sytuacji artykuł zaliczałem do zespołu tekstów o orientacji pozytywnej albo negatywnej, zależnie od podanej oceny. To samo dotyczy ustalenia orientacji wizerunku polityków: jeśli autor/autorka tekstu ograniczył się tylko do opisania działalności polityka, taki artykuł zaliczany był do tekstów, w których obraz danego polityka jest neutralny. Jeśli autor/autorka oceniał działalność polityka, materiał zaliczany był do zestawu artykułów, w których obraz polityka jest pozytywny albo negatywny, zgodnie z oceną autora/autorki tekstu. Wykres 1. Obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych w „Gazecie Wyborczej"

0.46% 0.50%

pozytywna negatywna

neutralna

Analiza ogółu tekstów prowadzi do wniosku, że ówczesnego premiera Rosji, Władimira Putina, przedstawiono pozytywnie (wykres 2).

Wykres 2. Obraz polityków rosyjskich w „Gazecie Wyborczej" 16 14 12 10 8 6 4 2 0

14,9% 13,2%

13,2% 9,9% Pozytywny 4,1%

Neutralny Negatywny

0% Dmitrij Miedwiediew

Władimir Putin

Chwalono go za sprawną reakcję na katastrofę, aktywną działalność w sprawie przedsięwzięć związanych z jej konsekwencjami: uruchomienie śledztwa, identyfikację ciał, organizację wizyt rodzin ofiar itp., jak również za szczere współczucie. W artykule Premier Putin: Pomożemy we wszystkim Marcin Wojciechowski (2010) umieszcza Orędzie Władimira Putina do Polaków: Miała miejsce okropna tragedia. W katastrofie lotniczej zginęło 96 osób, wśród nich prezydent Polski, pan Lech Kaczyński. To oczywiście przede wszystkim tragedia Polski i narodu polskiego, lecz jest to także i nasza tragedia. Odczuwamy wielki ból razem z Wami i przeżywamy to tak samo jak Wy. W imieniu rządu Federacji Rosyjskiej pragnę złożyć najszczersze wyrazy współczucia całej Polsce i wszystkim Polakom.

0.04%

93

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

Maciej Stasiński (2010) podkreśla fakt, że zachowanie władz rosyjskich, m.in. Putina, przerasta polskie oczekiwania i zaznacza, że „jest współczujące, szczodre i szlachetne”. Trzeba jednak podkreślić, że w analizowanym okresie pojawiły się też artykuły, w których obraz Putina był negatywny, chociaż tekstów tych było trzy razy mniej niż artykułów o wizerunku pozytywnym. Mówiono w nich o Putinie w kontekście ekspansywnej polityki gospodarczej. Na przykład Agnieszka Kublik (2010) w tekście o charakterystycznym tytule Rosja podbija Ukrainę wyjaśnia, że umowa, która miała być zatwierdzona 30 kwietnia 2010 roku, ma na celu utworzenie wspólnego holdingu, w skład którego weszłyby: elektrownie atomowe, wodne, a także sieci do przesyłu energii elektrycznej. To wszystko, zdaniem dziennikarki, zagraża bezpieczeństwu energetycznemu Ukrainy, ale: „to nie koniec. – Rosja jest też gotowa do współpracy z Ukrainą w przemyśle lotniczym i stoczniowym – powiedział Putin po nocnych konsultacjach w Kijowie. Przed tygodniem portal internetowy „Ukrainskaja Prawda” opublikował projekt umowy, w której rząd Ukrainy zobowiązał się sprzedać Moskwie kontrolny pakiet akcji zakładów lotniczych Antonowa produkujących największe samoloty transportowe świata.

Zdecydowanie pozytywny był obraz Dmitrija Miedwiediewa (wykres 2). W ciągu omawianego okresu na łamach „Gazety Wyborczej” nie ukazał się żaden tekst z zarzutami pod adresem ówczesnego prezydenta FR. Chwalono go za szybką i sprawną reakcję na katastrofę smoleńską, jak również za chęć poszukiwania sposobów rehabilitacji ofiar zbrodni katyńskiej (Wojciechowski, Radziwinowicz 2010). Ogólna informacja o Rosji pojawia się w 28,1% artykułów. Rosję pokazywano jako kraj niedemokratyczny, o tradycjach imperialistycznych, totalitarny, gdzie nie przestrzega się praw człowieka, a także jako kraj z niską kulturą prawną. Pisząc o Rosji jako o kraju o tradycjach imperialistycznych, polscy dziennikarze mają na myśli dążenie do

94

poszerzenia wpływów rosyjskich na obszarze postradzieckim, zwłaszcza na Ukrainie. Na przykład Andrzej Kubik (2010) pisze o konsekwentnym podboju przez Rosję gospodarki Ukrainy, wymieniając próbę przejęcia ukraińskiej energetyki nuklearnej i wodnej, zakładów lotniczych Antonowa oraz firm kolejowych, a także cytuje ukraińskiego opozycjonistę Bohdana Sokołowskiego, który mówi o tym, że „inicjatywa Putina oznacza ostateczną odmowę wprowadzenia europejskich, przejrzystych standardów w energetyce i powrót do standardów ZSRR”. Mówiąc o niskiej kulturze prawnej w Rosji, dziennikarze odwołują się do faktu kradzieży kart płatniczych należących do ofiar katastrofy. Wacław Radziwinowicz (2010) w artykule Czy rosyjscy milicjanci okradli ofiarę katastrofy smoleńskiej?cytuje Eugenię Albac, redaktorkę naczelną tygodnika „New Times – Nowoje Wremia”: „Między OMON-em i władzą jest takie ciche porozumienie. On chroni ją przed opozycją, brutalnie rozpędzając demonstracje, a ona zapewnia funkcjonariuszom bezkarność”. Pozytywny jest natomiast obraz Rosjan jako narodu. Ogólna informacja o Rosjanach pojawiła się w 18% artykułów, poświęconych polsko-rosyjskim stosunkom politycznym. Najczęściej Rosjan pokazywano jako naród szczery, podobny do Polaków, który ucierpiał w wyniku represji komunistycznych. Opublikowano listy dziennikarzy i zwykłych Rosjan, współ-czujących, modlących się za zmarłych i wyrażających nadzieję, że ta okropna tragedia zbliży nasze narody. Informacja o ewentualnej winie strony rosyjskiej w katastrofie smoleńskiej pojawiła się w 17,4% artykułów. Najczęściej jako przyczynę wskazywano niedostosowane, przestarzałe lotnisko i błędy kontrolerów lotów (odpowiednio w 9,9% i 7,4% artykułów). Podczas rozmowy Marcina Górki (2010) z lotnikami polskimi jeden z nich mówi: „Rosjanie podali, jaka była widoczność. To prawda. Ale nie poinformowali, jaką informację o panującym na lotnisku ciśnieniu przekazali załodze tupolewa. A to klucz do odpowiedzi na pytanie, czemu byli tak nisko”.Bogdan Wróblewski i Wacław Radziwinowicz (2010) piszą, że lotnisko w Smoleńsku nie jest wyposażone

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

w odpowiedni system automatycznego naprowadzania lądujących samolotów, nazywany ILS (Instrument Landing System). Informacja o działalności rosyjskich władz śledczych znalazła się w prawie co czwartym artykule poświęconym Rosji. W analizowanym okresie przeważały artykuły relacjonujące działalność rosyjskich władz śledczych jako wystarczającą do wykrycia przyczyn katastrofy (19,8% ogółu artykułów poświęconych Rosji), natomiast tekstów głoszących tezę przeciwną było znacznie mniej (2,5%).

Wykres 3. Orientacja wizerunku polsko-rosyjskich stosunków politycznych

13% 29%

pozytywna neutralna negatywna

58%

Obraz władz rosyjskich i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w „Rzeczpospolitej” Nieco inny okazał się obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich w dzienniku „Rzeczpospolita”. W analizowanym okresie objętość artykułów, zawierających informację o polsko-rosyjskich stosunkach politycznych, była dosyć duża: 70,3% przeanalizowanych tekstów ma ponad 300 słów. Orientacja ogólna wizerunku polsko-rosyjskich stosunków politycznych była neutralna – taką ocenę można zauważyć w więcej niż połowie tekstów (wykres 3).

Natomiast orientacja ogólna wizerunku czołowych polityków rosyjskich jest różnorodna. Niejednoznaczny jest obraz Władimira Putina: liczba artykułów, gdzie o ówczesnym premierze Federacji Rosyjskiej wspomniano w kontekście pozytywnym, jest porównywalna do liczby artykułów o kontekście negatywnym (wykres 4). Wykres 4. Wizerunek polityków rosyjskich w "Rzeczpospolitej" 25 20

19,5%

15

11,7 10,9%

10

7% 6,2%

7,8%

Neutralny

5

Negatywny

0 Dmitrij Miedwiediew

95

Pozytywny

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

Władimir Putin

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

Na łamach „Rzeczpospolitej” chwalono premiera FR za sprawną, aktywną reakcję na katastrofę, a także za szczerze i pełne współczucia orędzie do Polaków. Justyna Prus (2010a) pisze: Zaangażowany w pomoc premier Putin w ciągu kilkunastu godzin dwukrotnie przyleciał do Smoleńska. [...] W zorganizowanej w błyskawicznym tempie uroczystości odprawionej w Smoleńsku według wojskowego ceremoniału uczestniczył Władimir Putin. […] Rosjanie zrobili wszystko, by pożegnać Lecha Kaczyńskiego z najwyższymi honorami.

Opublikowanojednak również sporo tekstów, w których obraz Putina był negatywny. Putinowi zarzucano prowadzenie ekspansywnej polityki gospodarczej na obszarze byłego ZSRR; wspomniano o jego wcześniejszej krytyce polityków polskich, którzy, cytując tekst Andrzeja Nowaka (2010), chcą uznania zbrodni sowieckich za dziedzictwo państwa rosyjskiego i oczekują na rosyjskie przeprosiny. Użył [Putin – przyp. aut.] wobec tych polityków słów, które w przybliżeniu należałoby tłumaczyć na polski jako brudni politykierzy. Do piątkowego wieczora w rosyjskich mediach trwała kampania nienawiści pod adresem polskiej głowy państwa. Nie wolno o tym zapominać i udawać, że tego nie było.

Także w artykułach w „Rzeczpospolitej” (np. w tekście Rafała Ziemkiewicza (2010) W uścisku Putina) pojawiają się obawy odnośnie tego, że mając całkowitą kontrolę nad śledztwem, premier Federacji Rosyjskiej może wpłynąć na rezultaty wyborów prezydenckich w Polsce, przyspieszając śledztwo albo sugerując kolejne dowody o winie Lecha Kaczyńskiego. Obraz Dmitrija Miedwiediewa można określić jako pozytywny. W 19,5% artykułów mówiono o jego działalności w kontekście pozytywnym i tylko w 6,2% – w negatywnym (wykres 4). Chwalono go, podobnie jak i Putina, za szybką reakcję na katastrofę smoleńską, a także za działania zmierzające w kierunku rozwiązania problemu katyńskiego. Trzeba też 96

jednak podkreślić, że pojawiały się artykuły, w których krytykowano ówczesnego prezydenta FR za to, że jego słowa mijają się z czynami organów śledczych i systemu sądownictwa Rosji (np. w tekście Justyny Prus (2010b) Bez zmian w sprawie Katynia). Również na łamach „Rzeczpospolitej” został opublikowany list otwarty rosyjskich opozycjonistów, w którym ostrzegają oni władze polskie o niebezpieczeństwach współpracy z obecną władzą rosyjską: Trudno się pozbyć wrażenia, że dla rządu polskiego zbliżenie z obecnymi władzami rosyjskimi jest ważniejsze, niż ustalenie prawdy w jednej z największych tragedii narodowych. Wydaje się, że polscy przyjaciele wykazują się pewną naiwnością, zapominając, że interesy obecnego kierownictwa na Kremlu i narodów sąsiadujących z Rosją państw nie są zbieżne (Bondariew, Bukowski, Fajberg, Gorbaniewska, Iłłarionow 2010).

Ogólna informacja o Rosji pojawia się w 23,4% artykułów. Rosję pokazywano jako kraj postimperialistyczny, o wielkiej potędze wojskowej, a także jako kraj z niską kulturą prawną. Dziennikarze wskazują na poszerzenie wpływów rosyjskich na Ukrainie, a także brak chęci uwzględnienia polskich protestów w sprawie budowy gazociągu Nord Stream. Podobne tezy można zauważyć we wspomnianym artykule Andrzeja Nowaka (2010). O Rosji jako kraju o wielkiej potędze wojskowej mówiono najczęściej w kontekście świętowania Dnia Zwycięstwa 9 maja 2010 r. w Moskwie. Dziennikarze opisują paradę wojskową, wymieniając liczne rodzaje uzbrojenia, które zostały zaprezentowane na placu Czerwonym. Obraz Rosjan jako narodu na łamach „Rzeczpospolitej” w analizowanym okresie jest bardziej pozytywny. Ogólna informacja o Rosjanach pojawiła się w 21% artykułów, poświęconych polsko-rosyjskim stosunkom politycznym. Najczęściej mieszkańców Rosji pokazywano jako naród szczery, podobny do Polaków, a także jako naród, którego cechuje sentyment do ZSRR. Pisząc o Rosjanach jako o narodzie szczerym, bliskim Polakom, dziennikarze

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

„Rzeczpospolitej” opisują współczucie zwykłych Rosjan, wspólną modlitwę, ogromną ilość złożonych kwiatów i zniczy, które zapalili Rosjanie w Smoleńsku, obok Ambasady RP w Moskwie, a także przed konsulatami RP w Petersburgu, Kaliningradzie i Irkucku. Mówiono także o „zbrataniu internetowym” na łamach polskich i rosyjskich blogów. Zwracano jednak uwagę na sentymentalny stosunek Rosjan do ZSRR. Przykładem może być tekst Tomasza Terlikowskiego (2010) pt. Święto imperialnej Rosji, w którym publicysta podkreśla, że jednym z podstawowych elementów tożsamości narodowej współczesnych Rosjan jest tęsknota za byłą potęgą radziecką, co wyraża się np. w sakralizacji Dnia Zwycięstwa, w zachowaniu symbolicznego, sowieckiego znaczenia tej daty jako źródła dumy narodowej z powodu wyzwolenia całej Europy z okupacji faszystowskiej. Informacja o winie strony rosyjskiej w katastrofie pojawiła się w 21% artykułów. Najczęściej jako przyczyny wskazywano niedostosowane, przestarzałe lotnisko i błędy kontrolerów lotów (odpowiednio w 9,4% i 15,6% artykułów). Piotr Zychowicz (2010a) w artykule Smoleńsk: wersje alternatywne i teorie spiskowe cytuje posła Prawa i Sprawiedliwości Artura Górskiego, który wymienia różne przyczyny katastrofy, m.in. błędy kontrolerów lotów: „Druga wersja mówi, że wieża podała błędne koordynaty pilotom i ci już nie zdążyli podnieść samolotu i zahaczyli o drzewa”. Przykład oskarżenia strony rosyjskiej o niedostosowane lotnisko stanowi rozmowa Piotra Zychowicza (2010b) z byłym dysydentem radzieckim – Władimirem Bukowskim, który w następujący sposób odpowiada na pytanie o ewentualne przyczyny katastrofy: „Bardak [burdel – przyp. aut.] to najlepsze określenie tego, co się dzieje na rosyjskich lotniskach. Chaos, niekompetencja, nieporządek, zły stan techniczny sprzętu. Być może oni byli źle przygotowani do przyjmowania samolotów w takich warunkach pogodowych”. Informacja o działalności rosyjskich władz śledczych znalazła się w 17,2% artykułów. W analizowanym okresie obserwujemy niewielką przewagę artykułów, w których utrzymywano, że działalność rosyjskich 97

władz śledczych jest wystarczająca dla wykrycia przyczyn katastrofy: takich artykułów było 9,4%, natomiast tekstów głoszących tezę odwrotną – tylko 7,8%.

Podsumowanie Zestawiając obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych w „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej” w okresie od 12 kwietnia 2010 roku do 22 czerwca 2010 roku, można wyciągnąć następujące wnioski. Obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władzy rosyjskiej był bardziej pozytywny w „Gazecie Wyborczej” niż w „Rzeczpospolitej”. Dotyczy to zarówno działalności polityków rosyjskich, jak i funkcjonowania rosyjskich władz śledczych oraz relacjonowania ewentualnych przyczyn katastrofy smoleńskiej (wykres 5). Analiza tematyki artykułów pozwała jednak stwierdzić, iż w obu pismach poruszano te same problemy. Różnica polega więc na częstotliwości pojawiania się artykułów o treści krytycznej. Jak wynika z wykresu 5, częstotliwość ta jest większa na łamach „Rzeczpospolitej”. Mimo że obraz polsko-rosyjskich stosunków politycznych w „Rzeczpospolitej” był bardziej krytyczny niż w „Gazecie Wyborczej”, warto podkreślić, że w obu pismach liczba artykułów o wizerunku pozytywnym i neutralnym przeważała nad liczbą artykułów o wydźwięku negatywnym.

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

Wykres 5. Porównanie obrazów polsko-rosyjskich stosunków politycznych i władzy rosyjskiej w "Gazecie Wyborczej" i "Rzeczpospolitej"

Wyciągnięte wnioski pozwalają stwierdzić, że w związku z tym, iż w obu gazetach przy relacjonowaniu polsko-rosyjskich stosunków politycznych poruszano takie same problemy, różnice w ilościowych wskaźnikach są niewielkie, poziom zróżnicowania treści przebadanych

98

mediów jest niski. To, swoją drogą, powoduje wzmacnianie wpływu prasy na kształtowanie opinii publicznej. Oprócz tego, można przypuszczać, że treść obrazu polskorosyjskich stosunków politycznych i władz rosyjskich sprzyjała kształtowaniu pozytywnej orientacji opinii społecznej odnośnie polskorosyjskich stosunków politycznych w okresie tuż po katastrofie smoleńskiej. Tę tezę można potwierdzić wynikami badań socjologicznych, przeprowadzonych przez CBOS w maju 2010 roku (Feliksiak 2010). Pokazują one, że większość Polaków i Polek (52%) oceniała polskorosyjskie stosunki polityczne jako ani dobre, ani złe; 29% jako dobre i tylko 15% jako złe. W porównaniu z danymi z marca 2010 roku zauważamy znaczny wzrost (prawie czterokrotny) liczby respondentów, oceniających polsko-rosyjskie stosunki polityczne jako dobre i ponad dwukrotne zmniejszenie liczby tych, którzy oceniają te stosunki jako złe. Ponadto, znaczna liczba respondentów zgodziła się ze stwierdzeniami, że gesty władzy rosyjskiej i zwykłych Rosjan wykraczały poza ich oczekiwania (32% i odpowiednio 42%). Pojawiły się apele o odwzajemnienie tej szczerej i pełnej współczucia reakcji Rosjan, np. poprzez zapalenie 9 maja zniczy na grobach żołnierzy radzieckich. Środowisko „Gazety Wyborczej” rozpowszechniło nawet akcję „Polskie światełko dla Rosjan” z apelem o uczczenie pamięci żołnierzy radzieckich, którzy zginęli na terytorium Polski. Niestety, opisana poprawa wizerunku polsko-rosyjskich stosunków politycznych w polskiej opinii społecznej długo nie przetrwała. Już w marcu 2011 r. – według danych CBOS (Feliksiak 2011) – prawie połowa respondentów (43%) oceniała polsko-rosyjskie stosunki jako złe. Obecnie, zgodnie z danymi Polsko-Rosyjskiej Diagnozy Społecznej, przeprowadzonej na zlecenie Polsko-Rosyjskiego Centrum Dialogu i Porozumienia (2013), 71% Polaków i Polek uważa Rosję za państwo nieprzyjazne Polsce. Jednym z podstawowych powodów, dla którego stosunki pomiędzy Rosją a Polską zostały ocenione jako złe, jest niewyjaśniona przyczyna katastrofy smoleńskiej i brak zainteresowania

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

(według większości ankietowanych) ze strony rosyjskiej wyjaśnieniem wszystkich okoliczności katastrofy. Można przypuszczać, że jedną z przyczyn negatywnego oceniania przez Polaków polsko-rosyjskich stosunków politycznych stał się negatywny obraz tych relacji w mediach polskich w bardziej odległym od katastrofy okresie. Ta teza wymaga dalszych studiów i może stać się przedmiotem kolejnych badań nad tym zagadnieniem.

Bibliografia Bondariew i in. 2010. Listy do „Rzeczypospolitej” – Zaniepokojeni przebiegiem śledztwa [online]. Dostęp: http://www.rp.pl/artykul/484507-Zaniepokojeni-przebiegiem-sledztwa.html [12.05.2013]. Cohen, Bernard. 1963. The Press and Foreign Policy. Princeton, NJ: Princeton University Press. Feliksiak, Michał. 2010. Opinie o stosunkach polsko-rosyjskich [online]. Dostęp: http://cbos.pl/SPISKOM.POL/2010/K_074_10.PDF [12.05.2013]. Feliksiak, Michał. 2011. Opinie o stosunkach polsko-rosyjskich po katastrofie smoleńskiej i działaniach mających wyjaśnić jej przyczyny [online]. Dostęp: http://cbos.pl/SPISKOM.POL/2011/K_028_11.PDF [12.05.2013]. Goban-Klass, Tomasz. 1999. Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Górka, Marcin. 2010. Piloci wściekli na rosyjski raport [online]. Dostęp: http://wyborcza.pl/1,76842,7908469,Piloci_wsciekli_na_rosyjski_raport .html [12.05.2013].

99

Konieczna, Joanna. 2006. Polsko-rosyjskie asymetrie, uprzedzenia i nadzieje. W: Lazari de Andrzej, Rongińska Tatiana (red.), Polacy i Rosjanie. Przezwyciężanie uprzedzeń. Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem, s.137–143. Kubik, Andrzej. 2010. Ukraina straci kontrolę nad strategicznymi gazociągami?[online]. Dostęp:http://wyborcza.pl/1,76842,7840025,Ukraina_straci_kontrole_n ad_strategicznymi_gazociagami_.html[12.05.2013]. Kublik, Agnieszka. 2010. Rosja podbija Ukrainę [online]. Dostęp: http://wyborcza.pl/1,76842,7821747,Rosja_podbija_Ukraine.html [12.05.2013]. Lemert, James. 1981. Does mass communication change public opinion after all? A new approach to effects analysis. Chicago: Nelson-Hall Pepper. Lippmann, Walter. 2004. Obszczestwiennoje mnienije. Tłum. Tatiana Barczunowa. Moskwa: Wydawnictwo Fundacji „Obszczestwiennoje mnienije”. Mamonow, Мichaił. 2011. Informacionnaja politika i izmienienije obszczestwiennogo mnienija. Polis, 5, s. 27. Najbardziej opiniotwórcze polskie media w maju 2010 r. [online]. Instytut Monitorowania Mediów. 2010. Dostęp: http://www.instytut.com.pl/sites/default/files/raporty/raport_media_05.1 0.pdf [02.02.2014]. Najchętniej czytane tytuły prasowe w I półroczu br. 2010. [online]. Dostęp: http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/najchetniej-czytane-tytulyprasowe-w-i-polroczu-br [30.01.2014]. Nowak, Andrzej. 2010. Sprzeczne interesy pozostały [online]. Dostęp: http://www.rp.pl/artykul/460642-Sprzeczne-interesy.html [12.05.2013]. Peter, Johen. 2004. Our Long ‘Return to the Concept of Powerful Mass Media’ — A Cross-National Comparative Investigation of the Effects of

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Alexandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie polskiej…

Consonant Media Coverage, International Journal of Public Opinion Research, Vol. 16, nr 2, s. 144–168. Polska-Rosja Diagnoza Społeczna 2013 [online]. Centrum PolskoRosyjskiego Dialogu i Porozumienia. 2013. Dostęp: http://www.cprdip.pl/main/file.php?id=156&w=600&h=400&bgnews=0 [12.05.2013]. Prus, Justyna. 2010a. Rosjanie pomagają, przeżywają tak jak Polacy i oglądają „Katyń” [online]. Dostęp: http://www.rp.pl/artykul/460144Rosjanie-pomagaja--przezywaja-tak-jak-Polacy-i-ogladaja--Katyn-.html [12.05.2013]. Prus, Justyna. 2010b. Bez zmian w sprawie Katynia [online]. Dostęp: http://www.rp.pl/artykul/485525-Bez-zmian-w-sprawie-Katynia.html [12.05.2013]. Radziwinowicz, Wacław. 2010. Czy rosyjscy milicjanci okradli ofiarę katastrofy smoleńskiej? [online]. Dostęp: http://wyborcza.pl/1,76842,7978476,Czy_rosyjscy_milicjanci_okradli_o fiare_katastrofy.html [12.05.2013]. Skorupska, Adriana. 2006. Polska opinia publiczna o Rosji i Rosjanach. W: Lazari de Andrzej, Rongińska Tatiana (red.), Polacy i Rosjanie. Przezwyciężanie uprzedzeń. Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem, s. 375–383. Stasiński, Maciej. 2010. Gesty czyszczą hipotekę [online]. Dostęp:http://wyborcza.pl/1,76842,7764118,Gesty_czyszcza_hipoteke. html [12.05.2013]. Terlikowski, Tomasz. 2010. Święto imperialnej Rosji [online]. Dostęp:http://www.rp.pl/artykul/472098-Swieto--imperialnej-Rosji.html [12.05.2013]. Wojciechowski, Marcin. 2010. Premier Putin: Pomożemy we wszystkim [online]. Dostęp: http://wyborcza.pl/1,76842,7760775,Premier_Putin__Pomozemy_we_ wszystkim.html [12.05.2013]. 100

Wojciechowski, Marcin, Radziwinowicz, Wacław. 2010. Rehabilitacja dla ofiar Katynia [online]. Dostęp: http://wyborcza.pl/1,76842,7959328,Rehabilitacja_dla_ofiar_Katynia.ht ml [12.05.2013]. Wróblewski, Bogdan, Radziwinowicz, Wacław. 2010 Rozmowy pilotów będą ujawnione [online]. Dostęp:http://wyborcza.pl/1,76842,7776781,Rozmowy_pilotow_beda_ ujawnione.html [12.05.2013]. Ziemkiewicz, Rafał. 2010. W uścisku Putina [online]. Dostęp: http://www.rp.pl/artykul/474205-W-uscisku-Putina.html [12.05.2013]. Zychowicz, Piotr. 2010a. Smoleńsk: wersje alternatywne i teorie spiskowe [online]. Dostęp:http://www.rp.pl/artykul/461412-Smolensk--wersjealternatywne-i-teorie-spiskowe.html [12.05.2013]. Zychowicz, Piotr. 2010b. Kreml za Katyń was wciąż nie przeprosił[online]. Dostęp: http://www.rp.pl/artykul/464052-Kreml-za-Katyn-was-wciaznie-przeprosil.html [12.05.2013]. Żakowska, Magdalena. 2006. Rosja i Rosjanin w publicystyce polskiej po 1989 r. W: Lazari de Andrzej, Rongińska Tatiana (red.), Polacy i Rosjanie – przezwyciężanie uprzedzeń. Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem, s. 360. Alexandr Grigorev Doktorant w katedrze socjologii Astrachańskiego Uniwersytetu Państwowego (Rosja), absolwent Wschodniej Szkoły Zimowej, Programu Stypendialnego Rządu Polskiego dla Młodych Naukowców. Zainteresowania badawcze: socjologia środków masowego przekazu, socjologia etniczna, socjologia polityki, polsko-rosyjskie stosunki polityczne a relacje między Polakami i Rosjanami.

www.palimpsest.socjologia.uj.edu.pl

nr 6, czerwiec 2014


Aleksandr Grigorev, Obraz władzy rosyjskiej i polsko-rosyjskich stosunków politycznych w prasie...