De lijm en de ether kanttekeningen bij 10 jaar kunsteducatie Bij de lancering van het Kunstendecreet, goed tien jaar geleden, groepeerden een aantal organisaties die tot dan actief waren binnen (onder andere) sociaal-cultureel werk, jeugdcultuur of het toenmalige Muziekdecreet, zich onder de noemer 'kunsteducatie'. Sindsdien opereert dit bonte gezelschap als een sector met eigen karakteristieken en doelstellingen binnen het grotere geheel van de professionele kunsten. Het vernieuwde Kunstendecreet verruilt een uitgebreide opdeling in disciplines voor een profilering aan de hand van functies (ontwikkeling, productie, presentatie, participatie en reflectie). Het label kunsteducatie verdwijnt samen met vele andere, de kunsteducatieve organisaties gaan op in het brede kunstenveld. Vanzelfsprekender kan het moment voor een blik in de spiegel haast niet zijn. Wat is het resultaat van 10 jaar kunsteducatief werken vanuit de professionele kunsten? Hoe verhoudt de Vlaamse kunsteducatie zich tot buitenlandse initiatieven? Wat is haar rol binnen de kunsten en de samenleving? We zochten antwoorden en een blik van buitenaf bij enkele experten in Rotterdam en Berlijn.
“Vlaanderen laat zien hoe spannend en verfrissend kunsteducatie kan zijn” Wat opvalt voor de buitenlandse observatoren, is dat Vlaamse kunsteducatieve projecten meer dan in de ons omringende landen steunen op educatieve én artistieke ideeën. Dit resulteert in een brede, open en wezenlijk artistieke aanpak. Lydia Grün, directeur van het Duitse Netzwerk Junge Ohren, bestempelt de combinatie van slimme, educatieve concepten met een sterke inzet en betrokkenheid van professionele kunstenaars als een rolmodel voor Duitse producties. In Duitsland blijven kunstbeoefening en educatief werk veel meer gescheiden, zowel in de conceptie als de uitvoering. Vlaanderen kan het voortouw nemen en laten zien aan Europa hoe spannend en verfrissend kunsteducatie kan zijn, beaamt ook onze landgenoot Jelle Dierickx, vandaag artistiek coördinator bij de Musikfestspiele Sanssouci in Potsdam. Hij omschrijft de Vlaamse kunsteducatie als 'schoon', 'diepmenselijk' en 'spannend'. Tegelijk merkt hij op dat het niet vanzelfsprekend is om de artistieke visie achter de avontuurlijke benadering die veel Vlaamse projecten kenmerkt, onder woorden te brengen en over te brengen naar een andere (buitenlandse) context. Grün en Dierickx werken vanuit Duitsland, maar zijn vanuit hun werkveld in staat om één en ander in een Europees perspectief te plaatsen. Het beeld dat ze schetsen, bevestigt een aantal culturele clichés, zoals de intellectuele, doordachte aanpak in Duitsland met daar tegenover de meer zintuiglijke benadering in Zuid-Europese projecten. De vervlechting van het educatieve en het artistieke die hen opvalt in Vlaamse projecten is een kwaliteit waarvan we ons zelf misschien niet altijd even goed bewust zijn. Eugene van Erven, artistiek directeur van het Rotterdamse Community Arts Festival en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, omschrijft het cross-sectorale karakter van Vlaamse kunsteducatieve en sociaal-artistieke projecten eveneens als inspirerend voor Nederland: organisaties beperken zich niet tot één soort activiteiten of benadering maar, anders dan in Nederland, werken ze soms samen met onderwijs én welzijnswerk én maken kunst.
Overleg Kunstenorganisaties – Sainctelettesquare 19 bus 6 -1000 Brussel –t: 02 203 62 96 e:info@overlegkunsten.org
“Koterijen en activisme” De vloeiende, schottenloze aanpak wekt bewondering in het buitenland, maar heeft ook zijn keerzijde. In zijn beschrijving van het Vlaamse werkveld liet Jelle Dierickx het woord ‘koterijen’ vallen. Dit evenzeer ‘typisch Vlaamse’ architecturale fenomeen lijkt als metafoor de dynamiek te vatten waarbij ontwikkelingen niet verticaal gestuurd worden, maar iedereen naar eigen aanvoelen probeert, aftast en experimenteert. Dat mag dan wel een spannend resultaat opleveren, het is evengoed vaak onoverzichtelijk, met – voor buitenstaanders – soms een schijnbaar gebrek aan visie. Het zal voor heel wat kunsteducatieve organisaties herkenbaar klinken, ook in Vlaamse context. In gesprekken met spelers uit het onderwijs, dat eigen criteria en doelstellingen voorop stelt, lijkt het water niet zelden dieper dan het in werkelijkheid is. Ook in de kunsten zelf leeft soms nog de idee dat kunsteducatie een werkgebied in de periferie is, dat vooral moet toeleiden tot de (artistieke) kern van de zaak. Kunsteducatieve organisaties slagen er soms moeilijk in om die perceptie te corrigeren vanuit welomschreven eigen principes en doelstellingen. Gelukkig weten heel wat Vlaamse projecten wél te overtuigen in hun concrete realisaties. Kunsteducatie moet het eerder hebben van daden dan van woorden. Misschien is het net daarom dat hoogleraar Cultuur, Media en de Stad Eugene van Erven de Vlaamse initiatieven als ‘activistischer’ bestempelt dan de Nederlandse. Hij denkt daarbij in het bijzonder aan projecten met een focus op co-creatie en community art. De artistieke ‘spirit’ van deze projecten is vergelijkbaar met wat in Nederland gebeurt, maar Van Erven vermoedt dat beleidskeuzes in Vlaanderen voor een andere dynamiek en een andere relatie met de samenleving zorgen. Opnieuw benoemt hij daar de samenwerkingen met diverse maatschappelijke sectoren, wat boeiende en bloeiende kruisbestuivingen oplevert.
“Een nieuw zelfbeeld voor culturele instellingen” Het vermogen om een artistiek uitgangspunt te combineren met ontwikkelingsgerichte en participatieve invalshoeken, lijkt een belangrijke sleutel in de rol die kunsteducatieve organisaties vandaag kunnen spelen in de kunsten en de samenleving. De drie sprekers stellen hoge verwachtingen. Kunsteducatie kan arena’s creëren waar verschillende maatschappelijke domeinen elkaar ontmoeten en in gesprek gaan, zegt Grün. Via kunst naar elkaar luisteren, de dialoog aangaan, leren over jezelf en anderen: het klinkt als een open deur, maar het is een enorme uitdaging in een tijd waar de sociale vrede onder druk staat. Continuïteit en structurele ondersteuning lijken daarbij meer dan ooit noodzakelijk. Die continuïteit is precies wat het kunsteducatieve werk in Vlaanderen de afgelopen 10 jaar kenmerkte. Het heeft de structureel ondersteunde organisaties ruimte gegeven om hun rol in de diepte en de breedte te ontwikkelen. Eén van de opvallende en zichtbare gevolgen is dat heel wat organisaties de focus hebben verschoven van kortstondige prikkels, activiteiten en projecten naar trajecten met een langere adem en een streven naar duurzame effecten. Hoewel we hier spreken van tendensen in een nog onvolgroeid segment van het kunstenveld, lijken de resultaten vanuit buitenlands perspectief van die aard om het Vlaamse kunsteducatieve model als een voorbeeld naar voren te schuiven in Europese context. Voor Dierickx en Van Erven oogt de toekomst alleszins hoopvol. Het vernieuwde Kunstendecreet laat toe de karakteristieken van educatief en participatief werk beter te benoemen. Dierickx ziet een nog sterker verbindende rol weggelegd voor kunsteducatie. Hij omschrijft het als 'de lijm en de ether' die het kunstenveld verbindt en omgeeft. Van Erven stipt daarbij wel aan dat het beleid (meer) oog zou moeten hebben voor internationale ontwikkelingen in het denken rond kunstparticipatie. De oude kwaliteitscriteria van zogenaamd ‘autonome kunst’ zijn in zijn ogen niet bruikbaar bij de nieuwe participatieve tendensen.
Overleg Kunstenorganisaties – Sainctelettesquare 19 bus 6 -1000 Brussel –t: 02 203 62 96 e:info@overlegkunsten.org
Wat dan wél bruikbare kwaliteitscriteria zijn, is misschien wel de belangrijkste open vraag die na de gesprekken blijft hangen. Misschien ligt het antwoord in de richting die Grün aangeeft: investeer in een nieuw zelfbeeld van culturele instellingen waarbij brede participatie en zogenaamd 'hoge kunst' niet tegenover elkaar staan, maar integreer ze in een gecombineerde aanpak die artistieke innovatie en professionaliteit van bij de start koppelt aan ambities die we in de breedste zin van het woord als ‘educatief’ kunnen bestempelen. Vlaanderen toont op dat vlak heel wat potentieel en expertise, aldus de drie geïnterviewden, al wachten veel aspecten binnen de bestaande dynamiek nog op (h)erkenning, stimulans en een podium. Gevraagd naar een slotbemerking, zegt Van Erven gedecideerd dat kunst, en het leren door kunstparticipatie van levensbelang is voor elke samenleving. Voor Jelle Dierickx begint alles bij ‘het grote luisteren’. Hoe gaan we, in deze dichtbevolkte wereld met al haar problemen, elkaar als mens horen?
Rebecca Diependaele & Paul Craenen oKo-werkgroep Kunsteducatie De leden van de werkgroep Kunsteducatie van oKo, die het initiatief nam om enkele kenners uit het buitenland te bevragen naar hun beeld van dit veld, bestrijken samen zowat alle kunstdisciplines en hanteren de meest uiteenlopende werkvormen. In al die diversiteit zijn er echter ook verbindingspunten, die oplichten in de spiegel die ons voorgehouden wordt in de gesprekken met Jelle Dierickx, Lydia Grün en Eugene Erven. Een compilatie van deze gesprekken werd gemonteerd tot een kort filmpje, dat te bekijken is via deze link.
Aan het woord Jelle Dierickx werkt als artistiek coördinator voor Musikfestspiele Potsdam Sanssoucci in Berlijn. Vroeger was hij o.a. betrokken bij Gent Festival van Vlaanderen, het poëziecollectief Krikri, Rotterdam Philharmonic Gergiev Festival en Concentus Moravia in Tjechië
Lydia Grün is directeur van Netzwerk Junge Ohren, het Duitse netwerk voor muziekeducatie achter onder andere de YEAH! Award. De voorbije jaren werden verschillende Vlaamse producties en muziekeducatieve projecten genomineerd voor deze Europese prijs.
Eugene van Erven is als hoogleraar media, cultuur en de stad verbonden aan de universiteit van Utrecht. Daarnaast is hij artistiek directeur van het Community Arts Festival in Rotterdam. Interviews: Annabelle Van Nieuwenhuyse
Overleg Kunstenorganisaties – Sainctelettesquare 19 bus 6 -1000 Brussel –t: 02 203 62 96 e:info@overlegkunsten.org