Issuu on Google+

nederlands auschwitz comité

25e jaargang nr. 4, juni, juli, augustus 1981

Secr.: E. Furth, Diemerkade 43, 1111 AC Diemen, tel.: 020-905310 bankrek.: AMRO BANK, bijk. van Baerlestr. 58,1071 BA Amsterdam, spaarrek. 40.01.75.088 Gem. giro: 4875500, postgiro: 293087 t.n.v. NAC Redaktie: E. Tas, Amsteldijk 23, tel. 020-795716,1074 HS Amsterdam Administratie krant: D. van Geens, Renkumhof 50, 1106 JB Amsterdam (Zuid-Oost), tel. 020-972869.

Herdenken om toekomst Wij hebben herdacht. Gevierd ook, de nationale feestdag, de 5e mei, die eindelijk officieel erkend, zij het nog te vaak als snipperdag afgedaan is. Maar het geeft ons toch voldoening dat waar het hoort, in de hoogste instanties, aan onze wens en die van onze vrienden gehoor is gegeven. Dat is goed, de dag na 4 mei, de dodenherdenking. Ook daaraan is dit jaar veel aandacht besteed, in stad en land en in veel generaties. Uiteraard zien wij ook terug op al die uren en dagen in april, toen wij stil stonden bij de nagedachtenis van de strijders van Warschau of met onze vriendinnen die Ravensbrück en de vrienden die Buchenwald doormaakten, momenten wijdden aan wie die kampen nooit meer konden verlaten. Wij hebben natuurlijk deelgenomen aan de nationale herdenkingsbijeenkomst in de Nieuwe Kerk, geluisterd naar prinses Juliana en de andere sprekers en gezien hoe koningin Beatrix de eerste verzetsherdenkingskruisen uitreikte. Wij stonden ook groepen jonge mensen te woord, die wilden weten hoe het toch allemaal was toegegaan en onze antwoorden sloegen goed aan. Sindsdien is een bezoek aan die Nieuwe Kerk (nu gerestaureerd en een cultuurcentrum geworden) ook niet overbodig. 'Van wie hoort Nederland?' lees je bij de ingang. Binnen kun je naar enige twijfelachtige uitspraken luisteren, maar ook naar een uitleg waarom de ontwerpers deze panelen, dia's en geluidsbanden hebben opgesteld. Want racistisch gekleurde onverdraagzaamheid, soms regelrecht racisme, zijn duidelijk aanwezig om ons heen. Daarvoor of liever daartegen roepen die panelen en geluidsbanden ieder wakker. Niet overbodig, we zeiden het al, blijft dan ook helaas nog het Amsterdams initiatief tegen fascisme, racisme en antisemitisme, tot op het voetbalveld. Hoogst belangrijk was de door dit initi-

atief opgezette en door de Anne Frankstichting ingerichte tentoonstelling 'Tekens aan de wand' in de Amsterdamse Zuiderkerk. Die tekens zijn het racistische, soms neofascistische geklodder op onze muren. Een reeks foto's en teksten lichtten toe wat het fascisme, wat het nazidom was en waar het toe heeft geleid. Er kwamen duizenden bezoekers, daaronder heel wat schoolklassen. Opmerkelijk en verheugend is het dat talrijke jonge Duitse toeristen aandachtig een rondgang kwamen maken. In een brief aan minister de Ruiter vraagt het Initiatief om ontbinding van racistische organisaties (te beginnen met de Ned. Volksunie) op grond van het VN-verdrag van 1966 inzake uitbanning van rassendiscriminatie. In het Anne Frankhuis zelf is de helaas flink aangegroeide collectie druksels van neofascisten uit alle windstreken te zien voor de talloze, meest buitenlandse bezoekers. Heel veel bekijks had gelukkig ook de voortreffelijke expositie die het Amsterdams Historisch Museum van fe-

bruari tot mei na 40 jaar aan de Februaristaking wijdde. Een zeer ruim opgezet beeld van wat er aan de staking vooraf ging — er bestaan geen foto's van de twee dagen zelf, uiteraard — al kon niet alles wat er verder gebeurde er ook nog bij. Bijzonder goed paste hierin de eerder door de VARA op tv uitgezonden film 'Als een fascist ademt, dan liegt hij'. Wij juichen het zeer toe dat deze film voor Nederland meedingt in het concours voor documentaires. Verder zag Enschede 1933-19nu. Als gastvrouw trad het N A C op voor het presidium van het Internationaal Auschwitz Comité, waarinonze voorzitster Annie Fels-Kupferschmidt, zitting heeft. Het gemeentebestuur van Amsterdam ondersteunde ons prachtig door onze gasten en ons een boottocht door de onvolprezen grachten-bijavond aan te bieden. Hulde! En tenslotte: de jongste medewerkster van het N A C heeft ons vertegenwoordigd op de grote bijeenkomst van overlevenden in Jeruzalem. Want overleven schept verplichtingen, maar waar leven is, is toekomst.

Kirchentag voor vrede Regeringen volgen op elkaar als seizoenen, soms met een pauze, zoals in Nederland. Wolken hangen aan vele kanten boven ons. Er wordt gevochten en niet alleen met woorden en verkiezingspamfletten. Oude racisten als de Ku Klux Klan stichten afdelingen onder Amerikaanse soldaten in West-Duisland en leggen contacten met inheemse neo-nazi's. En van de laatste is de Wehrsportgruppe— heer Hoffmann, vorig jaar vlug losgelaten, weer opgepakt. Voor hoelang? Van het gevaar van totale vernietiging van de mensheid worden zich hoe langer hoe meer mensen bewust, vooral in Nederland. De 'Hollandse ziekte', zo-

als dat over onze oostgrens heet, heeft zich ook over die grens uitgebreid. De Duitse Kirchentag in Hamburg, de tweejaarlijkse bijeenkomst van Protestanten in de Bondsrepubliek, voerde de leus: Wees niet bevreesd. Dit was omgezet in: Wees bevreesd, de atoomdood bedreigt ons allen. En zo een 150.000, voor 70% jonge, mensen namen deel en voerden scherpe discussies waarin verdere kernbewapening werd afgewezen. Zij zorgden voor de machtigste vredesdemonstratie die de Bondsrepubliek ooit heeft gekend. De oproep van Krefeld, in gelijke geest, kreeg ruime steun. Hoopvol.


Roma-congres in Göttingen Hoe duister ook in de duistere oorlogsjaren, na de bevrijding werd de genocide, de volkerenmoord op de Europese Joden algemeen bekend. Er zijn reeksen boeken, een forse bibliotheek vol over geschreven, er verschijnen nog dagelijks herinneringen. Juist daartegen keren zich op een schunnige manier schotschriften als Die Auschwitzlüge. De verregaand uitgevoerde uitroeiing van de zigeuners is evenwel weinig bekend geworden. Toch is de massamoord op de zigeuners van dit werelddeel (zelfs het aantal zigeuners in Engeland liet Hitier nagaan!) tegelijk op touw gezet met die op de Joden. Blijkens de onderzoekingen dateren die plannen uit september 1939, direct na het begin van de oorlog dus. Een half miljoen Roma en Sinti, zoals de verschillende stammen zich noemen, zijn door de nazi's vermoord, een groot deel van hen in Auschwitz. Nog steeds worden in vrijwel alle landen de 'Roma' gediscrimineerd en heb-

ben zij het onevenredig moeilijk. Wij hebben dat in Nederland in het begin van dit jaar nog meegemaakt. In de Bondsrepubliek worden deze mensen nog behandeld met gebruik ook van de dossiers van de nazipolitie. Wiedergutmachung voor de Sinti met het blauwe nummer op hun arm is er maar hoogst zelden bij. Zelfs worden zij vaak niet erkend als door de nazi's vervolgden. In 1979 kwamen de Sinti in het nieuws door hun grote demonstratie op het kampterrein van Bergen-Belsen. Verleden jaar stelde de hongerstaking in Dachau het lot van het trekkende volk opnieuw aan de orde. Samen met de Gesellschaft für bedrohte Völker, die het voor in hun bestaan bedreigde volkeren opneemt, en in Göttingen zetelt, is half mei in die stad een wereldcongres van de Roma met de Sinti gehouden. Tot slot was er een symposium over de massavernietiging van beide stammen in het Derde rijk. O p het congres sprak o.a. Wiesenthal.

Na Majdanek De vonnissen tegen de kampbeulen van Majdanek zijn een bespotting en belediging van de slachtoffers, een extra klap voor de getuigen; zij spelen de neonazi's in de kaart. Aldus het N A C . Het beruchte Majdanek-proces is ten einde, het langste proces tegen nazimisdadigers ooit in de Bondsrepubliek gevoerd. Het begon op 26 november 1975. Dit langste proces was ook het rijkst aan schandalen. Wij zullen ons noch de lezers vermoeien met het opsommen van het aantal zittingsdagen, getuigen, schorsingen noch met de bedragen in marken die de zaak heeft gekost. Alleen enkele, kenmerkende gegevens. Van de 17 beklaagden vielen er — na 15 jaar vooronderzoek! — twee af, omdat zij er niet tegen konden... Eén ging zowaar dood, een vierde weigerde een pacemaker en hoefde toen ook niet meer. Drie Aufseherinnen en een kamparts werden op 19 april vrijgesproken zg. wegens gebrek aan bewijs. Het negental dat tot het laatst toe onder veel chicanes terecht stond heeft steeds alle schuld ontkend. Een hoofdstuk op zichzelf vormen de advocaten, die voortdurend getuigen schoffeerden, provocaties op touw zetten of verklaarden in Majdanek ook als hun SS-er te hebben gehandeld. Wij hebben al eerder over de 'bloedige

Brygida' en haar in Amerika gesnapte collega Hermine Ryan-Braunsteiner moeten schrijven. Er is ook vanuit Nederland gestreefd naar opvang voor de getuigen die het daar in Düsseldorf heel bijzonder moeilijk hebben gehad. Neo-nazi's hebben in het gerechtsgebouw pamfletten verspreid en zo meer. Gelukkig waren er onder de 19 organisaties die onlangs tegen het jarenlange rekken hebben geprotesteerd behalve vervolgden ook vele jongeren met het spandoek: 'Wie SS-moordenaars spaart, bevordert het neo-nazisme'. Te Kiel is twaalf jaar geëist tegen Kurt Asche, de tweede man 'voor Joodse zaken' in België en Noord-Frankrijk gedurende de noodlotsjaren. De eerste beklaagde, Ernst Ehlers, eveneens een SS-officier en destijds hoofd van deze afdeling, heeft vóór het proces op 26 november 1980 werd geopend, zelfmoord gepleegd. Hierbij zal hebben meegespeeld dat hij in 1941 bij de inval in de Sowjet-Unie Einsatzgruppen had geleid en dus wel moest weten wat de gedeporteerde Joden boven het hoofd hing. Ehlers bekende zo door zijn daad schuld. Asche was in januari 1941 bij de Sicherheitsdienst in Brussel gekomen en daar belast met 'Joodse aangelegenheden'.

Het blijkt dat veel Sinti liever geen Wiedergutmachung aanvragen dan dat zij weer hun persoonlijke gegevens overleggen voor autoriteiten die nog steeds van de richtlijnen van de moorddadige 'zigeunerkenners' gebruik maken. Er is nu na veel hindernissen sprake van een zekere organisatie van de Roma/ Sinti. Deze kan dienen om de eenvoudige rechten te verdedigen, b.v. om de kinderen naar school te sturen. Er is ook een stroom publicaties gaande over het lot van Roma en Sinti onder de nazi's, de grote zigeunermoord. De dag gewijd aan de massamoord spraken specialisten als Kenrick uit Engeland en Mirjam Novitch uit Israël over de vervolging. Het Bondsdaglid Klaus Thüsing en de voorzitter van de Joodse gemeente te Berlijn, Heinz Galinski, wezen op de neo-nazipublikaties enerzijds en het ontbreken van tolerantie en schadeloosstelling in de Bondsrepubliek anderzijds. Het congres werd o. a. met veel zang en andere muziek en dans opgeluisterd. E.T.

Door zijn contacten met de Berlijnse moordcentrale moet ook hij geweten hebben wat er 'in het oosten' gebeurde. 'Wij hebben zeep nodig', placht hij te zeggen, als hij over Joden sprak. Het Befehl voor de deportatie van Joden met de Belgische nationaliteit heeft hij zelf opgesteld en getekend. Het proces tegen Ehlers/Asche heeft zeer lang op zich laten wachten. De degelijke procesvoering zelf is vooral te danken aan de activiteiten van het echtpaar Beate en Serge Klarsfeld. Onze Belgische vrienden, die ook geregeld in de rechtszaal te Kiel aanwezig waren, riepen een comité ter ondersteuning van de aanklacht in het leven. Zij gaven de historicus Maxime Stemberg opdracht tot het schrijven van een Dossier Brussel-Auschwitz, een hoogst waardevol boek over de Jodenvervolging in België, dat in het Frans en het Nederlands is gepubliceerd. De rol van de beklaagden staat natuurlijk centraal, maar daar zij inderdaad hoofdrollen hebben gespeeld komt het hele drama in zijn gruwelijkheid tot zijn recht. Er is in Brussel belangrijk werk gedaan om recht te doen aan de beulen. In Den Haag is 4 jaar geëist tegen J.B., nu 67, wegens het arresteren van 20 Joden in 1943. In Amsterdam is een man (nu 73) aangehouden, omdat hij betrokken was bij het doodschieten in 1942 van Sowjet-krijgsgevangenen in Berditsjew.


Leven? of theater? Iets heel eigens had een tentoonstelling in de Waag, het Joods Historisch Museum: een éénmans, of liever éénvrouws-show. 'Leven? of theater?', zo noemde Charlotte Salomon het veelbladige werkstuk dat in dubbele zin haar levenswerk zou worden. Een zangspel, zei zij ervan. Het zijn meer dan 700 beschilderde bladen met tekst die het Duitse Joodse meisje maakte in Villefranche aan de Cóte d'Azur. Daar woonde deze dochter van een Berlijnse arts, uitgeweken voor de nazi's, bij haar grootouders van moederszijde. Zij had de meer dan 1100 bladen bij haar buren in bewaring gegeven voor zij in 1943 gepakt en in Auschwitz vermoord werd. Haar vader en tweede moeder, Paula SalomonLindberg, een beroemde zangeres en zangpedagoge, vonden het na de bevrijding terug en schonken het geheel aan het Joods Historisch Museum. Een deel van de originele gouaches was daar enige maanden te zien. Het complete levensverhaal is uitgegeven als boek met een inleiding door Judith Belinfante, de conservator van het museum en een toelichting door Judith Herzberg. De laatste schreef bovendien het scenario voor de film 'Charlotte', een zeldzaam geslaagde, schitterend gespeelde en gefotografeerde verfilming van Charlotte's leven en werk of haar zangspel, want de drie laten zich niet meer ontwarren. De film heeft met groot succes in vele Nederlandse bioscopen gedraaid of draait daar nog.

Waarom wij op de wording van tentoonstelling en film nog eens ingaan om terug te komen op het boek, terwijl u over alle drie al uitvoering in de gehele dag- en weekbladpers hebt kunnen lezen? Omdat het een werk betreft dat volstrekt uniek is en toch ons allemaal aangaat. Een kunstwerk dat over ons leven gaat en dat tegelijk zelf een document is van de tijd die wij hebben beleefd. Het is authentiek naar alle kanten. De zeggingskracht is zo groot dat naar alle uitgaven van het boek (het is in het Nederlands, Duits en Engels verschenen) wordt gegrepen. Na een halve eeuw blijkt het leCharlotte Salomon, zelfportret

Charlotte Salomon, Leben oder Theater? serie II, no. 219

vensgevoel van een Berlijns meisje uit een hoogbeschaafd, humanistisch milieu onmiddellijk aan te sluiten bij hoop en vrezen van de mensen van nu. Het is in de onvatbare tragiek van de grote ramp een wonderlijk klein geluk dat dit getuigenis is behouden. Er zijn natuurlijk vergelijkingen gemaakt met Anne Frank, omdat het bij beiden jonge, begaafde vrouwen betreft die zich bewust zijn geworden in wat voor een woeste wereld zij (en wij) leven. Een verschil toch: Charlotte was als mens al gevormd, toen het doodvonnis over haar en haars gelijken viel. Een ding hebben zij gemeen wat ko-

mende geslachten zal blijven aanspreken. Iets dat buiten ieders persoonlijk verlies staat: ieder van ons zal immers eens vergaan. Maar wat is er door de grote vernietiging verloren gegaan aan menselijke waarden, aan kiemen van nieuwe gevoel die voor altijd zijn verstikt. Het boek 'Charlotte' is in alle versies schitterend uitgegeven en een rijk bezit. Het kost ongeveer ƒ 120,— wat veel lijkt maar in vergelijking met andere uitgaven is het een bescheiden bedrag. Want men blijft er nieuwe schatten in vinden. E.T.


I C O D O aan het werk

Overlevenden in Jeruzalem

Het I C O D O lijkt nieuw, maar heeft toch al een vrij lange gescheidenis. De eerste aanzet was het Informatie-centrum, een initiatief van het Centraal Orgaan van Verzets- en Vervolgingsslachtoffers. Ook wij horen daarbij. N u is dit in het genoemde I C O D O opgenomen. In een handzame brochure ICODO: Wat? Waarom? Hoe? is uiteengezet hoe het werd en hoe het is. Tegelijk met de vestiging in het definitieve gebouw verscheen 'Oorlog, een breuk in het bestaan', een klein boekje van de hand van C. M. Jacobs-Stam. Het geeft een beknopt, maar helder overzicht van de diverse soorten oorlogsgevolgen voor diverse categorieën mensen. Het vertelt welke stichtingen e.d. voor hulpverlening er veelal met vallen en opstaan van de grond zijn gekomen. Een voorwoord voor het boekje is geschreven door Prof. Jaap van Praag, die als voorzitter van de WAC (Werken Adviescommissie voor immateriële hulp aan oorlogsgetroffenen) het sterkst op dit bureau voor informatie en coördinatie heeft aangedrongen. In vogelvlucht passeren in dit boekje bezetting, verzet, vervolging in Nederland, de fasen van de oorlog in het voormalige Nederlands-Indië en de groepen, die te lijden hadden en na de oorlog in Nederland kwamen, de revue. Zorg voor de verzetsmensen, allereerst de weduwen, dateert nog uit de oorlogsjaren en de eigen kring zelf, de eerste specifieke hulp die een feit werd. Aan de beknoptheid van het werkje zal het wel te wijten zijn dat uit de bespreking van de WUV (Wet op Uitkeringen aan Vervolgingsslachtoffers) niet blijkt dat deze pas door het jarenlang blijven doorhameren door de vervolgden zelf, in dit geval ons Nederlands Auschwitz

Judith Waterman-van Geens, dochter van een oud-gevangene van Auschwitz, is naar de bijeenkomst van overlevenden in Jeruzalem geweest, afgevaardigd door het Nederlands Auschwitz Comité en een van de weinigen uit Nederland. Zij vertelt: 'Het was overweldigend. Vooral de officiële opening in Jad Wasjem. Ieder had een bloem gekregen, uren duurde het voor al die gele en rode bloemen op stenen waren gelegd. Een Davidsster tussen twee vlammen. Zes grote fakkels, aangestoken door zes kinderen, symbool van telkens een miljoen doden. Ontroerend hoe mensen elkaar met hulp van computers na al die tijd terugvonden en de teleurstelling als er niemand was. In groepen zijn we in verscheiden kibboetsiem ontvangen. Voor mij, voor ons jongeren was woensdag, de dag van de tweede generatie, een hele belevenis. Je sprak met elkaar, je merkte: mijn problemen die hebben er zoveel, die hebben ze hier allemaal. Die avond was er bij de Knesseth buiten een speciale herdenking van de anderhalf miljoen vermoorde kinderen. De afsluiting kwam bij de Klaagmuur. Begin sprak. Er brandden duizenden waxinelichtjes. Onvergetelijk.'

Comité, ter tafel is gekomen. Ons eerste resultaat, uiteraard met de hulp van welgezinde Kamerfracties, was de aparte regeling, buiten de Algemene Bijstandswet om, van 1968. Dat is nog altijd 23 jaar na de oorlog! Men weet dat onder de WUV ook de zg. Indische slachtoffers vallen. Daaronder ook weer heel verSchillende groepen, die bij elkaar drie a viermaal zoveel mensen als de hele groep Europese, d.i. meest Joodse, vervolgden telt. Een kaleidoscoop van rampen, leed, meeleven en onbegrip, van noodkreten en papierbergen verschijnt, overzichtelijk geordend, op deze pagina's. Alleen ai bij het doorbladeren begrijpt men hoe nodig een orgaan is dat de betrokkenen wegwijs maakt hoe en waar zij de voor hen nodige weg naar hulp kunnen vinden. Een menigte zeer uiteenlopende vragen komt op het I C O D O af; de vragers zullen op heel verschillende plaatsen een antwoord vinden. Men wil dan ook contact met alle officiële instanties, van hoog tot laag, van laag tot hoog en met alle groepen van de betrokkenen, hoe klein of hoe groot ook. Het spreekt vanzelf dat wij graag alle medewerking binnen ons vermogen zullen verlenen. Wij drukken nogmaals adres en telefoonnummer van het ICOD O af en vestigen ieders aandacht op het hier besproken nuttige boekje.

E.T. C M . Jacobs-Stam. Oorlog, een breuk in het bestaan. Een publicatie van de Stichting ICODO (informatie- en coördinatieorgaan dienstverlening oorlogsgetroffenen), Van Loghum Slaterus bv., Deventer, 1981. Stichting I C O D O Willem Barentszstraat 31c 3572 PB Utrecht tel. = 030-730811

IAC-presidium in Amsterdam Het presidium van het Internationaal Auschwitz Comité, in Amsterdam bijeen, heeft verschillende zaken besproken, zoals toelating van nieuwe, ook individuele leden. Ook onder de jeugd wordt daar in deze zin gewerkt. In Frankrijk maken jongeren bandopnamen van de antwoorden van oud-gevangenen op hun vragen. Het IAC moet zich bezig houden met de 'Auschwitzlüge', nu uitgedragen door zg. geleerden die het bestaan van gaskamers etc. in Auschwitz en andere nazi-kampen ontkennen. De Belgische fascist Degrelle deed dit in een open brief aan de paus. De uitgever Debaudt, die het fraais drukte, is in België veroor-

deeld, o.a. tot een (symbolische) boete aan het IAC. Faurisson, een andere specialist op dit lugubere gebied, wordt eveneens vervolgd. Het IAC ziet aanzetten tot vervolging van dit slag lieden als zijn taak. In Florida bestaat zelfs een documentatie-centrum van Auschwitz-leugenaars. Het Auschwitz-museum verzorgt een reizende tentoonstelling, o.m. voor Tilburg. Uiteraard kregen de processen tegen nazi-misdadigers aandacht, evenals de toekomst van deze internationale organisatie zelf. Het N A C oogstte dank voor de ontvangst in ons land.

WIE WEET... Gedurende de jaren 1943-1945 was in Amerongen ondergedoken de familie Bosman of Bosmans, bestaande uit man, vrouw en een baby. Na verraad is deze familie tijdelijk in huis geweest bij de familie Lindemann te Leersum en vervolgens door een dochter van de familie Lindemann verder naar een ander adres gebracht. Mocht iemand van de familie Bosman(s) zich dit herinneren schrijft u dan naar de heren J. Krant of J. v. Vlies, Stichting de Ombudsman, Postbus 1700 te Hilversum.

Mientje Stibbe wordt gezocht door Murier Julius, Hilton Hotel 1435, Londen.

EXCUUS AAN DE LEZERS Een deel van de oplaag van ons voorjaarsnummer was verkeerd gevouwen en daardoor moeilijk leesbaar. Wij bieden onze lezers voor deze technische fout onze excuses aan.

Redactie NAC


Auschwitz Bulletin, 1981, nr. 04 Juni Juli Augustus