LUD
Deasaċaḋ 02 An Gearran 2022
Naiḋeaċd 'us Dòiġ-Ḃeaṫa De Na Gleann Uisge Ḋearg
Imbolc ⁊ Féille Briġde Dualċas nam Bratóg Briġde
Iṫ am Beairteaċ Leis am bile cuir a maċ le Liaṫ Gasan
Sgeul na h-Eaċdraiḋ Foirġeall an-aġaiḋ Tràilleaċd
DEASAĊAḊ 02
Dè a Steaċ Air Cuibhrinn Dualchas nam Bratóg Brighde, Imbolc ⁊ Féille Brighde
18 1856: Cogadh Oileán Dobhair-Chú Naidheachd agus mìosachan úr às a Gleann Uisge Dhearg
Cúpla Focla
31
Fiadh Earball Bán, Séideanadair Sneachda, agus Galar Dúitseach leamhán
Sgeul na h-Eachdraidh
36
Foirgheall an-aghaidh Tràilleachd (Seachdamh Mìos 1849)
Cunḃalaċ 02 Nòta Ḋeasaiċe 07 Nuaiḋeaċd Ionadail 16 Nuaiḋeaċd nan Dùṫaiċ 20 Nuaiḋeaċd na Cruinne 29 Fòram Coiṁearsnaċd 32 Creideaṁ ⁊ Spioradalaċd
LITRIĊEAN GU 'N DEASAIĊE
Ba ḃreaġ liom an eolas faoi na madaiḋ ḟiaḋain amuiġ sa ċeanntar Minneasóta. Ḃí sin an-ṁaiṫ do ḟoġluim faoi na h-ainṁiṫe fiaḋain ann fosta. Ḃa na Mac Tíre 'nnseo 'n Éireann roiṁe go 1786, agus ḟuair Mac Tíre deireannaċ báis in Albainn sa 1743. Ċuir na Gaill dliġe cuid mór in éadan acu mar ḃ' eagal anṁor orṫu mar ḃa siad ainṁiṫe fiaḋain agus tá sin an sgéal leis na Gaill indiu fosta. Ċa raḃ na Madaḋ Allaiḋ annseo, aċ ḃa sin deas agus suimiúil do léaṁ fuṫu 'nn sa Ċeanada 's sa Ṁinneasóta fosta. Tá Madaḋ Ruaḋ nó Sionnaċ annseo 'n Éireann 's Albainn indiu, 'gus ḃuaiḋ siad annseo 'n éadan gaċ feaċtas do ċur iad go báis annseo go bráċ ar fad, agus tá sin go maiṫ liom-sa mar beaḋ an Ġaeḋealtaċd áit uaḃasaċ gan na Madaḋ Ruaḋ. 'S mór an truaġ sin ċan ḟuil na Mac Tíre 'nnseo 'ndiu mar beaḋ na Fiaḋ faoi smaċt ceannas ceart leo. Aċ beaḋ siad ar ais aríst go na Gaeḋealtaċd le cuidiú Dé. 'S maiṫ liom agus 's breaġ liom an eolais fuṫu 's an Gaeḋeal Ṁinneasóta liḃ. Beaḋ mé sásta do léaṁ gaċ sgéal 's artagal le láṁa Treaḃair Ó h-Airtnéada 'ríst.
Séan Uinseann Ó Colla Dún Luġaiḋ Tír Ċonaill.
Nuaċd Uaḃasaċ faoi na Prátaí
NÒTA ḊEASAIĊE Le Trìnda NicÉigeir, Àrd-deasaiċe (Gàeḋlig Uisge Ḋearg)
Dé ḃliaḋna oirnn a ċairdean? Ċa roḃ Am Faoilleaċ leig sinn ṡìos. So h-uine na Mac-Tìre; nuair biṫiḋ an laiṫean fada ḟaṫast, íseal na connaḋ, agus na Madaḋ-Allaiḋ 'siuḃal air an raṫaidean so sa Gleann Uisge Ḋearg. Is fearr gu cùmaiḋ d' an t-solas a ċaraidean, ged a duḃairt daoine sgéal uaṁasaċ mu'n Aisling Ní Ṁurċaḋa ċugainn. Biṫiḋ na Mac-Tìre sealg ḟaṫast anns an laṫa. 'M mìos so, ḃiṫiḋ seallaḋ againn nam Mac-Tìre na saoġal beò 'us gu maṫ. Agus iṫiḋ do ḃeaṫa mar biṫiḋ sinn uile. Aċ feumaiḋ sinn do'n ionnsaiċ, leis nam ḃuannaċd gu Ḃrìġde, 'gus na h-Urraċaṁ Mór uile, sin àr gu na leas de nìl duine. Agus ṫa na Gàeḋeal fìos maṫ do ṡoin. Ṫa ḟios agu nam Mac-Tìre 'gus ċan eil daonnaċd lorg urramaċ airson a ċéile, ċa biṫiḋ no ċan eil sìṫ ann.
Fuair mo ċriḋe ḃriste nuair a léaṁ 's d'ḟoġluim mé ḟéin faoi na feirmeoirí ḃoċd air Eilean Naoṁ Eóin. 'S amadánnu mór riaġaltas Ċeanada gan daḃt! Agus 's cácLe dòċas uile, biṫiḋ an t-sneaċd till gu na talaṁ r' ìotaċ a riṫist, ḋaoin' iad ḟéin fosta! 'S clann fàsaiḋ na planntasan làidir suas ċuig an Grian, agus biṫiḋ nam feirmeoirí linn againne fosta 'gus Madaḋ-Allaiḋ biaḋ gu leòr aige 's againn aon uair eile. Aċ cùmaiḋ tá sin ró-ċruaḋ in éadan na an suin air cearcan agaiḃ ḟaṫast gun daḃt. feirmeoirí h-Eilean Naoṁ Eóin le láṁa riaġaltas các-ḋaoine sa Ċeanada. Ba ċeart ṫosaíoḋ iad do ḋíol na bprátaí sa rúnda gan obair 's gan eolas na các-ḋaoine, 'gus beaḋ sin go ceart agus go h-ionntaċ maiṫ acu fosta. Ċan iarraiḋ iad cead as na các-ḋaoine do ḃeó 'gus ba ċeart ṫosaíoḋ iad do ċur pleananna rúnda le ċéile do ḋíol biaḋ an-ṁaiṫ na bprátaí acu leo go margaiḋ trasna Ceanada 's trasna na doṁain fosta gan ṁoill. Ba ḃreaġ liom do ċeannaiġ biaḋ prátaí deas as Eilean Naoṁ Eóin mar tá Gaeḋeil acu cuid 's mó, 'gus ḃa ṁic-léinn Gaeḋeil Eilean Naoṁ Eóin seo 'gainne cúpla bliaḋain ó ṡoin nuair a d'ḟoġluim iad Gaeilig acu. D'ḟoġluim mé faoi na sluaġ an-ṁor Máire Tréasa Ní Ḟriġil Craoslaċ Tír Ċonaill Gaeḋealaċ ar an t-eilean seo, 'gus ḃa Gaeilig príoṁ-teanga 'nn go dtí na 1960idí nó faoi sin. Iarraiḋ muid tacaíoċd ċucu gan ṁoill anois mar sin aṁain!
02
lionra-uisge-dhearg.ca
Cineḋíoṫú na n-Gaeḋeil Ċeanada (1914 go 1919) Ḃa Céad Cogaḋ na Ḋá Ġall eadar 1914 go 1919 cine-ḋíoṫú na muinntir Gaeḋealaċ Ceanada gan daḃt agus sin é! Ṫosaiḋ na Sasannaiġ an cogaḋ sin mar d'iarr iad do ḃris 's do ċur sluaġ an-ṁór agus sluaġ cuid 's mó na Gaeḋeil go báis mar ḃ' eagal anṁor orṫu na h-éiriġ amaċ nuaḋ in aġaiḋ acu trasna na Gaeḋealtaċd. Ḋéan mé léaṁ an sgéal asaiḃ sa LUD sa ṁí seo caite faoi Gaeḋealtaċdan trasna na tíre 'gaiḃ (Ceanada), agus ḃa sin an-suimiúil do ḟoġluim faoi na saiġdear Gaeḋealaċ 'troid 's báis as Sruṫ an t-Sáḃáil iar-ḋeas agus as Ontario Deas go h-áiriṫe. Ḟuair sé ciad 's a ḟiċead mílte (620,000) Gaeḋeal Albainn bás le linn an cogaḋ uaḃasaċ eadar 1914 go 1918 aṁain mar ḃa sé plean mór rúnda le na Sasannaiġ gan daḃt! Ḟuair faoi trí ḟiċead 's a cúig míle (65,000) Gaeḋeal Éireann báis sa ċogaḋ fosta, aċ ḃa muid an-ċliste faoi pleananna Sasuinn mar an stair againne. Tá creidiṁ agam anois ḃa Ceanada ar an t-sliġe ċun Gaeḋealtaċd uile-ṁor agus ċuir na Sasannaiġ stad ċun sin mar ḃeaḋ an impireaċd go báis gan daḃt! 'S daoine diaḃail riaġaltas Sasannaiġ gan daḃt fosta, mar rinn iad ionnsaiġ ain-cinealtas in aġaiḋ na Gaeḋeil Ċeanada 's 1916 go 1946 mar ṫáinig eagal an-ṁor ar na Gaill Ċeanada 's Gaill Ṡasainn beaḋ éiriġ amaċ mór Gaeḋealaċ ann sa Ċeanada. Agus 's amadánnu ró-ṁor iad ḟéin gan daḃt. Ċuir riaġaltas Ċeanada dliġe h-uaḃasaċ in éadan Gaeilig le linn Dárna Cogaḋ na Dá Ġall (1939 go 1945) agus ċa raḃ Gaeilig ar an raidió 'nn le linn an cogaḋ mar ċreid na Gaill beaḋ teanga seo teanga rúnda le h-aġaiḋ na Gearmánaiġ? 'S amadánnu ró-ṁor go bráċ ar fad! Ba ċeart cuiriḋ riaġaltas Ċeanada leiṫ-sgéal ana-ṁor ċugainne (na Gaeḋeil) anois gan ṁoill mar sin aṁain!
Oisín Mac Maġnuis Dún Luġaiḋ, Tír Ċonaill
lionra-uisge-dhearg.ca
03