n e d e r l a n d s
HERDENKINGSNUMMER
a u s c h w i t z
10de J a a r g a n g no. 1 — É
socr
c
o m
H E T
1
e
rad.:
Walbeeckstr. 9 hs. amsterdam-w., Arnsteldijk 23, amsterdanvz.
O N D E R Z O E K
AMRO nr
10BMO
bijk.
van
postg
293087
baerlostraat, amsterdam-z.
Oplage
Oratorium in 11 zangen door
15.000
PeterWeiss
Getuige 7 Ik hoorde hoe een wachtpost"over het prikkeldraad met een negenjarige jongen praatte Je weet al heel wat voor je leeftijd zei dc man De jongen antwoordde Ik weet dat Lk veel weet en ik weet ook i
dat ik er niets meer. bij zal leren Hij werd samen met een groep van ongeveer 90 kinderen op vrachtauto's geladen Toen dc kinderen tegenspartelden riep hij Klim nu maar op die auto :
DTE ERMITTLUNG
Voorlezing in dc Volkiknmmcr cc Berlijn, 19 oktober 1965
foto DAK
cn jammer niet zo jullie hebben immers gezien hoe onze ouders en grootouders zijn weggereden
HET ONDERZOEK Dc Nederlandse Coznedie, Amsterdam, 3 december 1965
faro
itudirt
iemairc
cn
wenn:nk
1966
•
voorlopig v.
bdJikrck:
januari
Klim er op dan zullen jullie ze weerzien En toen zc wegreden hoorde ik h e hij de bewaker nog toeriep Er zal jullie niets worden geschonken
Op zondag 23 januari legt het Nederlands Auscbwit7 Comité zoals gebruikelijk bloemen bij de urn met as uit Auschwitz op de N. Oosterbegraafplaats te Amsterdam. Verzamelen om 12 uur bij de hoofdingang.
Jong zijn na Auschwitz W i j l e v e n n a A u s c h w i t z . A u s c h w i t z is in o n s
laas
l e v e n a a n w e z i g . W i j , d a t is n i e t h e t
die in
lands
Auschwitz
Comité
alleen,
Neder-
zelfs
a l l e r e e r s t . D a t blijkt u i t d i t n u m m e r lijk, m a a r
niet m i n d e r
p u b l i c a t i e s en
uit
elk
niet
natuur-
dagblad,
uit
gesprekken.
P r o c e s s e n zijn a a n d e g a n g : d a t v a n S o b i b o r , v a n z u l k een c e n t r a l e b e t e k e n i s v o o r
Neder-
l a n d , een t w e e d e A u s c h w i t z - p r o c e s , w a a r ook
een
ger,
terechtstaat
typische
bureau-moordenaar, en
vele
nu
Bur-
andere.
overleden klare
verzetsstrijders
taal
d a t o o k een z o g r o o t
gers m o e t g e d e n k e n en d e h u i d i g e en k o m e n -
nissen
de Te
land zelf, g e h o o r d , evenals d a t tegen de m i l -
A m s t e r d a m een v o o r s t e l l i n g d o o r d e N e d e r -
de b e j e g e n i n g v a n R a j a k o w i t s c h , die d e w e g
landse
n a a r de d o o d v o o r o n z e mensen uitstippelde.
bate
van
ment
te A u s c h w i t z mogelijk heeft
Die
moordenaars
kracht van
Treblinka-SS-ers
digd,
daarin
parlement.
bijgevallen
De
West-Duitsland
heeft
door
dreiging
van
verde-
r e g e r i n g _en verjaring
in
is n o g p a s o p g e s c h o v e n ,
wij
mogen nog lang niet rusten. Omvang, daad
opzet
en
uitvoering
het dit jaar
mildheid
brek aan
jegens (werd
nauwelijks
in
van
de
mis-
verschenen
ge-
„Onder-
vrij-
MULKA!
Lüneburg
van
twee
„wegens
c o n c r e e t bewijs" niet
met
waarschuwen.
erkentelijker
zijn
Comedie het
wij,
van
„Het
ge-
applaus
juiste g e b a a r
opbrengen?
In
vindt
dit
blad
Peter
Weiss'
men
ler
milder
tegenover
N i e t s is m i n d e r
gemaakt.
de
dat
de
leven,
aanwezig
in o n s l e v e n , a u s a l is,
niet
in
de
laatste
D e r e g e r i n g t e B o n n , d i e k o s t e n n o c h pressie
hoezeer
dit
te hoog
m e n s e n k l i n k t . H e t is h e t v o o r n a a m s t e
geweld, ontzag
zich niet
vreselijker
schade-uitkeringen
in
nummer
re
stem
opvallen
van
jonge
des
aan Hitiers slachtoffers te
te feller d o o r de ongekende v r a a g n a a r
het
M a a r h o e s t a a t h e t in N e d e r l a n d ? D e C a d s u -
studenten v a n
boek. D i e belangstelling m o g e n wij zien
als
fooi
beweging spontaan met ons meegingen.
een o p d r a c h t o n s w e r k m e t
te m e e r toewij-
aan
getroffenen, w a n t
van onze v o o r a f g a a n d e actie ook, w a a r i n
meer
is
n i e t , is v e r d e e l d ; h o e , d a t l a t e n w i j n u
d i n g in n o g w i j d e r k r i n g v o o r t t e z e t t e n . W i j
daar.
z i e n h e t als een e r k e n n i n g v a n d i e
Aan
opdracht
de
het
maar
der
zwaarst getroffen groep, na
kamp-
bleven o f g e w o r d e n , kon dit druppeltje geen
Er
v e r l i c h t i n g b r e n g e n . N o g s t e e d s krijgen
zand
publiceren.
W i j hebben n a de grootse twintigste king
van
geschrift beulen
Auschwitz' en
bevrijding
metterdaad
nagestreefd:
herden-
in
berechting
woord, van
wij noemen hier
de
slechts
artistiek
de
Studentenvaknoch
Zon-
praktisch
h e b b e n d a t t r o u w e n s o o k o p en o m d e v i j f d e
ons
zijn b o e k w i l d e
zou
de
v a n h e r d e n k e n in d e z e t r a n t s p r a k e zijn. W i j de
verblijf
op
de A S V A ,
de jeugd
en d a t w e r k d a t p r o f . P r e s s e r u i t s l u i t e n d in b l a d zijn i n z i c h t e n o v e r d e r e a c t i e s
ken-
m e r k v a n de A u s c h w i t z - h e r d e n k i n g dit j a a r ,
g a n g " v a n p r o f . d r . J . P r e s s e r , een l i c h t
beknotten.
uit
laatste
bij j o n g e r e n . H e t z a l u
en n o g
waar.
enkele passages
plaats ook
acht v o o r nieuw
ten
Monu-
maanden overduidelijk heeft bewezen d a t het verschijnsel A u s c h w i t z
veel
gemeente
Comité
„Oratorium"
men
nog
de
onderzoek"
Nederlandse
v a n de publieke tribune begroet?) moest, z o u menen,
nu
W a a r o m k a n d e l a n d s o v e r h e i d n i e t h e t enig
afgedankte
de vrijspraak
slachtoffers stemmen.
in o n s l a n d is in e e n h e l d e r l i c h t
steld d o o r
g a a t een V e r h e l e n
uit, B e f e h l ist j a B e f e h l en
generaties
bur-
Frankforter
In hetzelfde W e n e n
het
aantal van haar
A u s c h w i t z - p r o c e s is o v e r a l , s p e c i a a l in D u i t s -
mogen verjaren, w a t ons comité dit j a a r m e t steeds
Ne-
O n s p r o t e s t t e g e n de s c h a n d e l i j k l i c h t e v o n in
ons
der doden. N i e t s droeg de regering v a n
bezielt. bijzonder
wat
Blom,
d e r l a n d bij a a n h e t i n t e r n a t i o n a l e m o n u m e n t ,
Zij illustreren w a a r o m de n a z i - m i s d a d e n niet overtuiging
Gerrit
allen
in h e t
vertolkten
of
onderduik
invalide
of
ziek
gedeze
m e n s e n als z o d a n i g g e e n p e n s i o e n , b e s t a a t
er
mei
is
duidelijk zijn
ervaren.
e r die z o u d e n
overstrooien,
gebeurd.
De
willen
zelfs
vergeten,
ontkennen
zandstrooiers
wat
bereiken
met er ook
z e l f s geen r e g e l i n g v o o r h e n . W i j p u b l i c e e r -
de jeugd. Gelukkig doen d a t meest
den
ons v o r i g h e r d e n k i n g s n u m m e r is v o o r a l d a n k
verleden
jaar
de
opvattingen
van
dr.
anderen:
G . de H a a s in d e z e . N u h e e f t h e t N . A . C . in
zij
de A m s t e r d a m s e r e c t o r - m a g n i f i c u s m r . J . v a n
een a d r e s a a n d e T w e e d e K a m e r
2 0 . 0 0 0 e x . v e r b r e i d en z o d e j e u g d t e n g o e d e
d e r H o e v e n , zijn L e i d s e c o l l e g a , d e c r i m i n o -
gen
l o o g en a u t e u r m r . W . H .
uitkering
Nagel
en d e h e -
op
een
Regina Smendzianka, piano Kelly Christophorides ( A t h e n e ) in haar dansdrama R o m e o , Julia en de d u i s t e r n i s , m.m.v. leden v a n h e t Nationale Ballet o.l.v. S o n i a G a s k e l Toegangsprijs ƒ 2 . 7 5 Kaarten
deze
regeling
zwaarst
benadeelde
Wij vertrouwen doof
categorie.
aanklacht,
verdwijnen
van
s c h r i j n e n d e r is Even
weinig
ties v a n
zich
Nederlandse
blijven
die
vaste
vergeten,
regering
21
voor jaar
bezetting
gekomen.
Dit
alle
onderwijsorganisaties
gebeurt
zeggen: het resultaat onderzoek
ook
van
is b o v e n a l
nu.
Wij
W e i s s ' en
gericht
zouden Pressers
tot
wie
niet
deze
deling
het maar
die
willen
jong
Auschwitz
zijn in
weten. na
Om
hen
te
wapenen,
Auschwitz,
opdat
verdorven
kiem
zijn
zij
smoren.
de l e v e n d e lieten d e
consequen-
opeenvolgende
gelegen l i g g e n a a n h e t
eren
E.
A m s t e r d a m , 25 jan. 8 uur Bachzaal de Zwarte, v. W a l b e e c k s t r a a t 9 hs., Nieuwe Muziekhandel L e i d s e s t r . 50. Muziekbeurs A m s t e r d a m , Trompenb u r g e r s t r a a t 111, Amsterdam-Z. Rotterdam 2 6 j a n . 8 uur Rijnhotel S p r e k e r : Pierre J a n s s e n Lichtenauer, Korte Lijnbaan 2 6 . N.V. De A r b e i d e r s p e r s , Slaak 3 4 . Fa. S i m o n i s , Beijerlandselaan 2 9 ,
Landelijke bijeenkomst van g e p e n s i o n e e r d e Aan
het
neerde
verzetsstrijders
de regering verhoging
dat
door
gepensio-
en n a b e s t a a n d e n
werd gericht
ter
aanpassing
v a n hun uitkeringen v a n de
lijke b i j e e n k o m s t k r a c h t w o r d e n 1966
roepen
aanwezig
te Den Een
een
Haag.
ieder o p o m t e zijn Aanvang
vertegenwoordiger
d a a r o.a. het w o o r d
in
op
3
11
uur. ons
Moderne i
en prima Keuze binnen-
februari Amicitia
comité
zal
voeren. Jos Slagter, ,"
(voor?;.)
Coupe afwerking
uit de beste en
buitenlandse
stoffen
1
Kribbestraat 31', Amsterdam-Z. Tel.. 71 6 0 4 8
en aan de zaal indien voorradig
TAILOR
en bui-
bijgezet.
gebouw
van
LADIES A N D 'GENT
aan
t e n g e w o n e p e n s i o e n w e t , z a l d o o r een l a n d e Wij
Tob. Lavino
verzetsstrijders
verzoekschrift
elk
kunnen
verkrijgbaar:
Den Haag, 2 3 jan., 8 uur Diligentia Ph. Alter, Badhuisweg 55, S c h e v e ningen. H. S l u i s , Wijnhaven 16 en Anslostraat 145". Muziekh. A l b e r s o n S Co, Gr. Hertoginnelaan 182.
in
uit e r v a r i n g k u n n e n , m a a r d o o r o n z e b e m i d -
na
alleen
letterlijk
noch
geworden.
als a a n
Auschwitz
regeringen
dat
kunnen
schrijnende
de
voor
voortdurend
burgers.
parlement
Auschwitz-herdenkingen
algemene
aan
aangedron-
B.G.G.
12 3 1 2 3
T.
EEN BOEK ZIET HET LICHT De
redactie van
dit
orgaan
verzoekt
m i j , iets t e v e r t e l l e n
van
de
w e e r k l a n k en d e r e a c t i e s o p mijn b o e k O N D E R G A N G , a l s o o k mijn eigen m e n i n g h i e r o v e r w e e r te geven. W e l n u ,
ik z a l
het
proberen,
let w e l : p r o b e r e n . Is h e t d a n z o m o e i l i j k ? H e t a n t w o o r d l u i d t , m o e t l u i d e n : j a . moeilijk,
eigenlijk
nauwelijks
doenlijk.
Zoek
ik
immers
Heel
het
juiste
portret. N u
is i e d e r e s c h r i j v e r v a n w e l k b o e k o o k d a a r m e e m i n
meer vertrouwd
en i k z e l f ben d a t v a n
vroegere publicaties.
In
of die
o m v a n g , in d i e h e v i g h e i d h a d ik h e t e c h t e r n o g n i m m e r e r v a r e n .
In
die h e v i g h e i d : v r i j w e l a l l e r e a c t i e s h a d d e n
ze
één e l e m e n t
gemeen:
w a r e n e m o t i o n e e l en d a t dikwijls in o n g e k e n d e en s o m s bare mate. H e t
onvoorstel-
geheel o v e r z i e n d , ben ik d a t g a a n d e w e g b e t e r
gaan
w o o r d o m die r e a c t i e s t e k e n s c h e t s e n , d a n d r i n g t e r z i c h één bij m e
begrijpen d i t g e s c h i e d w e r k i m m e r s b e h a n d e l d e n i e t h e t m i d d e l e e u w s e
op:
leenstelsel o f d e r e g e r i n g v a n
K a r e i de Vijfde, m a a r het ging
over
O p 22 april 1 9 6 5 o v e r h a n d i g d e minister Vrolijk het eerste e x e m p l a a r
mensen. O v e r m e n s e n , n i e t v a n l a n g g e l e d e n , m a a r v a n o n z e
eigen
aan
tijd. O v e r
ze
waren
de
Z o w e l in h o e v e e l h e i d
verpletterend.
Amsterdamse
burgemeester
mr.
Van
als
Hall.
inhoudelijk.
Maar
voordien
eigentijdse m e d e m e n s e n
dus, m a a r d a n
geen
onbekenden,
de
die o n s niets z e i d e n , m a a r l i e d e n , d i e m e n g e k e n d h a d , o v e r w i e m e n
a a n k o n d i g i n g v a n die p l e c h t i g h e i d . Z e w a r e n w e l eens v a n een o n t -
een o o r d e e l h a d , t e n g o e d e o f t e n k w a d e , d i e m e n b e w o n d e r d e o f l i e f -
waren
e r al t e l e f o o n t j e s
en b r i e v e n b i n n e n g e k o m e n ,
reacties op
r o e r e n d e a r g e l o o s h e i d ; h o e n a ï e f b i j v o o r b e e l d m o e s t z e mij n i e t in d e
h a d , die m e n h a a t t e o f v e r f o e i d e . G e e n w o n d e r , d a t z i c h
o r e n k l i n k e n bij e e n b o e k v a n lange technische voorbereiding wing:
„Denkt U
erom, dat U
Mij was gevraagd, hoeveel eerste oplage
maanden-
gen o n t l a a d d e n , d a t e r g e v o e l e n s n a a r b o v e n k w a m e n , d a t z i c h w e n -
vereisend, die allerlaatste
waarschu-
sen, v o o r n e m e n s , n a g e d a c h t e n , w e e k l a c h t e n u i t t e n v a n e e n v e r b i j s t e -
1150
bladzijden,
e r v o o r a l in z e t , d a t
exemplaren naar
diende te tellen;
spannin-
een
een
ik h a d
r e n d e i n t e n s i t e i t . I k e r v o e r , ik o n d e r g i n g h e t als e e n u i t b a r s t i n g , als
eigen
mening
de
een o n t p l o f f i n g . D a t alles s t o r t t e z i c h m e t e l e m e n t a i r g e w e l d o p d e z e
10.000,
die —
zo
s c h r i j v e r . H e t w a s , als g e z e g d , v e r p l e t t e r e n d . D a a r n a a s t —
mijn
geopperd
die-en-die..."!
v o o r s p e l d e ik — b i n n e n één o f t w e e j a a r w e l h u n w e g o n d e r h e t p u -
even
in
een n u c h t e r d e r v l a k — z o n d e n v e l e n mij t e v e n s a a n v u l l i n g e n en v e r -
b l i e k z o u d e n v i n d e n . I k h a d d i t , eerlijk g e z e g d , m e t een i e t w a t k w a a d
b e t e r i n g e n t o e . B i j n a a l t o o s k l e i n i g h e d e n , w a a r ik e c h t e r juist d o o r h e t
geweten nogal rooskleurig z o verondersteld, o m d a t ik tegenover
tempo,
risico,
door
de
uitgever
genomen,
geen
zwartkijker
wou
het
schijnen.
waarin
de
volgende
drukken
dienden gereed te komen,
alle e r k e n t e l i j k h e i d n i e t v o l d o e n d e a a n d a c h t a a n k o n s c h e n k e n .
bij In-
D e z e u i t g e v e r d r u k t e 1 1 . 0 0 0 e x e m p l a r e n , die e r geen t w e e j a a r , m a a r
grijpende wijzigingen bleken echter niet vereist; mijn visie o p b e l a n g -
t w e e w e r k d a g e n o v e r d e d e n , z o d a t hij e r m e t s p o e d n o g 3 0 . 0 0 0
rijke k w e s t i e s k o n i k h a n d h a v e n . E n d e u i t g e v e r : hij d r u k t e v o o r t . . .
heen En
gooide.
En
daarna
een
goedkope
uitgave,
van
liefst
over50.000.
D e lezer
wil
wel
aannemen,
dat
deze
start
op
zichzelf
voor
een
s c h r i j v e r een s c h o k k e n d e e r v a r i n g m o e t h e b b e n b e t e k e n d . M a a r
toen
m o e s t e n d e eigenlijke r e a c t i e s n o g l o s k o m e n . Z i j k w a m e n . O m t e b e g i n n e n : de k r a n t e n , dag-,
week- maandbladen, welke
v o o r 't
over-
g r o t e deel z e e r v e e l a a n d a c h t a a n h e t b o e k b e s t e e d d e n in bijna e e n stemmig edelmoedige beoordelingen of soms d i e p g a a n d e gen. E n d a a r
n a een a a n t a l
w e l k bij a l l e v e r s c h i l l e n boek w a k k e r
hielden.
ingezonden
stukken plaats
in t o o n en i n h o u d
Vrijwel
iedereen
afgekraakt dan doodgezwegen —
beschouwin-
die
verleenden,
aandacht
die p u b l i c e e r t
voor
wordt
het
liever
en ik z o u n i e t g r a a g b e w e r e n , d a t niet!
D a a r n a a s t rinkelde v o o r t d u r e n d de telefoon, b r o n v a n
dankbaarheid
v o o r mij, m a a r ook, soms d a n , v a n ergenis. H e t k o n o o k wel
eens
k o m i s c h zijn, z o in h e t g e v a l v a n een h o o g s t a c h t b a a r l e z e r , d i e , a a n s t o o t n e m e n d a a n een b e p a a l d e p a s s a g e , d o o d g e w o o n o p b e l d e en t o e n ik h e m p o o g d e bij t e b r e n g e n , zonder-vrije-tijd,
d a t ik, b e o e f e n a a r
van
een
het werkelijk te d r u k h a d , o m h e m te
beroep-
ontvangen
( w a n t d a t eiste hij o p h o g e t o o n ) , w o e d e n d u i t r i e p : „ T e d r u k ?
Maar
w a t h e b t U d a n t e d o e n ? " Z o iets w a s u i t e r a a r d ( e n g e l u k k i g
maar)
uitzondering.
Men
enkele b o o m p l a n t i g
b e z o r g d e mij g e s c h e n k e n ,
bloemen
in I s r a ë l ) , b o e k e n , g r a m o f o o n p l a t e n .
m i j b r i e v e n v a n h e i n d e en v e r , soms
van
zeer
ver
(ook Men
weerklanken,
w a a r t u s s e n o o k een e n k e l e a n t i s e m i e t i s c h e .
v a l t geen
—
deel
van
d e mij b e r e i k e n d e
reacties getuigden
Nalatigheid, onverschilligheid, tekort a a n fantasie,
ik z e t h i e r m a a r e n z o v o o r t
erger!) —
van
een
traagheid
( s o m m i g e b r i e v e n v e r r i e d e n m e e r en
h a d d e n e r t o e g e l e i d , d a t m e n g e e n o f in e l k g e v a l t e w e i -
nig w e e r s t a n d h a d g e b o d e n a a n d e w e g v o e r i n g v a n
honderdduizend
J o d e n n a a r d e g a s k a m e r . H e t w a s g e b e u r d en m e n h a d h e t z i e n g e b e u r e n , l a t e n g e b e u r e n . I n mijn b o e k , d a t w e l b e s c h o u w d g e e n e n k e l e als z o d a n i g g e f o r m u l e e r d e a a n k l a c h t b e v a t , v o e l d e m e n z i c h
aange-
k l a a g d . E n g e n o o p t , n o g eens, t o t d e b e k e n t e n i s , die h o n d e r d e n t h a n s , na
zoveel
jaren, (het
culpa
voor duizenden
onontkoombaar
achtten,
de
is mijn s c h u l d ) . H o n d e r d e n , spraken, misschien v o o r
bekentenis
die, n a a r
ik
vele duizenden.
van
een
aanneem, Verplette-
r e n d ? J a , w a n t z o iets s t e l t d e s c h r i j v e r t e g e n o v e r e e n v r a a g , d i e v o o r h è m o n o n t k o o m b a a r b l i j k t : W i e b e n jezelf,
d a t jij z o t a l l o z e m e d e -
m e n s e n die s c h u l d z o u m o g e n v o o r h o u d e n ?
Slechts enkele zeer
t e n uit d e menselijke g e s c h i e d e n i s , slechts o n z e b o e t p r o f e t e n w a s beschoren —
grodat
en w i e z a l z e g g e n , h o e z w a a r zij d e z e l a s t g e t i l d h e b -
ben? V o o r d e z e s c h r i j v e r a l t h a n s b l e e f —
e n blijft —
ze ontilbaar.
Ondraaglijk. Verpletterend.
een
W a t hier nog m e e r v a n te zeggen? Misschien t o c h nog dit: E e n schrijv e r h e e f t v i j f t i e n j a a r a a n een b o e k g e w e r k t en h e t r e s u l t a a t is n a -
Allemaal Naamloos,
a c h ja . . . Er
duidelijk
zond
(Afrika, Australië,
A m e r i k a ) . A l l e m a a l reacties, tientallen, spoedig honderden.
zeer groot schuld.
mea
m e n mij a f g e k r a a k t h e e f t ; d o o d g e z w e g e n in elk g e v a l
een
W a n n e e r ik n u , als in mijn a a n h e f b e l o o f d , p r o b e r e n w i l ,
t e m a k e n , w a t p r e c i e s d a t „ v e r p l e t t e r e n d e " w a s , wijs ik e r o p , d a t een
daarna . . .
tuurlijk o o k in zijn g e v a l een z e l f p o r t r e t . H i j s t a a t in zijn t e k s t t e n v o e t e n u i t , m e t zijn d e u g d e n en t e k o r t k o m i n g e n . O v e r é é n v a n
die
l a a t s t e k a n g e e n m e n i n g s v e r s c h i l b e s t a a n : h i e r l a g een t a a k , v e r u i t gaande boven de persoon v a n elke geschiedschrijver o o k ; een o p d r a c h t
beginnen
aan,
een
in
bijzonderheden
afdalend
beeld
als
deze
was
eigenlijk
onuitvoerbaar.
Tegenover
deze
vaststelling
v a n d i t alles t e g e v e n ; ik g e l o o f t e m o g e n z e g g e n , d a t g e e n e n k e l e
rest d e m e n s , d i e h a a r m e t zijn o n t o e r e i k e n d e k r a c h t e n n i e t t e m i n
d e n k b a r e s c h a k e r i n g o n t b r a k . R e a c t i e s o p e e n en h e t z e l f d e b o e k
van
z i c h h e e f t d u r v e n n e m e n , s l e c h t s één v e r d e d i g i n g . E n w e l e e n , w e l k e
s t e e d s w e e r a n d e r e l e z e r s , d i e z i c h als ' t w a r e in d a t b o e k w e e r s p i e -
h e m z e l f t e v e n s t o t t r o o s t s t r e k t : d e g e t u i g e n i s , d a t hij d i t w e r k h e e f t
g e l d e n , d i e d o o r g a a n s o n b e w u s t en o n b e d o e l d v a n z i c h z e l f e e n p o r -
p o g e n t e d o e n n a a r e e r e n g e w e t e n , in d i e n s t v a n
t r e t g a v e n . L a a t mij ' t z o f o r m u l e r e n : z u l k e l e z e r s v e r b e e l d e n
de
—
te goeder t r o u w natuurlijk —
iets o v e r h e t g e l e z e n e t e
zich
de waarheid
op
en
gerechtigheid.
vertellen
en v e r t e l d e n . . . v a n d e l e z e r . In schier elke brief, elk telefoontje schonk die m e d e m e n s mij d a t zelf-
8 december
1965 J.
PRESSER
Op
j a a r geleden
zijn,
we catastrofes. En aangezien deze overheden
dat eenheden v a n het Sowjet-Russische
2 7 januari zal het 21
leger
niet de m e n t a l e bereidheid tonen deze kiemen
het vernietigingskamp Auschwitz Voor
iemand,
die
in
de
bevrijdden.
oorlogsjaren
hel n i e t m e e g e m a a k t h e e f t , blijft
uit
deze
Auschwitz
iets, d a t hij n o o i t b e g r i j p e n z a l a l t h a n s
niet
zes m i l j o e n vergast
doden,
werd,
waarvan
omdat
den,
zigeuners,
nen
waren?
of
zij J o d e n ,
Russische zoals
de
die o n g e v e e r 2 0 0 0
is n o g iets d a t niet
Willen
Jo-
watersnood
van
mensenlevens
eiste
te b e g r i j p e n v a l t .
onmogelijk
wordt
ger
en z i e k t e
het
achterblijven
die
in A z i ë van
jaarlijks
verplicht,
verplicht te
doen.
persoon,
wij
de
deze
opsporingswerk-
verrichten.
fraaie
woorden
die elk
jaar
begraafplaatsen
en bij d e
oorlogsmonumen-
ten w o r d e n u i t g e s p r o k e n niet als h o l l e laten
klinken,
dan
zullen
klan-
w i j al
onze
invloed dienen a a n te w e n d e n o m elke n a z i m i s d a d i g e r v o o r zijn r e c h t e r t e b r e n g e n .
Moeilijker,
het
ten
de
wij
en in h e t b i j z o n d e r e l k e vijf j a a r o p de e r e -
krijgsgevange-
zich
een
voorstelling t e m a k e n v a n de a r m o e d e ,
wikkeling
ca.
merendeel vooral
privé
zaamheden moet
ken
Een natuurramp,
zoal
het
zijn
H e t is o n g e h o o r d , d a t een m a n als W i e s e n t h a l , een
W a t stelt m e n z i c h v o o r bij h e t f e i t v a n
roeien,
d w i n g e n de n o d i g e s t a p p e n te
volledig.
1953,
te
a a n d e v o r i g e en k o m e n d e g e n e r a t i e , hen
gevolge
economische
miljoenen
E n z o zullen wij de 2 7 e j a n u a r i moeten
hon-
ge-
d e n k e n , in A m s t e r d a m , D e n H a a g en R o t t e r -
van
dam,
ont-
Auschwitz
slachtoffers
maar
dacht
liefst zelf
ook
zal
in d e
deze
huiskamer.
dag
In
eveneens
worden. Zonder monument
her-
overigens.
maakt.
Het
D e z e r a m p e n k o m e n o v e r de mensheid o m d a t
d a a r t o e n o g niet de b e n o d i g d e m i d d e l e n b i j -
het
een k u n n e n b r e n g e n . V e l e r e g e r i n g e n
hebben
steun
hebben
technisch
kunnen,
de
natuurlijke
ont-
w i k k e l i n g v a n d e m e n s n o g niet v e r
genoeg
gevorderd
sprake
is. H i e r
is in
zekere
zin
hun
Auschwitz
betekent In
een
van
iets
anders.
systematisch
Auschwitz
grond
is
moesten
gewilde
moord.
sterven
ideologie.
op
Hetzelfde
t e c h n i s c h k u n n e n , d a t d e m e n s in s t a a t
zou
k u n n e n stellen z i c h een p a r a d i j s o p a a r d e t e b o u w e n w e r d in A u s c h w i t z in d i e n s t v a n vernietiging
gesteld.
Daarom
is
de
Auschwitz
z o m o e i l i j k t e b e g r i j p e n en o o k o m d a t d e z e De
Auschwitz-processen
leren
opvallen
gedurende
deze
zijn
opgetreden,
zijn w e e r g a
die
in
het
ons
luguber culminatiepunt
ren v a l t
slechts te
raden;
voor
de
anderen
betekent het: N o o i t meer A u s c h w i t z . witz van
nog
mogelijk
is,
of
en d e h e r i n n e r i n g
voldoende
is o m
een
de
aan
Ausch-
verschrikking
Auschwitz
dergelijke
niet
ramp,
een
d e r g e l i j k e v e r v a l v a n d e w e s t e r s e c u l t u u r en beschaving
te
voorkomen.
De
geschiedenis
l e e r t o n s e c h t e r d a t wij in s t a a t zijn h e t z e l f d e s o o r t f o u t e n in b e t r e k k e l i j k k o r t e tijd o p nieuw te m a k e n ,
al z a l d e v o r m
waarin
geschiedenis zich h e r h a a l t v a n keer tot
de
keer
verschillen. Dit houdt
een bewuste d a a d
„Nooit van
meer
Auschwitz"
o n s eist.
Wij
slachtoffer
worden
v a n de strijd o m h e t b e s t a a n en d e
hun
schuld
het
vooruit-
gang.
zullen
geen
niet
betekent
minder
belangrijk
kunnen
worden.
dat
deze
zijn
en
problemen
de
gevolgen
de
mens
zullen
niet
vinden.
erkennen, Het
een
voedingsbodem
betekent
dat
we
meer
nog
met
vrij Eich-
m a n n jr, z o a l s d a t o n l a n g s in d e d a g b l a d p e r s v e r m e l d w e r d juist is er een g e t r o u w e de
nazi-organisatie
opgebouwd
in
copie
West-Duitsland
en w e r k z a a m is.
Comité's
zitting
hebben,
de O o s t - E u r o p e s e
en
stierven,
ook
in
blok
dat
de
staten
com-
politieke
Communisten
in A u s c h w i t z ,
oorlog. D e p r o p a g a n d a ,
De Oost-West
verhouding, de koude
oorlog
de denazificatie
Nazi's
in
West-Duitsland
en
feit,
dat van
Oostenrijk
die m e t een A u s c h -
m e e r A u s c h w i t z " en dit g e l d t
communisten nisten.
Juist
Westerse de
evenzeer door
als
het
regeringen
de
afwezig
zal
blijven
Auschwitz
en
worden
met
zaak.
aan zich erger
er
nog
steeds
de
Westduitse
en
fascistische Oostenrijkse
tendenzen
in
samenleving
ringer moeten maken. W e behoren er v o o r te
a a n w e z i g zijn. E r h e e r s t d a a r n o g steeds een
z o r g e n , d a t e r geen g r o e p e n m e n s e n zijn, d i e
g e e s t d i e d e k i e m e n in z i c h b e r g t v o o r n i e u -
van
onze
Westeuro-
Benelux-parthebben in
monument.
D i t i n t e r n a t i o n a l e aspect, de coëxistentie, het g e z a m e n l i j k b e z i n n e n o p een t o e k o m s t in ook
voor
de
aan
onze
meer Auschwitz",
Nederlandse
eerste a a n g e w e z e n
is o m
samenleving
regering,
l e i d i n g en te
geven
de
behoort die
als
richting
het
richt-
s n o e r t e zijn, n o g a f g e z i e n v a n d e v e l e t i e n men.
schuldig
regeringen
waaronder
een b i j d r a g e v o o r h e t
duizenden
mede
van
—
dit k e n n e l i j k i n g e z i e n , h e t g e e n r e s u l t e e r d e
Westelijke
is,
aantal
de
niet-commu-
geïdentificeerd
communistische
z o t r e u r i g g e s t e l d is. E n als z o d a n i g zijn w i j , Geallieerden
aan
Wereld-
witz monument gemaakt zou kunnen worden
geest v a n „ N o o i t
v r i j k u n n e n b e w e g e n en, w a t n o g v e e l
ge-
andere
n e r s , F r a n k r i j k , I t a l i ë en N o o r w e g e n
interview
h e t feit d a t n o g z o v e l e n a z i - m i s d a d i g e r s
ontwikkelingsmogelijkheden
in h e t
nog z o vele (hoeveel?) n a z i - m i s d a d i g e r s
interna-
en
Auschwitz
zaak.
vinden
landen,
solidari-
rijkdom
treurige
kunnen
groot
de
d e v e r s c h i l l e n in
feit, d a t
Een
Een
als
t i o n a a l . W e zullen d a a r t o e
argument
pese
het
Tweede
teitsgedachte,
zowel
werken.
een
o o r l o g . E é n v a n d e z e k w e s t i e s is h e t feit d a t en als
de
ernst zullen moeten m a k e n m e t nationaal
daaropvolgen-
Wereld-
rondlopen
van
en b e r e c h t i n g
van
de
bewees
laten
zou
ten o n r e c h t e —
M e e r binnen ons gezichtsveld zitten we met
nu
veronachtzaamd
de
ideolo-
heeft
is „ N o o i t
het met
dat
evenals
de goede k a n t gedurende de T w e e d e
gieën die d e w a a r d e v a n d e z e l f d e n k e n d e en
maken,
regering,
streden
handelende mens, de gelijkgerechtigdheid
moeten
Alsof
Z e k e r , e r zijn c o m m u n i s t e n , die i n v l o e d h e b -
v o o r het
onmogelijk
men
te scheppen.
b e n in d e A u s c h w i t z C o m i t é ' s .
is m e d e v e r a n t w o o r d e l i j k
het
ge-
beslist. A l s o f
m u n t uit dit m o n u m e n t z o u d e n k u n n e n s l a a n .
van in, d a t
rege-
dat
witz
D i t alles h een p r o c e s v a n l a n g e r e a d e m , h e t -
M e n z a l z i c h a f v r a g e n o f een n i e u w
afwijzend
een p r e c e d e n t
munisten,
buiten wa-
kunnen
ligt, d a t e r c o m m u n i s t e n in d e d i v e r s e A u s c h -
aantal
vond.
termen
te geven. D e
zich
het
oor-
W a t d e b e t e k e n i s is v o o r h e n die d a a r
een
zij de w a a r h e i d v a n A u s c h w i t z n i e t o p Men
kampen, m a a r ze denken speciaal aan Auschd a a r zijn
geen
ook
Nederlandse
hiermede,
in
andere
w i t z , o m d a t t e c h n i e k , s y s t e m a t i e k en
De
h e e f t „in d e r g e l i j k e
deregering-Marijnen,
dierenrijk
niet k e n t . E r w a r e n o o k
steeds
Deze
l o g s j a r e n m e t een w r e e d h e i d en een d u i v e l s heid
echter
vallen"
was
gelukkig
een b i j d r a g e
de Q u a y —
heeft
particulieren
Nederlanders.
heeft
Comité
een p r e c e d e n t g e v o n d e n z o u k u n n e n w o r d e n .
l i e d e n d i e in d e g e w o n e m a a t s c h a p p i j n a u w e zouden
veel
ring — bang
h o e o p h e t e e r s t e g e z i c h t redelijk o r d e n t e l i j k e lijks
Auschwitz
bijgedragen,
aantal
vinden om
u i t r o e i i n g m e t z o v e e l s a t a n i s c h e lust k o n g e beuren.
steentje
overheid
WAT NU?
Auschwitz
mensen
een p e r f i d e
toegezegd,
groot
v a n een s c h u l d l o o s f a l e n . Maar
internationale
Nederlanders
die
daar
M o g e d e z e r e g e r i n g , die in z o v e e l
omkwa-
opzichten
v a n een a n d e r e m e n t a l i t e i t blijk g e e f t o p beslissing v a n
het
vorvorige
kabinet
de
terug-
komen. JOOP
KOOPMAN
Nimmer Auschwitz -
Rabbijn de afd. goge te
Immer menselijkheid
V o o r mij liggen de b o e k e n v a n Presser, d a a r o p een schriftelijk zoek
een artikel te schrijven
v o o r dit
ver-
„herdenkingsnummer".
H e t m o e t n i e t n o d i g z i j n een b e p a a l d e g e m o e d s s t e m m i n g pen v o o r m e n zijn gedachten neerschrijft. G e d a c h t i g
op te roe-
aan het
s p r e e k w o o r d „ L e t t e r s m a k e n w i j s " , deed ik het echter
Joodse
Het
H. Rodrigues onderwijs der Amsterdam
is e e n w a a r s c h u w i n g a a n
hoofd van Hoofdsyna-
o n s a l l e n bij o n s z e l f t e r a d e t e
gaan.
D e n k e n wij w e l genoeg na? B e s e f f e n wij w e l v o l d o e n d e w a t er
van
ons mensen v e r l a n g d
met
wordt. Heeft
G . de mens
niet geschapen
een G . d d e l i j k e z i e l . „ H i j b l i e s i n h e m l e v e n s a d e m " z o l u i d t h e t B i j b e l w o o r d in G e n e s i s . H i e r b i j m e r k e n
wel.
Pereira is Ned. Isr.
de J o o d s e geleerden o p : H i j
Die
T o t n u toe h a d i k de b e i d e delen in de k a s t l a t e n s t a a n , w i l d e ik ze
b l a a s t , b l a a s t iets v a n Z i c h z e l f . H i e r l i g t h e t d o e l v a n e e n h e r d e n k e n .
niet inzien. M e n wil niet gaarne lezen over datgene, dat met
Beseffen
„leed"
de
oorzaak
het
gebeuren:
uitdoofde. Juist
Het
dierlijke,
G'ddelijke
j a a r o n d e r d u i k een paradijs w a s . D e w e g v a n de minste
e e u w e n h e e n , d a t d e w e r e l d w i j s t o p z i j n menselijke
weerstand?
vonk
van
n i e t k a n w o r d e n a a n g e d u i d , l e e d w a a r b i j v e r g e l e k e n t w e e en e e n h a l f I n d e r d a a d , d a a r o m is h e t g o e d , d a t o o k v a n h e m , d i e n i e t d e k a m -
Menselijk,
a f s t a m m i n g . R e l i g i e u s b e w u s t z i j n w e e r s p i e g e l d i n 's m e n s e n
o v e r „ h e t g e b e u r e n " in de j a r e n In
Pressers boek k o m t
gegevens
dan
ergens de v o l g e n d e
maar...
slag bij W a t e r l o o
5 0 k m . in
zinsnede v o o r :
r e c h t e lijn
beschrijven? J a
„Moeten
ten
Westen
nadere
van
Kra-
zeker, ieder jaar opnieuw.
dier op aarde: H e t dier met verstand —
het
en w e e
die k o m t te staan t e g e n o v e r z u l k een dier, d a t zijn v e r s t a n d ten k w a d e , slechts o m te
prevaleren
H e r d e n k e n h e e f t s l e c h t s z i n o p positieve betering
van
eigen
karakter,
begrip
hem
gebruikt
G.ddelijke gedragin-
vernietiging.
sociale
Ver-
verplichtingen.
b r a c h t d e z w a a r s t e , d e v e r s c h r i k k e l i j k s t e . Dit
eeuw
moeten wij tot ons
la-
nadenken.
N i e t alleen zullen wij dan getuigen k u n n e n zijn v a n de n e g a t i e v e u i t roep: „Nooit
meer Auschwitz",
volg: Voortaan
slechts
m a a r veeleer van
het positieve
ge-
vrede! H. R.
vernietigen.
j,.
Ds. L. belast school school
j
Zij suggereerden d a t wij ons o v e r de gehele linie m o e s t e n
schamen.
V o o r de J o d e n , v o o r de d e m o c r a t i e en v o o r al o n z e a n d e r e
„zwak-
heden".
Buenk is Ned. Hervormd met het bijbelonderwijs op de en verder leraar aan de Gem. voor Onderwijzers.
E n dat kan zo iemand
P.
predikant, openbare Kweek-
helpen.
M a a r m e t d o o d z i j n m e t d e d o d e n , is g e e n d o d e
gebaat.
D u s was het alleen v o o r mijzelf, dat ik dat spelletje: „ b u u t . . . h o u d
E n , in t o t a a l , v o o r het
leven!
je d o o d " , p o o g d e te
spelen.
D a t s u g g e r e r e n zij o o k n u n o g .
Ik wilde boeten, omdat ik nog
A l s zij i n h u n p r o c e s s e n o n b e w o g e n b l i j v e n , t e r w i j l a n d e r e n , d e j o o d s e
I k hield er mee op t o e n ik begreep, d a t
getuigen b.v.,
de d o o d s k o p s o l d a t e n
zichzelf aanklagen
ben gezet voor
omdat
de r e d d i n g v a n h u n
Maar daarom
zij n i e t a l l e s o p
te zijn.
zij gedragen
Zij negeren het leven. Zij zijn d o o d , d o o r
Zij zich
verdrin-
ongestoord! anderen
voelen zich niet alleen mede schuldig aan de dood der doden, zich
ook
schuldig
van
Zij i m m e r s w i l d e n o v e r de gehele linie de d o o d .
E n de anderen, de l e v e n d e n , voelen zich de m i s p l a a t s t e n . D e zij g e v o e l e n
dit de laatste t r i o m f
was.
V a n de J o d e n , v a n d e m o c r a t e n , v a n schuldgevoelens, v a n alle g e v o e -
k r i j g t m e n bij h e n h e t g e v o e l e e n d w a a s
daarom
heb-
leven.
de allereerste en allermeest schuldigen. M a a r
rfooaf-onschuldig.
alles
leef.
medeslachtoffers.
Z u l k e s c h u l d g e v o e l e n s b e h o r e n bij h e t
ging! E n
zijn
w a s het, die tegen ons o p s t o n d o m ons te v e r n i e t i g e n " . O n z e
DltJVend prOteSt
zijn
van
wijze. Daadwerkelijk. voor
de
J o d e n v e r v o l g i n g e n w a r e n e r d o o r d e e e u w e n h e e n : „ N i e t s l e c h t s één
ten d o o r d r i n g e n , h i e r o v e r m o e t e n w i j
slag bij W a t e r l o o . . . ! !
H e t is g o e d d e m e n s ert v o o r a l d e j o n g e m e n s t e c o n f r o n t e r e n met gevaarlijkste
De
w e r d h o n d e r d j a a r l a n g h e r d a c h t in een A m s t e r -
damse Synagoge. D e
laten
g e n k a n s l e c h t s de w e r e l d r e d d e n v a n o n t a a r d i n g en
'40-'45.
w i j A u s c h w i t z en B i r k e n a u n o g v e r d e r b e s c h r i j v e n ? E e n p a a r kau . . . " Nog verder
zeggen het
iedere
door
taak.
p e n h e e f t m e e g e m a a k t n o c h z e b e z o c h t h e e f t een o n t b o e z e m i n g
komt
dat wil
dat
het Joodse volk was het
aan hun
eigen
maar
leven.
lens en . . . v a n z i c h z e l f . H o e v l o t e n v l u g s p r o n g e n zij i m m e r s o o k z e l f i n d e d o o d . W a n t , zoals J . B . C h a r l e s terecht heeft geschreven, hun diepste
ge-
heim was niet h a a t tegen Joden, zigeuners enz., m a a r h a a t tegen
het
l e v e n z e l f . E n d a a r o m h a a t t e g e n l e v e n d i g e g r o e p e n als d e J o d e n , d e zigeuners enz. I k teken tegen hen v ó ó r het
leven.
W a n t w i j d e o v e r l e v e n d e n g e v o e l e n o n s m i n o f m e e r de o v e r s p e l i g e n .
S a m e n met hun doods-, neen, beter gezegd, met hun
I k b e n z e k e r n i e t de enige die zich h e e f t k u n n e n b e t r a p p e n o p de p o -
d e J o d e n , b i j w i e h e t g e b r u i k is t e k l i n k e n „ o p h e t l e v e n " ,
ging bij allerlei h e r d e n k i n g e n niet slechts doodstil m a a r o o k s t i l - d o o d
E n w a s h e t n i e t o o k e e n J o o d , u i t N a z a r e t h , d i e z e i : G o d is e e n G o d
te z i j n . I n e e n k r a m p a c h t i g e p o g i n g h e t v e r s c h i l tussen m i j , d e n o g l e -
d e r l e v e n d e n en n i e t d e r
v e n d e , en z i j , d e d o d e n , w e g te n e m e n .
Daarom
Dat
leek mij gerechtvaardigd
sporing te treuren met de
met een b e r o e p op
de b e k e n d e
aan-
noemt
men dat o o k :
dokwerker
nog
steeds v a n
W a n t j u i s t o m d a t w i j m o g e n l e v e n , is h e t n o d i g t e b l i j v e n
kracht. proteste-
gedood.
E n d a t p r o t e s t is d e e n i g e g e r e c h t v a a r d i g d e z i n v a n e l k e h e r d e n k i n g .
t r e u r e n m e t d e t r e u r e n d e n is e e n v o r m v a n l e v e n m e t
venden. D a a r o m
(lechajim!).
doden"!?
protesterende
ren tegen h e t feit d a t zovelen werden
treurenden.
M a a r d a t w a s n a t u u r l i j k een p e r v e r s i e . Want
blijft de
levens-vijanden,
medeleven
met
de le-
iemand.
„ONTHOUDT
ALLES!
„ O n t h o u d t alles, schrijft alles o p ! " m o e t de v e r m a a r d e geschiedschrij-
loos
ver
van Cila Botwinnik,
Simon
Dubnow
zijn
stadgenoten
hebben
toegeroepen,
toen
81 j a a r o u d , n a t o t het laatst zijn ' g e t t o k r o n i e k ' te hebben den, te R i g a d o o r de beulen n a a r de d o d e n k u i l w e r d
hij,
bijgehou-
kostbaar
van Anne
die o n t k w a m
Franks
uit het getto van
zolderraam
rijtje
In W a r s c h a u w e r k t e E m m a n u e l R i n g e l b l u m t o e n al aan zijn
onschat-
Schmidt,
verloren
W i l n a en B i a l y s t o k o n d e r h i e l d , t o t h i j d o o r z i j n c h e f s w e r d
gaan.
Aan
de
Schneersohn voor
een
Juive
dat met andere
tegelijk
monument
Contemporaine
tatie),
waar
de o p s t a n d
al w a t
kant
met van
eindigen, m a a r niet
van Europa,
die
opstand,
onze
(Centrum te
zou
maken
tijd,
in
in
het
Grenoble,
april
1943,
Centre
de
legde de
Documentation
voor hedendaagse Joodse heeft
met
Isaac
grondslag
de gruwelijke
documenondergang,
o p s t a n d en o p s t a n d i n g v a n J o d e n in d e z e e e u w is v e r z a m e l d . Voor
het
fraaie
gebouw
crypt
een e e u w i g e v l a m
van
het
C.D.J.C.
de herinnering
aan
te
Parijs
de s l a c h t o f f e r s
in en
de hun
m a r t e l p l a a t s e n w a k k e r . T e r gelegenheid v a n de 2 0 s t e v e r j a a r d a g bevrijding van den
l a n g een
de n a z i t e r r e u r , toen de F r a n s e tentoonstelling
aan
de
overheid
deportatie
in
al
acht zijn
der
maanvormen
die
de
verbindingen
tussen
de
getto-verzetsgroepen
van
gefusil-
l e e r d . E v e n v e r d e r leest m e n de „ b r i e f a a n G o d " v a n een F r a n s
jon-
gentje. H i e r rijst een b e e l d o p v a n v e r z e t , v a n J o d e n i n D u i t s l a n d t o t i n d e v e r r e c r e m a t o r i a , gepleegd m e t het p i s t o o l o f m e t de pen, tegen deportaties zichtelijk
houdt
gemaakt,
r a b b i j n e n in g e v e c h t s t e n u e en d e D u i t s e o n d e r o f f i c i e r A n t o n
baar
archief,
en
Minsk.
M e n v i n d t hier p a r t i s a n e n l i e d e r e n en t e k e n i n g e n in getto's een
gedreven.
geweer, een p l a a t j e
of
tegen
de
bezetting
ingedeeld: Duitsland,
in
het algemeen.
14 bezette
Alles
landen, Israël
de
is
over-
(een
Joods
legioen h e e f t v a n d a a r u i t m e t de geallieerden m e e g e v o c h t e n ) en enige internationale De
organisaties, zoals
voortreffelijke
tegen het H i t l e r d o m ' , w o r d t nomische
het Joodse
catalogus, onder
de titel
Wereldcongres. ' D e J o d e n in
ingeleid door prof.
en f y s i e k e z e l f v e r d e d i g i n g ,
geestelijk
B. Mark,
de
strijd
die
en g e w a p e n d
eco-
verzet
w i j d d e , w e r d o o k in d i t c e n t r u m een e x p o s i t i e g e o p e n d . D e z e is e c h -
onderscheidt,
ter
W i j h e b b e n één w e n s : d a t d e a f d e l i n g N e d e r l a n d k a n w o r d e n
uitge-
b r e i d en a a n g e v u l d . W i j
Laten
permanent
en
betreft
het
Joodse
verzet
in
de
zwartste
nacht
der schiedenis. M e n k a n zich geen aangrijpender, geen i n d r u k w e k k e n d e r
schouwspel
denken dan deze toch nuchtere verzameling documenten. D a a r gen f o t o ' s v a n
de W a r s c h a u s e p l a t g e b r a n d e
han-
straten, door SS-ers
ge-
m a a k t , m a a r o o k v a n p a r t i s a n e n m e t b o n t m u t s e n en een e n k e l , m a t e -
alle in vele
zij die o v e r m a t e r i a a l
vormen.
willen daar
inzake verzet
graag toe medewerken.
van J o d e n beschikken, dit
de redactie m e l d e n , o p d a t het k a n b i j d r a g e n voor
de
Onbekende
Joodse
Martelaar",
aan het 17,
r.Geoffroy-l'Asnier
Parijs, I V .
Het Prins Bernard-fonds schonk f 1000 voor de Auschwitz-herdenkingen. Wat schonk U? Postrek. 29 30 87 t.n.v. N.A.C, Amsterdam
Dank
U!
ISRAËL, het land bij uitstek voor een ideale vacantie zeer voordelige individuele- en groepsreizen 4 x per week met de luxueuze Comet-4 B Jet mogelijkheden voor een stopover in Griekenland inlichtingen en boekingen bij:
A Kleine Gartmanplantsoen
l
R
1 7 - 1 9 . Amsterdam tel.
W 233614.
Y
S
aan
„Gedenkteken
Bij het Adres van het Auschwitz-comite aan de Tweede Kamer E r is in d e a f g e l o p e n j a r e n een t o e n e m e n d e b e l a n g s t e l l i n g v o o r d e g e v o l g e n en d e o v e r blijfselen v a n d e t e r r e u r v a n h e t n a t i o n a a l s o c i a l i s m e v o o r en tijdens d e t w e e d e w e r e l d oorlog. D e z e b e l a n g s t e l l i n g h e e f t in h e t a f g e l o p e n j a a r bij d e t w i n t i g s t e h e r d e n k i n g v a n d e b e v r i j d i n g een h o o g t e p u n t b e r e i k t , d a t o n d e r m e e r t o t u i t d r u k k i n g k w a m in d e w i j d v e r t a k t e g e v o e l e n s v a n v e r z e t en v e r o n t w a a r d i ging o v e r d e d r e i g e n d e v e r j a r i n g d e r o o r l o g s m i s d r i j v e n in d e W e s t d u i t s e B o n d s r e p u b l i e k . Tegelijkertijd k o m t steeds m e e r a a n h e t licht, d a t d e geestelijke, l i c h a m e l i j k e en m a a t s c h a p pelijke i n v l o e d v a n d e t e r r e u r z i c h bij d e s l a c h t o f f e r s in t o e n e m e n d e m a t e d o e t g e l d e n . Herhaaldelijk k o m e n artsen, maatschappelijke w e r k e r s , z i e l z o r g e r s en a n d e r e n , w i e r t a a k is d e h u l p a a n d e m e d e m e n s , in a a n r a k i n g m e t p e r s o n e n , d i e d e strijd o m h e t b e s t a a n n i e t m e e r k u n n e n v o l h o u d e n als g e v o l g v a n tijdens d e b e z e t t i n g o n d e r v o n d e n l e e d . L e e d v a n a l l e r l e i s o o r t : v e r b l i j f in c o n c e n t r a t i e k a m p , onderduiken, verlies v a n geliefde f a m i l i e l e d e n en v r i e n d e n , m e e s t a l c o m b i n a t i e s v a n d e z e en a n d e r e s o o r t e n . N i e t steeds w o r d t de o o r z a a k herkend. D a t is begrijpelijk, w a n t d e k l a c h t e n kunnen meestal vrij volledig w o r d e n herleid tot v e r schijnselen v a n o u d e r d o m , n e u r o s e . I n o n s l a n d h e e f t als e e r s t e p r o f . d r . J . B a s t i a a n s in zijn p r o e f s c h r i f t g e t r a c h t d e g e v o l g e n v a n o n d e r d r u k k i n g en v e r z e t t e isoleren v a n d e k w a l e n die u i t a n d e r e o o r z a k e n v o o r t s p r u i t e n . E e n v a n zijn c o n c l u s i e s is, d a t in v e e l meer gevallen dan oorspronkelijk w e r d aang e n o m e n , de o o r l o g s o m s t a n d i g h e d e n bepalend w a r e n geweest v o o r het o n t s t a a n , althans de ernst v a n de klacht. N i e t t e m i n blijven e r v e l e twijfelgevallen, w a a r i n m e n u i t menselijke o v e r w e g i n g e n g e n e i g d is o m m e t h e t s l a c h t o f f e r d e o o r l o g s ervaringen verantwoordelijk, mede-verantw o o r d e l i j k te stellen, m a a r w a a r i n h e t „ c a u saal v e r b a n d " niet, tenminste niet n a a r gen o e g e n v a n d e beslissende o v e r h e i d s o r g a n e n , kan worden aangetoond. D e eis v a n h e t „ c a u s a a l v e r b a n d " is f n u i kend geweest v o o r vele oorlogsslachtoffers, b i j v o o r b e e l d v e r z e t s l i e d e n . Z i j , die de strijd t e g e n een a f w i j z e n d e beslissing a a n b o n d e n , moesten herhaaldelijk keuringen ondergaan, die dikwijls een z w a r e p s y c h i s c h e o f l i c h a melijke belasting betekenden. N a veelal j a r e n l a n g e p r o c e d u r e s , enkele m a l e n t o t in
Lammerding
hoogste instantie — de C e n t r a l e R a a d v a n B e r o e p t e U t r e c h t — w e r d h u n strijd s o m s m e t geheel o f gedeeltelijk succes b e k r o o n d , soms n i e t . H e t is d e v r a a g , o f de eis v a n h e t „ c a u s a a l v e r b a n d " s t e e d s g e r e c h t v a a r d i g d is. H e t t i j dens d e oorlog o n d e r v o n d e n leed, d e a n g s t v o o r h e t leed, h e t v e r d r i e t , o o k n a de b e v r i j d i n g , zijn v a n z o u i t z o n d e r l i j k k a r a k t e r en i n t e n s i t e i t g e w e e s t , d a t m e n e e r d e r z o u m o e t e n v r e z e n hun invloed te o n d e r s c h a t t e n dan te o v e r s c h a t t e n . D a t h e t c a u s a a l v e r b a n d n i e t steeds a a n t o o n b a a r is, d a t d e i n v l o e d v a n d e o o r l o g s belevenissen o p d e i n v a l i d i t e i t n i e t steeds duidelijk is t e s c h e i d e n v a n m o g e l i j k e a n d e r e i n v l o e d e n , k a n z e e r w e l een g e v o l g zijn v a n o n v o l k o m e n h e d e n in d e h u i d i g e d i a g n o s t i sche t e c h n i e k , h o e v e r d e z e o o k is v o o r t g e s c h r e d e n . E e n m o e i l i j k h e i d is b o v e n d i e n , d a t men te m a k e n heeft m e t „ v e r d w i j n e n d m a t e r i a a l " . E x p e r i m e n t , h e r h a l i n g is u i t g e s l o ten. H e t initiatief v a n het N e d e r l a n d s A u s c h w i t z C o m i t é t o t een f i n a n c i ë l e r e g e l i n g v o o r d e g r o e p e n o o r l o g s s l a c h t o f f e r s z o d a n i g , d a t zij „ o v e r e e n k o m s t i g hun levenspeil k u n n e n b e s t a a n , n i e t t e g e n m e d i s c h a d v i e s in b e h o e v e n t e w e r k e n en n i e t h u n s p a a r g e l d b e h o e v e n in t e t e r e n " v e r d i e n t alle o n d e r s t e u n i n g . Het z a l e c h t e r n o o d z a k e l i j k zijn o m z o s p o e d i g m o g e l i j k een o v e r z i c h t t e v e r k r i j g e n v a n d e a a n t a l l e n en c a t e g o r i e ë n s l a c h t o f f e r s d i e t h a n s niet of o n v o l d o e n d e krachtens de reeds b e staande regelingen w o r d e n geholpen. Dit o v e r z i c h t z a l een i n z i c h t k u n n e n v e r s c h a f fen in d e a a r d en d e o m v a n g v a n d e t e v e r lenen h u l p . D e z e h u l p z a l in i e d e r g e v a l m o e t e n b e s t a a n in een r e c h t ; n i m m e r m a g zij h e t k a r a k t e r d r a g e n v a n een gunst. E n d i t r e c h t z a l m o e ten w o r d e n v e r l e e n d z o n d e r d a t d e eis v a n a a n t o o n b a a r causaal v e r b a n d w o r d t gesteld. H e t feit v a n d e n a t i o n a a l - s o c i a l i s t i s c h e v e r v o l g i n g o p z i c h z e l f m o e t v o l d o e n d e zijn o m h e n , die t h a n s in k o m m e r v o l l e o m s t a n d i g h e d e n v e r k e r e n , te h e l p e n . Wellicht zullen dan ook enkelen p r o f i t e r e n , v o o r w i e d e z e h u l p niet w a s b e d o e l d . D o c h z u l k s m a g g e e n r e d e n zijn o m d e v e l e stille slachtoffers v a n vervolging wegens afkomst, geloof of wereldbeschouwing van bijstand v e r s t o k e n t e d o e n blijven.
Mr. L.
D e v o o r m a l i g e en h o o g g e p e n s i o n e e r d e c o m m a n d a n t v a n de W a f f e n - S S - D i v i s i o n Das R e i c h eiste z o w a a r g e r e c h t e l i j k intrekking v a n d e z i n s n e d e d a t hij w e g e n s h e t v e r m o o r d e n v a n t a l r i j k e g i j z e l a a r s t e r d o o d is v e r oordeeld. H e t gaat er deze m e t recht legendarisch geworden massa-moordenaar om het d o o d v o n n i s , d a t d o o r een F r a n s e m i l i t a i r e
Enige uitspraken van medische onderzoekers over soms na 'jaren doorwerkende of optredende gevolgen van oorlogsleed, bijeengebracht „opdat allen, die van de onmenselijke vervolgingen, gevangenschap en foltering van de achter ons liggende tijd verschoond bleven, worden opgewekt er met meer verantwoordelijkheidsgevoel voor te waken dat zoiets zich nooit of te nimmer herhaalt". (H. March).
„De omstandigheden waaronder politiek en op grond van ras vervolgden binnen en buiten concentratiekampen moesten leven — hun volkomen ontrechting en vernedering, het voortdurende levensgevaar, de lichamelijke kwellingen, de hopeloosheid van hun toestand, waren in staat in bepaalde gevallen aanhoudende en onuitwisbare belevingesgevolgen, storingen van de zenuwfunrties en veranderingen in de persoonlijkheid na te laten"'. (Prof. dr. W . von Baeyer en dr. K. P. Kisker te Heidelberg).
Bij de slachtoffers van een totale terreur bleef het niet bij de betrekkelijk geïsoleerde ervaringen van angst, schrik, afgrijzen, lichamelijke verminking en ontbering. Zij werden niet meteen weer door een beschuttende gemeenschap van verzorgende instellingen opgevangen en behielden hun betekenis als persoon, hun menselijke waardigheid en rechtaanspraken niet. Zij waren gedurende lange tijd zonder een glimp van hoop aan onafzienbare gevaren, vaak aan een zekere dood blootgesteld, volkomen onteerd en ontrecht en tot volstrekte onwaarde als persoon neergedrukt. (Dr. ]• Cremerius te München). Uit: Verfolgung Stuttgart, 1960.
und
Angst,
Klett,
MOK
weer op jacht
D e driemaal ter dood veroordeelde vroegere SS-generaal Lammerding, de vernietiger van O r a d o u r , d e b l o e d h o n d v a n T u l l e en t i e n t a l l e n a n d e r e F r a n s e p l a a t s e n , is w e e r in een p r o c e s g e m e n g d . N i e t o m zijn t o c h a l t i j d s y m b o l i s c h e s t r a f eindelijk t e ondergaan, m a a r als ' b e l e d i g d e p a r t i j ' . N i e t d e n a z i moordenaar en huidige organisator van 'ex'-SS-ers, tevens ondernemer staat terecht, m a a r W e r n e r S t e r t z e n b a c h , r e d a c t e u r v a n een a n t i f a s c i s t i s c h b l a d en v e r z e t s s t r i j d e r , die o . m . a a n h e t v e r z e t in h e t k a m p W e s t e r b o r k heeft deelgenomen.
Late kampgevolgen
r e c h t b a n k t e B o r d e a u x o v e r h e m is u i t g e s p r o k e n , in d e o g e n v a n zijn o p d i t p u n t z o fijnbesnaarde landgenoten tot „nicht-rechts t a a t l i c h " te laten v e r k l a r e n . In T u l l e , d e h o o f d s t a d v a n h e t F r a n s e d e p a r t e m e n t C o r r è z e , liet L a m m e r d i n g o p 9 juni 1 9 4 3 d o o r zijn S S - d i v i s i e 9 9 b u r g e r s o p h a n g e n , o n d e r h e n een 2 1 - j a r i g e t w e e l i n g . E e n d a g l a t e r m o o r d d e en b r a n d d e hij m e t zijn b e u l s k n e c h t e n h e t d o r p O r a d o u r uit. D e z e m a s s a m o o r d e n , zo b e t o o g d e de n a a r Düsseldorf gereisde Franse historicus D e l a r u e o p een p e r s c o n f e r e n t i e — d e r e c h t e r a c h t t e h e t n i e t n o d i g h e m n o c h een d e r a n d e r e g e tuigen v a n L a m m e r d i n g s bedrijf te h o r e n — waren geen 'ongelukjes'. Delarue somde ' s l e c h t s ' een t i e n t a l g e v a l l e n v a n a f g e s l a c h t e k i n d e r e n en m e t h u n b o e r d e r i j e n v e r b r a n d e bewoners o p . H e t maquis meden de pantsert r o e p e n : hun doel w a s t e r r e u r tegen de b u r gerbevolking.
I n die W e s t f r a n s e h e u v e l s g i n g h e t dus p r e cies z o t o e als in d e O o s t e u r o p e s e b o s s e n e n z o a l s zij o p r e u z e n s c h a a l h u i s h i e l d e n in d e J o o d s e wijken v a n alle bezette gebieden. D e z e m o o r d in k o e l e n b l o e d e o p v r e e d z a m e m e n s e n is b e v e s t i g d d o o r d e g e m e e n t e r a a d v a n T u l l e en d o o r een h o n d e r d t a l o r g a n i s a ties, die t e z a m e n a l l e v e r z e t s m e n s e n ' e n o u d strijders v a n F r a n k r i j k o m v a t t e n . Is er, n a a r d e u i t l a t i n g v a n h e t O o s t e n r i j k s e K Z - V e r b a n d o v e r de v r i j s p r a a k v a n de B e l g i s c h e S S - l e i d e r V e r h e l e n s p r a k e v a n een „herwaardering van de handlangers van Hitler-Duitsland, de medeplichtigen van D e g r e l l e , M u s s e r t en Q u i s l i n g " en v a n „ V e r niedlichung", het rose afschilderen v a n de g e w e l d d a d e n v a n de H i t l e r o o r l o g , de g e n e r a a l d e r SS L a m m e r d i n g is n o g v e r d e r in d e aanval gegaan. I n W e n e n p r o b e e r d e n zij h e t r e c h t v a n v e r z e t in de b e z e t t e l a n d e n a a n t e t a s t e n ; in Düsseldorf de verzetsmensen zelf weer tot v e r v o l g w i l d te m a k e n . O n g e t w i j f e l d o m d e j a c h t te heropenen. L a a t m e n h e t signaal horen.
Op
Waakzaam, om mens te blijven
16 februari
Comedie
de
Amsterdam Comité
die
getuigen
waren
van
t r a g e d i e van alle e e u w e n
de
grootste
kunnen
moeilijk
bom is n i e t b e t e r dan o m k o m e n in d e g a s -
doen v a t t e n w a t d e z e w e r k e l i j k w a s , w a n t
Wij
men
op
kan
zich
het
onvoorstelbare
vier
voorstellen:
miljoen
slecht
mensen,
man-
roepen om
u, m e n s e n
met
de
van
andere
goeden
volkeren
Auschwitz-Birkenau op t e
landen
A l s wij e r n i e t m e e r zijn om
bezet
gedeporteerd
Europa
en
door
de
nazi's
uitgeroeid.
vertellen
moeten
onze
en
n i e t in lijf en hart zijn a a n g e t a s t e n g e v a a r
tig en waakzaam zijn om m e n s e n t e blijven.
misdadige
onverschilligheid
Want
al
is
Hitier
dood,
het
nazidom
h e l a a s nog s p r i n g l e v e n d , m e t al w a t bij h o o r t
aan
rassenwaan,
De
te
vervallen. is
voor
dit
stuk
verhoren
voorstelling!
Gewone
baten
Odette Elina, gedelegeerde
Auschwitz
het
van de voorstelling
voor
het zal
zijn
Monument
worden
be-
dat
in
opgericht.
Internationaal A u s c h w i t z C o m i t é
daar
antisemitisme,
voor zaken
roof en moord. En s t e r v e n door e e n atoom-
het
Monument Postgiro
betreffende.
Ned.
VERGETEN!
MET
deze
stemd
van
stof
van
prijzen.
de
kinderen van o n z e kinderen w e t e n , indach-
tot
(de
een
Onderzoek
Auschwitz-proces).
Bezoekt
h e t hun t e
kinderen
Het
aan de getuigen
het
het
te
richten.
Wij die g e t u i g e n w a r e n r o e p e n hen op die lopen
in
de
wereld het Internationale Gedenkteken
nen, v r o u w e n , g r i j s a a r d s , kinderen, uit 23 van
wille,
van
Weiss
te
van
te Auschwitz
van
is ontleend
Nederlandse
auspiciën
Monument
Peter
kamer.
de
Stadsschouwburg
onder
voorstelling Wij
geeft
in
157000,
Comité
Amsterdam,
Monument
t.n.v.
te
Auschwitz.
Z o w e l in d e S c h o u w b u r g a l s d a a r b u i t e n w e r den jonge bewuste strijders ingeschakeld o m dit gevaarlijke vijand
werk
onder het oog v a n de
te verrichten.
E n zij d e d e n d i t m e t s u c c e s , h o n d e r d e n den bevrijd
wer-
o m bij g o e d e N e d e r l a n d e r s o n -
dergebracht te worden. O o k honderden E é n en t w i n t i g j a a r n a d e b e v r i j d i n g v a n o n s
Namen
als T i l l y
de Vries
en H a n s
Katan
en H a n s B o e k m a n ,
ik z o u
deren w e r d e n o p deze wijze
l a n d v a n d e f a s c i s t i s c h e b a r b a r i j is h e t g o e d
\studentenverzet)
h e n in h e r i n n e r i n g
e r n o g t i e n t a l l e n a a n t o e k u n n e n v o e g e n , zijn
Als
voor
monument
te roepen,
h a f t i g e strijd v o e r d e n
die de held-
als joodse
Nederlan-
o n s en v o o r
volk
ders tegen de maatregelen d e r bezetters. H e t is n o d i g o m in h e t k o r t e b e s t e k v a n een
het gehele
niet t e vergeten.
Nederlandse
Zij g a v e n h u n l e v e n
v o o r o n z e v r i j h e i d en v o o r o n s r e c h t o p l e v e n .
wij nu o p de gewijde
staan, en
de
grond
„Hollandse
dan denken
aan Frans
van het
Schouwburg"
wij a a n J a c k
Borsboom.
kin-
gered.
Jack,
v.d. K a r d i e bij d e
J o o d s e transportdienst w e r k t e . F r a n s , die als
artikel t e r herdenking v a n de bevrijding v a n
M a a r h e t is o o k juist t e w i j z e n o p h e n , d i e
niet-joodse
Auschwitz
nog leven, die d e hel v a n de bezetting
heb-
transport
zorgde
te o n t r u k k e n , o p d a t de jonge generaties z u l -
ben o v e r l e e f d . E n k e l e n v a n h e n k a n i k a l l e e n
vrouwen
en k i n d e r e n
len w e t e n , d a t e r p r o c e n t s g e w i j s
zeker even-
aanduiden
goede N e d e r l a n d e r s . Zij leven nog. H u n d a -
veel
het
M a x , c o m m a n d a n t v a n de R a a d v a n Verzet.
den
Toen de nazi's hun grote misdaad, de joden-
B e r n a r d en D a v i d , o f h o e zij v e r d e r
jacht,
heten.
hiervan
joodse
deelnamen
Nederlanders als n i e t - j o o d s e
In alle v o r m e n die s a m e n
iets a a n d e v e r g e t e l h e i d
aan
verzet
Nederlanders.
van het verzet zaten
m e t alle
verzetsgroepen,
joden,
met hun voornamen,
begonnen,
werden
b.v.
mannen,
rode
vrouwen
met de
en k i n d e r e n o p g e j a a g d , e n in d e „ H o l l a n d s e
d o o d v o o r o g e n , d e strijd v o e r d e n t e g e n d e
S c h o u w b u r g " o p g e s l o t e n o m v a n d a a r n a a r de
nazi-bezetters.
hel v a n A u s c h w i t z
Wij denken a a n R o s a B o e k d r u k k e r , J o o p v a n W e z e l en G e r r i t B l o m , d i e s a m e n m e t W o u t e r K a l f , M a r t i n V l a a r en v e l e a n d e r e n de
nazi-rechters
stonden
in
het
voor
februari-
staking-proces. E v e n o n v e r g e t e l i j k zijn d e n a m e n v a n L e e n Schijvenschuurder februari-staking
en J o o p
Eijl,
die n a de
s a m e n m e t H . K o e n r a d i en
te w o r d e n
doorgestuurd.
T o e n w a r e n e r moedige N e d e r l a n d e r s , die t e zamen
kwamen
o m n a te gaan,
wijze u i t d e S c h o u w b u r g , plaats
tegenover
de
op
welke
de kinderbewaar-
Schouwburg
en
uit
W e s t e r b o r k m e n s e n en k i n d e r e n k o n d e n w o r den gered.
Tot
zijn
in
Nederlanders
vergeten,
onder
evenals
h u n beulen
Joden
uit N e d e r l a n d
Hagen
h u n verblijf
vertellen dankten
het
verdere mannen,
t e b r e n g e n bij de namen
de vernietigingskampen
landgenoten
Maar
voor
o m de bevrijde
van
mogen
toe hebben
weerstaan:
de
drie
d i e in h e t p r o c e s t e
in S o b i b o r
konden na-
dit aan o o k hun opstand.
b.v. de vluchtwegen
B e l g i ë zijn o o k d o o r J o d e n
d o o r B r a b a n t en georganiseerd.
A l is h e t m o e i l i j k o m d i t alles w e e r a a n d e
Binnen Westerbork
is v e r z e t g e p l e e g d
voor-
al d o o r s o m s a l d o o r d e N e d e r l a n d s e
rege-
voor
h e t is n o d i g , o m
te lichten.
Bart Helledoorn werden doodgeschoten. H u n
ring
dood
v a n de g e h a t e
J o d e n . E e n W e r n e r S t e r t z e n b a c h h e e f t in e e n
burg
vijand w a s een symbool v a n d e eensgezind-
l o r r i e o f in een z a k o p zijn r u g v e r s c h e i d e n
n a a m W . Süsskind,
heid
mensen
zelf v e r v o l g d , v o o r onze vrijheid streden.
voor van
zonder
het vuurpeloton alle
Nederlandse
uitzondering
groep dan ook.
verzetsstrijders
v a n welke
bevolkings-
geïnterneerde, hierheen g e v l u c h t e Duitse
vergetelheid te ontrukken, ons volk
met
Z.O.-Drente
hulp
v a n een c o n t a c t m a n
buiten het p r i k k e l d r a a d
te s m o k k e l e n . Z i j l e v e n n o g .
in
A l s w e bij d e g e d e n k p l a a t s v a n d e S c h o u w staan, d a n zien
w e o p de plaket
de
in w i e w e a l l e n e r e n , d i e .
weten Simon
Korper
O N D E R Z O EK
HET
door Peter W e i s s vert. Gerrit
Kouwenaar
met vriendelijke toestemming van J. M . Meulenhoff, A m s t e r d a m
Aanklager Getuige 1
Aanklager Getuige 1 Aanklager Getuige 1
Aanklager
Getuige
1
Aanklager Getuige 1
Aanklager
V e r d e d i g e r W i j p r o t e s t e r e n tegen deze v r a a g die geen a n d e r doel h e e f t d a n h e t v e r t r o u w e n in o n z e i n d u s t r i e t e o n d e r m i j n e n Getuige 2 I k ben niet meer actief in h e t b e d r i j f s l e v e n w e r k z a a m A a n k l a g e r O n t v a n g t u een e r e g e l d v a n d e z e i n d u s t r i e ë n Getuige 2 J a A a n k l a g e r B e d r a a g t dit pensioen 3 0 0 . 0 0 0 m a r k per j a a r Verdediger Wij protesteren tegen deze v r a a g Aanklager Getuige
Getuige was u o p de hoogte van de vernietigingsacties A l s je d a a r z o ' n j a a r o f drie z a t d r o n g e r natuurliik w e l w a t t o t je d o o r I k w i s t d u s d a t e r iets g a a n d e w a s M a a r toen ik l a t e r de eerste cijfers h o o r d e k o n ik h e t w e r k e l i j k n i e t v a t t e n H e b t u zelf nooit t r a n s p o r t e n gezien H o o g u i t een p a a r k e e r K e n t u d e v e r d a c h t e n h i e r in d e z a a l E e n deel v a n d e h e r e n k e n ik v o o r n a m e l i j k de leiders o n d e r hen W i j t r o f f e n e l k a a r w e l eens in h e t k a d e r v a n een z u i v e r s o c i a b e l s a m e n z i j n in h e t F ü h r e r h e i m Getuige u bent momenteel Ministerialrat H e b t u deze heren ook na de oorlog weer ontmoet n a d a t de meesten v a n hen in h e t b u r g e r l e v e n w a r e n t e r u g g e k e e r d M o g e l i j k d a t ik een o f t w e e v a n h e n w e l eens t e g e n h e t lijf ben g e l o p e n E n h e b t u h e t bij d i e g e l e g e n h e i d o v e r de gebeurtenissen v a n toen g e h a d M e n e e r de officier het ging ons er uiteindelijk a l l e m a a l o m de o o r l o g te winnen H e t h o f h e e f t als g e t u i g e n o p g e r o e p e n drie v o o r m a l i g e directeuren v a n de met het k a m p s a m e n w e r k e n d e industrieën T w e e v a n hen hebben o p doktersadvies verstek moeten laten gaan A l l e e n een v o o r m a l i g e v o o r z i t t e r v a n de r a a d v a n commissarissen is v e r s c h e n e n Getuige b e s t a a t e r n o g een v o r m v a n s a m e n w e r k i n g tussen u en d e i n d u s t r i e ë n die destijds g e v a n g e n e n bij z i c h l i e t e n w e r k e n
Als u o p u w kasteel verblijft en u z i c h n i e t m e e r b e z i g h o u d t m e t k w e s t i e s betreffende het concern d a t t e g e n w o o r d i g een andere n a a m d r a a g t w a a r h o u d t u zich dan wel mee bezig G e t u i g e 2 I k v e r z a m e l p o r s e l e i n schilderijen en e t s e n en o o k b o e r e n g e b r u i k s v o o r w e r p e n Verdediger D i t soort vragen heeft met het uitgangspunt v a n het proces niet het geringste v a n doen Aanklager Getuige v o o r w a t het a a n d e e l v a n de industrie b e t r e f t was u rechtstreeks verantwoordelijk v o o r de tewerkstelling van de gevangenen I s u iets b e k e n d o v e r a f s p r a k e n tussen i n d u s t r i e en k a m p l e i d i n g ten aanzien v a n de gevangenen d i e n i e t m e e r t o t w e r k e n in s t a a t w a r e n G e t u i g e 2 D a a r is mij n i e t s o v e r b e k e n d A a n k l a g e r H e t hof beschikt over weekrapporten w a a r i n s p r a k e is v a n g e v a n g e n e n die d o o r d e i n d u s t r i e als t e z w a k v o o r het werk werden beschouwd G e t u i g e 2 D a a r is m i j n i e t s v a n b e k e n d A a n k l a g e r Is de lichamelijke t o e s t a n d v a n de Getuige 2
Aanklager
Getuige 2
Aanklager
Verdediger Aanklager
Peter Weiss Comité, ].
(rechts) Slagter.
met
de voorzitter
van
het
Nederlands
Auschwitz
gevangenen
u nooit opgevallen I k p e r s o o n l i j k h e b m e altijd v e r z e t tegen de tewerkstelling v a n deze arbeidskrachten die immers v o o r n a m e l i j k uit asociale o f politiek onbetrouwbare elementen bestonden H e t h o f beschikt o v e r brieven w a a r i n v a n een zegenrijke vriendschap tussen k a m p l e i d i n g en i n d u s t r i e gewag wordt gemaakt D a a r i n heet het onder andere B i j g e l e g e n h e i d v a n een d i n e r h e b b e n wij a l l e v e r d e r e m a a t r e g e l e n b e s p r o k e n die d e i n s c h a k e l i n g v a n het werkelijk uitnemend m a r c h e r e n d e kampbedrijf ten b e h o e v e v a n de B u n a - W e r k e betreffen W a t waren dat voor maatregelen getuige I k h a d a l l e e n mijn p l i c h t t e d o e n en e r z o r g v o o r t e d r a g e n d a t d e o p d r a c h t e n v a n de r i j k s o v e r h e i d werden uitgevoerd Getuige s t a o n s t o e d a t w i j h e t duidelijk u i t s p r e k e n en d a a r m e e d e v e r k l a r i n g o n d e r s c h r i j v e n w a a r i n een v r o e g e r e g e t u i g e o p het systeem v a n uitbuiting wees d a t t y p e r e n d w a s v o o r het hele k a m p U m e n e e r de getuige en m e t u d e a n d e r e d i r e c t e u r e n van de grote concerns h e b t d o o r in o n b e p e r k t e m a t e mensen te verslijten jaarlijks o m z e t t e n v a n vele miljarden bereikt Wij protesteren S t a o n s t o e e r n o g e e n m a a l bij stil t e s t a a n d a t de o p v o l g e r s v a n deze c o n c e r n s v a n d a a g w e e r schitterende financiële resultaten boeken en z i c h z o a l s d a t h e e t in een n i e u w e e x p a n s i e f a s e b e v i n d e n
Verdediger Wij verzoeken het hof met klem deze belasteringen in h e t p r o c e s v e r b a a l t e d o e n o p n e m e n
Olympic
horloges iedere seconde precisie . . .
2 jaar v e r z e k e r d t e g e n verlies en diefstal
Alleen
importeur
voor
fa. I. A R B E I D
Nederland
horlogerie engros, pendules
M e e r d a n 1 5 0 0 d e a l e r s in g e h e e l
Nederland
Nwe Zijds Voorburgwal 290 - Amsterdam-C - Tel. 22 12 95-6 71 05
Ad mi n i stratie-kantoor
DROGISTERIJ - PARFUMERIE
J. Haan
EN FOTOHANDEL
HEYMANS
Administraties — Belastingzaken — M o l e n m a k e r s s t r a a t 19 Zaandam, t e l . 02980-66491
Sarphatistxaat 50 - A m s t e r d a m - Tel. 57649 voor al Uw g e s c h e n k e n en
ZONDAGS
Verzekeringen
...
O o k voor U w aangiften inkomstenbelasting e n v e r m o g e n s b e l a s t i n g
OPEN
Een horloge of uurwerk vol fit, koopt men alleen bij
BONEWIT HORLOGERIE PH. BONEWIT Albert Cuypstraat 166
Tel. 790978
|
Burg. de Vlugtlaan 200
Tel. 132371
Kinkeratraat 338
Tel. 129602
|
P. C a l a n d l a a n
Tel. 154782
AMSTERDAM
79a
W a n n e e r bij d e 4 m e i - h e r d e n k i n g v o o r d a t ene k o r t e m o m e n t h e t r u m o e r v a n o n s l e v e n v e r s t o m t , k o m t w e l eens d e g e d a c h t e bij m i j o p : w a t z o u d e n de mensen o m m e heen n u eigenlijk d e n k e n ? H e r d e n k e n is e e n z e e r p e r s o o n l i j k e a a n g e l e g e n h e i d . I k h e r i n n e r m e , d a t i k eens o p d e W a a l s d o r p e r v l a k t e in d i e stille m i n u u t s t o n d t e p e i n z e n o v e r een b o r d j e , d a t i k z o j u i s t h a d g e z i e n . W a t r a a r t o c h , d a c h t ik, d a t e r bij h e t b e g i n v a n e e n w e g , d i e n a a r een e x e c u t i e p l a a t s v o e r d e , n u e e n b o r d j e m e t een w a a r s c h u w i n g v o o r schietoefeningen staat. E n toen begon er een v o g e l te fluiten. D i e b r a c h t ineens v e r l e d e n e n h e d e n bij e l k a a r . E r zijn a l t i j d v o g e l s b o v e n d e W a a l s d o r p e r v l a k t e . Z e m o e t e n e r o o k g e w e e s t zijn t o e n de mensen d a a r geëxecuteerd werden. J e kon je o p d a t m o m e n t e v e n heel i n t e n s i n d e n k e n h o e h e t m o e t zijn d o o d t e g a a n t e r w i j l zo'n v o g e l v e r d e r vliegt. O m h o o g kijkend, k r e e g ik in een f l i t s e c h t e r w e e r e e n a n d e r beeld v o o r m'n geest; een beeld uit h e t k a m p : ik z a g m e z e l f een v o g e l n a k i j k e n , n e t zoals n u . M a a r die v o g e l v a n toen v l o o g w e g o v e r het prikkeldraad — de belichaming v a n d e v r i j h e i d , d i e je z e l f n i e t h a d . E r w a r e n d a a r eigenlijk n i e t v e e l v o g e l s , s c h o o t m e vlak d a a r o p te binnen. Is d a t n u „ h e r d e n k e n " ? I k w e e t h e t n i e t . I k zie genoeg redenen w a a r o m herdenkingen g e w e n s t en n o d i g zijn, m a a r ik m o e t z e g g e n , d a t de v o r m v a n het h e r d e n k e n m e lang niet a l t i j d a a n s p r e e k t en d a t ik m e t d e i n h o u d v a n het herdenken soms moeite heb. Bij z o ' n stille t o c h t k u n j e j e g e d a c h t e n n o g v r i j l a t e n g a a n . H e t zijn d a n w e l n i e t a l t i j d v a n d i e v e r h e v e n g e d a c h t e n , m a a r z e zijn gewoon v a n jezelf. B e w a a r m e echter v o o r het officiële herdenkingsvertoon. H e t v o r i g j a a r w o o n d e ik een 4 mei-plecht i g h e i d bij m e t w a a r d i g e t o e s p r a k e n en b e s c h a a f d e k a m e r m u z i e k . H e t w a s o p een b e p a a l d e m a n i e r misschien wel stemmig, m a a r t o e n w e d a a r o p o n z e n e t t e stoeltjes i n g e t o gen z a t e n te luisteren n a a r d a t v o o r n a m e m u s i c e r e n , k r e e g ik e e n n e i g i n g h a r d t e g a a n gillen. W a t s t o n d d i e b i j e e n k o m s t o n m e t e l i j k v e r a f v a n h e t r u m o e r in een B l o c k , h e t g e r o u w d o u w in een K o m m a n d o , d e g r i m m i g e s f e e r v a n een a p p è l o f v a n d e k a m e r a a d s c h a p - z o n d e r - p o e s p a s , die er t o c h o o k w a s . H o e v e e l k a m p c y n i s m e z o u e r destiids zijn l o s g e k o m e n w a n n e e r m e n z o ' n gepolijste h e r denking v a n nu h a d kunnen voorzien . . .
H e t zijn d i t s o o r t d i n g e n , die m e d o o r h e t h o o f d spelen w a n n e e r d e b e v r i j d i n g van Auschwitz herdacht gaat worden. M e n b e h o e f t d e k r a n t e n n i e t eens z o e r g n a u w g e z e t te volgen o m te bemerken, d a t e r nog steeds k o p p i g e r e s t a n t e n v a n h e t n a t i o n a a l - s o c i a l i s m e v o o r t b e s t a a n en d a t e r in d e w e r e l d o o k nieuwe s y m p t o m e n verschijnen v a n mentaliteiten, die m e t het n a t i o n a a l socialisme v e r w a n t zijn; de berichten diena a n g a a n d e zijn t e t a l r i j k o m z e o v e r h e t h o o f d t e z i e n . A l l e e n a l o m die r e d e n m o e t A u s c h w i t z telkens o p n i e u w h e r d a c h t w o r d e n . D e n o o d z a a k h i e r v a n b e s e f f e n d , ben ik e c h t e r tezelfdertijd bevreesd v o o r het vernis der herdenkingen, v o o r de p l i c h t m a t i g e i n g e t o g e n h e i d en v o o r d e g r o t e w o o r d e n . I k m e e n , d a t h e t t e m e e r z a a k is z i c h h i e r v o o r t e h o e d e n n u w e s t a a n v o o r d e t a a k h e t essentiële v a n d e b e t e k e n i s d e r c o n c e n t r a t i e - en v e r n i e tigingskampen door te geven aan jongeren, die het helemaal v a n „horen zeggen" moeten hebben. D i e j o n g e r e n z u l l e n al heel g a u w in d e g a t e n hebben o f ons herdenken alleen m a a r p l i c h t m a t i g geschiedt ó f d a t het v o o r t k o m t uit de eerlijke d r a n g t e g e t u i g e n o m t r e n t h e t v e r l e d e n o m d a t d i t v e r l e d e n v a n b e l a n g blijft v o o r h e t h e d e n en v o o r d e t o e k o m s t . Met betrekking tot Auschwitz behoeft men in z e k e r e z i n n i e t b a n g t e zijn v o o r o p g e s c h r o e f d h e i d . I n h o u d en o m v a n g v a n h e t g e e n z i c h in d i t v e r n i e t i g i n g s k a m p h é é f t afges p e e l d zijn z o o n t s t e l l e n d , d a t d a a r g e e n e x t r a g r o t e w o o r d e n bij n o d i g zijn. M a a r men vergist zich wanneer men zou denken,
HET MOEILIJKE HERDENKEN d a t m e n e r is m e t h e t r e l e v e r e n v a n d i t d r a m a in zijn t o t a l i t e i t . V a a k w o r d t z o s t e r k de n a d r u k gelegd o p de o m v a n g v a n de m i s d a d e n , o p de a a n t a l l e n s l a c h t o f f e r s e n z . , d a t h e t bij v e l e n o v e r d e h o o f d e n h e e n g a a t . Z i j voelen zich onmachtig o m het te vatten. D e situatie in h a a r geheel w a s d a a r v o o r o o k t é extreem. M a a r die e i n d s i t u a t i e is n i e t „ z o m a a r " o n t s t a a n . Z e is v o o r t g e k o m e n u i t een p r o c e s , dat begon met duizenden n a a r verhouding v e e l k l e i n e r e g e b e u r t e n i s s e n . H e t lijkt m e , d a t m e n d i t o o k in g e d a c h t e n m o e t h o u d e n in g e s p r e k k e n m e t D u i t s e r s . V a n d e e e r s t e d e b e s t e D u i t s e r is n i e t t e v e r w a c h t e n , d a t hij d e g a s k a m e r s v o o r zijn r e k e n i n g k a n n e men. E e n willekeurige Duitser heeft inderd a a d n i e t alles g e w e t e n v a n d e k a m p e n . A l s hij v o l g e n s d e b e k e n d e f o r m u l e z e g t „ h e t " niet g e w e t e n te hebben, k o m t de z a a k e c h t e r a n d e r s t e liggen.' hij h e e f t in een heel « o e g s t a d i u m v a n h e t n a z i s m e al in d e g a t e n kunnen krijgen, d a t Muller, die plotseling n i e t m e e r o p k a n t o o r o f in d e f a b r i e k v e r scheen, in e l l e n d i g e o m s t a n d i g h e d e n w a s k o men te verkeren. H e t n a t i o n a a l - s o c i a l i s m e is a l l e r e e r s t g e r e a l i s e e r d in een g r o o t a a n t a l „ i n c i d e n t e n " , die t h a n s in h e t g r o t e geheel n i e t v e e l a a n d a c h t m e e r k r i j g e n , m a a r die e r i n m i d d e l s alles mee te m a k e n hebben o m d a t ze evenzovele overschrijdingen waren van de grenzen v a n r e c h t en r e d e l i j k h e i d . H e t is, g e l o o f i k , w e l t e k e n e n d , d a t „ N e u z u g a n g e " in g e v a n g e n i s s e n en k a m p e n in h e t begin v a a k v o l w a r e n v a n d e o n r e c h t v a a r digheden, die ze h a d d e n e r v a r e n toen ze w e r den opgepakt, m a a r dat ze meestal spoedig ophielden d a a r o v e r te spreken o m d a t ze merkten, dat vrijwel niemand er belangstelling v o o r h a d . O o k d e g e v a n g e n e n z e l f w a r e n o f w e r d e n in z e k e r e m a t e a a n g e t a s t door „het systeem" — wie m a a k t e zich nu nog d r u k o v e r dergelijke „ d e t a i l s " . I k ben a f k e r i g v a n de opgelegde ingetogenh e i d als v a n d e n a d r u k k e l i j k e h e r d e n k i n g s t a a i , m a a r ik z i e o o k geen heil in h e t u i t m e t e n v a n h e t k w a a d in zijn u i t e r s t e o m v a n g w a n n e e r het daarbij blijft. Ik begrijp, d a t de g r o t e getallen niet w e g g e l a t e n k u n n e n en m o g e n w o r d e n : u i t d e z e k w a n t i t e i t e n is t e l e r e n h o e v é r d e m e n s e lijke o n t a a r d i n g k a n g a a n . M a a r bij d e z e s c h e r i n g m o e t e r o o k een i n s l a g zijn, d i e d e ellende v a n de „ k l e i n e r e " situaties z i c h t b a a r maakt. V a n een o u d - g e v a n g e n e h o o r d e ik, d a t z i j , n a een m e n s o n w a a r d i g t r a n s p o r t eindelijk in Birkenau aangekomen, allereerst dacht: „ A c h , h e t is h i e r misschien t o c h n o g n i e t z o g e k " . D e ineengedrongen figuren, die tegen h e t v a l l e n v a n d e a v o n d in een v r e e m d e k l e dij o v e r d e b e v r o r e n plassen v o o r t s c h o v e n , z a g z e a a n v o o r s c h a a t s e r s . W e l k een o n t hutsende ervaring moet het k a m p geweest zijn v o o r i e m a n d , die — s t a a n d e n o t a b e n e o p h e t s e l e c t i e - p e r r o n — n o g d e illusie k o n h e b b e n , d a t e r in B i r k e n a u g e s c h a a t s t w e r d . H e t lijkt m e v a n b e l a n g d e o g e n v a n d e j e u g d t e s c h e r p e n juist v o o r d e z e „ k l e i n e " d i n g e n . I k k a n mij v o o r s t e l l e n , d a t een n i e u w e g e n e r a t i e bij een c o n f r o n t a t i e m e t d e b a l a n s v a n A u s c h w i t z z e g t : m a a r d i t is a b s u r d en d a t zij d i t a b s u r d e uit h a a r g e d a c h t e n bant o m d a t zoiets immers niet m e e r kan voorkomen. Ik zou daarom de a a n d a c h t willen r i c h t e n n i e t a l l e e n o p d i e v i e r m i l j o e n doden, m a a r o o k o p de enkelingen. H e t v a n d a g tot d a g lopende „ K a l e n d a r i u m " ( o p g e n o m e n in d e , bij h e t N . A . C . v e r k r i j g b a r e , „ H e f t e v o n A u s c h w i t z " ) g e e f t m e t zijn opsomming v a n d e g e b e u r t e n i s s e n in h e t k a m p een s c h e r p e t e k e n i n g v a n h e t g e e n h e t
nazisme de individuele mens heeft a a n g e d a a n . M e n z i e t in d e z e k r o n i e k d e g e v a n g e n e n als p e r s o n e n a a n z i c h v o o r b i j t r e k k e n e n m e n blijft e r bij z i t t e n m e t e e n h o o f d v o l g e d a c h t e n — o v e r h e t k i n d , d a t in h e t „ Z i g e u n e r l a g e r " geboren w e r d ; o v e r de v r o u w , die in h e t „ V e r s u c h s b l o c k " w e r d o p g e n o m e n en de m a n , die n a a r de B u n k e r ging. Een rondgang door het museum van Auschw i t z v o e r t langs die tientallen meters lange v i t r i n e m e t koffer-s, k o f f e r s en n o g eens k o f fers v a n de mensen, die hun laatste bezit meezeulden n a a r de p l a a t s v a n hun o n d e r g a n g . M e n s t a a t e r v e r w e z e n bij t e kijken — tot het oog v a l t op de grote letters o p een v a n die k o f f e r s : een N e d e r l a n d s a d r e s . O v e r de A m s t e r d a m m e r , die die k o f f e r g e s j o u w d h e e f t , k a n m e n d e n k e n en b l i j v e n denken. O f o v e r d a t meisje, v a n wie een f o t o o t j e in een v a n d e v i t r i n e s l i g t : e e n k i n d , dat staat te pronken met h a a r mooie jurk. H o e is h e t t o c h m o g e l i j k , k l e i n e m e i d , d a t jij vergast moest worden. D e z e o v e r d e n k i n g e n v i n d e n g e e n e i n d e en o p d e v r a g e n k o m t n o o i t e e n a n t w o o r d . H e t is n i e t eens m o g e l i j k h e t l e e d v a n één,» d i e t e n o n d e r ging of de o n t a a r d i n g v a n de a n d e r , d i e a a n zijn o n d e r g a n g s c h u l d i g is, o p d e juiste w i j z e t e v e r w o o r d e n — l a a t s t a a n e r k l a a r h e i d in t e b r e n g e n . W i j m o e t e n l e v e n m e t dit onbegrijpelijke. E n daarbij m o e t e n w e o o k nog t r a c h t e n dit d o o r te geven a a n anderen. H o e ?
Ton Elias, redacteur van De Maasbode, was met leden van Nederlands Auschwitz Comité andere nabestaanden aanwezig het leggen van de eerste steen het monument te Auschwitz.
Tijdhet en bij voor
O p de A u s c h w i t z - t e n t o o n s t e l l i n g , die h e t v o rig j a a r g e h o u d e n is, w e r d ik h e t m e e s t g e t r o f f e n d o o r een z e b r a - j a s j e , d a t d a a r h i n g . W a a r o m eigenlijk — e r w a s d a a r n a a s t m a teriaal uitgestald, d a t zeker m e e r indruk h a d kunnen maken. H e t „ w a a r o m " was, dat dat jasje d a a r o p e e n k l e r e n h a n g e r h i n g . T e r w i j l ik e r n a a r k e e k , v r o e g ik m e a f o f ik in d e tijd, w a a r i n w e d e z e k l e r e n d r o e g e n , o o i t e e n z e b r a - p a k o p een k l e r e n h a n g e r h a d z i e n h a n gen. J u i s t d i t a l l e d a a g s e g e b r u i k s v o o r w e r p v a n nu verscherpte het beeld v a n die t o t a a l andere wereld van toen. H e t zal wel geen zuiver beeld v a n A u s c h w i t z zijn g e w e e s t , w a n t ik h e b g e e n k a m p e r v a r i n g v a n A u s c h w i t z z e l f en i k w e e t , d a t e r een g r o o t v e r s c h i l is g e w e e s t tussen d e v e r n i e t i g i n g s - en d e a n d e r e c o n c e n t r a t i e k a m p e n . M a a r ik h a d een a a n k n o p i n g s p u n t . H o e m o e t m e n iets v a n die a n d e r e w e r e l d o n t s l u i t e n v o o r jongeren, die gelukkig, h e l e m a a l geen e r v a r i n g e n h e b b e n in d i t o p z i c h t ? Ik denk, d a t men niet alléén z a l m o e t e n z o e k e n in h e t v e r m e l d e n v a n h e t g r o t e en h e t totaal onvoorstelbare, doch dat men tegelijkertijd a a n d e a n d e r e k a n t m o e t b e g i n n e n : hoe kon deze wereld der verschrikking onts t a a n en w a t g e b e u r d e e r in h e t l e v e n v a n een m e n s , die een m o n s t e r a c h t i g e w r e e d h e i d op zich af zag komen. M i s s c h i e n — h e t blijft e e n „ m i s s c h i e n " — k a n m e n o p d e z e w i j z e k o m e n t o t een h e r d e n k i n g in w a a r a c h t i g h e i d , d i e h e t b u i t e n s t a a n d e r s m o g e l i j k m a a k t t o t een b e g i n v a n m e e - d e n k e n te g e r a k e n . D e beelden, de k l a n k e n , d e g e u r e n , d e g e v o e l e n s en d e geestelijke e r v a r i n g e n , die o u d - g e v a n g e n e n v a n A u s c h w i t z in h u n h e r i n n e r i n g m e e d r a g e n , zijn v o o r a n d e r e n niet r e p r o d u c e e r b a a r . I k w e e t d a n o o k m e t het herdenken n o g altijd niet goed r a a d , m a a r ik w e e t e v e n e e n s , d a t e r h e r d a c h t móét worden. D e doden kan men er niet mee t o t leven wekken, m a a r men m a g niet aflaten althans t e p o g e n bij d e l e v e n d e n e e n b l i j v e n d e o n r u s t t e w e k k e n o v e r h e t g e e n g e b e u r d is. O n r u s t v a n w e g e d e menselijke m o g e l i j k h e i d t o t o n t aarding, tot on-menselijkheid. T O N E L I A S
TRABANT
Voor uw
en
SCALDIA
Originele Amerikaanse en Engelse
Pullovers, vesten,
dumpgoederen verkoopt alléén
lingerie en pyjama's
AUTOMOBIELBEDRIJF
LEEH
S P E IJ E R
bij
1e J a c . v. C a m p e n s t r a a t 31 Telefoon 72 6 4 2 6 en 7 2 65 4 5
modehuis SILVY
b/d Oude Schans - Telefoon 241717
VoetM v esrrzz o r g i n g
Tugelaweg 77
verwijdering ingegroeide
^
nagels en eelt
Amsterdam
Amsterdam
van likdoorns j,
Houtkoperburgwal 2
Zaterdags tot 6 uur open Ook uw adres werkkleding, Broeken, Sport-, Regen
tegenover Verdoner
nagelvernieuwing
Telefoon 920708
cees t A k
voor alle soorten zoals: Overalls, Overhemden en Motorkleding
BILDERDIJKSTRAAT 69 AMSTERDAM, TEL. 12 94 6S
ISMEL? Maak er een ZIM-reis van Een droomreis van 5 dagen in volmaakte rust en getelijke indrukken op. En dan nog eens... 5 dagen ontspanning aan boord van zo'n comfortabel ZIMvoor de boeg om al Uw belevenissen te verwerken schip. En dan.,.eenverblijf inzomerse temperatuur, enerspijtvan te hebben, dat U niet altijd zo kunt Een prachtige gelegenheid om Israël te ontdekken voortleven, en familie en kennissen te bezoeken. U doet onverVraag vandaag nog een ZIM Inclusive Tour brochure bij Uw passage/reisbureau of ZIM Israël Navigation Co. Ltd.
Z I M
VastelandlO, Rotterdam. Telefoon010-11.93.00.
Dam 6, Amsterdam. Tel. 020-24.81.74.,
M. Verdoner
Athenaeum boekhandel
van B a e r l e s t r a a t 84 Amsterdam tel. 722608
Damestassen,
handschoenen
Reisartikelen,
paraplu's
alle luxe
lederwaren
Van W o u s t r a a t 124 Amsterdam Tel. 0 2 0 — 7 1 3 4 0 1 Ignaz Maybaum The Face of God after
Auschwitz
G u e n t e r Lewy
ƒ 6,90
De Rooms Katholieke kerk en
Ook 's maandags de gehele dag geopend
Rijn-Garage n.v.
Nazi-Duitsland ƒ 11,50
ALLE M O D E L L E N V O O R R A D I G — V R A A G VRIJBLIJVEND D E M O N STRATIE. TEVENS R U I M E KEUZE V A N G O E D E GEBRUIKTE A U T O ' S .
Dir.:
PU.
Wegloop
Kantoor en S h o w r o o m : Ceintuurbaan 219-225, T e l . 722204-719154
U w Austin Dealer
Werkplaatsen:
D e F l i n e s s t r a a t 2 2 . A m s t e l II, T e l . 922711
DE JEUGD
Dat was Auschwitz, „het kamp des doods", maar het is slechts de helft van het verhaal. Zou alles worden beschreven, dan zou het niet worden gelezen. En zou het worden gelezen dan zou het niet worden geloofd.
EN
(Lord
AUSCHWITZ
E e n p a a r m a a n d e n g e l e d e n w e r d e r in d e H a a r l e m s e R o x y - b i o s c o o p e e n f i l m g e d r a a i d , d i e d e t i t e l „ D e r SS S a d i s m u s " d r o e g . I n d e v i trines etaleerde de directie foto's v a n w e l d o o r v o e d e jonge v r o u w e n , g o e d in d e m a k e - u p , w i e r u i t e r l i j k slechts o n t s i e r d w e r d d o o r h e t w o o r d „ F e l d h u r e " o p h u n b o r s t , d a t e r e v e n w e l n i e t in g e t a t o e ë e r d w a s , m a a r duidelijk z i c h t b a a r e r o p g e t e k e n d . T e r verduidelijking dient te w o r d e n v e r m e l d , d a t R o x y v o o r n a m e lijk j o n g e r e n t r e k t o m d a t h e t p r a k t i s c h d e enige H a a r l e m s e b i o s c o o p is, w a a r m e n m a g r o k e n . D e f i l m b l e e k , z o a l s ik r e e d s v e r w a c h t t e , q u a i n h o u d v a n i n f e r i e u r e kwaliteit. Als grootste concentratiekamp w e r d Sachsenhausen gen o e m d . E n d e b u i t e n o p g e p r i k t e d a m e s o n t p o p t e n z i c h b i n n e n als s e x b o m m e n , die e x p e r i m e n t e n m o e s t e n o n d e r g a a n . W a a r d e r e n d g e f l u i t w a s d a n o o k h e t enige, d a t d e r o k e n d e j o n g e s c h a r e v a n z i c h liet h o r e n . O n d a n k s h e t f e i t d a t d e c a m e r a a f en t o e s t o n d bij een g r o e p u i t g e m e r g e l d e g e v a n g e n e n o f bij een b e r g d o d e n , b l e e f d e f i l m v o o r d e z a a l een l a c h e r t j e . ( A l s e x c u u s m a g m i s s c h i e n g e l d e n , d a t d e film duidelijk a a n h e t s e x - i n s t i n c t a p p e l l e e r d e ) . N a a f l o o p v r o e g ik mij e v e n w e l a f in h o e v e r r e d e n a o o r l o g s e g e n e r a t i e — en d e g e n e n , d i e d e o o r l o g n i e t b e w u s t h e b b e n m e e g e m a a k t
C h . D u y n s , redacteur buitenland v a n de H a a g se P o s t , schreef deze opmerkingen neer na zijn b e z o e k aan A u s c h w i t z , w a a r hij samen m e t een groep van het N . A . C . de eerste steenlegging v o o r het m o n u m e n t bijwoonde.
— n o g g e ï n t e r e s s e e r d is in w a t h u n o u d e r s e n k e l e d e c e n n i a g e l e d e n intens h e b b e n d o o r l e e f d . M i j z e l f k a n ik n i e t als m a a t s t a f n e m e n , o m d a t ik d o o r mijn j o u r n a l i s t i e k e w e r k , n i e t r e p r e s e n t a t i e f ben v o o r mijn g e n e r a t i e . W i e n u d a c h t , d a t R o x y alleen b e z o c h t w o r d t d o o r geestelijk m i n d e r v a l i d e n h e e f t h e t m i s : juist d a a r z i t t e n n a m e l i j k v o g e l s v a n diverse pluimage. Aanvankelijk dacht ik: ze hebben V i e t n a m o m zich d r u k o v e r t e m a k e n . M a a r o o k d a t is h e t n i e t : V i e t n a m is t e v e r v a n h u n bed, en A u s c h w i t z is t e l a n g g e l e d e n . O p v a l l e n d is een g r o t e desinteresse in p r o b l e m e n m e t enige d i e p g a n g , d i e b u i t e n h e t d i r e c t e g e z i c h t s v e l d v a l l e n . D i t w o r d t lijkt m i j , m e d e v e r o o r z a a k t d o o r een w e i n i g a c t u e e l o n d e r w i j s , h o e w e l o o k d a t n a t u u r l i j k v a l t o f s t a a t m e t „ d e m a n v o o r d e k l a s " . Bij h e t m i d d e l b a a r o n d e r w i j s k o m t m e n d o o r g a a n s niet v e r d e r d a n b e g i n 2 0 - s t e e e u w . E n i g i n z i c h t in h e t o n t s t a a n en t e g r o n d e g a a n v a n n i e u w e r e b e w e g i n g e n z o a l s h e t n a t i o n a a l s o c i a l i s m e blijft dikwijls achterwege. W o r d t d e z e s t o f w e l b e h a n d e l d , d a n v a l t d e n a a m A u s c h w i t z en d a a r a a n w o r d t vastgekoppeld: „Zes miljoen d o d e n " . H a n S c h o o n h e i m , 2 2 , s t u d e n t in d e e c o n o m i e : „ K i j k , als j e in de o o r l o g b e n t g e b o r e n , d a n z e g t h e t je w e i n i g . H e t is n a t u u r l i j k t r a gisch. I k lees e r o o k g e e n b o e k e n o v e r en o p s c h o o l ( H B S A ) h e b b e n w e slechts a l g e m e e n h e d e n g e h a d . D e b e l a n g s t e l l i n g v o o r de t w e e d e w e r e l d o o r l o g en in h e t b i j z o n d e r v o o r A u s c h w i t z wordt kunstmatig opgepept onder andere door zo'n Auschwitz Comité. I k v i n d d a t je w e l t e r u g m o e t kijken, m a a r o o k w e e r n i e t t e v e r . I k w e e t w e l d a t e r in D u i t s l a n d o u d - n a z i ' s z i t t e n , m a a r d a t is v e c h ten tegen de b i e r k a a i " . H o e w e l g e n e r a l i s e r e n u i t d e b o z e is, is d i t t o c h d e t e n d e n s die uit vele gesprekken o v e r het D e r d e Rijk n a a r v o r e n k o m t . V o o r H a n s W a l e v e l d , 2 4 , e i n d r e d a c t e u r bij d e g e ï l l u s t r e e r d e P e r s , is d e a b s t r a c t i e v a n h e t g e t a l zes m i l j o e n een s t r u i k e l b l o k : „ D i e zes m i l j o e n — d a t z e g t mij n i e t s , d a t k a n ik mij n i e t v o o r s t e l l e n " . Z e s m i l j o e n : een v e e l z e g g e n d m a a r b l i j k b a a r o o k een n i e t s z e g g e n d
Russell
of
Liverpool)
jonge A m e r i k a n e n b e n a d e r d m e t d e v r a a g o f hij p r e n t b r i e f k a a r t e n v e r k o c h t m e t s t a p e l s lijken e r o p . . . T e g e n o v e r h e t g e b r e k a a n w e r k e l i j k e interesse in d i t r e c e n t e v e r leden z o u m e n k u n n e n stellen, d a t p e r s , t . v . en l i t e r a t u u r v e e l a a n d a c h t a a n A u s c h w i t z b e s t e d e n . M a a r d e n o g a l eens s e n s a t i o n e l e p u b l i k a t i e s en p r e s e n t a t i e s g e v e n s o m s n a u w e l i j k s een b e t e r i n z i c h t in h e t v e r l e d e n . T r o u w e n s , i e d e r e v o r m v a n r o m a n t i s e r i n g bij d i t o n d e r w e r p b e t e k e n t een v e r z w a k k i n g v a n d e r e a l i t e i t en d o e t d i e m i n d e r afgrijselijk v o o r k o m e n , d a n hij is. V e e l l e z e r s zijn a r t i k e l e n o v e r o o r l o g s m i s d a d e n b e u en d e z e v e r z a d i ging b e s t a a t n i e t a l l e e n bij j o n g e r e n . M e n d o e t h e t v e r l e d e n a f m e t de w o o r d e n : „ J a , w e w e t e n h e t w e l " . A l s d u i d e l i j k t e k e n v a n g o o d w i l l in o n s b u u r l a n d w o r d t v e e l v u l d i g d e D u i t s e j e u g d a a n g e h a a l d , d i e in I s r a ë l als b o e t e d o e n i n g v o o r h e t v e r l e d e n v a n h u n ouders de h a n d e n uit de m o u w e n steekt. M a a r de Duitse jeugd die thuis blijft is „ a n d e r s " . H e t n a z i s m e i n t e r e s s e e r t h u n n e t z o v e e l als de N e d e r l a n d s e j e u g d , n a m e l i j k v r i j w e l niet. O m een i d e e t e k r i j g e n h o e d e j e u g d v a n n u o v e r A u s c h w i t z d e n k t k o n ik b e s c h i k k e n o v e r 6 0 b r i e v e n v a n j o n g e n s en meisjes, v a n 1 4 t o t 1 8 j a a r . A l l e n b e z o e k e n een m u l o - s c h o o l , w a a r n a a r ik d a c h t , d o o r een g r o t e v e r s c h e i d e n h e i d in m i l i e u , een d o o r s n e e v a n d e N e d e r l a n d s e j e u g d is t e v i n d e n . Zij b e a n t w o o r d d e n d e v r a a g : „ W a t z e g t A u s c h w i t z j e en h o e is j e o o r d e e l e r o v e r ? " Als curiositeit n o g d i t : slechts drie schreven de n a a m A u s c h w i t z g o e d en één w a s a a n v a n k e l i j k in d e w a r m e t A u s t e r l i t z . A l l e b r i e f s c h r i j v e r s w i s t e n , d a t A u s c h w i t z een c o n c e n t r a t i e k a m p w a s w a a r d e D u i t s e r s „ v e l e j o d e n h e b b e n v e r m o o r d " . D e m e e s t e n eisten e e n z e l f d e gruwelijke terechtstelling van de schuldige Duitsers. O p school h a d den zij e r w e i n i g o f niets o v e r g e h o o r d . T w e e v o n d e n , d a t e r n u m a a r eens o v e r moest worden gezwegen. H e t merendeel was op A u s c h w i t z g e a t t e n d e e r d d o o r het P r o c e s . T e r illustratie f r a g m e n t e n uit w i l l e k e u r i g e b r i e v e n . CH.
DUYNS
O M e i s j e 16 j a a r : Als ik aan Auschwitz denk, denk ik dat het er ongeveer zo moet zien: Heel erg triest en heel veel mensen op een kluitje. Mensen niet genoeg te eten krijgen en die hard moeten werken met het volg dat er veel zieken zijn en dat er elke dag veel sterven. Heel ellende en verdriet.
uitdie geveel
Allemaal barakken waarin vreselijk veel mensen joden kregen een vreselijke behandeling en vaak naar de gaskamers. Ik weet er bijna niets van heb meegemaakt ( . . . )
De rijen niet
•
Jongen
17
moeten slapen. gingen er hele omdat ik het
jaar:
Ik ben van mening dat hier helemaal niet meer over gesproken mag worden (mag drie maal onderstreept)(...) Wat heeft het voor nut al die ouwe koeien weer uit de sloot te halen ( . • . ) •
Jongen
16
jaar:
Als ik aan Auschwitz denk, dan zie ik een groot kamp omgeven door prikkeldraad en wachttorens voor ogen. Als bewakers grote dikke Duitsers, die er niet voor terug schrikken een of meerdere gevangenen zomaar voor de lol neer te schieten of ze eerst een grote kuil te laten graven, ze op de rand te zetten en ze dan pas dood te schieten. Ik begrijp niet waarom in Duitsland de oorlogsmisdadigers vaak zo'n hoge post hebben. •
Meisje
17:
getal. A l s m a s s a m o o r d d e j o n g e m e n s a n n o 1 9 6 5 m i n d e r blijkt t e z e g g e n , d a n v i n d t d i t , d a c h t ik, o o k zijn o o r z a a k in h e t f e i t , d a t e r z i c h in e n n a d e o o r l o g een g r o t e r geestelijk i n c a s s e r i n g s v e r m o g e n h e e f t o n t w i k k e l d . D a g e l i j k s v e r s c h i j n e n e r in d e p e r s f o t o ' s v a n en a r t i k e l e n over genocide; Ruanda, Vietnam.
Als ik het woord Ausw. hoor krijg ik een beetje naar gevoel van binnen. Ik weet wel (dat heb ik gelezen en gehoord) dat het verschrikkelijk is geweest en de mensen er als dieren (en nog erger) werden behandeld. Ik heb een paar maanden geleden een film gezien over Ausw. dat ik er onder de film misselijk van werd (...) Voor die mensen — de gevangenen — is het wel duizend keer erger dan wat ik ervan gehoord heb. ( . . . )
E e n s t a a l t j e v a n d e z e „ i n n e r l i j k e v e r h a r d i n g " : Een M - g e v a n g e n e v a n , n u o p z i c h t e r in h e t c o n c e n t r a t i e k a m p D a c h a u — d a t o v e r i g e n s a l s m o n u m e n t aan wijding veel te wensen o v e r l a a t — w e r d d o o r t w e e
Maar ik vraa.% m e af ben ik niet zo zeker Vietnam (... )
of de mensen er van geleerd van want ze beginnen toch
hebben weer,
en
daar
kïfe naar
NRC NIEUWE ROTTERDAMSE COURANT
gezaghebbend landelijk dagblad
]
H E M A
DOE
M É É R
M E TMINDER
GELD
r i
Ladies-Furshop voor al uw bontwerken Ferd. Bolstraat 21
Waar mode een lust voor het oog is
Amsterdam-Z Tel. 726522
MANTELS
-
JAPONNEN
DEUX PIÈCES SUEDE
Modehuis
-
-
NAPPA
MANTELCOSTUUMS
STOFFEN
kunsthamöeL
De Vries en Lampie
Roelops
Kalverstraat 3 - 5 , bij de D a m , T e l . 0 2 0 -
OUDE EN MODERNE SCHILDERIJEN
23.76.34
Amsterdam
Leest naast Uw krant
Vrij Nederland
3<Con Couture
<
MANTEAUX
- TAILLEURS
A m s t e r d a m , Kalverstraat 4 9 , Tel. 3 4 5 7 6 , Rokin 106 Tel. 6 2 9 6 5
BOEKHANDEL
Robert Premsela
FRANS VAN MIERISSTRAAT 63 (GESLOTEN HUIS) telefoon
71.23.76
W i j nodigen u uit o m g e h e e l vrijblijvend o n z e p r a c h t i g e voorjaars- e n z o m e r - c o l l e c t i e t e k o m e n bekijken
PARIJS — ROME - AMSTERDAM
van Baerlestraat 7 8
Amsterdam
Telefoon 7 2 4 2 6 6
Krieg- und Naziverbrecher
BRAUNBUCH
DE ZAAK VOOR AL UW PROBLEMEN
in der Bundesrepublik.
VERWARMINGS-
V e l e n , d i e d o o r h u n l e i d e n d e w e r k z a a m h e d e n bij de voorbereiding e n doorvoering v a n d e nazimisdaden e e n zware schuld dragen, bekleden nu w e e r hoge posten in W e s t - D u i t s l a n d . Dit b r u i n b o e k geeft over deze ministers, generaals, rechters, diplomaten e n hoge politiefunktionarissen de feiten: wat zij waren en wat zij zijn. In d e D u i t s e t a a l , m e t v e l e fotokopieën. TWEEDE Verkrijgbaar
3 8 7 b l z . , g e b . p r i j s ƒ 5.25.
DRUK
in de erkende
boekhandel
KOL HEMONYSTRAAT 52-54 Tel. 020 - 72.23.31; 71.79.04 Kantoor: Butaanweg 2, tel. 23.27.16—24.37.72 AMSTERDAM
en bij
P E G A S U S LEIDSESTRAAT 25 AMSTERDAM
(^oerant
Imstudiós
1enlc Booms
ZIJDEN EN WOLLEN STOFFEN Kalverstraat 10 bij de Dam, - Amsterdam
;
Grote Houtstraat 14 - Haarlem
utrechtsestraat 2 0 * tel. 2*32to bij h e t r e m b r a n d t s p l e f n v a n w o u s t r 2 4 2 rel: 7 2 0 6 6 6 o r a s t e r d a m - zuid
voor een lekker kopje koffie in een aangename sfeer naar . .
e ópreóóo
porcelein en glaswerken
Kalverstraat 142 Amsterdam
J. E v e r t s e n s t r a a t 4 3
K l ö l H E3I L E B 45
MODELLEN
IN 12 U I T V O E R I N G E N DE
GROOTSTE
hoek Admiralengracht Amsterdam
tnaumann
KIES UIT . . .
COLLECTIE,
WEBA
OOIT
ONDER
Telefoon
83515
ÉÉN D A K
SAMENGEBRACHT. U V I N D T IN DEZE COLLECTIE EEN ELECTR.
MACHINE
V A N FL 1 6 5 . — T O T E E N Z W I T S E R S E
KOHLER naaimachine dealer
VOL-AUTOMATISCHE
Specialist
Kalverstraat 40 I S B I J O N S MÉÉR W A A R D !
Köhler-Naumann-Carson
PALEIS
F E R D I N A N D B O L S T R A A T 19 (hoek
B. Beesemer
M A C H I N E V A N FL 6 6 5 . —
UW OUDE MACHINE
HET
VRIJE-ARM
Daniël
Stalpertstr.)
AMSTERDAM
- Tel. 720427
Amsterdam in wollen en zijden stoffen
INDERDAAD... OP IEDER UUR VOOR U PARAAT
om u met een snelle Tupolev 124 in 1 uur en 20 minuten naar Praag te brengen. Vluchten met de CSA elke dinsdag en zaterdag, op de overige dagen met de KLM e n MALEV. Van Praag met Aerotaxi's naar alle delen van het land. Voor zakenmensen en toeristen een efficiĂŤnte manier om zich in Tsjechoslowakije te verplaatsen. Van Praag gunstige verbindingen naar het Nabije e n Midden-Oosten. Verdere inlichtingen bij uw reisbureau of rechtstreeks bij CSA - LEIDSESTRAAT 4 - AMSTERDAM - TEL. 020 - 22 27 88 OF SCHIPHOL - TEL. 020 - 15 13 44
EZFEHBSinVAK
/ilRllMES