nederlands auschwitz comité
HERDENKINGSNUMMER
11de
Jaargang no.
1
—
januari
secr. voorlopig v. Walbeeckstr. 9 hs, amsterdam-w., pos tg. 293087 bankrek.: A M R O red.:
nr 106540 bijk.: van baerlestraat,
amsterdam-z.
Amsteldijk 23, amsterdam-z.
Oplage
20.000
ANTWOORD Zij zullen geen
niet
morgen
De tijd
dat
verder,
vragen
en prevel
zelf
zich
een
dag
ik in de holten
en
opdat waarin
zij zonder
terwijl
hun
tegen
het
hart grote
zonder
ogen
mij niet klank nog
tijd.
weet
verlies
omvat
zwijgen
maar,
gans
zijn
zoveel
dat
staar
op en prevel
duister
leed
in de
sluiten,
van hun
woorden
het
op het
rampzaligheid;
van hun
de macht
rakel
duizendtal
die ik te redden van hun
geween.
alleen
antwoord
oog kan ik meer
en heel
een
verzelfstandigd
uit het bereik geen
met
zal
en
blijf ik hier
heeft
Er is geen
er
zijn van lachen
gaat
angstige
terugkomen,
verwoest, omgebracht,
zeggen
van de
moest nacht. M. M o k
W e s s e l Couzijn: Vluchtende Joden. Foto: Hans Sibbelee.
Auschwitz-herdenkingen 1967 Zie ook pagina 15 ROTTERDAM:
DEN H A A G : 22 januari, 8 uur.
Diligentia.
Luz Vernova, viool e n W i l l e m Hielkema, piano. N e l O o s t h o u t , voordracht. Nederlands
Danstheater.
1967
28 januari, 8 uur, A u l a M u s e u m Boymans . ,, . . ...... „. „ Luz Vernova, viool e n W i l l e m Hielkema, piano.
AMSTERDAM: 29 januari, 8 uur. R A I - C o n g r e s c e n t r u m , grote zaal. Luz V e r n o v a met het Kunstmaandorkest o.l.v. Anton Kersjes. Het Nationaal Ballet o.l.v. Sonia G a s k e l .
Tegen het grote zwijgen Geen mens v e r b a a s t h e t , als h e t N e derlands Auschwitz C o m i t é weer eens h e e f t geprotesteerd. Zelden gaat er een week v o o r b i j o f h e t is al z o ver. D a t is geen t o e v a l . H e t m a g moeilijk zijn t e g e l o v e n : dit b l a d , z o boordevol protest, w o r d t geenszins uit z u c h t t o t protesteren o f zelfs p r o voceren uitgegeven. M a a r w i j m o e ten w e l . D e zinspreuk , N o o i t m e e r A u s c h w i t z ! ' lijkt z o eenvoudig. H e t houdt in d a t w i j j a a r l i j k s z o goed, z o ruim wij kunnen de bevrijding, d.i. de o p ruiming v a n h e t k a m p gedenken. D a t b e t e k e n t d i t j a a r d a t w i j ons o p r e c h t verheugen nu h e t m o n u m e n t er gaat k o m e n , o o k d a n k zij een N e d e r l a n d se regeringsbijdrage. W i j zullen ons best doen d a t zij die d i t wensen bij de onthulling a a n w e z i g k u n n e n zijn. O n z e aanhoudende bezorgheid geldt de mensen die d e hel overleefden, m a a r de v a n z e l f sprekende hun t o e k o m e n d e h u l p nu al h a a s t 2 2 j a a r ontberen. E l k e specifieke pensioenregeling o n t b r e e k t v o o r d e overlevenden v a n v e r n i e t i g i n g s k a m p e n , w a a r zij door een nazibesluit heen zijn v e r -
wezen en w a a r u i t zij tegen de bedoeling v a n de v i j a n d o n t k w a m e n . N o g m o e t m e n o p die v i j a n d , de m o o r d e n a a r s v a n toen, jagen. V e r j a ring in de B o n d s r e p u b l i e k dreigt n o g steeds; w i e al terecht staan w o r d e n licht o f helemaal niet g e s t r a f t en snel losgelaten. W i j zijn in ons l a n d a l w e e r ruim een h a l f j a a r g e c o n f r o n teerd m e t h e t h a r d n e k k i g e streven n a a r hernieuwde gratie v o o r de vier v a n B r e d a . Lages h e e f t deze langs een o m w e g al b e e t ; v o o r de drie a n deren w o r d t gepleit. W a a r o m is deze kwestie z o b e l a n g rijk? N i e t alleen o m d a t de generatie die d e grote m o o r d onderging n o g h e l e m a a l geen gratie o n t v i n g en nog dagelijks doorlijdt, m a a r v o o r a l o m dat v a n het k a m p A u s c h w i t z w e l a l leen een waarschuwingsteken over is, m a a r h e t anders s t a a t m e t de b o u wers ervan. D i e leven nog, deels o p dezelfde posten. D i e gaan v o o r t , deels onder iets gevarieerde en v a a k onder praktisch dezelfde leuzen. D i e k w e k e n al o f niet v e r m o m d e n a v o l gers. T w i n t i g j a r e n zijn verlopen sinds de processen v a n N e u r e n b e r g
b e h a l v e de t o p n a z i ' s o o k de m i s d a a d tegen de mensheid v o o r h e t w e r e l d f o r u m a a n d e s c h a n d p a a l nagelden. M a a r bedrijvers en aanstichters v a n die m i s d a a d zijn er n o g . O f moeten wij zeggen w e e r ? D a a r o m h o o r t m e n ons gestadig. W i j m o e t e n o n z e stem v e r h e f f e n , protesteren, o n z e eisen stellen, onze v e r ontrusting en o n z e beduchtheid k l a n k geven, d e k l a n k die gesmoord w e r d in m i l j o e n e n kelen, m a a r die w i j k u n n e n en m o e t e n hernieuwen. W a t de beeldhouwer vorm gaf, w a t de dichter u i t s p r a k , t r a c h t h e t N e derlands A u s c h w i t z C o m i t é over te brengen in ons dagelijks leven. H e t doet d a t samen m e t duizenden, meer en meer v e r e n i g d , als in die b a r r e tijd. M e t de hulp v a n alle richtingen en groeperingen in ons v o l k , v a n A . O . W . - e r s t o t schooljeugd, m e t de middelen v a n alle uitingen v a n kunst en k u n d e w o r d e n — t o t onze diepe dankbaarheid — heugenis a a n en v e r m a a n v a n A u s c h w i t z o o k in 1 9 6 7 uitgedragen. H e t is h e t veelstemmige a n t w o o r d v a n d e levenden o p h e t nog altijd dreigende grote zwijgen, o p d a t n o o i t m e e r z u l k een n a c h t o p de a a r d e k a n dalen. E. T.
V E R O N T W A A R D I G I N G en AFSCHUW D e r e d a c t i e h e e f t m i j g e v r a a g d mijn weer
te geven
derlandse
over
regering
mening
het beleid d a t d e N e voert
inzake
de
Duitse
de gevoelige schijnheilige geding
oorlogsmisdadigers. 5 0 0 w o o r d e n zijn m i j v a n r e d a c t i e w e g e
toe-
gestaan.
snaar
d e r menselijkheid
t e bespelen o f e r g e r n o g , w a n n e e r begrip
tracht
een
restant
tonen.
Menselijkheid
in h e t
kleine
onschuldige
barmhartigheid
brengt.
zo'n kans z o n d e r enig persoonlijk
bij d e o o r l o g s m i s d a d i g e r s u i t
denlaan
ben
leen
woord
zouden
gebruiken.
VERBIJSTERING. tering
derde
Ongetwijfeld
— I k deel h u n verbijs-
zouden
moment
nummer
w e verbaasd
zijn. O p h e t
dat de Tweede Kamer door de po-
zal de
hebben van
Nazibeulen
kema
liet
veranderen
in o k t o b e r
de heren
zelfde
gelegenheid
liet
de K a m e r
zich m e t
een schrijven
ontvangen
ontdekt,
oorlogsmisdadigers
menswaardig
zich
in d e g e v a n g e n i s
en g e dat
goed
de en
kunnen ge-
juridische kluitjes in h e t riet sturen toen h e t
dragen.
erom
oog o p de heldhaftige familie m a g de hoop
ging
waarborgen
tegen
verdere gra-
In verband
Kamer
Knottnerus, H a r -
hebben
der beulen
tiëring te verkrijgen.
hiermede
niet w o r d e n
en
m e t het
afgesneden.
Kamer
duidelijk w o o r d e n in o n z e o r e n k l i n k e n d i e
zingen
b r i e f s c h r i j v e r s a l in p o -
uitgesproken
sitieve zin heeft
verontwaardiging? door
dragers v a a k boden
de
Omdat
allerhoogste
m e t levensgevaar
Engelse
nog té gezags-
via de ver-
zender
werden
beluisterd. voorbehoud
Die
woorden
behelsden
zonder
dat
mannen
als Lages
hun gerechte
niet
zouden
naoorlogse
degradeerd
ontlopen.
regeringen
Door zijn
t o t misselijke
straf
h e t beleid d e r
deze woorden
ge-
oorlogspropaganda
de bewogen
regering
met of
het v o l g e n d e willen zou
wellicht
wanneer 1.000.000
het
Kamer
opgebracht ging
om
houdt
en de aan-
zonder
zeggen.
weerbare
barmhartigheid
de verkie-
geantwoord.
Ik zou hen, de Tweede staande
vóór
Ik weet
niet o f de T w e e d e
Waarom
Struycken
Barmhartigheid kunnen
het
joodse
worden
doden mannen.
van
bloede-vermoorden
ne joodse kinderen. D e v i e r beulen v a n B r e -
h o g e r h a n d in d i t v e r b a n d
da,
met termen als: rechtsnorm of wanneer men
die
zich
menselijkheid
v a n tienduizenden
nu verheugen hadden
laten
kansen
dat Befehl
zich thans
niet
schepje
Hij
a a n de M i d -
ontsnappen.
elk v a n de vier extra
risico.
in A m s t e r Niet al-
werden gemoordenaars
beestachtigheid
waarachter
de meesten
verschuilen.
L a a t U v o o r a l niet misleiden d o o r serviel en gedwee komt
gedrag
hoogstens
moordenaar de
macht
in
de
gevangenis.
de lafheid
t o t uiting
heeft
maar
Hierin
v a n de sluip-
die t r a p t
z o l a n g hij
die kruipt
zodra het
getij k e e r t . E n in h e t z e u r e n
o m gratie v i a
voor-
U
en a c h t e r d e u r e n
hebt
h e t bewijs,
dat v a n een volledige schuldbesef geen sprak e is. T o t de vier gevangenisbezoekers en d e heer Struijcken len Het
is
LIJKE het
z o u i k n o g in h e t b i z o n d e r
wil-
zeggen:
gaat
blijkbaar
gemakkelijk
naastenliefde
te
o m de moord
CHRISTE-
bepleiten
wanneer
op J O O D S E
kin-
deren.
De
waardiging wordt tot afschuw wanneer v a n wordt
kinderen
o p bij h e t i n - k o e l e n -
of z o U liever wilt: t o t bedrog. D e verontgegoocheld
maar een
bovenop
en M a r t e n s . D e z e geestelijken
vangenisbezoekers
bij die-
legde
zijn.
Verheijen,
Duitse
Want
bruikt,
voor
de
kunnen
d a t er zulke
dan ook
nominatie
ins R e i c h "
misdadigers
voorbereid.
bruidegom
o p de
w a s d e uiteindelijke invrijheidstelling v a n d e al
huwelijksidylle.
D e vijf grote fracties uit de T w e e d e
litieke knieën ging en de d o o d s t r a f v o o r de in l e v e n s l a n g
van Kotalla's
twee
„Heimkehr
niet.
Waarom
genomen
en de
Joodse
d a m oogluikend v i a de Crèche
Struijckens zullen w e l v e r t e d e r d kennis heb-
die een
D e Samkaldens
duizenden
Breda te observeren.
Nederlanders
te
van
te sparen. E e n
had
trekjes
en
vele
kinderen
leven
E r is t h a n s w e e r v o l o p g e l e g e n h e i d d e m e n -
nodig:
zijn
het
selijke
Ik h e b er m a a r t w e e v o o r Er
menselijkheid
door
notoire schurk als A u s d e r F ü n t e n h a d zelfs
VERONTWAARDIGING
AFSCHUW.
aan minimale
men het
in
vier jaar
klei-
Struyckens de kans o m
Prof. Dr. H . Hoogleraar Universiteit
BLOEMENDAL
aan de Katholieke te
Nijmegen.
O p 6 s e p t e m b e r 1 9 6 5 b e g o n in H a g e n
gassers
(West-
falen) het proces tegen de 12 SS'ers wegens moord
en
medeplichtigheid
aan
moord
hen
op
Sobibor was
Treblinka
van
directe
en
B e l s e c één
de
Het
vernietigingskampen,
die
de
lösung
der
De
maanden cember
viel
echter
na
dat
en wel o p dinsdagmorgen, 2 0
de
HET
duren.
meer dan
onpeilbare is w e e r
in
overigens
dat
de
een
uiterst
kroongetuige
laakbare
in h e t
Sobiborleeft
Don!
H e t is e e n s l a g in h e t g e z i c h t v a n h e t r e c h t ,
Judenfrage".
uitspraak
blijft
in R o s t o w a a n d e
„End-
H e t p r o c e s in H a g e n z o u 4 m a a n d e n
een
h o o r d is! E n de leider v a n de opstand
en
SS-lei-
ding eind 1 9 4 1 o p r i c h t t e v o o r de z.g.
Welk
proces, de heer A l e x a n d e r Petsjerski, niet g e -
naast
totale
bewakers!
ellendige herinneringen
opgeroepen!
zaak,
m i n s t e n s 2 5 0 . 0 0 0 J o d e n in h e t v e r n i e t i g i n g s k a m p S o b i b o r in P o l e n .
en
zee v a n
15
1966.
heeft
om
persdienst
gaf
mij als r e d e n
van
onder
Leger
de
getuigen!
de
Waren
er
zijn?
LAAT
rechtbank
op, dat
vreemde
niet
Westduitse
die geweerd
20 J A A R T E
De
oorlog
van
te
m e e r getuigen,
PROCES:
het R o d e
gekregen
Bondsrepubliek nog
SOBIBOR-
de-
deze officier van kans
te
Hagen
de SS'ers
namen
na
geleefd
de
had-
den.
WIE
WAREN
De
DE
hoofdverdachte
tier,
de
Kurt
Bolender op
uit
was
360
de
53-jarige
Zondagnacht
9
en
PERS
por-
wegens
Op te
aan
deze
D e meesten v a n deze v e r d a c h t e n hadden
ontvangen
waar
hun
in
de
z.g.
geesteszieken
in
euthanasie-ac-
vermoord
werden.
een
feest w a s
nietiging v a n joen
GESPREKKEN
MET
Zes
maal
ik
om
het
p r o c e s bij t e w o n e n .
S t e e d s h e b ik m e t d e S S ' e r s g e s p r o k e n .
Dit
mogelijk,
waren(!),
naar
SS'ers geweest
was
ben
DEZE
omdat
Hagen
allen
op
vrije
behalve Bolender, W o l f
voeten
en
Fren-
zel. Nimmer
heb
ik
van
de
SS'ers
een
woord
v a n spijt g e h o o r d . W e l w a s e r d i e p e genheid
met
eigen
lot. E r
bewo-
w e r d hun
groot
onrecht aangedaan. Z e v o n d e n het proces z o verschrikkelijk
v o o r hun
arme „Frau,
Kin-
der und alte M u t t e r " . „Ze
hadden
dit
proces
te
danken
aan
D u i t s e p e r s , d i e w e e r geheel in J o o d s e den
de
han-
was".
T e n s l o t t e h a d d e n zij d e J o d e n in d e v e r n i e tigingskampen De Joden
niets
hadden
In het najaar
gedaan.
zich zelf
1 9 6 5 k o n i k in h e n n o g
wel
e c h t z i e n d e S S en P o l i z e i - U n t e r f ü h r e r .
Na
het einde v a n men
het proces w a r e n
onbelangrijke
zo'n last h a d d e n
mannetjes
het
volko-
geworden,
van hun „ N e r v e n "
die
(=
ze-
nuwen).
250.000
De
gasmeester
de
voormalige
van
hoorde 600.000 De
het
vernietigingskamp,
wel over 2,5
ik getuigen tot
getuige de
Erich
miljoen
1943
ver-
700.000 Moshe
Rijksführer
over
do-
de
Cukierman
vergassing
van
Joden. Bachir SS,
Joodse
meisjes
gast.
EN
DIRECTE
VERNIETIGINGS-
KAMPEN. EN
TOCH
OVERLEVENDEN?
D e eerste transporten n a a r Sobibor in
november
den
1942.
onmiddellijk
„Arbeitsjuden"
De
na
aankomst
kwamen
na
enkele
In
vroege
zomer
heldhaftige poging
van
De
trans-
beurt.
1943
gedaan
had-
plaats.
automatisch zelf aan de
de
kwamen
vergassingen
porten
om
werd
te
een
ontvluch-
t e n d o o r een g r o e p v a n 7 2 N e d e r l a n d s e
Jo-
d e n , o n d e r l e i d i n g v a n een N e d e r l a n d s e
ex-
officier. de
duivels
lijking v a n
systematische
de J o d e n
door het
was
d i t een b o v e n - m e n s e l i j k e
Wie
was
deze
ontmense-
nazi-gespuis, daad.
bewonderingswaardige
cier
en w i e w a r e n
Een
Oekrajiense
de a n d e r e
bewaker
offi-
helden?
kwam
op
de
een
o f andere manier achter de plannen tot ont-
van
Hij
verraadde
uitgezonderd,
de
van
de
Nederlanders.
bekende
Nederlandse
Dam.
de afschuwelijke
bibor-proces,
de
verdachte
de
Heinrich
Ha-
bezoek
Himmler
in h e t
SS-Oberscharführer
SoKarl
Frenzel. 14 oktober
1943
brak
e r o m 4 u u r een b e w o n d e r i n g s w a a r d i g e
op-
stand uit
lei-
in
het
Sobibor-kamp,
ding v a n A l e x a n d e r
zei v o o r
onder
Petsjerski.
Twintig SS'ers w e r d e n
gedood. ontsnap-
pen
dodelijke
aan
de
SS-sadisten,
aan
de
mijnen r o n d o m h e t S o b i b o r - k a m p e n a a n misdadige
Een bijdrage van de heer Nico van Hees zal in een volgend nummer verschijnen.
dood
zijn
Poolse deze
een
de
fascisten.
overlevenden
p r o c e s in H a g e n g e v o e r d k o n Welk
belangstelling
n a a r de
Neder-
gelopen. het
Auschwitz-pro-
hebben w e
al zoveel
E r k o m e n t o c h geen
naar
voren.
murw
van
Onze
democratische
De
lezers
zijn
rechtsstaat
wilde
n i e t g e c o n f r o n t e e r d w o r d e n m e t de dadige
opofferingen
waardoor
dit
worden. de
overle-
venden uit de U . S . A . en Israël zich
getroost
o m w e e r o o g in o o g t e
hebben
staan met hun
ver-
aan-
nieuwe er
geworden".
dood van
34.000
dus
geweld-
Nederlanders.
M e n w i l d e v e r g e t e n d a t e e n d e r d e deel
van
de
So-
vermoorde
bibor gedood
Joodse
Nederlanders
in
is.
o f geen HOE
WAS
VAN
DE
In
de
weinig
belangstelling. DE
BELANGSTELLING
DUITSE
zes
keer
PERS?
dat
ik
het
Sobibor-proces
b e z o c h t in H a g e n , h e b i k a l t i j d
een
verte-
g e n w o o r d i g e r gezien v a n de Deutsche se-Agenture DE
of van
de
Pres-
Westfalenpost.
UITSPRAAK
Terecht
heeft
namens
het
heftig
mevr.
v.
d.
Nederlands
geprotesteerd
Hoek-de
Auschwitz
na afloop van
Vries Comité
het
So-
bibor-proces. Het
lijkt
voor
de
mij
een
schandelijke
vermoorde
belediging
Nederlanders
dat
SS'ers of zeer lage gevangenisstraf v a n ge jaren
tuchthuis kregen
of
de eni-
vrijgesproken
werden. Alleen Frenzel w e r d t o t
levenslang
veroordeeld. D e 5 v r i j g e s p r o k e n e n k u n n e n w e e r fijn g a a n k e g e l e n en z i c h g e m o e d e l i j k n e s t e l e n in h u n huisjes
„Gottes
nest!"
Inmiddels
te H a g e n ger
Heimat" is d e
(evenals
beroep
de
gegaan.
of
„Schwalben-
officier
van
justitie
verdediging!) En
het
in
ho-
Nederlands
A u s c h w i t z C o m i t é h e e f t o p n i e u w zijn
onge-
noegen, o o k tegenover onze regering,
geuit.
NUT
VAN
HET
PROCES
O o k n a 2 0 jaar w a s dit Sobibor-proces belangrijk. E r die
weten
dat
m a a r één v a n
Slechts o n g e v e e r 4 0 J o d e n k o n d e n
Het
bladen
O o k de Nederlandse regering toonde
SOBIBOR WAS E E N V A N DE 3 TOTALE
In de n a m i d d a g v a n Harry
g e n s e R e c h t b a n k , d a t bij h e t t w e e d e van
van
enkele honderden
van
D e m o o r d e n a a r s stonden m e d e o n d e r leiding
SS-Oberscharführer,
Lager-kok
mil-
z o e k v a n H i m m l e r w e r d e n in h e t b e g i n
schilder, M a x
Sobibor.
Joodse
half
be-
van
HOGER
JODEN
B a u e r sprak zelfs d e n in
VEEL
aanleiding
ver-
A l l e n w e r d e n v e r m o o r d , tijdelijk w e r d h i e r -
VERMOORDEN
WAARSCHIJNLIJK
één miljoen o f een Naar
de een
vluchting.
AANTAL DAN
Joden.
Gezien
vergast!!!
gevierd ter ere v a n
enige
was
wegen
motief was: „Aan
motieven
in h e t S o -
vak-opleiding
manier
p e r s zijn
REGERING
en
interesse.
m'n
d a c h t gegeven.
bibor-proces ties,
enkele
ces t e F r a n k f o r t
z'n
op.
moord
geen
BELANG-
NEDERLANDSE
personen
wekken. Al
Hun
ex-SS-
K u r t B o l e n d e r z i c h in
DE
NEDERLANDSE
enkele
landse
oktober hing
GERINGE
VAN
toonden werkelijke
moord
medeplichtigheid
EN
Slechts
mensen.
Oberscharführer,
De
STELLING
SS-Oberscharführer
aangeklaagd
mensen
SCHANDALIG
Hamburg.
m o o r d op 8 4 . 0 0 0
cel
was
voormalige
Bolender
PROCES
12 SS'ers ?
zijn n u Sobibor
drage
enkele
geen
de
erg
mensen,
wasmiddel
d e meest afgrijselijke
tigingskampen v a n Het
toch
is,
vernie-
nazi-gangsters.
S o b i b o r - p r o c e s z i e ik t o c h als e e n
bij-
tot:
NOOIT MEER
SOBIBOR!
NOOIT
AUSCHWITZ!
MEER
Ds. A.
D.
T3ed. ï ï e r v . Purmer
H.
HUISMAN
T? ed. r
P O L S K I E LINIE L O T N I C Z E
POOLSE GASTVRIJHEID BEGINT OP SCHIPHOL... BIJ DE POOLSE LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJ
L O T
Lid v a n I.A.T.A.
;5-> -'-„V "' *
-
(maandag en vrijdag)
Nadere inlichtingen w o r d e n gaarne gegeven door:
POOLSE LUCHTVAART MAATSCHAPPIJ
LOT Verbindingsgebouw 114; k a m e r 28-30, Schiphol, A m s t e r d a m , T e l e f o o n ( 0 2 0 ) 15 5 3 9 2 o f ( 0 2 0 ) 7 3 0 7 3 0 t o e s t e l 1 9 5 3
LOT-service:
<f v ï - ' * , ' / ;
' """tilir\fc
IL-18 e n V i s c o u n t s t o e s t e l l e n v a n d e L O T v e r b i n d e n A m s t e r d a m m e t W a r s z a w a , 2x per w e e k
r
Poolse gastvrijheid op z'n best
J s * ƒ(, ,JÏ
&
LATE psychische en psychosomatische GEVOLGEN van ONDERDRUKKING en VERZET
h a r d n e k k i g v a s t b e e t in een belevingservaring welke allang niet z o virulent geweest z o u zijn w a n n e e r r e n t e , p e n s i o e n o f u i t k e ring n i e t o p h e t spel h a d d e n g e s t a a n " . D a a r o m w a s h e t v o o r d e p s y c h i a t r i e als j o n g e wetenschap van groot belang d a t meerdere d e s k u n d i g e n b i j v o o r b e e l d bij d e z e l f d e g e v a l l e n o f bij g r o t e r e g r o e p e n v a n k a m p - o f verzetsslachtoffers tot dezelfde conclusie zouden komen.
door Prof. D r j.
3.
Bastiaans*
I n d e l a a t s t e j a r e n w o r d t in de m e d i s c h e w e r e l d m e e r en m e e r i n g e z i e n d a t d e p s y c h i s c h e en p s y c h o s o m a t i s c h e n a w e r k i n g v a n d e o o r l o g , v a n a r r e s t a t i e en v a n v e r b l i j f in gevangenissen en concentratiekampen, veel i n g r i j p e n d e r is g e w e e s t d a n m e n a a n v a n k e lijk d a c h t . O v e r h e t a l g e m e e n k a n m e n t h a n s d r i e f a s e n in h e t late verwerkingsproces onderscheiden. D e z e zijn: 1.
DE EERSTE FASE NAWERKING
VAN
D e z e f a s e w a s bij d e g e n e n die t e r u g k e e r d e n v a n d e p o r t a t i e in d e m e e s t e g e v a l l e n g e k e n m e r k t d o o r een neurastene z w a k t e t o e s t a n d , optredend bij o f n a a s t m e e r omschreven ziekten, zoals b.v. longtuberculose, w e l k e de b e t r o k k e n e n o n d e r invloed v a n de o o r l o g s stress h a d d e n o p g e l o p e n . D e z w a k t e t o e s t a n d w e r d in d e e e r s t e tijd v o o r a l a a n d e d o o r g e m a a k t e h o n g e r en a a n d e extreme ondervoeding toegeschreven. Aangezien ook v e len, die n i e t g e d e p o r t e e r d w a r e n , honger h a d d e n g e k e n d en b e t r e k k e l i j k snel h e r s t e l den n a v e r b e t e r i n g v a n de voedingspositie in N e d e r l a n d , v e r g a t m e n d a t h e t d o o r g e m a a k t hebben v a n zeer langdurige toestanden v a n e x t r e m e ondervoeding t e z a m e n m e t constante psychische en lichamelijke mishand e l i n g v e e l m e e r t o t een d e f i n i t i e v e b e s c h a diging v a n het zenuwstelsel aanleiding h a d gegeven d a n w a n n e e r het uitsluitend o m o n d e r v o e d i n g v a n geringer intensiteit o f k o r ter duur was gegaan. R e e d s uit d e e e r s t e w e r e l d o o r l o g k e n d e m e n de neuropsychiatrische gevolgtoestanden w e l k e m e e s t a l in h e t h o o f d s t u k v a n d e n e u rastenie werden gerangschikt. Targowla ( F r a n k r i j k ) b e s c h r e e f r e e d s in 1 9 2 0 d e sluipend verlopende asthene zwaktetoestanden, de chronische z w a k t e t o e s t a n d w a a r o p crisen w a r e n gesuperponeerd w a a r b i j de b e t r o k k e nen gedurende enkele momenten, enkele u r e n o f d a g e n s o m s als h e t w a r e w e e r l e e f den in de o m s t a n d i g h e d e n v a n d e e r n s t i g s t e oorlogsstress. V o o r t s wees deze auteur toen a l o p h e t b e s t a a n v a n een v r o e g t i j d i g v e r ouderingsproces, w a a r b i j de z w a k t e t o e s t a n d m e t een v e e l t e v r o e g b e g i n n e n d e d e m e n t i e of arteriosclerotische aftakeling gepaard ging. I n N e d e r l a n d z a g m e n , v o o r a l bij d e teruggekeerden v a n de k a m p e n d a t de n e u rastene zwaktetoestand, d i e in d e eerste m a a n d e n en j a r e n n a d e o o r l o g z i c h v o o r a l u i t t e in een o p e n l i j k e n e r v o s i t e i t gepaard g a a n d e m e t n a c h t m e r r i e s , snelle vermoeibaarheid, chronische vermoeidheid en angsta a n v a l l e n als o o k v a g e vegetatieve s y m p t o m e n , v a n duizeligheid, diarree e.a., l a n g z a m e r h a n d p l a a t s m a a k t e v o o r een toestand v a n g e f o r c e e r d e aanpassing a a n de w e r k e lijkheid w e l k e m e n t h a n s als d e d e t w e e d e fase v a n late v e r w e r k i n g zou kunnen beschouwen.
2.
DE TWEEDE FASE NAWERKING
VAN
D e z e f a s e is v o o r a l g e k e n m e r k t g e w e e s t d o o r het optreden van zogenaamde psychosoma' ) B e w e r k i n g v a n d e essentie v a n een g e improviseerde inleiding, gehouden op de Duits-Nederlandse Conferentie te Amsterd a m o p 4 en 5 j u n i 1 9 6 6 o n d e r d e a u s p i c i ë n v a n de A n n e F r a n k Stichting.
tische ziekten. E r w a r e n u i t e r a a r d e x - g e d e p o r t e e r d e n bij w i e t e r s t o n d n a d e t e r u g k e e r in h e t eigen l a n d v o r m e n v a n h o g e b l o e d druk, maagzweren, astma, bepaalde reumatische en a n d e r e a f w i j k i n g e n m e t p s y c h o s o matisch aspect konden w o r d e n vastgesteld. In 1 9 5 7 k o n d e s c h r i j v e r v a n d i t a r t i k e l b e r e k e n e n d a t bij 2 0 0 d o o r h e m o n d e r z o c h t e e x - v e r z e t s l i e d e n — bij m a n n e n n a een p e r i o d e v a n 4 . 6 j a a r , bij v r o u w e n n a een p e riode van 6.5 jaar — z i c h z e e r duidelijk ziekten v o o r d e d e n welke toen als p s y c h o somatische ziekten konden worden beschreven. D e duur v a n deze z o g e n a a m d e latente periode werd berekend v a n a f dat moment in d e o o r l o g w a a r b i j v a n b l o o t g e s t e l d gew e e s t zijn a a n m a x i m a l e stress k o n w o r d e n gesproken t o t a a n het begin v a n de ziekte. O o k t o e n al b l e e k duidelijk d a t d a a r b i j v a n een g e m i d d e l d e l a t e n t e p e r i o d e m e t een g r o te v a r i a t i e b r e e d t e moest w o r d e n gesproken. D e langste toen bekende latente periode w a s 1 6 j a a r . I n d e l a a t s t e 1 0 j a r e n is e c h t e r duidelijk g e w o r d e n d a t h e t a a n t a l d e r g e n e n bij w i e d e l a t e n t e p e r i o d e als l a n g m a g w o r den b e s c h o u w d n o g v e e l g r o t e r w a s dan aanvankelijk kon worden vermoed. Tegen de samenhang v a n o o r l o g s s t r e s s en l a t e p s y c h o s o m a t i s c h e s y n d r o m e n is a a n v a n kelijk v o o r a l v a n m e d i s c h - s p e c i a l i s t i s c h e z i j de ernstig b e z w a a r g e m a a k t . Men achtte de samenhang wetenschappelijk niet b e w e z e n o f niet te bewijzen. M e n hield geen rekening met het gezichtspunt v a n vroege veroudering, v a n g e f o r c e e r d e aanpassing aan de w e r k e l i j k h e i d , m e t h e t f e i t d a t een z e e r g r o o t a a n t a l ex-verzetslieden plotseling a a n een h a r t i n f a r c t g i n g lijden o f d a a r a a n o v e r leed. M e n s t e l d e z i c h in f e i t e o p h e t s t a n d p u n t d a t d e e l l e n d e n u m a a r eens v e r g e t e n m o e s t zijn. M e n k o n z i c h o o k nauwelijks voorstellen dat 1 0 t o t 2 0 jaren n a de oorlog bepaalde doorleefde situaties v a n ernstige stress n o g z o v i r u l e n t z o u d e n k u n n e n zijn, d a t zij v a n u i t d e v e r d r i n g i n g d e l i c h a a m s functies nog z o zouden kunnen verstoren, dat d a a r v a n ernstige ziekten of d o o d het g e v o l g z o u d e n k u n n e n zijn. D e z e oppositie v a n medische zijde w a s d o o r een a a n t a l o o r z a k e n b e p a a l d . I n d e e e r s t e p l a a t s h a d d e n vele medici geen werkelijk idee v a n w a t z i c h in d e e x t r e m e s i t u a t i e s h a d a f g e s p e e l d en w a t h e t p s y c h i s c h p r o c e s van v e r w e r k i n g d a a r v a n inhield. M e n wilde pijn en e l l e n d e z o g a u w m o g e l i j k v e r g e t e n of tot „ n o r m a l e " proporties teruggebracht zien. D a a r n a a s t w a r e n slechts weinig m e dici v o l d o e n d e g e t r a i n d , in s t a a t o f in d e gelegenheid, psychosomatische verbanden systematisch te bestuderen. M e n w a s het v a a k o n e e n s o v e r i n v a l i d i t e i t s s c h a t t i n g e n en men h a d v a a k grote b e z w a r e n tegen de bel a n g r i j k e s t e m v a n d e p s y c h i a t e r in d e z e . V o o r de psychiater bleef de moeilijkheid o m in h e t i n d i v i d u e l e g e v a l h e t w e t e n s c h a p p e lijk bewijs t e l e v e r e n d a t een d o o r h e m a a n w e z i g g e a c h t v e r b a n d , w a a r b i j hij o n d e r a n d e r e v a n de betekenis v a n d e subjectieve belevingswereld v a n de g e t r o f f e n e gebruik moest m a k e n , o o k werkelijk a a n w e z i g w a s . W a n e e r hij b.v. o p basis v a n g e s p r e k k e n o f o p basis v a n h y p n o t i s c h e o f n a r c o - a n a l y t i sche o n d e r z o e k i n g e n m e e n d e h e t v e r b a n d t e hebben aangetoond, werd h e m v a a k v e r w e ten d a t „een patiënt zoveel k a n f a n t a s e r e n " o f „ d a t hij o p b e v e l o f o p d e w e n s v a n d e d o k t e r bepaalde dromen g i n g d r o m e n " , of „ d a t hij t e r w i l l e v a n een u i t k e r i n g zich
DE DERDE FASE NAWERKING
VAN
H e t is s p e c i a a l in d e l a a t s t e j a r e n d a t e r allerwegen meer belangstelling k o m t v o o r d e s a m e n h a n g v a n o o r l o g en l a a t g e v o l g als in d i t a r t i k e l b e d o e l d . E n e r z i j d s k o m t d i t z e k e r d o o r d e g r o t e b e t e k e n i s d i e r a d i o en v o o r a l televisie hebben v o o r h e t v e r s p r e i d e n v a n kennis. T o c h m a a k t het o p de medicus d i e z i c h m e t d e z e m a t e r i e b e z i g h o u d t , in t o e n e m e n d e m a t e de i n d r u k d a t mensen, die tijdens de oorlog aan z w a r e oorlogsstress blootgesteld w a r e n en die zich n a de o o r l o g ogenschijnlijk snel h e r s t e l d e n , juist thans moeilijk meer w a a r kunnen m a k e n d a t het hen niets g e d a a n z o u hebben. D i t m o e t samenhangen m e t het feit d a t de g r o e p v a n sterke overlevenden omstreeks 1 9 4 5 gemidd e l d 3 0 — 3 5 j a a r o u d w a s . T o e n w a r e n zij in f e i t e n o g in d e k r a c h t v a n h e t l e v e n . L a n g e tijd w a r e n zij in s t a a t z i c h a a n n i e t te ernstige „ v r e d e s m o e i l i j k h e d e n " a a n te p a s sen, o o k al blijkt bij n a d e r e a n a l y s e d a t t o c h de meeste z o g e n a a m d herstelde mensen toch altijd d o o r hun o m g e v i n g als gespannen o f beheerst agressief werden beleefd. H e e f t d e p s y c h i a t e r n u een e n k e l e m a a l t o c h d e g e l e g e n h e i d g e h a d juist d e z e m e n sen t e o n d e r z o e k e n — b i j v o o r b e e l d v o o r een o n d e r z o e k v a n z.g. g e z o n d e n — d a n k r i j g t hij d e i n d r u k d a t bij d e z e m e n s e n d e a d a p t a t i e en d e v e r d r i n g i n g v a n h e t o o r l o g s g e b e u r e n en v o o r a l v a n d e d a a r m e e v e r b o n den e m o t i e s m e e r g e s l a a g d w a s d a n bij d e g e n e n , die e e r d e r z i e k w e r d e n . M e n b e h o e f t e c h t e r o o k in d e z e g e v a l l e n s l e c h t s v a n e e n bepaalde techniek v a n psychiatrisch onderz o e k g e b r u i k t e m a k e n die d e a f w e e r d o o r breekt (narco-analyse, tegenwoordig L S D ) , of m e n krijgt o p o v e r t u i g e n d e wijze tijdens d e z i t t i n g e n t e z i e n h o e d e m e n s e n t o t in d e kleinste details v a n g e d r a g o f beleving w e e r in h e t k a m p o f in w e l k e s t r e s s - s i t u a t i e v a n d e o o r l o g d a n o o k t e r u g zijn. D e z e b e e l d e n k a n men filmen en vastleggen v o o r v e r g e lijking m e t a n d e r e g e v a l l e n o f v o o r v e r g e lijking m e t een o n d e r z o e k bij d e z e l f d e p e r soon, enkele jaren l a t e r uit te v o e r e n . Bij vele mensen v a n de „sterke g r o e p " ziet men tegenwoordig hoe de afweer van verdringing of v a n welke andere psychische verdedigingsstrategie dan o o k het niet meer h o u d t . H e t m a a k t de i n d r u k d a t de c a p a citeit v a n het zenuwstelsel d a a r t o e o p o u d e r e l e e f t i j d o f juist bij d e v r o e g t i j d i g e v e r o u d e r i n g n i e t m e e r v o l d o e n d e is. D a n g a a t h e t in f e i t e r e e d s o m een m e e r d a n n o r m a l e o f te vroege a c h t e r u i t g a n g v a n de zogen a a m d e regelcapaciteit v a n de hersenen. K o n d e n tien j a r e n g e l e d e n n o g s l e c h t s v e r moedens omtrent het neurologisch substraat van deze afwijkingen worden geformuleerd, in d e l a a t s t e j a r e n h e b b e n v o o r a l S c a n d i n a vische onderzoekingen op neurologisch geb i e d o v e r t u i g e n d bewijs k u n n e n a a n v o e r e n v o o r de opvatting, dat de hersenen van vele g e t r o f f e n e n v a n d e o o r l o g t o c h b l i j v e n d s c h a d e h e b b e n o p g e l o p e n e n w e l in d i e z i n , d a t het normale aanpassingsvermogen in feite reeds licht beschadigd w a s direct tijdens o f n a de o o r l o g . D o o r de bijkomende factor van normale veroudering was het d a n v o o r deze mensen, soms eerst vele j a ren n a de oorlog, niet m e e r mogelijk o m de emoties de baas te blijven. T o c h mag niet alle t e r u g k e e r - i n - d e - h e r i n n e ring-of-in-het-gedrag van oorlogservaringen uitsluitend als teken v a n ziekte w o r d e n b e schouwd. Sommige mensen hebben inderdaad (vervolg
op
pag.
6)
Een bloedige tol is betaald
nabestaanden
en
met
hen
gelijk
te
stellen
personen. Wij mogen
d e z e g r o e p n i e t in d e
ten uit een
toont u verantwoordelijk
goed
van
sociale
Voor
een
regering
chelt was
steek
gevoel v a n piëteit, m a a r
het
la-
even-
verantwoordelijkheid. die
slechts
met
een
miljarden
eenvoudig
googebaar
geweest de helpende h a n d uit te steken. argument Het
is i n m i d d e l s
1967
geworden.
tal nog levende slachtoffers
van
Het het
aanfascis-
is g e n o m e n . die
ons
De
m e v e r m i n d e r t z i e n d e r o g e n . V a n hen die er
mening
n o g zijn l e e f t een a a n t a l m e t é é n v o e t in h e t
komst.
graf. D a t
Bovengenoemde
is
de
werkelijkheid.
regeling-oorlogsslachtoffers,
is v o o r g e s c h o t e l d , voor
slechts
regeling,
schien o o k b e d o e l d ,
J . G . R e n e s (bij v e l e n b e k e n d ) , h a d i k h i e r -
zaken
o v e r e e n g e s p r e k . Z i j n m e n i n g m a g ik u n i e t
maximum-uitkering
onthouden.
week
is e e n g o d v e r g e t e n
schan-
weinigen
met
alle
betekent
van
voor
bittere
houdbaar.
De
bepaling
armoede"
dat
men
voor Ons
de fascisten
vijand no.
adres hierover
aan
1."
de T w e e d e
is n o g steeds n i e t b e h a n d e l d . O p o n z e ven kregen wij v a n ris
de
heer
woord:
„...
Egas de
de v o r i g e bij
Kamer brie-
staatssecreta-
herhaling
Buitengewone
ten
ant-
Pensioenwet
in
aanmerking
slag v o o r Bitter
te
voor
zo de
l a a t het niet t o e . " H e t leed v a n enige h o n -
en n a b e s t a a n d e n
derden
het
nog
levende
slachtoffers
en z o w e i n i g zijn h e t — den
wordt
Voorzover
luchtig ons
Maatschappelijk
en
opzij
bekend Werk
hun
—
zoveel
nabestaan-
geschoven. heeft
ongeveer
ook een
van
uiteraard de
niets
een
wij n u
situatie
waarin
zijn g e b r a c h t . de
belichten,
en
„Ariërs"
te
Nederlands
Comité
weet
om
of
grond-
Niet
er
in
blijkt
regete
be-
slachtoffers Voor
medische
ons
is
kanten
tientallen dezen
be-
armoede
moet
maatstaf
hebben
zijn, m a a r
tegenover hen
geleden
het
o n d e r de, b e z e t t i n g
Zelfs
nu,
na
22
heeft
jaar,
een s c h u l d t e d e l g e n ,
onze
regering
al is h e t m a a r
omdat
wij v o o r de o o r l o g de r a a d kregen rustig te gaan slapen ook
vanuit
en e r t i j d e n s d e Engeland
om
de vernietiging
Joodse
vrouwen
bezettingsjaren
geen m a a t r e g e l e n
en
van
niet-joodse
tegen te
meer
mannen
zijn dan en
gaan.
hun
N o g is h e t m o g e l i j k o m in d e z e w a a k z a a m t e blijven. D e m e d e w e r k i n g v a n a l l e n , juist ook v a n de getroffenen zelf en d a a r n a a s t o o k v a n a l l e m e d i c i , is n o d i g o m in d e z e m o e i l i j k e en m o e i l i j k b e w i j s b a r e m a t e r i e v e r der te k o m e n . D e schrijver s t a a t o p bet s t a n d p u n t d a t m e n v ó ó r alls z o w e l ó n d e r s c h a t t i n g als o v e r s c h a t t i n g m o e t t e g e n g a a n . D i t k a n h e t beste t o t s t a n d k o m e n w a n n e e r o p basis v a n een w e r k e l i j k e m e d i s c h e v e r t r o u w e n s r e l a t i e d e g e t r o f f e n e n — o o k bij v o l b e w u s t z i j n en z o n d e r al t e v e e l a n g s t — d e g e l e g e n h e i d krijgen en a a n v a t t e n o m m e e t e d e l e n h o e h e t in d e o o r l o g g e b e u r d e en h o e zij v a a k in w a n h o p i g e b e h e e r s i n g getracht hebben zich zoveel mogelijk a a n te passen a a n het naoorlogse leven, ergens wel wetend dat de overtuiging v a n „ze hebben mij n i e t k l e i n k u n n e n k r i j g e n " n i e t h o u d b a a r is. D i t w i l g e e n s z i n s a f b r e u k d o e n a a n het v a a k uiterst bewonderenswaardige w a t ten tijde v a n d e stress a a n v e r z e t s h o u d i n g werd getoond, d o c h wel houdt dit rekening m e t de biologische zekerheid d a t een beschad i g d l i c h a a m en v o o r a l een b e s c h a d i g d z e nuwstelsel n u e e n m a a l niet o n b e p e r k t een b o v e n n o r m a l e a a n p a s s i n g k a n blijven opbrengen.
onze
die
en een b l o e d i g e , z e l f s z e e r b l o e d i g e t o l h e b -
100.000
dici die keuringen moesten v e r r i c h t e n v a a k te veel herinnerd aan kampbeulen o f m e dici die „ f o u t " w a r e n geweest; k o r t o m , e r w a s l o o c h e n i n g o p basis v a n w a n t r o u w e n o f o n m a c h t n a a r alle kanten. D e v r a a g blijft b e s t a a n o f h e t a l s n o g m o gelijk z o u zijn a a n v u l l e n d e m e d i s c h e o n d e r z o e k i n g e n t e v e r r i c h t e n die o v e r h e t v e r b a n d v a n o o r l o g s s t r e s s en l a a t g e v o l g w e tenschappelijk v e r a n t w o o r d e uitspraken m o gelijk z o u d e n k u n n e n m a k e n . N a a r d e m e ning v a n de schrijver v a l t hier n o g steeds veel te verrichten. H e l a a s kunnen niet alle fouten v a n medische beoordeling v a n „het v e r b a n d " w o r d e n hersteld. Het is soms m e n s - o n w a a r d i g te zien hoe er o v e r enkele percentages van invaliditeits-stress moet w o r d e n gevochten. Beter w a r e het geweest wanneer ten aanzien v a n de c o m p e n s a t i e v a n d e b e s c h r e v e n n a w e r k i n g een m e e r h u m a a n en m e d i s c h m e e r v e r a n t w o o r d s t a n d punt was ingenomen.
re-
welstand
ben betaald.
van
de v e r n i e t i g i n g s k a m p e n ,
maatschappelijke
verantwoordelijkheid
k o m e n a c h t e r o n s w a t b e t r e f t o n z e eis ruggekeerd
de
be-
wanneer
geling.
half
Tegen de achtergrond v a n deze summiere uiteenzetting o v e r de nawerking van de o o r l o g s s t r e s s m o g e h e t d u i d e l i j k zijn d a t d e g e n e e s k u n d e in d e W e s t e u r o p e s e l a n d e n e i genlijk n i e t b e r e k e n d w a s o p een z e e r u i t voerig en systematisch o n d e r z o e k d a a r v a n . E r h a d in d e z e v e e l m e e r k u n n e n w o r d e n gedaan w a r e het niet dat de psychologische f a c t o r v a n het willen vergeten en het l o o chenen v a n diepe ellende hierbij z o ' n grote r o l h a d g e s p e e l d . H e t m e r k w a a r d i g e is d a t zowel degenen, die niet a a n oorlogsstress w a r e n g e ë x p o n e e r d , o f in. d e o o r l o g w e l l i c h t t e w e i n i g h a d d e n g e d a a n , als d e g e n e n , d i e juist z o v e e l e r v a r e n h a d d e n , t o t h e t l o o c h e ningsproces hebben bijgedragen. M e n k o n het niet begrijpen; men kon e l k a a r niet begrijp e n ; men wilde o v e r de ellende slechts sprek e n m e t d i e g e n e n d i e e r z e l f o o k bij b e trokken waren geweest; men werd door m e -
Auschwitz
het
h e t blijft a a n d r i n g e n o p d e z e b i j z o n d e r e
genomen
vele jaren v a n distantie nodig gehad a l v o r e n s in s t a a t t e zijn z i c h t e k u n n e n u i t e n . Bij h e n is h e t z i c h g a a n u i t e n d a n in z o v e r r e als v o o r u i t g a n g t e z i e n , a l s d a a r m e e niet tal v a n a n d e r e s y m p t o m e n v a n n e r v o siteit g e p a a r d g a a n . D a t m o e t d e r h a l v e in ieder individueel geval zorgvuldig worden beoordeeld, vooral w a n n e e r het g a a t om het schatten v a n de invaliditeit. I n ieder geval kan worden geconstateerd dat het verwerkingsproces dat na de oorlog moest beginn e n n o g n i m m e r is g e ë i n d i g d t e n z i j , als in z o v e l e gevallen, de b e t r o k k e n e als gevolg v a n e e n o v e r m a t i g e i n s p a n n i n g bij a a n p a s sing t o c h r e e d s a a n e e n e r n s t i g p s y c h o s o m a t i s c h lijden t e g r o n d e g i n g . H e t h a r t i n f a r c t is in d e z e b e r u c h t . D e D e e n s e o n d e r z o e k e r s H e s s en T h a y s e n d e e l d e n e n k e l e j a r e n g e leden a a n d e schrijver m e d e d a t d e c o r o n a i r - d o o d n a a r hun mening uiterst frequent bij e x - v e r z e t s l i e d e n v o o r k o m t en als h o o f d o o r z a a k v a n overlijden m o e t worden bes c h o u w d . V o o r N e d e r l a n d zijn d e g e g e v e n s daaromtrent niet voldoende bewerkt, v a a k ook o m d a t sectie niet mogelijk w a s o f niet werd toegestaan.
met
der
vol-
5)
scheiden,
zich geruggesteund door zeer velen,
grijpen ons niet alleen, m a a r staan o o k
uit
moeten
„wet
r i c h t , d a t t o t h e d e n e v e n m i n in
pag.
de
n a z i ' s in h u n z i e k e b r e i n m e e n d e n J o d e n
Joods
behandeling
bloeden.
zij e r v o o r b l i j v e n b o e t e n d a t
zwaarst
maar
discri-
is b e l a c h e -
nauwelijks
de
Het voor
slachtoffers
lijk en s l e c h t s e e n d o e k j e v o o r h e t
Het
bezitten
kunnen dat wel. E n
Joodse
regeling
m i n a t i e in d e h a n d z o u w e r k e n
per leef-
een b i j z o n d e r e r e g e l i n g v o o r hen die zijn t e -
van
merendeels
bijzondere
ruchte dodelijke gevolg?
j a a r geleden een v e r z o e k tot d e regering g e -
(vervolg
deze
een
Een
ervan. begrip
te
sociale
144—
vormt
weinig
moeilijk
zaak
deskundigen
zijn
ƒ
deze
mag
mis-
dien.
en is
uit
komen
teleurgesteld
goed
meesten
armoede
de uitvoering
ringskringen staan
uit-
van
bruto
de
grens v a n
toch
enige
blijft w e r k v a n
d a a l d a t er v o o r u w mensen n o g steeds geen Zij w a r e n
onze
hoe
gevolgen
behoorlijke regeling
bestaat.
naar
O f moeten
M e t een v o o r a a n s t a a n d v e r z e t s m a n , d e heer
„Het
biedt
dat
JOS SLAGTER
Objectiviteit D e beste v r i e n d e n
met
het
Strauss en Seebohm.
Geen
ren
tegen
Kiesinger.
En
mag
naar
Nederland
Dit
schreef
de
Algemene
Hans
in een
mer
verschijnt.
Alles
bij
genomen
Maureau
artikel
dat
Wij
elkaar
aanwijzingen
Von
dat
van
bezwa-
Kielmansegg
komen.
Studenten
dam
Duitsland officiële
in
in ons
citeren
veel men
opdracht
Vereniging
van Amster-
februarinumnog:
passiviteit 33—45
en
serieus
weinig heeft
...
Velen hebben de absurditeit d a t miljoenen mensen t e r d o o d w e r d e n g e b r a c h t — onschuldig — niet v o l d o e n d e t o t zich laten doordringen. Zij zien niet het dodelijke gev a a r dat het opnieuw zou kunnen gebeuren; d a t z o u t o c h o n a a n n e m e l i j k zijn. E n z e zijn in bet f o r m a l i s m e blijven steken. H e t f o r malisme v a n de N A T O , v a n de sociale w e t geving en v a n de ,vriendschappelijke betrekkingen' tussen , b e v r i e n d e v o l k e r e n . ' D i e r u s t en h e t v e r t r o u w e n in d e a u t o r i t e i ten d i e h e t w e l z u l l e n o p k n a p p e n , m a a r d i e bewezen hebben te kunnen falen, kunnen ons n o g m a a l s n o o d l o t t i g w o r d e n . Z i e b.v. de treurig onbenullige houding v a n een groot deel v a n d e N e d e r l a n d s e b e v o l k i n g , d e p o litieke partijen en v a n de regering ten o p zichte v a n de Vietnamese oorlog. Buiten dat h e t V i e t n a m e s e v o l k g e b u k t g a a t o n d e r een gruwelijke t e r r e u r ; d a a r k a n de derde w e r e l d o o r l o g b e g i n n e n , o f d a a r is h i j m i s s c h i e n al b e g o n n e n . M a a r w i j h e b b e n n o g s t e e d s een b e v r i e n d s t a a t s h o o f d . G e l u k k i g zijn e r mensen die p r o t e s t e r e n en hulp bieden. M a a r h u n a a n t a l is k l e i n , h o e w e l h e t — a f g e z i e n v a n de bedreiging d o o r de politie — thans z o m a k k e l i j k is o m e e n p r o t e s t t e l a t e n h o ren.
Het monument wordt onthuld W a n n e e r in het v o o r j a a r v a n 1 9 6 7 te A u s c h w i t z het m o n u m e n t d a t d a a r gebouwd wordt zal worden onthuld, dan zal het v o o r ons een t o t v o l d o e ning stemmende g e d a c h t e zijn t e w e ten d a t o o k N e d e r l a n d hieraan h e e f t bijgedragen.
D c uitvoering
van
NEDERLAND ZESDE Bij
OP
te Auschwitz-Birkenau
gang.
1962
dat
voor
op
16
het
Internationale
april
a.s.
zal w o r d e n onthuld, neemt
tussen
de
dertig
deelnemende
eervolle zesde plaats aan
is in volle
DE
inzameling
Monument,
aan
monument
PLAATS
de
witz
het
V i a pers, radio en televisie h e e f t het C o m i t é M o n u m e n t te A u s c h w i t z zich herhaaldelijk t o t het Nederlandse v o l k en t o t zijn regering gewend en het resultaat h i e r v a n is, d a t ruim 5 0 . 0 0 0 gulden v o o r het m o n u m e n t w e r d bijeengebracht. O o k verscheidene andere landen z a melden belangrijke bedragen in z o d a t het m o n u m e n t met recht een i n t e r n a t i o n a a l m o n u m e n t m a g w o r d e n gen o e m d . D a t is o o k n o o d z a k e l i j k , w a n t diegenen w i e r nagedachtenis d o o r dit m o n u m e n t w o r d t geëerd k w a m e n uit alle delen v a n E u r o p a . H e l a a s zijn de t o t nu toe bijeengeb r a c h t e gelden nog niet toereikend v o o r de b o u w v a n het m o n u m e n t . D i t betekent v o o r de Poolse regering die enkele j a r e n geleden, toen m e t de b o u w v a n het m o n u m e n t w e r d b e gonnen, de voorlopige financiering o p zich heeft genomen, een zeer z w a re last.
u
allen,
maar
Ausch-
landen
een
in. H i e r v o o r p a s t d a n k in h e t
het Nederlandse
Auschwitz",
in
Nederland
bijzonder:
comité
dank
„Monument
d a t o p zijn eigen w i j z e d i t
sultaat heeft mogelijk
te re-
gemaakt.
„Waarom
wij
monumenten . . . ?"
v r o e g J a n K a s s i e s in h e t
herdenkingsnummer
v a n j a n u a r i 1 9 6 2 . E n hij a n t w o o r d d e : . . . o m de
doden
eren?
De
doden
hebben
onze te
z u l l e n e r e n , b e t e k e n t d a t : w i j z u l l e n ons
in
gedachten
o p een
wijze
die h u n w a a r d i g
is. W i j , d e l e v e n d e n
doen
dat.
daad
Het
meer
en d a d e n g e d r a g e n is
een
degenen
weten,
kinderen,
ONTHULLING
te
e e r niet m e e r n o d i g . A l s w i j z e g g e n , hen
tegenover
NAAR
hebben
die
die
maar
w i j stellen,
van
onze
tegenover
de mensen
met
niet
eer
niets
onszelf,
onze
wie wij
leven.
AUSCHWITZ-MONUMENT Op
d e z i t t i n g v a n h e t I . A . K . is d e
ling v a n
het m o n u m e n t
onthul-
te Auschwitz
tienduizenden daarbij met
uit
aanwezig
vele
landen
willen
ter
zijn.
In
Int.
Auschwitz
ten
hoeveel
wereld
zij
te wachten
die zo
de
nen
dit
ons
secretariaat.
niets. D a t a
vroegtijdig
bezoekers men
lende landen Laten
Comité
uit de
mogelijk
Opgave
en p r i j s o p g a v e
Uit
een
artikel
van
. . . Wij
leven
wil
mensen
d o o r huns
we-
in
verschil-
enig
Het
ander
in
Arthur
een
Miller
tijdperk
willen
bijwo-
opgeven
verplicht volgen.
u
aan tot
(1964):
waarin
meer
gelijken zijn g e d o o d
tijdvak
van
de
o n d e r de loep nemen v a n
g e n i n z a k e m o o r d en v a n o n z e
is.
onthulling
spoedig
dat
verband
verblijfs- en vervoersmogelijkheden
het
1964
vast-
gesteld op 16 april 1 9 6 7 . Men v e r w a c h t
dan
geschiedenis. onze
menin-
toon digen.
misschien aan
de
beste w i j z e v a n
de miljoenen
U k u n t dit album bestellen d o o r middel v a n een giro-storting o p postgirorekening 1 5 7 . 0 0 0 t.n.v. de penningmeester v a n het C o m i t é M o n u m e n t te A u s c h w i t z , A m s t e r d a m . G a a r n e willen wij v a n a f deze plaats iedereen die gelden v o o r het m o n u m e n t b e s c h i k b a a r stelde en allen die meegeholpen hebben a a n ons w e r k (in het bijzonder het N e d . A u s c h witz Comité) hartelijk danken. W i j hopen d a t ons w e r k , w a a r v o o r wij d a n k b a a r zijn d a t wij het hebben mogen doen, zal leiden t o t het doel dat wij v o o r ogen h a d d e n : k o m e n d e generaties te sparen v o o r het v e r schrikkelijk onheil d a t ons is o v e r komen.
verantwoor-
delijkheid als o v e r l e v e n d e n v o o r d e t o e k o m s t vormt
D a a r o m willen wij v a n deze plaats nog éénmaal een beroep op U doen. H e t Internationale Monumenten C o mité h e e f t een album m e t foto's v a n de b o u w v a n het m o n u m e n t uitgegeven, d a t v o o r de s o m m a v a n m i n i m a a l ƒ 1 0 , — besteld k a n w o r d e n . D e opbrengst v a n de v e r k o o p v a n deze albums k o m t ten goede a a n het monument.
vermoorde
eerbe-
onschul-
Het Nederlands Monument te W.
DE
VRIES
Comité Auschwitz
De rechtgeaarde anti-fascist sluit vriendschap met Duitsers / Dr. Okke Jager
Vele verschijnselen
in
Duitsland
en in a n d e r e
landen wijzen
erop,
d a t h e t f a s c i s m e n o g n i e t d o o d is. T o e n ik in een a n d e r b l a d enkele artikelen o v e r
schreef, kreeg ik brieven
met de
daar
aansporing:
worden doeld
met
—
een f e r v e n t
een
uit de H i t l e r t i j d : h e t
Daarmee
aan
een
om
Duitsland
z i c h t e n t e r u g t e d u w e n in h e t m i s d a d i g e
verleden.
h e b b e n w e in d e d e r t i g e r
Het
zou niet minder
nauwende
verschijnselen
Duitse
„ras"
in D u i t s l a n d
zonder meer op
„de"
is n i e t
minderwaardig.
Er
is e e n
land tot
fascisme
hebben, L E V E N
ALLE WESTERSE
LANDEN.
„De
in
Ku-Klux-Klan
Amerika
is g e e n
NOG
haar
Duit-
bepaald
d a t o p f a s c i s m e n e e r k o m t . D e m o t i e v e n d i e in geleid
be-
geinfecteerd.
anti-fascisme het
ook
d w a a s z i j n , a l s w i j a l l e r l e i i r r i t e r e n d e en
sers z o u d e n s c h u i v e n . "Wie d a t d o e t , is z e l f d o o r H i t i e r Het
jaren
bekomen.
soort Duits-
STEEDS
beter
dan
IN
Hitier",
schreef Bruins Slot. W i e (terecht)
k r i t i s c h blijft t e g e n o v e r D u i t s l a n d ,
blijven t e g e n o v e r
moet ook
kritisch
zichzelf.
F a s c i s m e is g e e n k e n m e r k v a n é é n
ras. E n het Duitse
volk
bestaat
uit z e e r u i t e e n l o p e n d e g r o e p e n : o n v e r b e t e r l i j k e n a z i ' s , b e k e e r d e zi's,
kleine
meelopers,
onverschilligen,
gedesoriënteerden,
t e n , c o m m u n i s t e n en n a - o o r l o g s e
jongeren.
Duitsland
Behalve
kijkt
heeft
twee
gezichten.
op samenkomsten
van
na-
democra-
oud-strijders,
gezicht
is e r een
dat
ons
ander
aan-
dat
wij
VOLK
De Raad
van
wekkend
getuigenis
NIET
zien
IS
als
over
een
van
MEE
in b e p a a l d e
op-
d e spiegel t e k i j k e n . W i j kijken l i e v e r in
die ons de idylle v o o r h o u d e n
de
van het Nederlandse volk
een v o l k d a t e e n d r a c h t i g w a s in h e t v e r z e t
als
tegen het fascisme.
Dat
v o l k h e e f t n o o i t b e s t a a n . G e e n v a n d e in W e s t - E u r o p a b e z e t t e
lan-
den h e e f t z o ' n g r o o t c o n t i n g e n t v r i j w i l l i g e r s S . S . - e r s g e l e v e r d als N e derland. heeft
Het
was
verzet.
maar
Wanneer
v a n het v o l k schoon van vandaag,
VERENIGING Het
een
kleine
groep
die
wij o n z e verzetshelden
zich
daadwerkelijk
vereren
om
de
t e p r a t e n , d o e n w i j h e t z e l f d e als v e l e
die V o n
Duitse volk laten
Stauffenberg
als p l a a t s v e r v a n g e n d
rest
Duitsers voor
het
optreden.
VAN
is a u s g e r e c h n e t
NEDERLANDS-DUITSE
J . B.
VRIENDSCHAP
Charles, de antifascist,
die
h e e f t g e d a a n een v e r e n i g i n g v a n N e d e r l a n d s - D u i t s e te richten, w a a r v a n H i j heeft
iedere
goedwillende
Duitser
gelijk: de r e c h t g e a a r d e
s c h a p sluiten m e t D u i t s e r s . D i e v e r e n i g i n g
het
voorstel
vriendschap
op
lid
moet
kunnen
antifascist
moet
vriend-
zal tot
t a a k hebben
t w e e d e g e z i c h t v a n D u i t s l a n d te h e l p e n o m h e t E N I G E
Wij
het
gezicht
van
kunnen
de Duitsers
nooit
tot
schuldbelijden
en
vernieuwing
b r e n g e n , als W I J m a a r steeds E I S E N D b i n n e n k o m e n . W i j g e v e n h u n in D u i t s l a n d
g a f een
de Auschwitz-processen:
zuivering
in
AAN
Duitsland te worden.
SCHULDIG
de E v a n g e l i s c h e K e r k
ZELF
is n i e t p r e t t i g
boeken
worden. het
t e g e n k o m e n in d e k e r k e n , d e l i t e r a t u u r en een deel v a n d e p e r s . HET HELE
Het
onbemotief
anti-bolschewisme."
M e t z o ' n h o u d i n g b e w i j z e n w i j D u i t s l a n d g e e n d i e n s t . H e t is d w a a s , te kleineren. D a t
was —
belangrijk
WIJ
g e d a a n , m a a r h e t is o n s s l e c h t
ER
gegeven
„houd u toch kalm, het v a l t allemaal wel m e e ! " de gevaren
DOEN
anti-communisme.
aanknopingspunt
indruk-
wij mogen
het gehele v o l k ,
deze
wij mogen
als
pas
de ruimte,
eenmaal
als o o k W I J
onze
schuld
belijden. E n
als w i j
hun
d e r u i m t e g e g e v e n h e b b e n , d a n m o g e n w i j h e n in d e
drijven
met
scherpe
vragen,
zoals:
als h e t
e r n s t is m e t
de
hoek
verzoe-
ouderen de herinnering a a n de o o r l o g N I E T v e r d r i n g e n , wij mogen
ning m e t h e t W e s t e n , w a a r o m
blijkt e r d a n z o w e i n i g v a n
verzoe-
NIET
ning
en
waarom
recht Ook
ieder medeverantwoordelijkheid kommt
nicht
de burger
dadurch
die n i e t
zur
loochenen.
Ruhe,
meedeed
aan
„Begangenes
dass m a n
es
de misdaden
Un-
totschweigt".
en e r n i e t
van
met
wordt wordt
delijke n o r m e n in h e t D u i t s e v o l k . E e r l i j k w o r d t e r k e n d d a t
van
WEINIGEN
de m o e d
hadden
tot
verzet.
„Es
waren
die
Irrwege
unseres g a n z e n V o l k e s u n d d i e V e r s a u m n i s s e v o n u n s C h r i s t e n , diese V e r b r e c h e n ters
van
weerstand
de
möglich gemacht
processen
niet
in e e n deel v a n
haben". De
alleen
laten
ons volk
Kerk
tegenover
m a g de veel
innerlijke nabij
zijn m e t G o d s W o o r d , m e t g e b e d , en m e t v e r g e v i n g v o o r d e b o e t vaardigen.
tus. WIJ JOEGEN
DUITSLAND
D a a r k o m t n o g iets b i j . V o o r gebeurt
Duitse kant
van
een
niet geprotesteerd,
„Duitse
aangewezen?
En:
hoe
week" kan
1963 beweren dat R o t t e r d a m
d o o r de
Tsjecho-Slowakije? a l s in
uitgerekend
het
En:
Deutsches
1964
voor
zijn n i e t
Berlijn w e r k z a m e
alleen
theoloog
IN
HET
Soldatenjahrbuch
in m e i 1 9 4 0 w e r d
gebombardeerd
geallieerden?
„EN
HET
WAS
Vriendschap
NACHT"
met
onschuldige
jonge
en
goedwillende
oudere
Duit-
sers b e t e k e n t n a t u u r l i j k ó ó k : v r i e n d s c h a p m e t v a n h u n n a z i d o m
Duitsers
B. Wielenga
D o o p s g e z i n d W e e k b l a d " : „De
huidige
nog naar
deze mensen o m behalve de p r e d i k a n t e n ? " H e t
is
verantwoordelijk.
kunnen
stateren, o m d a t
hulpprediker
i k n a d e o o r l o g in m i j n s t u d e n t e n t i j d
Duits-
die wij
De
mijn e e r s t e p r e e k d a a r
s c h r e e f in h e t
in
„Algemeen
o n t w i k k e l i n g is mijns
inziens
1945 waar:
zij w a r e n v a a k d e e n i g e n . I k h e b d a t m e t e i g e n o g e n
kers die o p a l l e r l e i m a n i e r e n l i e t e n m e r k e n d a t zij d e
het tegenwoordige
be-
keerde Nederlandse ex-nazi's.
w a s in een g e v a n g e n i s v o o r p o l i t i e k e d e l i n q u e n t e n . E r w a r e n
HARNAS
w a t e r in de
e l e k t r i s c h l i c h t was
houden
in v o l s l a g e n
bewa-
kerkdiensten,
in d i e g e v a n g e n i s h i e l d e n , m e t l e d e o g e n a a n z a g e n . moeten
con-
Ik
het
p e r o n g e l u k o f o p z e t t e l i j k u i t g e s c h a k e l d en
dat
lieten z e m a a r z o . D e s y m b o l i e k d a a r v a n l a g z w a a r a l s d e n a c h t o p d e a a n w e z i g e g e v a n g e n e n . M a a r n o g a l t i j d ben ik d a n k b a a r d a t
t i e k , i n c l u s i e f d e N e d e r l a n d s e . H e t D u i t s e v o l k k r e e g g e e n tijd
hoewel bevend v a n top tot teen, op D I E plek m o c h t
voor
b e z i n n i n g . H e t f u n g e e r d e in d e c a l c u l a t i e s v a n d e k o u d e o o r l o g
als
tussen h a t e r s e n v e r r a d e r s : „ E n
m i d d e l , n i e t als p a r t n e r . D e d o o r g e d r e v e n
de
RADEN
w i l v a n een
g r o o t d e e l v a n h e t v o l k in
—
moest
—
tegen
gerechtvaardigd
heb
duisternis:
v o o r een b e l a n g r i j k d e e l t e w i j t e n a a n d e n a o o r l o g s e w e s t e r s e p o l i -
bewapening
de
ROTTERDAM
Ds. G . R. Visser schreef o v e r de o u d - N . S . B . ' e r s : „ W i e zag na
H i e r w o r d t het tweede gezicht v a n Duitsland het gelaat v a n Chris-
land
Polen
die
rech-
en m o e t d e m i s d a d i g e r s
er v a n
organisatie
w i s t , o m d a t hij N A L A T I G w a s t e g e n o v e r d e o m k e r i n g v a n a l l e z e slechts
bijvoorbeeld
discipelen
werd, nam ..."
in d e N A C H T
leren
waarin H I J
ik,
preken, VER-
J e z u s e e n b r o o d , b r a k h e t en g a f h e t a a n
zijn
d a t zij uit h u n ogenschijnlijke v e i l i g h e i d
Herdenk - vergeet niet
rukt
werden.
Een
belangrijke
dè
verjaring allen D e b e s t r a f f i n g v a n m i s d a d e n h e e f t een t w e e -
proces
ledig
personen
motief:
het
beoefenen
van
gerechtig-
heid, toegepast o p diegenen, die dig
gemaakt
hebben
afschrikken
van
digers. N a
aan
verdere
zich schul-
misdaden
en
potentiële
misda-
wij v e r w a c h t
dat met
Jerusalem
getoonde
documenten
als o o r l o g s m i s d a d i g e r s
gekenmerkt,
gen
de de
scherpe
denkbeeld
verbergen.
De
consequentie
hiervan
(was,
d a t t e g e n een a a n t a l v a n d e z e c r i m i n e l e e l e -
diegenen,
m e n t e n n i e u w e p r o c e s s e n g e o p e n d w e r d e n en
Wij
van
in
dit
herinneren die
verjaring
den
der
scherpe verjaring
gemaakt
hadden,
uitgesproken.
(Vervolg
Ik
op pag.
van
gerproces
was
echter
de ogen
heden
voor
een
herinner
13)
korte
noodzaak
te openen,
alle tijden
de
om
de
onmenselijk-
te documenteren
en
d e m o n d t e s n o e r e n v a n g r o e p e n en k l i e k e n , o n s h e l a a s al t e g o e d u i t o n s oostelijk land
bekend, die de
wreedheden
buur-
ongestraft
pogen te
bagatelliseren.
Vandaag,
o n g e v e e r 2 0 j a a r l a t e r , is m e n
b r e d e k r i n g , w a a r m e n n o g iets recht en r e c h t v a a r d i g h e i d , diep over
f e i t e n , die z i c h
voelt
teleurgesteld
g e d a a n h e b b e n en i d e e ë n , w e l k e lijkerwijze
geuit
Personen
die
voor-
onbegrijpe-
worden.
de
ernstigste
misdaden
tegen
de mensheid o p hun geweten hebben den
hoge
ties
in
politieke
het
Protesten
land
van
in
voor
in d e tussentijd
of
bekle-
administratieve
ten
van
oosten
mensen
posi-
Holland.
en g r o e p e n ,
die
ern-
stig b e z o r g d zijn v o o r d e t o e k o m s t d e r m e n s heid,
blijven
clementie
resultaatloos,
gesproken
ten
misdadigers,
die
waren,
doodstraf
wier
gewijzigd de
eens t e r
werd.
bewering,
Een
dat
„Heimat"
wordt
dood
van
van
van
top-
veroordeeld
e c h t e r in hen
hij n i e t
stens drie m a a n d e n de
er
aanzien
levenslang
is z e l f s
meer
dan
met hoog-
nog te leven h a d ,
gestuurd.
De
drie
naar
maanden
zijn al l a n g v e r s t r e k e n en d e v o o r l o p i g ziekenhuisverpleging profiteert
nog
steeds
v a n zijn s p o e d i g e Zelfs
vrijgegeven
indien
van
de
de
voorspelling
oorlogsmisdadigers, gelijken in
de
wier
geschiedenis
d e r m e n s h e i d n i e t v i n d e n , als g e w o n e misdadigers
voor
misdadiger
dood.
wreedheden hun
behandeld
zouden
zware
worden
en
d e a a n h e t begin v a n d e z e u i t e e n z e t t i n g
ge-
n o e m d e m o t i e v e n , g e r e c h t i g h e i d en king
op
hun
gepast, de
dan
over
wijls
gevallen zou
hen
en
uitgevallen
en
Wij
over
dit
afschuwwekkende
herhaaldelijk
Duitsland
in
voorkomt.
dik-
zijn
ge-
vrijspraken
of belachelijk lichte straftoepassing meest
toe-
zouden
vonnissen
zij.n
verontwaardigd
afschrik-
worden
berechting
uitgesproken
anders
schokt
hun
zouden
voor
misdadigers,
Oostenrijk
de
zoals
en
Moedgevend
West-
en
hoop-
v e r w e k k e n d was daarentegen het E i c h m a n n proces te J e r u s a l e m . D e S t a a t Israël heeft de wereld
b e w e z e n , h o e r e c h t en
toegepast
dienen te
de m a n
worden. Het
te o n t m o e t e n ,
heeft
geerd
heeft,
in
het
Dr.
die als d e
Eichmann-proces
Gideon
ver-
Hausner,
proces
volgen
heeft
gehad.
m.i.
Ten
twee
ge-
gefunaan
o o k in d i t b l a d a a n d a c h t g e s c h o n k e n Dit
wie
werd.
belangrijke
eerste
heeft
de
ge-
diep-
g a a n d e b e w i j s v o e r i n g en d e o m v a n g r i j k e
do-
cumentatie het geweten w a k k e r geschud v a n d i e g e n e n , die h e t liefst een streep o n d e r verleden van
willen
„vergeven
zetten
geopend
heid,
onverschilligheid
bij o o g g e t u i g e n
die
steeds
en v e r g e t e n " s p r e k e n
ogen
voorgelicht
en
van der
waren
hen,
die
en
door
het weer
en
de
nalatig-
kwaadaardigheid
grootste over
het
Reens
ons
t e g e n w o o r d i g e r v a n d e h o o g s t e eisen d e r rechtigheid
van Jisraeel
gerechtigheid
g o e d g e d a a n een p a a r w e k e n g e l e d e n in H o l land
Krijttekening
misdaden,
niet
vreselijke,
dat
g e b e u r d is. T e n t w e e d e zijn d o o r d e bij h e t
tot
de nog te-
uiting
van
het
oorlogsmisda-
metten zou worden gemaakt. H e t Neurenberwereld
van ons
destijds
afkeuring
d i e z i c h a a n d e m e e s t w r e d e en o n m e n s e l i j k e misdaden' schuldig
verband
vraagstuk
k w a m e n . O o k s c h r i j v e r d e z e s h e e f t bij d e z e
nipulaties hun
kunnen
is
het
protesten,
plannen
g e l e g e n h e i d zijn
misdadig verleden te
van
geweest.
die g e h o o p t h a d d e n d o o r a l l e m o g e l i j k e m a -
nazis-
d e v a l v a n H i t i e r en h e t
me hadden
het
te
factor
behandeling
ge-
Sol betekent zon Sol is ook de naam van een Grieks meisje. Alle meisjes hier waren als bloemen als sterren voordat zij verwelkten en werden uitgeblust in de tuinen vol rook. De geruite kampkleding is veranderd in vioolsnaren. D e muziek van verbrande jonge levens doodde uit. Amalia Irene Hanzluwna uit h e t Pools, door Eva Korper
mij een
ge-
MOORDENAARS ONDER ONS Een belangwekkend boek over de belevenissen van
SIMON WIESENTHAL bij zijn kruistocht tegen oorlogsmisdadigers als Eichmann, Wiese, Mengele, Rajakowitsch, Harster, Bormann, Stangl e.a. Ca. 352 blz., m e t v e l e f o t o ' s en afbeeldingen van dokumenten. In linnen s t e m p e l b a n d .
Een boek
TOT V E R S C H I J N E N — M A A R T A . S . — KUNT U PROFITEREN V A N D E S P E C I A L E
dot U
INTEKENPRIJS V A N ƒ 14,50. Daarna b e d r a a g t de prijs ƒ 16,50. D e belangstelling voor dit boek is groot. Verzeker u van e e n exemplaar door nu onderstaande bestelbon te gebruiken!
IVÏÜQRDE NAARS ONDER ONS
moét lezen l
BESTELBON
W e t een voordeel van ƒ 2 , —
geldig t o t 15 maart ig57
Inleveren bij de boekhandel of zenden
M e t een voorwoord
aan Elsevier, P o s t b u s 2 1 1 , A m s t e r d a m .
v a n D r . L. d e J o n g
G a a r n e ontvang
ik onmiddellijk na verschijnen via b o e k -
voor
handel ex.
van het Rijksbureau
WIESENTHAL
—
MOORDENAARS
ONDER ONS
Oorlogs-
documentatie.
t e g e n de s p e c i a l e intekenprijs van ƒ 14,50. Simon. Wïesentïwl
B e t a l i n g * : na ontvangst/op
rekening.
Naam
ttgtn EiiJimaw. iidja.'.oai!,-.,
Adres
Fuchkik, Mtten <;i ;t!e
Woonplaats
Datum
* Doorhalen w a t niet g e w e n s t wordt.
EEN U I T G A V E V A N ELSEVIER V E R K R I J G B A A R BIJ D E ERKENDE BOEKHANDEL
INDERDAAD... OP IEDER UUR VOOR U PARAAT V e r d e r e i n l i c h t i n g e n bij u w r e i s b u r e a u o f r e c h t s t r e e k s
bij
C S A — LEIDSESTRAAT 4 — A M S T E R D A M — TEL. 0 2 0 - 22 27 88 O F S C H I P H O L - TEL. 0 2 0 - 15 13 4 4
CSA
De taak van de oud-verzetsstrijders I n de j a r e n 1 9 4 0 — 1 9 4 5 hebben vele N e d e r l a n d e r s z i c h m e t inzet v a n hun leven, bezig gehouden m e t het v e r z e t tegen de D u i t s e , fascistische b e zetters v a n ons l a n d . Zij hadden de meest verschillende geloofs- en levensovertuigingen, doch zij hadden één ding gemeen en d a t w a s de wil te strijden v o o r de vrijheid v a n ons l a n d , de h a a t tegen het fascisme, t e gen de helpers v a n de fascisten en hun a f k e e r v a n o o r l o g . T o e n o p 5 mei 1 9 4 5 de D u i t s e legers capituleerden k o n de verzetsbeweging de b a l a n s g a a n o p m a k e n . H e t l a n d v e r k e e r d e in een feestroes, m a a r bij de verzetsstrijders w e r d de vreugde getemperd d o o r de herinnering a a n de vele s l a c h t o f f e r s die de strijd v o o r de bevrijding h a d gekost. T o c h heerste o o k onder hen vreugde en v e r t r o u w e n . H e t fascisme w a s i m mers verslagen en zou nooit meer de kans krijgen zijn k o p op te steken. D u i t s l a n d zou n o o i t meer de k a n s krijgen de w e r e l d in b r a n d te steken. Sindsdien zijn 2 1 j a a r verlopen. H e t is interessant t e zien w a t er v a n alles w a t wij ons toen voorgenomen h e b ben en w a t v a n hogerhand b e l o o f d w e r d , t e r e c h t is gekomen. V e e l is v e r a n d e r d , m a a r o p n i e u w en eigenlijk nog steeds k o m t de dreiging tegen de vrede, het g e v a a r v a n onze oostgrens, v a n u i t W e s t - D u i t s l a n d . E r is een nieuwe „ W e h r m a c h t " o p g e b o u w d . E n d a t is in een veel sneller t e m p o geschied dan in de j a r e n na de eerste wereldoorlog, na de vrede v a n Versailles h e t geval is geweest. E e n v a n de voordelen, die zij d a a r b i j hebben benut w a s het aanwezig zijn v a n de nodige „ v a k l i e d e n " , m i l i t a i ren met e r v a r i n g opgedaan in de H i t I e r - W e h r m a c h t , a a n h e t O o s t f r o n t en in de bezette landen. Z i j hebben w e l een ander u n i f o r m gekregen, m a a r hun mentaliteit is z e k e r niet v e r a n d e r d . V e e l is gesproken over „ d e m o c r a t i s e r i n g " v a n de W e h r m a c h t , m a a r bij de eerste de beste maatregelen, die enigszins die richting zouden k u n n e n ingaan, n a m een deel v a n hen o n t slag. V a n z e l f s p r e k e n d hebben niet allen dit gedaan. V e l e oud-nazi's v e r vullen nog steeds belangrijke functies in W e s t - D u i t s l a n d en o o k in de N a vo.
kasteel te k o p e n in L i m b u r g . I n zijn „ H e i m a t " is K i e s i n g e r b o n d s kanselier geworden. N a t u u r l i j k t r a c h t men a a n te tonen, d a t hij een tegenstander v a n H i t i e r w a s , m a a r het enige w a t v a s t s t a a t is d a t hij v a n a f 1 9 3 3 lid is geweest v a n de N S D A P . E r is i n d e r d a a d v a n u i t W e s t - D u i t s l a n d niet veel goeds t e melden. D e o p m a r s v a n de o u d - en neo-nazi's v a n de N D P is w e l het duidelijkste bewijst v a n het potentieel g e v a a r , d a t evenals in de dertiger j a r e n v a n u i t D u i t s l a n d dreigt. E n evenals d a t destijds h e t geval w a s , k o m e n er o o k in ons l a n d allerlei duistere groeperingen a a n het daglicht. H e t N e d e r l a n d s e v o l k en v o o r a l de oud-verzetsstrijders bezien dit alles m e t het grootste w a n t r o u w e n . Bij herhaling hebben zij u i t d r u k k i n g gegeven a a n hun a f k e e r tegen deze o n t wikkeling. H e t komt tot uitdrukking op demonstraties, meetings, zoals b.v. in L i m b u r g tegen de k o m s t v a n Kielmansegg.
MAX
Anatevka
confronteert
deze weken
duizen-
MEIJER
oud-commandant Raad van
H E R D E N K E N
Verzet
?
E n w a t w e er aan gedaan hebben? Niets, he-
d e n m e t h e t l e v e n v a n een k l e i n e j o o d s e g e -
l e m a a l niets. J a
m e e n s c h a p in e e n k l e i n R u s s i s c h p l a a t s j e .
T e r w i j l wij het zeggen
M e t het
d e n k e n is n i e t v o l d o e n d e ; h e r d e n k e n is niets
leven v a n
een j o o d s e
gemeenschap
en m e t de o n d e r g a n g . D e dreiging v a n o n d e r g a n g is s t e e d s Men
tracht hem
die
aanwezig. er
afwendbaar. Het
wijze.
Anatevka,
op
Daar
weg
gaan
naar
ze.
een
adem-
Weg
ander
uit
tussen-
/ station. Onze
generatie herkent
eigen
ervaring.
in
dit
gebeuren
D e nieuwe generatie zit er w a t angstig bijsterd t e g e n a a n t e kijken. V o o r
de ver-
h e n is h e t
geschiedenis. Een
tevka. het
Wij
zou
die
zich
heeft
heel l a n g g e l e d e n en heel v e r
Hoe
afgespeeld
weg. Wij w e -
n a a r de
geleden
in
het
ver-
re Rusland. j a a r g e l e d e n en d i c h t e r bij.
weten
hebben
geprobeerd
dat
leven. Wij weten
dat
het
ko-
luisteren wij die
goed
f o u t g e w e e s t is) e n j a , w i j
herdenken.
Nee,
toch,
Wij
wij doen
geld v o o r
nog
meer.
geven
een d o r p , e n e t e n v o o r I n d i a
v i j f en t w i n t i g
jaar
geleden
ons
op
over
het geval
Lages,
o v e r d e g e v a n g e n e n in B r e d a , o v e r d e
oor-
l o g in V i e t n a m , o v e r d e a p a r t h e i d in Z u i d -
en
over
de ongelijkheid
in A m e r i k a , o v e r
van
de keet,
blank die
Onderdrukking,
oorlogsgeweld
in
vervolging
verschillende
delen
w e r e l d , die z o k l e i n
en
lang-
W e r k e l i j k iets d o e n , s a m e n m e t a n d e r e n , onze
En vandaag?
en
v o o r d e rest h e b b e n w e h e t g o e d , t e g o e d .
het
d a n bij.
v l a k bij. en van is g e -
worden.
samenleving
teren, En
te
veranderen,
d a a r k o m e n wij niet a a n
toch,
discriminatie,
h e t zijn p r o d u c t e n v a n
te
toe.
vervolging, deze
om
verbeoorlog,
samenleving.
H e t h e e f t p a s z i n één k e e r p e r j a a r t e h e r -
H e e f t het zin Auschwitz te herdenken
van-
daag?
denken dag
Is h e r d e n k e n
alleen,
voldoende?
wanneer
in d a g
leving
waarvan
vrijheid, recht,
van
zaamheid
Anatevka.
Hebben
jullie
En
hebben
moeten
dit
daarnaast
de
aan
producten
bereid een
zullen
bestaanszekerheid, gelijke
kansen
voor
jullie e r a a n Wij
het
ge-
althans wij hadden het kunnen
we-
het moeten
weten.
zijn:
verdraagiedereen.
gedaan?
hebben
zijn
samen-
geweten?
toegeven:
t e n ; wij h a d d e n
en
wij
uit te werken
D e n i e u w e generatie v r a a g t ons n a het zien
weten,
konden
we
h a r i g e j o n g e r e n s c h o p p e n en d a a r blijft
Berlijn d e r t i g
wat
wij
r a d i o ; w i j kijken n a a r d e T V ;
zwart
Wij
her-
l e z e n d e k r a n t (en v e e l a l n o g een k r a n t
Afrika,
jaar
het;
m e n k a n en w i j l e v e n e r l a n g s . W i j
Anatevka
zestig
en
leven wij nu?
t e n d a t h e t v a n d a a g speelt en heel d i c h t b i j .
Amsterdam
wisten,
komen
Wij wonden
geschiedenis
herdacht.
weten we
doen.
er langs te
laatste bedrijf toont het ons op
benemende
toch, wij hebben
H o e h e b b e n w i j t o e n g e l e e f d ? Z o a l s in A n a -
te vergeten, men tracht
v o o r b i j t e l e v e n m a a r t e n s l o t t e k o m t hij, o n -
de w e r e l d . E e n
D e hoogste leiding v a n de W e h r m a c h t is o p het ogenblik in handen v a n een zekere de M a i z i è r e , een v r o e gere v e r t r o u w e l i n g v a n H i t i e r . . . E e n en t w i n t i g j a a r n a de bevrijding, na de capitulatie v a n de Duitse legers is Kielmansegg o p p e r b e v e l h e b ber v a n de N a v o - s t r i j d k r a c h t e n in Centraal Europa met als zetel N e d e r l a n d . D e m a n is reeds bezig een
D u i d e l i j k is d a t bij dit alles de o u d verzetsstrijders een belangrijke t a a k hebben. Z i j dienen a c t i e f op te treden o m t e verhinderen, d a t ins ons l a n d een p o litiek gevoerd w o r d t als in de d e r t i ger j a r e n . D e oproep v a n de regering in mei 1 9 4 0 zijn zij niet vergeten, n.l. de oproep o m m a a r rustig te g a a n slapen . . . D e vrijlating v a n Lages w a s t o c h een teken aan de w a n d . D e o u d - v e r z e t s strijders zullen de regering k l i p en k l a a r duidelijk m a k e n , d a t zij er in geen geval genoegen m e e zullen n e men, dat de drie n o g in B r e d a z i t t e n de oorlogsmisdadigers Lages naar W e s t - D u i t s l a n d zullen volgen. Z i j letten o o k n a u w l e t t e n d o p de situatie in ons l a n d . Indien er k o e koekseieren in ons nest w o r d e n gelegd, is het de t a a k o o k v a n de o u d verzetsstrijders deze weer d a a r u i t te verwijderen. Z i j blijven o p de bres staan om te verhinderen, d a t de n a gedachtenis a a n de gevallenen uit de bezetting besmeurd w o r d t . D a a r t o e zullen zij de a n t i - H i t l e r c o a l i t i e , zoals tijdens de bezetting, herstellen.
W I M P O L A K Emzn. Voorzitter P v d A Federatie Amsterdam.
voor beter
schoeisel
VOOR
Chaussures
mantel-costumes
Modernes
H . v. C o e v o r d e n N . V . Gijsbrecht van Aemstelstraat
D. DE BECK N.V. Beethovenstraat 100-102 Tel. 795330 Amsterdam Spuistraat 25 Tel. 113537 D e n Haag
4
Amsterdam - Tel. 50810
L O N - cosmetica u i t Israël
KEURSLAGERIJ
„BEER
verkrijgbaar bij: DROGISTERIJ-FOTOHANDEL
S. Heymans
LEVERT ALLEEN HET BESTE TEGEN BILLIJKE PRIJZEN
Sarphatistraat 50
S p e c i a l i t e i t : ossenworst en kalfsleverworst
Amsterdam
Pretoriusstraat 55 - A m s t e r d a m - Tel. 945179
zondags open
BROEKENPALEIS Ferd. Bolstraat 90 Jan Evertsenstraat 31-33 Haarlemmerstraat 3 Zeilstraat 25
U.C.A. CONFECTIEZAAK V O O R H E T BETERE GENRE
TERLENKA PANTALONS 45/55 in de beste
A Q
samenstellingen vanaf
I 7./
Th. de Lange uw adres voor Aardappelen,
~] R
Beethovenstraat 11 Tel. 720744
J
Amsterdam
. de Leeuw
kwaliteit
groente
en fruit
Bontwerken naar maat
fa. A. THAU groothandel
in
REGENKLEDINGSTOFFEN EN
VOERINGEN nylon-capitou
conserven, diepvries enz. dagelijks verse aanvoer specialiteit: FRUITMANDEN
privé:
nylon-voering
Krugerstraat 4
nylon-coat
Tel. 949544 atelier: Pres. Brandstr. 22
N i e u w e Hoogstraat 5
Scheldeplein 4
Tel. 923239
Tel. 63668-62691
A m s t e r d a m - T e l . 726911
Amsterdam
Amsterdam
VONNIS OVER S O B I B O R Op
20
bet
Sobibor-proces,
december
in deze
te Hagen
dat
doodsfabriek
opgehangen. veroordeeld;
Na
deze
dat
één
bor
is vergast,
is tot vijf
aan
Gustav
de
hen
zijn
uitspraak tegen
heeft
tot
plaats
twaalf zich
in zijn
korte
geloof a a n d e beulen zelf —
in
het
beulen
die
nazi's
ons
in het
de
bijzonder
treft,
om-
in
Sobi-
Nederlanders
Auschwitz
Heinemann,
h o e w e l die allen ontegenzeggelijk
behoorden
en
Hier
uit
Nederland
zijn, z o a l s
daardoor
Comité
bondsminister
de
justitie
en
het
Rode
Kruis
is
bewezen,
hen u i t g e m o o r d . D e
sche v o n n i s s e n t o n e n d u i d e l i j k d e v o l k o m e n m i n a c h t i n g a a n justitie t e H a g e n v o o r d e o n t e l b a r e s l a c h t o f f e r s
en h a a r
van
ring,
waarbij
deze
massale
mensenslachters
als
procesvoe-
commune
misdadi-
T e n d i e p s t e v e r o n t w a a r d i g d en g e g r i e f d h e e f t h e t N e d e r l a n d s A u s c h -
gers w o r d e n b e s c h o u w d e n b e h a n d e l d , t e r w i j l h e t in f e i t e
witz
m i s d a d e n t e g e n d e m e n s h e i d en d e m e n s e l i j k h e i d , z o a l s d i e in
en
nabestaanden
van
de
slachtoffers
v a n A u s c h w i t z , d.i. in N e d e r l a n d o o k v a n d e d o o d s f a b r i e k kennis
genomen
van
d e v o n n i s s e n in
Het
comité protesteert
Ten
eerste v a n w e g e
het
d a a r ten s c h e r p s t e
de belachelijke
Sobiborproces
t e N e u r e n b e r g zijn g e d e f i n i e e r d
Sobibor,
te
tegen
erkend, tien v a n
de
gaat
kan
iets
van
het
om 1946
en a a n d e k a a k g e s t e l d . S l e c h t s als
d i t i n z i c h t , d a t o o k d o o r d e V e r e n i g d e N a t i e s is b e k r a c h t i g d ,
Hagen.
tegen.
straffen
de
onverschil-
W i j m a k e n eveneens b e z w a a r tegen de gehele wijze v a n
overlevenden
vercyni-
ligheid t e g e n o v e r de grootste m i s d a a d uit de geschiedenis.
te
Bonn:
Comité,
tot
persoonlijk
o u d e mensen, z o n d e r enig
moeden v a n w a t er ging gebeuren d o o r
volgende
van
direct
waren.
door
3 4 . 3 1 3 mensen, v a n zuigelingen tot
vermoorde
Nederlands
Sobiborpersoneel
aan de massamoord medeschuldig
cel
vrijheidsstraf-
vrijgesproken.
de
het
van
vijf
er
door
zond
Westfalen 7 5 maanden
Een
uitspraak,
drie
dr.
in ruim
levenslang,
zijn
schandelijke op de
daar
is gevoerd.
Een
fen
brief
had
duivelse
Duitse
verleden
wordt
worden
over-
wonnen.
elf
v e r d a c h t e n : wij w i j z e n in h e t b i j z o n d e r o p W o l f f ( t e g e n w i e l e v e n s -
In
l a n g w a s geëist en die a c h t j a a r k r e e g —
d a t m e n d a a r d e m o c r a t i s c h o p t r e e d t en d a t d e d e m o c r a t i e e r is h e r -
r e d . ) . Z o a l s een l i d v a n h e t
N . A . C . a l in H a g e n t e g e n o v e r d e p e r s h e e f t v e r k l a a r d :
levenslange
de Bondsrepubliek
steld. D a t
g e v a n g e n i s s t r a f w a s v o o r a l l e n o p zijn p l a a t s g e w e e s t . W e l i s w a a r z o u
gezinde
g e e n e n k e l e s t r a f in o v e r e e n s t e m m i n g zijn m e t
stemmen
de niet te
omvatten
moet
echter uit
mensen, en
wordt
kunnen
goedkeuren
dikwijls v a n
de
feiten blijken. K u n n e n
tegenstanders dat
overheidswege
van
verklaard
democratisch
het nazidom
de m o o r d e n a a r s
van
ermee
w a n d a d e n die alle v e r d a c h t e n hebben b e g a a n d o o r de vernietigings-
o n s m i d d e n zijn?
m a c h i n e S o b i b o r o p g a n g t e h o u d e n : zij m a a k t e n z i c h i m m e r s s c h u l -
W o r d t z o niet het w a n t r o u w e n v a n Hitiers slachtoffers, m a a r
dig a a n d e d o o d v a n e e n k w a r t m i l j o e n o n s c h u l d i g e n — en d a t a a n -
zeer dat
t a l is t e l a a g
aanzien v a n
genomen.
Bijzondere verontwaardiging schuwelijke
misdadigers,
ons gewekt. D i t betekent:
niet
wegens
gebrek
aan
aan het welsprekend
hun d o d e slachtoffers en d a t
iedere hoge
(Vervolg
van pag.
s p r e k m e t P r o f . B i a n c h i , g e p u b l i c e e r d in
de
gaarne hadden
van
h e t k a m p A u s c h w i t z e n 2 4 j a a r n a d e o p s t a n d in S o b i b o r g e -
van
de
bevrijding
wild d a t wij die v r a a g m e t neen konden b e a n t w o o r d e n . H e l a a s m o e -
van
ambtenaar,
wij bij d e 2 2 s t e h e r d e n k i n g
ten wij ons e c h t e r steeds o n g e r u s t e r
iedere mildheid
benoeming
in h u n een
iedere
berechting,
oud-nazist
terugkeer
naar
de
tot
van
een
„Heimat",
ie-
schuwing,
dadiger
uitgesproken
in
het
vijfde
boek
—
gevaar
van
vergeet
van
de laffe
de oudheid,
weer
oorlogsmis-
Amalek.
Herdenk
n i e t ! W i j h e r d e n k e n in l i e f d e d e
H a a g s e P o s t o p 2 1 n o v e m b e r 1 9 6 4 . H i j wijst
pende potentiële misdadigers, die slechts
o m . o p h e t feit, d a t d e B o n d s r e p u b l i e k ,
na-
d e g e l e g e n h e i d w a c h t e n , d e m e n s h e i d in e e n
niet vergeten, dat mildheid ten aanzien
d a t zij in 1 9 4 9 s o u v e r e i n g e w o r d e n w a s , t i e n
n i e u w e r a m p t e s t o r t e n . E e n g o e d g e l o v i g e en
d e m i s d a d i g e r s u i t d e z e tijd v e r r a a d z o u b e -
dromende
tekenen
jaar
niets
gedaan
heeft
om
de
oorlogsmis-
w e r e l d h e e f t eens
in
1938
bij d e
d a d i g e r s t e v e r v o l g e n . H i j z e g t duidelijk, d a t
t e r u g k e e r v a n een als g r o o t b e s c h o u w d e
het
gelse
hier
om
een
algemeen
cultuurbelang
staatsman
g a a t : hij v e r z e t z i c h t e g e n d e v a n o u d s b e -
„vrede
kende
zijn o m
beruchte
ke in h e t zich
tot
der
verdraaiingen,
handelen van taak
gesteld
wel-
Ir. Wiesenthai,
heeft,
oorlogsmisdadigers
oudtestamentisch,
volgens
te
iets
de
die
berechting
bevorderen
„iets
wraakgierigs"
zou
s c h u i l e n . P r o f . B i a n c h i t o o n t o p een
manier
in
onze
in
diens
ons
en-
geloofd:
voorzichtig
o n s n i e t w e e r in s l a a p t e l a t e n sus-
sen d o o r s o o r t g e l i j k e W i j zijn h e t jeugd,
woorden
tijd". L a a t
op
opschrift
M o z e s , n a a r aanleiding v a n het steeds groeiende
een a a n m o e d i g i n g v a n d e slui-
die ik als m o t i e f en
v o o r d i t a r t i k e l g e k o z e n h e b , zijn een w a a r -
d e r e b l o e m , g e s t u u r d a a n een f a m i l i e - l i d v a n gedetineer-
maken.
De woorden,
een uit d e g e v a n g e n i s v r i j g e l a t e n de, betekent
ten
gerecht-
van
oorlogs-misdadiger
9)
opnieuw
vaardigd?
v a n d e w e i n i g e , d a n k zij d e o p s t a n d
dadiger,
het Duitse heden
Hoe
a a n d e z e b e u l e n o n t s n a p t e n is g e l o o f g e h e c h t , m a a r w e l s c h o n k m e n
Herdenk - vergeet niet
van
bij
bewijs,
getuigenis
even-
a l l e o p r e c h t e m e n s e n b i n n e n en b u i t e n D u i t s l a n d de zuivering
in
af-
heeft de v r i j s p r a a k v a n vijf d e z e r
zogenaamd
van
in-
Sobibor weer
geruststellingspogingen.
verschuldigd
w i j zijn
aan
gewaarschuwd
o n s en
onze
terwille
van
slachtoffers v a n de nazi-tijd, l a a t ons e c h t e r
tegenover
diegenen,
d o o d g e m a r t e l d zijn. I n d i e n misdadigers
die
door
tijdens zijn b e r e c h t i n g n o g
zou
hebben
van
getoond,
clementie schoon
ten
ik
minste
ik h a a r
werpen.
zou
Maar
ook
een
suggestie
nog
begrijpen,
in d i t
kunnen
geval
wij
ons
een
situatie
i n d e n k e n , w a a r i n w i j o p een m i s d a d i g e r ,
die
zijn
niet
cri-
het
in
het
bijzonder
verschuldigd
aan
meer
onder
de g e w o n e
term
van
minaliteit gerangschikt k a n w o r d e n de v a n clementie of humaniteit zouden
j o o d s is en niets m e t h e t o u d e t e s t a m e n t
bestaanden, hun vrienden, hun
sen,
heeft,
d a t heel w a t
ten hierover De
afschrikkend
van weer
gekregen. H e t hoe
schillende
heeft een
door
is s c h r i k b a r e n d
neo-nazistische landen
de
bijzondere
weer
groepen
hun
s t e k e n . O o k h e t feit, d a t
ofschoon
recente
wat
gebeurd
den.
actuali-
kan,
dat
gade in
te
verop-
is,
zich
nooit
meer
alle verschijnselen,
bij i e d e r v a n
ons w e k k e n ,
herhalen
die d e z e in
vrees
de kiem
gevoor
diege-
definitie
Ook
fers d e r n a z i - t e r r e u r , -steeds in e e r b i e d
her-
door
land
denk, de nagedachtenis aan de d a p p e r e
ver-
en
zetsstrijders,
die
heb-
nooit
strijd
aan
het a a n t a l vijanden der
de
mensheid
procentu-
eel g e z i e n o n b e l a n g r i j k . W a t z i c h d a a r u i t
in
ben
d e d e r t i g e r j a r e n o n t w i k k e l d h e e f t is n o g
te
hoogste
v e r s in o n s g e h e u g e n noodzakelijk gaan.
zou
zijn,
Iedere vrijlating
geprent, hierop van
een
dan dat nader
in
het te
oorlogsmis-
zou
daarom
elke
vorm
als
worvan
een o p g e l e g d e s t r a f o f
van de
deze
nagedachtenis v a n
wand.
Tekel
gesteld
d a a d t e g e n d e m e n s h e i d en ik g e b r u i k
dit h o g e d o e l . D e
in d e t w i n t i g e r j a r e n w a s in h e t z e l f d e
Mene
staat
weg mogen vinden voor samenwerking
die ik s a m e n m e t d e
waarlozen
bereid
mis-
gevonden hebben, van de zes miljoen
het
een
beschouw
misschien
als e e n
met
is
in
en
gruwelijkste
ver-
zij
10%,
weer
toont
m i l d h e i d in d e b e h a n d e l i n g v a n een v a n
ook
heeft,
dan
Ik
spijt
s m o o r d w o r d e n , d a t a l l e g o e d e k r a c h t e n een
niet t e
gehouden
minder
van
verzachting van
nen, die in d e c o n c e n t r a t i e - k a m p e n
iets
geringste
hij h i e r t o e
hun
intocht
het
s p o r e n e r v o o r t e z o r g e n , d a t al d a t v r e s e l i j k e
als
nazisten
aantal
eens
z o u zijn, d e z e l f d e m i s d a d e n t e h e r h a l e n ,
deel-
een
niet
herdenken. D e z e herdenking dient ons a a n te
paar
staat-parlementen
deze
teken
hydra-kop
in een
landgenoten,
term
toepas-
n o g steeds in d i e p e s m a r t en o n e i n d i g e l i e f d e
oorlogsmisdadigers
middel
gebeurtenissen slaan,
te
gedach-
heeft.
bestraffing
teit
fraaiere
ver-
een b e t e r e t o e k o m s t d e r m e n s h e i d . M a a r wij
k e n , a a n d e m i l j o e n e n o f f e r s , die w i j , h u n n a -
maken
of-
zou
d i e g e n e n , die n i e t m e e r t o t o n s k u n n e n s p r e -
verdient
eens
t e k e n e n v a n b e r o u w o v e r zijn m i s d a d e n
aan,
bijzondere erkentelijkheid
hen
een d e r o o r l o g s -
dat „wraakgierige gerechtigheid" zeker niet-
die
van
in
de
waarden
hun
palen.
dood joden,
miljoenen overige
levens
voor
de
geofferd vrijheid
der mensheid, onze toekomst
of-
aanzien fers,
vanuit van
hun
familieleden
recht op hebben, d a t
van
en
liefde
der
vrienden,
hun diepste
de m a a t s c h a p p i j
ten
slachtofdie
verzacht
de
maken. Daarom
de
vergeten.
kan
geëerbiedigd
worden,
tot
er
gevoelens worden
d a t wij hun smart, die n o o i t v e r j a a r t
en laten
gevoelens
de nabestaanden
vormen
v e r m a n e n d e s t e m , die ons d o e n en het belang van
de
oorlogsmisdadigers
ons
l a a t ons herdenken
en
en
eigen niet
in
dient te b e Opperrabbijn E .
BERLINGER
Originele Amerikaanse en Engelse dumpgoederen verkoopt alléén
SPEIJER Houtkoperburgwal 2 b/d Oude Schans - Telefoon 241717 Amsterdam
DOE M É É R MET MINDER GELD
1 HEMA
Z a t e r d a g s tot 6 uur O o k u w adres voor alle werkkleding, zoals: Broeken,
open soorten
Overalls,
Overhemden
Sport-, Regen en
Motorkleding
M. V e r d o n e r van B a e r l e s t r a a t 84 A m s t e r d a m t e l . 722608
Damestassen,
handschoenen
Reisartikelen,
paraplu's
alle luxe
lederwaren
B. Beesemer Kalverstraat 40 Amsterdam
Ook 's maandags de gehele dag geopend
in wollen en
KOHLElR
KIES UIT . . .
45 M O D E L L E N I N 12 U I T V O E R I N G E N DE GROOTSTE
zijden stoffen
tïlaumatm
COLLECTIE, OOIT ONDER
ÉÉN
DAK
SAMENGEBRACHT. U V I N D T IN DEZE COLLECTIE EEN ELECTR.
MACHINE
V A N FL 1 6 5 . — T O T EEN VOL-AUTOMATISCHE
DE ZAAK VOOR AL UW VERWARMINGSPROBLEMEN
ZWITSERSE
VRIJE-ARM
M A C H I N E V A N FL 6 6 5 . —
UW OUDE MACHINE
IS BIJ O N S
MÉÉR W A A R D !
PALEIS
HET S p e c i a l i s t Köhler-Naumann - Veritas
FERDINAND
BOLSTRAAT
Showrooms: HEMONYSTRAAT 52—54 Tel. 020 - 72.23.31;
19
(hoek Daniël Stalpertstr.) A M S T E R D A M - Tel. 720427
AMSTERDAM
71.79.04
10 jaar Nederlands Auschwitz Comité Ruim
tien
Ned.
Auschwitz
jaar
is h e t
nu
Comité
geleden zijn
dat
het
werkzaamhe-
del v a n e e n m e t h o n d e r d e n bekrachtigde
brief
aan
den begon. H e t was de gevangenneming v a n
nister-President D r . W .
Clauberg
noeming
(de „ a r t s " , verantwoordelijk
experimenten van
op
Auschwitz)
vrouwelijke die d e
voor
gevangenen
aanleiding
vormde
t o t h e t b i j e e n r o e p e n v a n een v e r g a d e r i n g zoveel
mogelijk
getuigenverklaringen
om
tegen
van
Speidel
tot
hulp
v e r l e e n d e bij
NAC
van
het verkrijgen
en
Mibe-
opperbevelhebber
De
uitkeringen
toenmalige
Drees tegen de
NAVO-strijdkrachten. het
ze mening ten opzichte v a n
handtekeningen
de
der
die
visie n o d i g d e n ons herhaaldelijk uit o m
het invullen
meet der
der
af
aan
IG-Farben Cadsu-for-
h e m t e v e r k r i j g e n . E e n s i m p e l e o p r o e p in d e
mulieren. In het v o o r j a a r v a n 1 9 5 8 w e r d
de
dagbladen
internationale
te
leen o m krijgen, de
bleek v o l d o e n d e
zijn v r o e g e r e maar
kampen,
klein w a s Clauberg
ook
honderden
zodat
om
t e zijn n i e t
de
Poort
allen te
ontging
al-
s l a c h t o f f e r s bijeen
zijn
vrienden van
te uit
Cleve
te
herbergen. straf,
hij
s t i e r f in zijn cel en h e t v e r z a m e l e n v a n
gerechte
ge-
Amsterdam
conferentie
gehouden,
van
waar
om-
jaren
uitgenodigd neringen
door
het
leggen v a n
urn
en het
een
gevangenen v a n Auschwitz voelden om
te A m s t e r d a m ,
uit A u s c h w i t z
komsten
deze
uitgegroeid
tot
op
in
de
geplaatste
organiseren
herdenkingsbijeenkomst zijn
bloemen daar de
van
Bachzaal
herdenkingsbijeengrootse
manifesta-
worden
jeugd
gesproken.
Waar
mogelijk
ten
dienst
van
jaren
bestaande
Comité.
Al
Internationale
spoedig
bleek
een mededelingenblad scheen
in
december
oplaag
van
600
ex.
een
Auschwitz uitgave
nodig. D i t 1956
blad
gestencild
(onze
krant
in
komt
r i n g d e r o o r l o g s m i s d a d e n in D u i t s l a n d
nu
a l n i e t is e r sinds die e e r s t e
ring
door
ons
comité
In m a a r t
gedaan.
1957 protesteerden
Kaarten
grote pers
in
Amsterdam
weerklank
vergade-
en
tegen
instemming,
z o w e l in N e d e r l a n d
Hier
volgt
werkzaamheden. wij d o o r
voor de
mid-
Vaak b.v.
vraagt in h e t
men proces
her-
onze te
de
getuigden. O o k
met
de
alle
ons
het w e r k
van
Terugblikkend jaren
weten
op
ons
wij dat
gelden
werk
aan
van
wij dit
o m d a t wij de gevolgen v a n senwaan
tien doen,
f a s c i s m e en r a s -
d e n lijve o n d e r v o n d e n
lang dit boosaardige gezwel der uitgeroeid
het ligt.
deze
konden
en d a t w i j h i e r m e d e d o o r m o e t e n niet
voor
aan het hart
is, o p d a t
hebben
gaan
zo-
maatschap-
er nooit
meer
kome.
verjavond
terwijl
als in h e t
de
buiten-
besteedde.
medewerking Frankfurt
zoals
tegen
de
kampbeulen van Auschwitz, w a a r twee ons
klassen
h i e r en e l d e r s .
ver-
aktie
land hieraan grote aandacht
Wat
het
Onze
n o r m a a l in 5 0 0 0 e x . u i t ) .
s l e c h t s een a a n t a l v a n o n z e
levend antisemitisme
wij tegen
van een
wij
middelen
de benodigde
een A u s c h w i t z
enige
War-
het C o m i t é M o n u m e n t te A u s c h w i t z ter v e r -
pij
al
kampherin-
ervaringen met
steunden
staande
Vele akties o n d e r n a m e n
bij h e t
onze
verzoek diverse
rondgeleid en o v e r o n z e
ties in d e d r i e g r o t e s t e d e n v a n o n s l a n d .
aan
over
d a m hebben wij o p
gericht
zich
Anne
s c h a u - t e n t o o n s t e l l i n g in d e W a a g t e A m s t e r -
H e t Nederlands Auschwitz Comité werd opsloot
het
te spreken. Tijdens de grote
m o n u m e n t d a t ons z o n a
w a t b l e e f w a s d e g r o t e b e h o e f t e die d e o u d -
en
organiseert
Frankhuis f o r u m a v o n d e n w a a r o p onze leden
krijging
baren
on-
problemen
maken.
enige
eerste j a a r m e t het herdenken v a n o n z e dier-
tuigenissen tegen h e m v e r v i e l d a a r m e e . M a a r
hebben.
inter-
Reeds
s t r e e k s 2 7 j a n u a r i . B e s c h e i d e n o p g e z e t in h e t
bij d e
tact met elkaar te
IAK
een
nationale A u s c h w i t z d a g w e r d ingesteld,
Oosterbegraafplaats
con-
het
o.a.
kenbaar te
vele
de pers, radio
en
van tele-
Herdenking
DEN HAAG 22 januari, DILIGENTIA. T o e g a n g s p r i j s ƒ 2 , 5 0 . Kaarten verkrijgbaar: DILIGENTIA, K a s s a o p e n 1 0 — 3 u u r Fa. ALBERSEN, G r . H e r t o g i n n e l a a n 1 8 2 Boekhandel LYBO, L v . M e e r d e r v o o r t 6 1 6 Boekhandel LYBO, W i l l e m d e Z w i j g e r l a a n 6 4 Boekhandel KOENS, B a n k a s t r a a t 8 - 1 0 GERZON, Klantenservice, V e e n e s t r a a t 3 6 Boekhandel MENSING EN VISSER, K n e u t e r d i j k 1 1 Boekhandel Van YSSELDIJK, L. v . M e e r d e r v o o r t 8 7 0 Boekhandel Van AMERONGEN, K e i z e r s g r a c h t 2 2 7 MOUWES, G e d . G r a c h t 8 5
Tel. Tel. Tel. Tel. Tel. Tel. Tel. Tel. Tel. Tel.
11 33 33 55 63 18 11 68 55 63
76 73 96 13 79 51 76 18 69 11
47 33 82 94 02 00 64 93 61 08
ROTTERDAM 28 januari, AULA MUSEUM BOYMANS. T o e g a n g s p r i j s ƒ 2 , 5 0 . Kaarten verkrijgbaar: HAKKER, H o n g a r e n b u r g 4 3 5 Tel. 85 27 96 v. BENTVELD, H e n e g o u w e r l a a n 1 8 a T e l . 12 5 5 13 Muziekhandel LICHTENAUER, K r u i s p l e i n 4 4 JOODSE GEMEENTE, P a e t s t r a a t 4 0 Boekhandel PEGASUS, H o o g s t r a a t 1 4 3 Muziekhandel SNOEK, H o o g s t r a a t 1 5 6 Boekhandel ARBEIDERSPERS, S l a a k 3 4 Muziekhandel STAM, S c h i e w e g 2 9 Muziekhandel SIMONIS, B e i j e r l a n d s e l a a n 2 9 Muziekhandel DANKERS, C o o l s i n g e l 4 7 AMSTERDAM 29 januari, RAI-Congrescentrum, grote zaal. T o e g a n g s p r i j s ƒ 3 , 5 0 . Kaarten verkrijgbaar: NED. THEATER CENTRUM, S i n g e l 1 8 6 T e l . 23 02 01 DE NIEUWE MUZIEKHANDEL, L e i d s e s t r a a t 5 0 ( c ) Muziekbeurs AMSTERDAM, T r o m p e n b u r g s t r . 1 1 1 I. DE ZWARTE, v. W a l b e e c k s t r a a t 9 , W . Tel. 8 36 22 Van GEENS, O r t e l i u s s t r a a t 1 7 8 Tel. 8 55 72 L. DE VRIES, v a n S p e i j k s t r a a t 9 2 Tel. 8 36 68 A. FELS-KUPFERSCHMIDT, H a a r l e m m e r m e e r s t r a a t 1 2 0 J. FURTH, D i e m e r k a d e 4 3 , D i e m e n Tel. 5 88 42 L. CHEVAL, V o l k e r a k s t r a a t 2 6 Tel. 42 68 48 J. SLAGTER, V o / k e r a k s t r a a t 1 0 h s . le\. 4 2 9 2 1 7 Gramofoonplatenhandel CHARLES, W e t e r i n g s c h a n s 1 9 3
Een goede gedachte O p n i e u w h e b t u in ons h e r d e n k i n g s n u m m e r een girobiljet g e v o n d e n . E e n verschil m e t elk a n d e r girobiljet is d a t wij u o p geen enkele w i j z e v e r plichten iets v o o r ons c o m i t é o v e r te m a k e n . D a t dit velen b e v r e e m d t b l i j k t telkens w e e r uit brieven v a n vrienden en lezers, die ons v r a g e n : „ w a t kost een a b o n n e m e n t ? " en „ w a t m o e t ik storten o m mij b i j u w c o m i t é aan te s l u i t e n ? " G r a t i s ! H e t k o s t u allemaal niets, als u niet w i l t . U b l i j f t ons m a a n d b l a d o n t v a n g e n , o o k al b e t a a l t u n o o i t één c e n t . E r zijn er die o n z e o p v a t t i n g niet juist vinden. D a a r v a l t o v e r t e t w i s t e n ; m a a r w i j willen niet anders. A l s i e m a n d o n z e herdenking w i l b e z o e ken, m a a r niet k a n betalen, dan o n t v a n g t hij o f zij een gratis toegangsbewijs. K a n dat? J a vrienden, het k a n en het moet. W i j o n t v a n g e n geen subsidies, m a a r d a a r v o o r h e b b e n w i j o o k geen verplichtingen. A l s o n z e m e n sen v o o r r a d i o o f t . v . o p t r e d e n en d a a r v o o r een bedrag o n t v a n g e n , s t o r ten zij d a t in onze k a s . O n z e k r a c h t ligt in de vrijwilligheid w a a r m e e u ons h e l p t . D a a r i n zijn w i j t o t v a n d a a g niet teleurgesteld. O o k in 1 9 6 7 , d a t w e t e n w i j , z u l t u ons steunen. E n het is goed d a t wij w o r den begrepen. BESTUUR
N.A.C.
Erezaken Onze
kampvriendin,
houwster haar
Greet
van
voortdurende
de
dichteres-beeld-
Amstel
ziekte,
v e r b l i j f in B i r k e n a u , liefst kunstenaars gen,
op
opgehaald.
haar
heeft
gevolg
ondanks van
haar
ƒ 4 5 5 . 5 0 bij
Lien
van
de
zil-
veren medaille van de stad A m s t e r d a m
ge-
huldigd,
80ste verjaardag
125
Ameron-
bracht
zelf hulde
met
aan
ons
comité
en is een v a n o n z e g r o o t s t e g e l d g a a r d e r s kaartenverkoopsters.
Zij
zamelde
al
ƒ
en 250
in e n is n o g o p h e t p a d . R u d y M e y e r
na-
d e r d e , als G r e e t j e , d e ƒ 4 6 0 . W i e v o l g t
deze
lichtende is
een
voorbeelden?
Geld
bijeenbrengen
erezaaV. I. S T I B B E ,
penningmeester.
Haarlems Dagblad OPRECHTE
HAARLEMSCHE
COURANT
in combinatie met d e
IJmuider Courant meer d a n
BOEKHANDEL
Robert Premsela
56.000
van Baerlestraat 78 Amsterdam
abonnees
Telefoon
724266
TJERK K O K H A U T E C O U T U R E EN M A A T - A T E L I E R
f
Robes Manteaux Tailleurs Avondkleding Bontwerken Kostuums- Demi's W a r m o n d s t r a a t 67 Amsterdam-W
voor een lekker kopje koffie in een aangename sfeer naar
贸
p
r
e
贸
贸
Telef. (020) 156671
BRILJANTEN
o
en
Kalverstraat 142 Amsterdam
OBJECTEN g e m a a k t in eigen
atelier
voor de halve prijs
fa. Barber&Zoon
Leest naast Uw krant
Keizersgracht 740 Amsterdam
Vrij Nederland GOLDEN
LION-costuums
een product van
Boekman & Zoon N.V.
EXCLUSIEVE BREIGARENS MET BIJPASSENDE ROKKENSTOF
fabrikanten van
van Bernat Klein uit Schotland
HERENCOSTUUMS in het betere genre "COLONNE"
Ceintuurbaan 312 Amsterdam
O u d e Schans
74-78
Amsterdam Tel. 234517
Auschwitz-fascisme in de N e d e r l a n d s e samenleving van 1 9 6 7 Er
zijn m e n s e n in d i t l a n d , d i e
beurtenissen v a n gedachte: aan neer
het
a a n de
ge-
alledag voorbijgaan met de
mijn lijf g e e n p o l o n a i s e . W a n -
minimumloon
maar
wordt
opge-
t r o k k e n t o t een l e e f b a a r b e d r a g , w a n n e e r d e benzine alstublieft m a a r niet duurder en
maar
voldoen aan de wens van meer P a r e n
Apart
meer
Gulden
tijd w e l Er
de
wordt
televisie-grootheden
en
wanneer
Schoten,
dan
zal het
hun
uitduren.
zijn m e n s e n in d i t
l a n d , die m e n e n ,
dat
d e p o l i t i e k m a a r d e p o l i t i e k m o e t blijven e n dat
de
Schmelzers,
Vondelingen nen
te
de
en
de
verder God
doen.
hele
een
ons
Voor
de
de
ze m e -
rest
zorgt
het parlementaire
caba-
santemekraam
zorg
voor
en
m a a r moeten doen w a t
moeten
boer Koekoek voor ret
Roolvinken
zijn.
allen,
Ieder
zal
ze
voor
nietwaar?
dan
zich
Dat
en
deden
e r d u i z e n d e n in d e o o r l o g . D a t d o e n e r v a n daag
weer
De zaak wel
duizenden.
blijft d e z a a k . D e boel d r a a i t
door. Ten slotte
ambtenaren, willen,
die
ook
hebben wij
blijven
en
toch
voldoende
weten
wat
ze
al w i s s e l e n d e m i n i s t e r s a l s bij
de d a g en de n a c h t . E n als h e t d a n t o c h n o g eens mis z a l l o p e n , ach,
dan
duiken
manschappen even
zullen
Heeft
er
altijd
op, die redden
dat
nu
wat
wel
het
weer
drie-
koninkrijk
wel
van
de
ondergang.
met
Auschwitz
f a s c i s m e en h e t n a t i o n a a l - s o c i a l i s m e ken?
Jazeker,
want
zo
ging
het
en
het
te
ma-
dertig
m e e r j a a r g e l e d e n o o k . H e t is n o d i g , d a t en
t o e eens
te h e r h a l e n .
fascisme k o m t tie
als
uit
een
na-oorlogse
met
die
ruim
mars Dan
ver
verleden
wel,
leert
twintig
kan
het
over?
werd
waar
verschrikpraten
wij fas-
hersteld,
het
In ge-
plotseling
weer
verklaren, wel w a t
vergeten.
moed
in
1966
vatten
dat
en
e r in d a t
goeds zat.
hebben de wind
Ze
er
enkelen
in h e t
zijn,
openbaar
fascisme t o c h durven
weer
en
nog zij
mee.
E n d a a r o m zullen wij nu —
en
het
Kamerleden nen
en
e r ineens n i e t m e e r b u i t e n k u n -
vragen
gaan
stellen
als
s p r e k e r s en b e e l d b u i s a a n b i d d e r s gen,
die
of
de
één
of
de
beeldbuis-
dingen
ander
niet
staan. E e n vragenstellerij, die niet te heeft met
hoe zouden wel
eenvoudigen
begrijpen
door,
dat
—
van
hebben
democratie
geest h e t
nog
steeds
iets a n d e r s is d a n
gelijk
voor
ik
herhaal
zich
het:
wij
niet
aan
het
stelsel,
dat
aan
ons
binnenste
gebrek
gezag
gezag,
veegt,
niet verdient. E r heerst
dat
de
vrijheid
al o f n i e t m e t beweer
van
ningen.
Ik
behoort
t e zijn, ik z e g n i e t ,
niet,
dat
er
geen
dat
het
gezag behoort uit te oefenen.
ieder
ander
de A m s t e r d a m s e
ik
zonder
Kalverstraat
te
d e n , die m e n e n ,
ander
ideeën
wil,
te zeggen w a t
hij
hij w i l en t e d o e n
wat
hij w i l . D e m o c r a t i e w i l z e g g e n : e r g e r e n en
geërgerd
worden. Helaas,
alléén
dat
gaan
wij
niet
meer
in
verstaan
de
fascisme
begint,
kunst
niet
zoals
mr. A.
h e t g a a t v e r d e r t o t in h e t
bos
en
geërgerd
kampen,
die
CHU-voorman
bepaalde
lieden heeft
democratie
le-
Stempels
zei, m e t het n a a r de r a n d v a n de stad brendonkere
het
eindigt
met
de
lijkt w e l a l s o f A u s c h w i t z 25
Het
jaar
sollen e r m a a r w a t m e e en h e t is b e d r o e v e n d
Auschwitz
van
te
en
ervaren,
dat
dit
land,
dat
innemend, vriendelijk bekend
als
tolerant,
s t a a t , in
op
trekken
indrukwekkende vertoont.
wijze
Waarlijk,
dat
gaan
letten.
Wanneer andere
wij
ten, tot
dat een
eens
een
fascistoïde
wij loeren
beetje
op
In
feestelijke,
wordt
ons
de
zijn, die bij
zelf
d e een
nationale
ordehandhavers
zij b e z i g zijn z i c h t e horde
bruinhemden,
of
gebeurtenis, te
d a n h e b b e n zij n i e t eens in
willen de
ga-
ontwikkelen
die
de
straat
denkbeelden.
zijn f a s c i s t o ï d e t r e k k e n , die m e t dit l a n d
met
wortel
ligt
om
de hoek
wij samen
niet
oppassen,
ach-
de
straat
dan
staat
h e t e r v o o r w i j e r z e l f e r g in h e b b e n . Vele
g e e s t e n zijn o p n i e u w rijp v o o r
Ausch-
w i t z . D a t is een s o m b e r p e r s p e c t i e f .
Helaas.
I k zie het niet anders. De
-ismen
groeien
als p a d d e s t o e l e n
vochtige herfst o m tionaal-socialisme, zelfs
er mensen
wensen te reserveren v o o r hun Dat
klein-
momen-
argusogen n a a r onze oosterburen, het tijd,
feite
als
voor
voorgesteld. waar.
Velen
werk-
Beernink
t e r o n s ligt, m a a r h e t is n i e t
en l e v e n d t e m a k e n .
hun
v a n d e N R C h e t in d e c e m b e r in A m s t e r d a m
dit
te w o r d e n .
withem-
de s t r a a t e r v o o r
is.
gen v a n mensen, zover
goede l a n d . W i j wensen v o o r a l niet Wij
Dit
door
ik w e i g e r o p zij t e g a a n v o o r d e g e -
zijn en m e n s e n v o o r t t e b r e n g e n , die h e t een wat
Evenals
wandelen,
maar
denken
orde gezag
geduvel
z a g s d r a v e r s en d e p s e u d o b r u i n - o f
te
straat vergun-
geen
wens
in,
soms
de
knuppels en
wil snoeren. D e m o c r a t i e b e h o o r t tolerant maken
voor
o n d e r . V a a k n e e m t h e t g e z a g een p l a a t s
o p e l k a a r te letten, d a t men e l k a a r de m o n d
mogelijk
te
aan
D e gezag-is-gezag-filosofie doet er niet
dan
te
de
blijken
ligt
niet zo
op
aan
een
en
groepen heeft het recht
o n z e gesteldheid. A a n o n z e innerlijke o n v o l -
aan-
de heilige v e r o n t w a a r d i g i n g , m a a r
sta
jubelen.
Dat
dan
die dit
alles m e t a u t o r i t a i r d e n k e n . Z e l f s zij —
men
te
ligt
zeg-
maken
en
in d e p r a k t i j k v a a k s l e c h t e d e m o c r a t e n .
tolerantie.
dat
roepen Boven"
eigen
eisen. D a a r o m ,
wassenheid,
zelfs,
en t a k u i t g e r o e i d d i e n e n gij l e z e r en ik
—
zonder
ten
zó
Geen v a n beide
vooraanstaande
aankondigen
die
geesten,
te
toe „ O r a n j e
hebben.
blijkt
helpen,
Totdat
de
republiek"
d a t zij h e t z e l f in d e g a t e n
af
Nou
de
ander
Plotseling
was
en
overwoekert
een
en i n t e l l e c t u e l e n , v a a k
ik z e g h e t e r u i t b e g r i p m a a r bij —
z a g w a s er w e e r , de o r d e heerste w e e r . Alles vergeven
Het
dat
niet
democratie
gif.
eenvoudigen
h e i d is. E e n l a n d , d a t o p b e p a a l d e
en
ge-
als
een l a n d v a n o n v e r d r a a g z a a m h e i d en
M u s s o l i n i is d o o d . H e t
de
sluipend
anti-semitisme,
dat
c i s m e is v e r s l a g e n . H i t i e r is v e r d w e n e n . 1945
is, e v e n a l s
v e n d te h o u d e n
het
en k l a n t w o r d e n
„leve een
straat
Fascisme van
demo-
slaan.
Die
duurde.
Maar,
daan, af te
haar.
jaar
toch
eens v a n v e l e r l e i k a n t
of onze
a a n v a l l e n , die i n -
school
tot op
eens m o e t e n o n d e r z o e k e n
en
genera-
de m a r s n a a r R o m e
kelijk g e w e e s t zijn? eigenlijk
weet
de na-oorlogse
generatie
het begon dan.
voor
Ik
—
c r a t i e s t e r k g e n o e g is om
een na-
Franco-isme,
Kiesingisme
CDU-isme
in
ons heen. F a s c i s m e , en
bedreigen
Salazarisme,
Brant-isme onze
alsmede
geesten
én
onze
kinderen. Het
een
zou
schande
voor
onze
generatie
zijn, w a n n e e r v o o r d e t w e e d e o f is h e t al d e d e r d e k e e r , o p n i e u w een d e r g e l i j k - i s m e o v e r de h o o f d e n
van
God
sta
ons
maal
— bij.
onze
—
kinderen
maar
dan
zou
voor
komen.
de
laatste
te w o r d e n .
geve men ieder de
gelegenheid
DICK
HOUW AART
K r i j g t u d i t b l a d v o o r h e t e e r s t i n h a n d e n ? G e e f t u w a d r e s o p bij h e t s e c r e t a r i a a t e n s t o r t e e n b i j d r a g e postgiro 29 3 0 8 7 t.n.v. N.A.C., A m s t e r d a m .
op
Subjectiviteit Weldadig
Administratie-kantoor
Hans
J. Haan
Bertrand
A PAIS
aandoende
Maureau
de
A l l e e n zij die n i e t in s t a a t zijn o m
een
on-
Warschau en de aktiviteiten
Administratie
ZIJDEN- EN
Belastingzaken
WOLLEN STOFFEN
heidsstrijders
sanenstrijd,
de Joegoslavische
de strijd v a n en
van
de
de
Noorse
Franse
van
partivrij-
maquis
aan de andere kant de invalsoorlog v a n nazi's, zullen er zich o v e r v e r w o n d e r e n
M o l e n m a k e r s s t r a a t 19
het
Tribunaal
(het
Zaandam, t e l . 02980-66491
KALVERSTRAAT 146-150, hoek Spui
oorlogsmisdaden,
O o k voor Uw aangiften
Amsterdam
zelf
en
van
d e r s c h e i d t e m a k e n tussen d e o p s t a n d in h e t getto van
betasting
noemt
zinsnede
Russell:
d e G e s t a p o , tussen
Verzekeringen
.subjectiviteit' volgende
inkomsten-
vermogensbelasting
—
Telefoon
2 3 22 64
—
red.)
Amerikanen
initiatief
weigert
als
de V i e t n a m e z e n k a m te
Int. Tribunaal
een
scheren.
het
gedrag
overweldigers
tegen
van en
en de dat de
Russell van
dat
als v e r z e t s s t r i j d e r s o v e r
de van één
Voor al uw reizen per • vliegtuig
NRC NIEUWE ROTTERDAMSE
• schip
COURANT
• spoor alsmede
hotelreserveringen, bagage-en ongevallenassurantie
gezaghebbend landelijk dagblad
Passage- en Reisbureau
HOYMAN
&
SCHUURMAN
ROKINK80/82 - AMSTERDAM - T E L 2 4 1 6 7 7
Het kopen van een góed
Waar mode een lust voor het oog is
Perzisch Tapijt is tóch altijd een zaak
MANTELS —
D E U X PIÈCES — SUEDE —
van vertrouwen.
JAPONNEN NAPPA
MANTELCOSTUUMS
STOFFEN
Modehuis
AMSTERDAM Leidsestraat 74-76
De Vries en Lampie
ROTTERDAM - DEN HAAG - EINDHOVEN
K a l v e r s t r a a t 3 — 5 , bij d e D a m , Tel. 0 2 0 — 23.76.34
Amsterdam
PORCELEIN, KRISTAL, GLAS, LUXE ARTIKELEN EN
GERO
KELTUM PLEET GOUD & ZILVER
WEBA
UURWERKEN OPTIEK
J. Evertsenstraat 4 3
DRUKKER & V A A L
h o e k Admiralengracht
M A A S S T R A A T 115 - A M S T E R D A M
Telefoon 83515
- TEL. 42 75 79
Amsterdam
Geniet van Uw reis naar
ISRAEL
Shalom op de boot! Shalom in Haifa! D e luxe 10.000tonners van de ^ Z I M Israel N a vigation C o m p a n y b e z o r g e n U d e m o o i s t e vakantiereis van U w (even. Z o n d o o r drenkte d a g e n o p d e a z u r e n Middellandse Zee. Voortkabbelende vakantie-uren op de volgende routes: M a r seille-Napels - Cyprus - Haifa of V e n e t i ë - P i r a e u s - C y p r u s Haifa.
Israël, h e t j o n g h e r b o r e n l a n d m e t h e t grote b i j b e l s e e n historische verleden, heet U hartelijk w e l k o m . Bekijk dit l a n d intensief, leef e r tussen de Sabra's, zie z e l f de dorre woestijnen en v r u c h t b a r e v l a k t e n . Israël strekt z i c h v o o r U uit v a n S i n a ï totSinaasappel, van Kanaan tot Kibboets.
AVtCHII» MEUBELEN STOFFEN SIERKUNST APOLLOLAAN 8 3
AMSTERDAM
A
ZIM'S UNIEKE „INCLUSIVE-TOURS" LATEN U HET HELE LAND ZIEN
Z I M Generaal A g e n t e n : D e V r i e s & C o . N . V . , D a m 6, A m s t e r d a m . T e l . 248174. D a m m e r s & v.d. H e i d e e n C o . ( A g e n t u r e n ) N . V . , V a s t e l a n d , 10, R o t t e r d a m . T e l , 119300.
FOTO E N FILMSTUDIO'S
Henk Booms Utrechtsestraat
20
Athenaeum Amsterdam:
Tel. 243210 Van
Woustraat
242 Maastricht:
Amsterdam
Spui 1 4 - 1 6 Tel. 233933 v. Woustr. 124 Tel. 713401 Banstraat 22 Tel. 729944 Vrijthof 34 Tel. 18625
Bilderdijkstraat 6 9 Amsterdam Tel. 129465 - 124193
OVERHEMDEN NAAR
en
Bont-Boutique
AARDGAS
VOOR
STEUNZOLEN
Cees Tak
Boekhandel
bij h e t R e m b r a n d t s p l e i n
Tel. 720666
SPECIAALZAAK LOSSE
alle
MAAT
confectie
in
mouwlengten
inruil v a n fornuizen, geysers met G.E.B.
kortingen
R. Oostheim&Zn N w . Amstelstraat 2 6 - 3 0 Tel. 241305 Amsterdam
SILVIA alles v o o r M O D E R N Maritzstraat 5 privé: Krugerstraat 4 Tel. 949544 Amsterdam
Marcel Frenkel
BONT
shirtmaker Beethovenstraat 7 b Amsterdam
maandblad voor de vrouw van nu f 1,25 per nummer Een uitgave van De Ge誰llustreerde Pers NV. Stadhouderskade 85 Amsterdam