LUD
DEASACHADH 02 AN GEARRAN 2022
NAIDHEACHD 'US DÒIGH-BHEATHA DE NA GLEANN UISGE DHEARG
Imbolc ⁊ Féille Brighde Dualchas nam Bratóg Brighde
Ith am Beairteach Leis am Bile Cuir a Mach le Liath Gasan
Sgeul na h-Eachdraidh Foirgheall an-aghaidh Tràilleachd
DEASACHADH 02
Dè a Steach Air Cuibhrinn Dualchas nam Bratóg Brighde, Imbolc ⁊ Féille Brighde
1856: Cogadh Oileán Dobhair-Chú
18
Naidheachd agus mìosachan úr às a Gleann Uisge Dhearg
Cúpla Focla
31
Fiadh Earball Bán, Séideanadair Sneachda, agus Galar Dúitseach leamhán
Sgeul na h-Eachdraidh
36
Foirgheall an-aghaidh Tràilleachd (Seachdamh Mìos 1849)
Cunbhalach 02 Nòta Dheasaiche 07 Nuaidheachd Ionadail 16 Nuaidheachd nan Dùthaich 20 Nuaidheachd na Cruinne 29 Fòram Coimhearsnachd 32 Creideamh & Spioradalachd
LITRICHEAN GU 'N DEASAICHE
Ba bhreagh liom an eolas faoi na madaidh fhiadhain amuigh sa cheanntar Minneasóta. Bhí sin an-mhaith do fhoghluim faoi na h-ainmhithe fiadhain ann fosta. Bha na Mac Tíre 'nnseo 'n Éireann roimhe go 1786, agus fhuair Mac Tíre deireannach báis in Albainn sa 1743. Chuir na Gaill dlighe cuid mór in éadan acu mar bh' eagal an-mhor orthu mar bha siad ainmhithe fiadhain agus tá sin an sgéal leis na Gaill indiu fosta. Cha rabh na Madadh Allaidh annseo, ach bha sin deas agus suimiúil do léamh futhu 'nn sa Cheanada 's sa Mhinneasóta fosta. Tá Madadh Ruadh nó Sionnach annseo 'n Éireann 's Albainn indiu, 'gus bhuaidh siad annseo 'n éadan gach feachtas do chur iad go báis annseo go brách ar fad, agus tá sin go maith liom-sa mar beadh an Ghaedhealtachd áit uabhasach gan na Madadh Ruadh. 'S mór an truagh sin chan fhuil na Mac Tíre 'nnseo 'ndiu mar beadh na Fiadh faoi smacht ceannas ceart leo. Ach beadh siad ar ais aríst go na Gaedhealtachd le cuidiú Dé. 'S maith liom agus 's breagh liom an eolais futhu 's an Gaedheal Mhinneasóta libh. Beadh mé sásta do léamh gach sgéal 's artagal le lámha Treabhair Ó h-Airtnéada 'ríst.
Seaghán Séamus Ó Súilleabháin Cill Mocheallóg, Deas Mhumhain
Nuachd Uabhasach faoi na Prátaí
NÒTA DHEASAICHE Le Trìnda NicÉigeir, Àrd-deasaiche (Gàedhlig Uisge Dhearg)
Dé bhliadhna oirnn a chairdean? Cha robh Am Faoilleach leig sinn shìos. So h-uine na Mac-Tìre; nuair bithidh an laithean fada fhathast, íseal na connadh, agus na Madadh-Allaidh 'siubhal air an rathaidean so sa Gleann Uisge Dhearg. Is fearr gu cùmaidh d' an t-solas a charaidean, ged a dubhairt daoine sgéal uamhasach mu'n Aisling Ní Mhurchadha chugainn. Bithidh na Mac-Tìre sealg fhathast anns an latha. 'M mìos so, bhithidh sealladh againn nam Mac-Tìre na saoghal beò 'us gu math. Agus ithidh do bheatha mar bithidh sinn uile. Ach feumaidh sinn do'n ionnsaich, leis nam bhuannachd gu Bhrìghde, 'gus na h-Urrachamh Mór uile, sin àr gu na leas de nìl duine. Agus tha na Gàedheal fìos math do shoin. Tha fhios agu nam Mac-Tìre 'gus chan eil daonnachd lorg urramach airson a chéile, cha bithidh no chan eil sìth ann.
Fuair mo chridhe bhriste nuair a léamh 's d'fhoghluim mé fhéin faoi na feirmeoirí bhochd air Eilean Naomh Eóin. 'S amadánnu mór riaghaltas Cheanada gan dabht! Agus 's các-dhaoin' iad fhéin fosta! 'S clann feirmeoirí linn againne Le dòchas uile, bithidh an t-sneachd till gu na talamh r' ìotach a rithist, fosta 'gus tá sin ró-chruadh in éadan na fàsaidh na planntasan làidir suas chuig an Grian, agus bithidh nam feirmeoirí h-Eilean Naomh Eóin le lámha Madadh-Allaidh biadh gu leòr aige 's againn aon uair eile. Ach cùmaidh riaghaltas các-dhaoine sa Cheanada. Ba an suin air cearcan agaibh fhathast gun dabht. cheart thosaíodh iad do dhíol na bprátaí sa rúnda gan obair 's gan eolas na các-dhaoine, 'gus beadh sin go ceart agus go h-ionntach maith acu fosta. Chan iarraidh iad cead as na các-dhaoine do bheó 'gus ba cheart thosaíodh iad do chur pleananna rúnda le chéile do dhíol biadh an-mhaith na bprátaí acu leo go margaidh trasna Ceanada 's trasna na domhain fosta gan mhoill. Ba bhreagh liom do cheannaigh biadh prátaí deas as Eilean Naomh Eóin mar tá Gaedheil acu cuid 's mó, 'gus bha mhic-léinn Gaedheil Eilean Naomh Eóin Máire Tréasa Ní Ḟriġil seo 'gainne cúpla bliadhain ó shoin nuair a d'fhoghluim iad Gaeilig acu. D'fhoghluim mé faoi na sluagh Craoslaċ Tír Ċonaill an-mhor Gaedhealach ar an t-eilean seo, 'gus bha Gaeilig príomh-teanga 'nn go dtí na 1960idí nó faoi sin. Iarraidh muid tacaíochd chucu gan mhoill anois mar sin amhain!
02
lionra-uisge-dhearg.ca
Cinedhíothú na n-Gaedheil Cheanada (1914 go 1919) Bha Céad Cogadh na Dhá Ghall eadar 1914 go 1919 cine-dhíothú na muinntir Gaedhealach Ceanada gan dabht agus sin é! Thosaidh na Sasannaigh an cogadh sin mar d'iarr iad do bhris 's do chur sluagh an-mhór agus sluagh cuid 's mó na Gaedheil go báis mar bh' eagal anmhor orthu na h-éirigh amach nuadh in aghaidh acu trasna na Gaedhealtachd. Dhéan mé léamh an sgéal asaibh sa LUD sa mhí seo caite faoi Gaedhealtachdan trasna na tíre 'gaibh (Ceanada), agus bha sin an-suimiúil do fhoghluim faoi na saighdear Gaedhealach 'troid 's báis as Sruth an t-Sábháil iar-dheas agus as Ontario Deas go h-áirithe. Fhuair sé ciad 's a fhichead mílte (620,000) Gaedheal Albainn bás le linn an cogadh uabhasach eadar 1914 go 1918 amhain mar bha sé plean mór rúnda le na Sasannaigh gan dabht! Fhuair faoi trí fhichead 's a cúig míle (65,000) Gaedheal Éireann báis sa chogadh fosta, ach bha muid an-chliste faoi pleananna Sasuinn mar an stair againne. Tá creidimh agam anois bha Ceanada ar an t-slighe chun Gaedhealtachd uile-mhor agus chuir na Sasannaigh stad chun sin mar bheadh an impireachd go báis gan dabht! 'S daoine diabhail riaghaltas Sasannaigh gan dabht fosta, mar rinn iad ionnsaigh aincinealtas in aghaidh na Gaedheil Cheanada 's 1916 go 1946 mar tháinig eagal an-mhor ar na Gaill Cheanada 's Gaill Shasainn beadh éirigh amach mór Gaedhealach ann sa Cheanada. Agus 's amadánnu ró-mhor iad fhéin gan dabht. Chuir riaghaltas Cheanada dlighe h-uabhasach in éadan Gaeilig le linn Dárna Cogadh na Dá Ghall (1939 go 1945) agus cha rabh Gaeilig ar an raidió 'nn le linn an cogadh mar chreid na Gaill beadh teanga seo teanga rúnda le h-aghaidh na Gearmánaigh? 'S amadánnu ró-mhor go brách ar fad! Ba cheart cuiridh riaghaltas Cheanada leith-sgéal ana-mhor chugainne (na Gaedheil) anois gan mhoill mar sin amhain!
Oisín Mac Maghnuis Dún Lughaidh, Tír Chonaill
lionra-uisge-dhearg.ca
03