Musicaklassen Schooljaar 2017-2018
Het Doolhof van Dommelhof
COLOFON Auteurs Sandra Delgadillo, Emma Rekers, Myrthe Van der Mark, Hans Van Regenmortel (red.) met dank aan Raphaël De Cock, Jeroen Uyttendaele en Dries Janssen Omslagillustratie Mojoville Layout Patty Kaes Taalcorrecties Ellen De Bruyne Projectcoördinatie en logistiek Dries Janssen Docententeam Sandra Delgadillo, Michiel De Malsche, Pak Yan Lau, Benjamin Müller, Marjolein Peters, Emma Rekers, Sarah Rulli, David Van den Hende, Myrthe Van der Mark, Ciska Vanhoyland Clip De ballade van Heer Halewijn Raphaël De Cock (Halewijn) en Nele Callebaut (koningsdochter) Dries Janssen, beeld en geluid
Musicaklassen Musicaklassen dompelen kinderen van de 2de en 3de graad van de basisschool samen met hun juf of meester een schoolweek lang onder in de wereld van klank en muziek, met uitstapjes naar andere muzische domeinen. Elk schooljaar staat een nieuw thema centraal. De eigen fantasie en wat zich aandient zijn onze gids, de opdrachten in deze inspiratiebundel en de ervaring van de Musica-docenten het houvast. De Musicaklassen streven naar een zo groot mogelijke eigen dynamiek van elk traject.
Het Doolhof van Dommelhof is een concept van Musica, Impulscentrum voor Muziek Domein Dommelhof Toekomstlaan 5b BE-3900 Neerpelt T 011 610 510 F 011 610 511 M info@musica.be W www.musica.be © Musica, september 2017 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook, zonder voorafgaandelijke schriftelijke toestemming van de uitgever.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 2
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 3
Kiezen is verliezen. Wie had dat niet in de smiezen? Keuzes bepalen deels het leven dat we leiden. Grote keuzes met voorspelbare uitkomst, kleine met onverwacht gevolg. Van het ene besluit naar het volgende toeval. Het Doolhof van Dommelhof zet je voor de keuze: langs hier of langs daar, nu of later, voorspelbaar of tegendraads, samen of alleen? Maar kiezen is vaak ook winnen. Zo leert de Ballade van Heer Halewijn, een verhaal met oude wortels en talloze varianten, van Ijsland tot Hongarije, en met oorsprong in onze contreien. Halewijn, de mythische zanger, verleider en bezweerder. Muziek als lokmiddel of bezwering. En ja, gewoon als manier om een verhaal te vertellen. Wie weerstaat de lokroep? Wie laat zich verleiden? Wat zijn de gevolgen?
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 4
INHOUD VOORWOORD .................................................................................................... 7 INLEEFDAG LEERKRACHTEN................................................................................. 8 1 - AANKNOPEN ........................................................................................... 9 0 - KIEZEN ................................................................................................ 23 2 - ONDERZOEKEN ..................................................................................... 29 3 - VORMGEVEN ......................................................................................... 47 4 - ENVOI .................................................................................................. 49 WEEKOVERZICHT ............................................................................................. 51 BIJLAGE .......................................................................................................... 52
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 5
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 6
VOORWOORD Beste leerkracht, Oude verhalen, nieuwe tijden. Of verhalen van alle tijden? De ballade van Heer Halewijn liet zich door de eeuwen heen niet aan grenzen houden. Misschien is zij daarom ook wel tijdloos, ook al klinkt de taal wat archaïsch. Bij velen rinkelt nog het belletje van de verplichte lectuur tijdens de schoolloopbaan. Niet onterecht, want vermoedelijk hebben we met het oudst bewaarde verhaal uit de Nederlandse literatuur te maken. Overgeleverd binnen een orale traditie dan, want de eerste geschreven neerslag dateert pas van aanvang 19de eeuw. Vergelijkend literatuuronderzoek doet vermoeden dat de oorsprong van het verhaal in onze contreien ligt. Maar zoals te verwachten gaan ook andere regio’s prat op de meest originele versie. Interessanter is hoe doorheen tijd en ruimte allerlei varianten ontstonden rond een kern die in essentie dezelfde was. Dat is kenmerkend voor orale tradities. Er ontstaan niet alleen variaties op de verhaallijn, zelfs de naam van het hoofdpersonage verandert van gedaante. Zulke verschillen lijken vanzelfsprekend tussen versies uit veraf gelegen gebieden, maar ook in het eigen taalgebied is de variatie vaak groot. Waarom zo’n oud verhaal oprakelen voor nieuwe tijden? Omdat er nog steeds zoveel herkenbaars in zit. Omdat de kern van de zaak dezelfde blijft: het hoofdpersonage, de koningsdochter, laat zien dat onze levens vorm krijgen als gevolg van context, toeval en keuzes. Elk leven is niet meer dan een variatie op een zelfde thema. En van oudsher werden ook kinderen met die verhalen geconfronteerd. Zij deden dienst als moreel kompas, overgeleverde wijsheid, inzicht in het leven, spiegel voor de ziel. Interessant is dat zij niet alleen de positieve kanten van het leven belichtten, maar ook de strijd, de twijfel, zelfs de gruwel. Van hieruit legden wij een verbinding met meer abstracte concepten als labyrint en doolhof, beide op hun manier symbool voor levenspad. Als vanouds start elke week Musicaklassen in een context van houvast. In de loop van de week gaat zij meer en meer op avontuur. Keuzes, interacties en toevalligheden spelen daarbij een steeds grotere rol. Ik wens iedereen een fijne tocht naar het middelpunt.
Hans Van Regenmortel ARTISTIEK COÖRDINATOR Musica, Impulscentrum voor Muziek
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 7
INLEEFDAG LEERKRACHTEN Maak kennis met de Musicadocenten, de thematiek en sessies die je zelf zal begeleiden. Met muzikale interventies door Raphaël de Cock en Rémi Decker. DAGPLANNING
09:30-10:00
Onthaal
10:00
De Ballade van Heer Halewijn: Vlaamse versie
10:10-11:00
SESSIE 1 Een oud lied weer opgevist Van labyrint naar doolhof
11:00
Franse Halewijnversie (fragment)
11:00-12:00
SESSIE 2 Klank na klank, stap voor stap
12:00-12:45
Middagpauze
12:45
Hongaarse Halewijnversie (fragment)
12:45-13:30
SESSIE 3 Ground
13:30
Noorse Halewijnversie (fragment)
13:30-14:30
SESSIE 4 Van beeld naar dans Een labyrint in 3-D
14:30
Halewijnversie in Limburgs dialect (fragment)
14:30-15:00
Nabespreking en afspraken
Raphael De Cock is multi-instrumentalist en performer in diverse traditionele zangstijlen. Hij is betrokken bij verschillende Belgische en internationale muziekprojecten en geeft workshops en cursussen. Hij zal een centrale rol spelen in Musica’s jongeren-project rond het Halewijnverhaal in aanloop naar AlbaNova Festival 2018. Ook Rémi Decker bespeelt diverse instrumenten. Zijn projecten kenmerken zich door originaliteit, virtuositeit en emotie. Hij voelt zich thuis in zowel folk, jazz als klassieke muziek.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 8
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 9
DE BALLADE VAN HEER HALEWIJN
Heer Halewijn zong een liedeken fijn al wie dat hoorde wou bij hem zijn. En dat vernam een koningskind, dat van haar ouders werd zeer bemind. Zij ging voor haren vader staan: 'och vader, mag ik naar Halewijn gaan?' - 'Och neen, gij dochter, neen gij niet! die derwaart gaan en keren niet.' Zij ging voor hare moeder staan: 'och moeder, mag ik naar Halewijn gaan?' - 'Och neen, gij dochter, neen gij niet! die derwaart gaan en keren niet.' Zij ging voor hare zuster staan: 'och zuster, mag ik naar Halewijn gaan?' - 'Och neen, gij zuster, neen gij niet! die derwaart gaan en keren niet.' Zij ging voor haren broeder staan: 'och broeder, mag ik naar Halewijn gaan?' - ''t Is mij aleens waar dat gij gaat, als gij uw eer maar wel bewaart.' Toen is zij op haar kamer gegaan en deed haar beste kleren aan. Wat deed zij aan haar witte lijf? een hemdeken van zij was stijf. Wat deed zij aan haren rode rok? van steke tot steke een gouden knop. Wat deed zij aan haren keirle? van steke tot steke een peirle. Wat deed zij aan haar schoon blond haar? een kroon van goud en die woog zwaar. Zij ging al in haars vaders stal en koos daar 't beste ros van al. Zij zette haar schrijlings op het ros, en reed al zingend door het bos. Toen zij het bos ten halke kwam Heer Halewijn haar tegenkwam. 'Gegroet, schoon maagd, bruin oogen klaar, Komt zit hier neer, ontbindt uw haar.' Zo menig haar dat zij ontbondt zo menig traantje haar ontron.
Zij reden met malkander voort en op den weg viel menig woort Zij kwamen bij een galgenboom, daar hingen zeven maagden schoon. - 'Mits gij de schoonste maget zijt zoo kiest uw dood! het is nog tijd.' - 'Wel als ik dan hier kiezen moet, zoo kies ik het zweerd het snijdt zo zoet. - 'Maar trekt eerst uit uw opperst kleed, want maagdenbloed dat spreit zo breed.' Eer dat zijn kleed ten halven was zijn hoofd al voor zijn voeten lag. - 'Gaat ginder onder de galge en haalt daar een pot met zalve.' - 'Al onder de galge (en) gaan ik niet, uw rooden hals en strijk ik niet.' 'Gaat ginder in het koren en blaast daar op mijnen horen.' - 'Al in het koren en gaan ik niet, op uwen horen en blaas ik niet.' Zij nam het hoofd al bij het haar en waste 't in een bronne klaar. Zij nam het hoofd in haren schoot, van bloed was haren voorschoot rood. Zij zette haar schrijlings op het ros, en reed weer al zingend door het bos. En als zij kwam ter halver baan kwam Halewijns moeder daar gegaan. - 'Uw zoon heer Halewijn is gaan jagen, g'en ziet hem weer uw levens dagen. 'Uw zoon heer Halewijn is dood, ik heb zijn hoofd in mijnen schoot, van bloed is mijn(en) voorschoot rood!' Toen ze aan haars vaders poorte kwam zij blaasde den horen dat hij klank. Daar werd gehouden een banket, het hoofd werd op de tafel gezet.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 10
EEN OUD LIED WEER OPGEVIST De Ballade van Heer Halewijn op de vorige pagina is niet meer dan één van talloze versies. Afhankelijk van door wie en waar het verhaal werd doorverteld, slopen er andere elementen in. Het verhaal kent trouwens niet altijd dezelfde goede afloop. Zelfs Halewijns naam veranderde vaak van gedaante. In Vlaanderen heette hij oorspronkelijk Alewijn. Halewijn ontstond uit Heer + Alewijn. Andere versies zijn Olewijn, Erolewijn, Herolewijn, Serolewijn, Rolewijn, Roelewijn, Generolmus, enzovoort tot Heer Albert in Nederland.* De lijst met varianten is lang. Materiaal Historische fragmenten met volkszangers en vertellers De trailer met versies van Raphaël De Cock Beluister de compilatie met historische fragmenten van het Halewijnverhaal. Zo wordt duidelijk wat een ‘orale traditie’ traditie is: de mondelinge overlevering van een verhaal. Ken je nog andere oude verhalen, via ouders of grootouders? Zo ja: ken je van die verhalen (of sprookjes) afwijkende versies? Hoe komt het dat zo’n verschillen ontstaan? Misschien ken je wel moppen die soms anders doorverteld worden?
FLUISTERKETTING In een
kring. Verzin ‘een verhaaltje’ van één zin en fluister het in het oor van de volgende. Je mag de zin maar één keer in het oor fluisteren. Laat het verhaaltje de kring rondgaan. Zijn er bij de laatste versie dingen veranderd? Zo ja, hoe zou dat komen?
TRAILER: DE BALLADE VAN HEER HALEWIJN Voor Musicaklassen stelde Raphaël De Cock een nieuwe versie van de Ballade van Heer Halewijn samen, vanuit zijn fascinatie voor het verhaal en de figuur Halewijn. Je hoort fragmenten in het Vlaams, Nederlands, Frans, Spaans, Hongaars en Noors. Materiaal Bekijk
Beamer met scherm en audio Videofragment op stick samen de trailer. Dan in groepjes van ca. 5. Bespreek wat je gezien hebt Per groepje vertelt een woordvoerder de conclusies. Ontstaan misschien al verschillende versies? Zo ja, hoe komt dat?
* Bron: Vanhecke, Johan (2000). Het hoofd werd op de tafel gezet. Uitgeverij Lannoo, Tielt
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 11
ZOEK HET IN JE SCHETSBOEK In je schetsboek heb je gebeurtenissen en ervaringen bijgehouden. Naast bedenkingen, verzinsels, gevoelens, schetsen en andere kribbels. Misschien vind je er wel het antwoord op een vraag?
HET HAPPERTJESORAKEL Vraag raad aan het happertjesorakel en ken je lot. Materiaal  A4-bladen  kleurpotloden of/en stiften Een happertje maken Maak een happertje volgens schema onder. Markeer de keuzehoeken met kleuren of cijfers. Of gebruik symbolen uit het Halewijnverhaal: een zwaard, een kledingstuk, een kroon, een galg, een waterplas, enz. Schrijf oplossingen aan de achterkant van de keuzehoeken. Die kunnen verwijzen naar groepsindeling, tijdsduur, soort instrument, muzikale parameters, ruimtelijke indeling, bewegingen, enzovoort. Vind inspiratie hierboven bij Keuzemomenten.
Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Happertje_(spel)
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 26
OVERTUIGEN Hoe overtuig je iemand van de keuze die je hebt gemaakt? Met kreten of gefluister? Door lokken of bezweren? Persoonlijk of in groep? In twee groepen tegenover elkaar: Optie 1  1 groep die koos voor fluisteren en 1 voor kreten. Nu proberen ze elkaar te lokken. Ben je overtuigd van wat de ander doet of zegt? Zet dan een stap naar voren. Optie 2  De kinderen zeggen om beurt luidop iets over het kind dat tegenover hen staat. Bijvoorbeeld: Je houdt van pizza / Je lievelingskleur is blauw / Je woont in Antwerpen. Bij JA komt het andere kind een stap dichter, bij een NEE zet het een stap naar achter.
Musica, Impulscentrum voor Muziek - 27