Koha 995

KOHA Javore Podgoricë e enjte, 20 janar 2022 Viti XXl Numër 995 Çmimi 0,50

Pasiguria politike, sociale, ekonomike…

ISSN 1800-5696

Evropa heshti!

Omikroni, shpresë për fundin e një epidemie të tillë

PËRMBAJTJE

4

10 Ballkani që sfidon Evropën e bashkuar

Abazoviq paraqet mundësinë e krijimit të qeverisë së pakicës në Mal të Zi

16

18 Pandemia Covid-19 ka prekur çdo sferë të jetës!

Komunikimi publik dhe interesi i përgjithshëm i komunitetit

KOHA Javore Themelues: Kuvendi i Malit të Zi Gazetë javore për aktualitete, shkencë dhe kulturë, Numri i parë doli më 21 shkurt 2002.

Botues: Këshilli

Kombëtar i Shqiptarëve Redaktor Përgjegjës: Ali Salaj Gazeta redaktohet nga kolegjiumi:

Fahrudin Gjokaj (Redaktor Teknik & Sistem Inxhinjer) Ismet Kallaba (aktualitete, sport), Toni Ujkaj (kulturë) Vijoleta Berishaj (sekretare teknike) Adresa: Kral Nikolla 27a/4, Podgoricë 81000, Mali i Zi Telefon: 020/240-659 E-mail: kohajavore@t-com.me www.kohajavore.me

2

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

PËRMBAJTJE

Nikollë Berishaj - GJURMË QË (NUK) HESHTEN

Nikollë Berishaj

Gjurmë që (nuk) heshten Studime, refleksione, ese

Art Club

22 Përditshmëria përmes artit

26

Gjurmë që (nuk) heshten të Nikollë Berishajt

30

32 Origjina ime kalabreze më frymëzoi ta realizoja filmin

Ideolog dhe veprimtar me vizion dhe horizont të gjerë letrar dhe arsimor KOHA Javore KOHA Javore

KOHA Javore KOHA Javore

Podgoricë e enjte, 22 dhjetor 2016 Viti XV Numër 745 Çmimi 0,50

Podgoricë e enjte, 8 dhjetor 2016 Viti XV Numër 743 Çmimi 0,50

Podgoricë e enjte, 29 dhjetor 2016 Viti XV Numër 746 Çmimi 0,50

Podgoricë e enjte, 15 dhjetor 2016 Viti XV Numër 744 Çmimi 0,50

Pa ndonjë NDRYSHIM

pozitiv

Teatri - një dëshirë e munguar e ulqinakëve Qençe

APATIA politike

Shqiptarët në Mal të Zi gjatë vitit 2016

SHQIPTARËT E 1001 HALLEVE

Komedia e mjerimit

mjerimit Komedia e

Në udhëkryq

1 NSSI

6965-008

ëve ulqinaka re mungu ë e dëshir nhjëet trit-o Teaje Në udhëkryq

Shkodra, qyteti më joshës për krajanët krajanët joshës për qyteti më Shkodra,

ISSN 1800-5696

ISSN 1800-5696

1 NSSI

6965-008

e luftës viktimat që nderoi Manifestim

nuk jetohet ma

ISSN 1800-5696

ISSN 1800-5696

Manifestim që nderoi viktimat e luftës

Qëndrimi anticivilizues i një politikani

Lufta e Ftohtë duhet shmangur

Kadare meriton Nobelin!

ARKIVI: www.kohajavore.me

Qëndresa dhe flijimi për flamurin tonë kombëtar

ma uk Qençe n SHQIPTAR ËT E

1001 HALL EVE

avoreHA KJO avoreHA KJO Podgoricë e enjte,

8 dhjetor 2016

Viti XV Numër

743 Çmimi 0,50

Podgoricë e enjte,

15 dhjetor 2016

Viti

Çmimi 0,50 XV Numër 744

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

3

NGJARJE JAVORE

Abazoviq paraqet mundësinë e krijimit të qeverisë së pakicës në Mal të Zi Të hënën në Podgoricë, u zhvillua konferenca me gazetarë e koalicionit “E zeza në të bardhë”, ku së bashku me Lidhjen Qytetare “Civis” propozuan një model të një qeverisjeje të pakicës.

Sipas kreut të Lëvizjes Qytetare URA, i cili është njëkohësisht edhe zv/kryeministër në këtë qeveri, Dritan Abazoviq, nuk do të kishte vend për Frontin Demokratik që cilësohet parti proserbe dhe proruse por as për Partinë Demokratike të Socialistëve të presidentit aktual Millo Gjukanoviq, e cila ishte më shumë se tri dekada në pushtetin e Malit të Zi. “Koncepti ynë është i qartë - ne duam një qeveri të pakicës, të gjithë mund ta mbështesin atë, por nuk jam i sigurt nëse do të hyjnë”, theksoi Abazoviq.

4

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Ai tha se ata nuk kanë menduar se kush mund të jetë kryeministër, sepse fillimisht duhet të shohim nëse e kanë mbështetjen e duhur.

Opsioni i dytë, siç deklaroi zoti Abazoviq, ishte që të shkonim në zgjedhje, por që kryesia e Lëvizjes Qytetare URA mbështeti njëzëri modelin e qeverisjes së pakicës.

Ai tha se ky propozim është zgjidhja e tyre autentike për situatën aktuale, pasi edhe është konsultuar me akterë të shumtë nga skena politike në vend dhe nga partnerët ndërkombëtarë për gjetjen e një zgjidhjeje të kënaqshme.

“Tani kemi ardhur në një situatë kur duhet të zhbllokojmë rrugën evropiane të Malit të Zi, të zgjedhim gjykatësin e lartë të shtetit dhe të krijojmë një shtet të së drejtës. Kjo

qeveri nuk do të jetë kushtëzim, por një zgjidhje e mundshme, e cila do t’u ofrohet 81 deputetëve të Malit të Zi në mundësinë e mbështetjes nga më së paku 49 deputetë të Parlamentit”, tha z. Abazoviq Nëse situata nuk zgjidhet, Abazoviq vuri në dukje se zgjedhjet e parakohshme mbetet si varianti më i qartë. Ai shprehu besimin se të gjithë do të kenë një qëndrim të qartë deri në fund të javës, në bazë të të cilit do të kolaudojmë nëse ideja ka mbështetje.

Abazoviq në fund të kësaj konferenca tha se ai ”është ende një mbështetës i idesë se lajme të mira do të mbërrijnë nga Shtetet e Bashkuara në lidhje me luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar”. a.s ( VOA)

NGJARJE JAVORE

Partitë e pakicave mbështesin modelin e propozuar nga Lëvizja URA për zgjidhjen e krizës politike

Malit të Zi i duhet stabiliteti

Lista Shqiptare, Koalicioni Shqiptar “Bashkë nji za” dhe Partia Boshnjake kanë deklaruar të martën se e mbështesin modelin e propozuar nga Koalicioni “E zeza mbi të bardhë”, në krye me Lëvizjen Qytetare URA, për formimin e qeverisë së pakicës si zgjidhje e krizës politike në Mal të Zi. Në një deklaratë të përbashkët për shtyp, kryetarët e këtyre subjekteve Nik Gjeloshaj, Fatmir Gjeka dhe Ervin Ibrahimoviq kanë thënë se janë të bindur që modeli i prezantuar nga Lëvizja URA është real dhe optimal për daljen nga kriza politike aktuale.

“Modeli i qeverisë së pakicës, në këto rrethana politike, mund t’i sjellë Malit të Zi stabilitetin aq të nevojshëm dhe të përshpejtojë procesin e integrimit evropian. Dhe pikërisht kjo është kërkesa e qytetarëve tanë dhe nevojat e shtetit për të dalë nga spiralja e ndarjes, varfërisë dhe mungesës së shpresës. Prandaj, ne besojmë se mbështetja sa më e gjerë për këtë koncept në Kuvendin e Malit të Zi do të ishte e dobishme për shoqërinë tonë, për harmoninë multietnike të Malit të Zi dhe për ruajtjen e vlerave themelore për të cilat kemi luftuar”,

thuhet në deklaratën e përbashkët të partive parlamentare të pakicave.

Kryetarët e tre subjekteve politike të pakicave kanë vlerësuar shumë të rëndësishëm mbështetjen e partnerëve ndërkombëtarë për konceptin e qeverisë së pakicës. Ata kanë thënë se kjo mbështetje dhe ndihmë do të jetë e nevojshme në të ardhmen në mënyrë që sa më lehtë t’i zbatojnë reformat dhe të avancojnë drejt anëtarësimit të Malit të Zi në Bashkimin Evropian.

(Kohapress)

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

5

VËSHTRIM & OPINION

Mjegullnajat e vitit 2022

Pasiguria po sociale, ekonom

Ismet Kallaba

Çdo vit i ri bart me vete edhe shpresën dhe dëshirat për një vit më të mirë se viti paraprak. Por larg atyre urimeve formale që i bëjmë, një mjegullnajë e vërtetë shfaqet para syve tanë në të gjitha aspektet, ku askush nuk mund të japë përgjigje bindëse.

Jetojmë në një botë gjithnjë e më të pasigurt. Siguria në nivelin global është në nivelin më të ulët, me një Rusi që vazhdimisht kërcënon të fillojë konfliktin me Ukrainën dhe këdo tjetër që do t’i kundërvihet në

6

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

“

Mali i Zi ka hyrë në vitin 2022 me një krizë politike të theksuar, zgjidhja e së cilës ngjason me Nyjën Gordiane. Pakicat, që jo rrallëherë shikohen me dyshim për lojalitetin e tyre ndaj Malit të Zi, kanë marrë rolin e shpëtimtarit në zgjidhjen e krizës politike. Në fushën e ekonomisë, qeveria e Malit të Zi ka ndërmarrë reformën e pagëzuar “Evropa Tani”, një plan ambicioz dhe tërheqës për masën, por që në vetvete rrezikon të çojë në përsëritjen e skenarit grek

ekspansionin e saj.

Ballkani i trazuar, i njohur tradicionalisht si fuçi baruti, me potencial shpërthimi konfliktesh të reja, me një Serbi hegjemoniste që nga njëra anë përpiqet të tregohet bashkëpunuese përmes projektit Ballkani i Hapur, por që në të vërtetë synon të real-

izojë synimet e saj të vërteta përmes projektit hegjemonist, të riemërtuar Bota Serbe. Serbia e trimëruar dhe e nxitur nga Rusia, me një Kishë Ortodokse Serbe si instrument të saj, e cila ka kohë që ka dalë nga binarët e fesë.

Kemi lënë pas edhe një vit të vështirë

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

VËSHTRIM & OPINION

olitike, mike…

pandemik, por fundi i pandemisë nuk duket! Ekspertët shëndetësorë përpiqen të na bindin me vendimet e tyre shpesh absurde për përballjen e pandemisë. Pas dy viteve njerëzit e sfilitur pyesin se a do të jetë ky viti i përfundimit të pandemisë?!

Pabarazia në nivel botëror është rritur, ku më të pasurit e kanë rritur (dyfishuar) pasurinë gjatë pandemisë, ndërkohë që është rritur përqindja e të varfërve. E gjithe kjo ngre dyshime të mëdha, që askush nuk mund t’i argumentojë.

Qeveritë janë bërë më autokratike duke shfrytëzuar situatën me pandeminë. Edhe vendet me demokraci të zhvilluar kanë bërë hapa pas në respektimin e të drejtave të njeriut.

Si pasojë e gjithë kësaj situate janë rritur teoritë konspirative dhe numri i

“

Në vend të shpresës, një mjegullnajë e mbështjellur me pasigurinë në fushën e sigurisë, politikës, ekonomisë, atë sociale etj. vërtitet në mendjet dhe mbi kokat tona në këtë vit që sapo kemi hyrë.

Kemi lënë pas edhe një vit të vështirë pandemik, por fundi i pandemisë nuk duket! Ekspertët shëndetësorë përpiqen të na bindin me vendimet e tyre shpesh absurde për përballjen e pandemisë. Pas dy viteve njerëzit e sfilitur pyesin se a do të jetë ky viti i përfundimit të pandemisë?!

atyre që besojnë në teoritë konspirative për shkak të shumë dyshimeve që ekzistojnë.

Mali i Zi ka hyrë në vitin 2022 me një krizë politike të theksuar, zgjidhja e së cilës ngjason me Nyjën Gordiane.

Pakicat, që jo rrallëherë shikohen me dyshim për lojalitetin e tyre ndaj Malit të Zi, kanë marrë rolin e shpëtimtarit në zgjidhjen e krizës politike. Në fushën e ekonomisë, qeveria e Malit të Zi ka ndërmarrë reformën e pagëzuar

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

“Evropa Tani”, një plan ambicioz dhe tërheqës për masën, por që në vetvete rrezikon të çojë në përsëritjen e skenarit grek. Ndërkohë rritja e çmimeve të pothuajse të gjitha produkteve nuk ka të ndalur!

Për rrjedhojë, në vend të shpresës, një mjegullnajë e mbështjellur me pasigurinë në fushën e sigurisë, politikës, ekonomisë, atë sociale etj. vërtitet në mendjet dhe mbi kokat tona në këtë vit që sapo kemi hyrë.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

7

VËSHTRIM & OPINION

Nga çfarë ka fri Januz Bugajski

Frika e tij thelbësore është se një Ukrainë e pavarur dhe një ombrellë e NATO-s për sigurinë rajonale në të gjithë Evropën Lindore, do të ekspozonin dështimin e shtetit rus dhe do të përshpejtonin rënien e regjimit të tij autoritar të korruptuar. Por, në mënyrë paradoksale, një tjetër sulm ndaj Ukrainës do e përshpejtonte këtë proces.

Moska e ka kërcënuar Ukrainën me një pushtim ushtarak edhe më të madh dhe ka grumbulluar dhjetëra mijëra trupa e pajisje sulmi përgjatë kufirit të saj. Njëkohësisht, shqetësimet janë shtuar me ultimatumin dërguar Uashingtonit. Me anë të një thirrjeje të pretenduar si dokument, Moska i ka kërkuar NATO-s të çarmatoset, duke tërhequr trupat e saj nga të gjitha vendet anëtare në vijën e parë; të refuzojë anëtarësimin e cilitdo vendi tjetër evropian, përfshirë Ukrainën dhe Gjeorgjinë; dhe të pranojë sferën e dominimit rus në të gjitha vendet në kufi me Rusinë.

Administrata Bajden ka sinjalizuar se do t’i diskutojë këto kërkesa javët e ardhshme, pas konsultimit me aleatët e vet evropianë. Bisedimet e nivelit të lartë midis zyrtarëve amerikanë dhe rusë u mbanë më 10 janar. Shtëpia e Bardhë tashmë është përballë dy zgjedhjeve të vështira: ose të përpiqet të qetësojë Moskën ose të mos lëkundet, pra, të refuzojë ultimatumin e Putinit dhe të listojë kërkesat e veta. Çdo kompromis mbi parimet thelbësore të aleancës së NATO-s thjesht do ta inkurajojë Kremlinin që të kërkonte zmbrapsje të mëtejshme dhe të pretendonte se fitoi ndaj Perëndimit.

Në vend që t’i japë kredibilitet kërcëni-

8

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

meve të Kremlinit, Uashingtoni duhet të përdorë mundësinë e diskutimeve të ardhshme për të treguar solidaritetin, fuqinë dhe vendosmërinë e NATO-s. Gjithashtu, ai ka mundësinë të qartësojë kërkesat e aleatëve ndaj Moskës, përfshirë kthimin e Krimesë dhe të gjithë Donbasit në Ukrainë, si dhe heqjen e pranisë kërcënuese ushtarake të Rusisë përgjatë kufijve të vendeve të saj fqinje, përfshirë anëtarët dhe partnerët e NATO-s.

Në mënyrë që Perëndimi të këtë

epërsi gjatë përgatitjes për bisedimet e nivelit të lartë me Moskën, duhet që Ukrainës t’i jepet gjithë fuqia luftarake e nevojshme për ta bërë çdo pushtim rus sa më të dhimbshëm.

Për më tepër, mund të bëhen publike sanksionet e rënda në rast se Moska ndërmerr një tjetër sulm ushtarak kundër Ukrainës, ku në listë të përfshihen përjashtimi i plotë i Rusisë nga tregjet financiare dhe një embargo gjithëpërfshirës ndaj eksportit të naftës dhe gazit rus, çfarë do ta çon-

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

VËSHTRIM & OPINION

ikë Putini? te ekonominë e saj drejt falimentimit.

Përse Putini kërkon “garanci për sigurinë” kur as NATO dhe as Ukraina nuk po kërcënojnë territorin rus? Përgjigja është: nevojë e shtuar për sukses ndërkombëtar në një kohë frike në rritje për krizë të brendshme. Pajtimi i popullit me të dhe vijueshmëria e regjimit të tij varen gjithnjë e më shumë nga një politikë e jashtme agresive dhe anti-perëndimore, çfarë do të shprehte ndikimin ndërkombëtar të Rusisë. Megjithatë, Putini rrezikon të

ketë përllogaritur gabim fuqinë e vet dhe kriza e brendshme do të përshpejtohej nga një disfatë ushtarake në mes të rënies ekonomike, për të cilat Kremlini do të fajësohej gjerësisht.

Bllokimi i zgjatur ushtarak në Ukrainë me humbje në rritje për forcat e armatosura të Rusisë mund të mos jetë i zbatueshëm.

Regjimet në Rusi, që humbasin luftëra ose nuk munden t’i fitojnë ato, në një kohë kur janë investuar së tepërmi te fitorja, gjithmonë bien. Një

Paralajmërimet e Vladimir Putin që NATO të tërhiqet nga kufijtë e Rusisë, tregojnë frikën e tij nga dështimi, si në Ukrainë ashtu edhe brenda vendit. Pavarësisht pretendimeve të tij, Putini nuk ka frikë nga pushtimi i Rusisë nga NATO-ja apo nga sulmet e Ukrainës në territorin rus zmbrapsje në një luftë me Ukrainën, duke përfshirë viktima të shumta dhe burime shtetërore të shpërdoruara, do të nxiste luftërat për pushtet dhe revoltat popullore kundër një lidershipi të diskredituar dhe do të nxirrte në pah dështimet e akumuluara të Federatës Ruse. Vlen të përmendet se perandoria cariste ra pas një disfate ushtarake me Japoninë dhe një lufte të tejzgjatur me Gjermaninë perandorake. Bashkimi Sovjetik dhe perandoria e tij e Evropës Lindore u shpërbë pas një lufte të dështuar në Afganistan. Fuqia e kredibiliteti i Putinit dhe qëndrueshmëria e Rusisë në formën e saj aktuale territoriale do të ishin viktima të një lufte më përfshirëse me Ukrainën dhe një konfrontimi në rritje me SHBA-në dhe NATO-n.

Arroganca e Putinit jashtë vendit tregon se kushtet ekonomike dhe sociale në Rusi po përkeqësohen dhe se atij mund t’i duhet një tjetër për të shtuar kredibilitetin dhe për të siguruar mbijetesën e vet politike. Në një video-konferencë me Këshillin Presidencial të Rusisë për të Drejtat e Njeriut, së fundmi, gjatë diskutimeve të nxehura, Putini hodhi poshtë propozimin për të lejuar rajonet ruse që nuk duan të jenë më pjesë e shtetit, të ndahen. Ai paralajmëroi për një përsëritje të luftërave të përgjakshme jugosllave dhe pretendoi se kishte 2.000 pretendime territoriale brenda Rusisë, të cilat duheshin trajtuar “shumë seriozisht”, pasi ato mund ta përçanin shtetin.

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

9

VËSHTRIM & OPINION

Ballkani që sfidon E Duke mos u marrë me Ballkanin, Evropa shpesh ndodhej në pikat kulminante të rrezikshmërisë të të qenit si Evropë. Kjo u dëshmua edhe në luftërat e fundit në rajon. Ajo duke mos u marrë sa duhet me këtë rajon, lejoi luftërat e përgjakshme, të cilat nuk ishin parë që nga Lufta e Dytë Botërore. Andaj besojmë se tani Evropa e ka kuptuar rëndësinë e madhe të Ballkanit dhe të moslëçitjes së tij

Qani Osmani

Ballkani, ky rajon, i cili në vete ngërthen jo vetëm konceptin gjeografik me një pozitë të volitshme gjeografike, me pozitën e tij të përshtatshme në paralelen e 40-të, me 270 ditë me diell, gadishull me ujë, me klimë alpine-kontinentale dhe mesdhetare, por edhe konceptin tjetër, atë të miteve, legjendave, idoleve, autoktonisë dhe origjinalitetit, burimores, historisë, traditës, virtyteve, vlerave, filozofive të ndryshme, bastion i mburrjeve dhe i krenarive të tepruara.

Mburrjet dhe krenaritë e tepruara ballkanike përpos që kanë zënë një vend të rëndësishëm në analet botërore, kanë sensibilizuar udhëheqës të mëdhenj, perandorë, mbretër, gjeneralë..., që të ndërmarrin hapa të nevojshëm dhe të domosdoshëm për të ndaluar impaktet e kësaj mburrjeje të tepruar dhe krenarie të ekzagjeruar edhe në pjesë të ndryshme të globit.

Kjo pjesë e globit e përbërë nga një territor jo edhe i vogël, i populluar me një popullsi heterogjene, me vlera të ndryshme, me zakone të ndryshme, etni të ndryshme dhe heterogjene, gjatë periudhave të ndryshme epokale ka gjeneruar dhe reflektuar më shumë luftë sesa paqe, më shumë kontradikta sesa unitet, më shumë vuajtje sesa lumturi, më shumë pro-

10

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

cese retrograde sesa integrim.

Ky rajon i cili cilësohet si rajon problematik, për shkak të luftërave dhe konflikteve permanente në të kaluarën e deri në fund të shekullit të fundit, ka sfiduar Evropën e vjetër, të qytetëruar dhe të civilizuar. Ndonëse popujt e Ballkanit janë tejet solidarë, ata njëkosisht janë edhe tejet impulsiv dhe nuk mund të durojnë njëri-tjetrin, respektivisht prezencën e njëri-tjetrit. Kjo ka qenë si shkak i shumë luftërave dhe konflikteve, të cilat kanë pasur edhe impakte botërore. Me të drejtë është konkluduar se Ballkani është prodhuesi më i mirë i historisë, e shumë pak konsumues i saj, sepse ai edhe pse ka prodhuar shumë histori, nacionalizmat e shfaqur në aspekte negative dhe në dëm të popujve të tjerë, shpesh në performimin e shovinizmit kanë krijuar vetëm probleme. Është koha që ky rajon të lërë pas të kaluarën e bujshme dhe problematike, e të fokusohet në aktualitetin dhe në futurologjinë e tij. Edhe pse Bizmarku thoshte vazhdimisht: “Mos u merrni me popujt e Ballkanit, se ata janë grindavec dhe konfliktuoz”, ndërsa realiteti dëshmoi të kundërtën. Duke mos u marrë me Ballkanin, Evropa shpesh ndodhej në pikat kulminante të rrezikshmërisë të të qenit si Evropë. Kjo u dëshmua edhe në luftërat e fundit në rajon. Ajo duke mos u marrë sa duhet me këtë rajon, lejoi luftërat e përgjakshme, cilët nuk ishin parë që nga Lufta e Dytë Botërore.

Andaj besojmë se tani Evropa e ka kuptuar rëndësinë e madhe të Ballkanit dhe të moslëçitjes së tij.

Ballkani si rajon duhet të jetë koshient, se nuk duhet pritur asgjë nga Evropa, pa mos u vetëdijësuar dhe ndërmarrë diçka pozitive nga vetë Ballkani. Ai duhet ta ketë të qartë se sa kohë që vonohet për integrim në Evropë, aq më shumë qytetarët e vet irritohen, dhe aq më shumë probleme do të ketë. Për këtë shtetet e Ballkanit duhet të kenë parasysh se integrimi në BE është investim, respektivisht demonstrim i kapaciteteve dhe një lloj gare. Që Ballkani të jetë pjesë e BE-së dhe të integrohet, ose në formë të grup-shteteve, ose secili shtet veç e veç (kjo nuk ka rëndësi). më me rëndësi është që të kultivohen raporte të mira ndërfqinjësore, të respektohen të drejtat e njeriut e shumë gjëra të tjera.

Si kritere politike llogariten këtu: stabiliteti politik, i cili mungon në Ballkan me gjithë përparimet prej breshke; demokracia, si koncept më i përdorur teorik nga goja e ballkanasve dhe nga politikanët ballkanas, me ç’rast është dëshmuar se ende Ballkani është larg demokratizimit të duhur; sundimi i ligjit, ku dihet se kjo është pika më problematike për Ballkanin apo për shtetet e Ballkanit. Ballkanasit janë të parët që stërzgjasin procedurat parlamentare, që i zgjasin fjalimet nëpër foltoret e parlamenteve, që sjellin vazhdimisht ligje, por që nuk implementojnë praktikisht shumicën e atyre ligjeve që sjellin; të drejtat e njeriut, që janë me rëndësi të madhe dhe të patjetërsueshme, e dihet e shihet se ky kusht apo parim është më i keqpërdoruri në Ballkan, sepse ende ka shtete ballkanike si

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

VËSHTRIM & OPINION

Evropën e bashkuar

Serbia që refuzojnë denacifikimin, nuk kërkon falje për krimet e bëra ndaj shteteve fqinje, pengon zhvillimin normal, nuk dorëzon kriminelët e luftës, etj.

Si kritere ekonomike llogaritet ekonomia e tregut të lirë, e cila duhet të jetë konkurruese me ekonomitë e shteteve të BE-së, e dihet se ekonomitë e shteteve ballkanike janë në letargji, ende janë larg të qenit në shkallën e duhur, ende prodhimet bujqësore nuk dihet a shiten a jo, ende bujqit janë kategoria shumë e ngjashme me shoqërinë skllavo-pronare, ende shtetet ballkanike nuk kanë vizion dhe parashikime për të ardhmen e as për të tashmen, por merren me të kaluarën, ende krijohen debate dhe polemika mbi identitetin e kombeve në Ballkan, ende ndërtohen statuja për të dëshmuar lashtësinë, e harrohet ardhmëria, provokojnë dhe sfidojnë ekonomitë e shteteve ballkanike, sepse paratë harxhohen në

gjëra absurde dhe alogjike, e jo në gjëra profitabile.

Dhe së fundi, kriteret administrative të shtetit kanë të bëjnë me kapacitetin dhe gatishmërinë e shteteve për të implementuar politikat dhe të drejtat e BE-së. Shtetet ballkanike në vend të perfeksionimit të administratës shtetërore, ato partizojnë administratën shtetërore dhe monopolizojnë atë. Ato në vend të standardizimit të institucioneve dhe afirmimit të kuadrit cilësor, afirmojnë kuadro jocilësor, analfabetë me diploma të blera dhe të kontestuara, militantë partiakë dhe pse jo edhe komandantë që diplomat i kanë marrë me forcë apo në forma tjera. Pra korrupsioni dhe nepotizmi janë pjesë e pandashme e administrateve shtetërore të shteteve ballkanike. Pra, marr në përgjithësi, mund të konkludohet në mënyrë afirmative se vendi i Ballkanit dhe i shteteve ballkanike është padyshim në BE, por ka rrugë të gjatë për t’u

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

realizuar kjo. Nëse dëshirohet të shihet dhe dihet se çfarë rruge, duhet të merret rruga për ekskurzion drejt shteteve të Sllovenisë dhe Kroacisë, e mandej vetëm të vazhdohet më tutje gjetiu, dhe do të jetë gjithçka e qartë. Edhe pse mëtohet nga shtetet ballkanike se janë plotësuar kushtet për integrim në BE, ajo është vetëm një ëndërr. Sepse suksesi nuk arrihet me bërtitje, por me urtësi, punë dhe dituri.

Me fjalë të bukura dhe të ëmbla, pa punë nuk arrihet asgjë. Papunësia është nëna e të gjitha të këqijave, e puna është babai i çdo gjëje të mirë.

Në Ballkan varfëria është mburrje.

Varfëria ekonomike është më e keqe se skllavëria. Evropa, edhe pse në dukje është vegjetariane, ajo nuk han bar. E ne nuk mund ta mashtrojmë atë. Sepse gjithçka që bëjmë ndikon në të ardhmen tonë. Lulet e ardhmërisë gjenden në farën e së tashmes.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

11

VËSHTRIM & OPINION

Heshtja e mbuluar me gjak (1)

Evropa heshti!

Askush prej diplomacisë evropiane nuk foli për masakrat kundër shqiptarëve që po kryheshin në Jug (nga grekët) dhe në Veri (nga serbo-malazezët), ku dogjën tërësisht 132 fshatra shqiptare. Në vend që t’i dënonte në Konferencën e Ambasadorëve të Londrës, i shpërbleu duke i falur 64.000 kilometra katrore të Shqipërisë Etnike, duke e reduktuar këtë të fundit në 28.000 kilometra katrorë nga 92.000 që kishte

Hajrudin S. Muja

Letërsia që i është dedikuar historisë së Ballkanit, i ka lënë në heshtje gjenocidet që janë kryer kundër shqiptarëve (dhe myslimanëve të tjerë), duke i paraqitur ato si “nevojë” e një përpjekjeje për t’u çliruar nga “pushtuesi osman” dhe në emrin e kësaj “nevoje”, në mënyrë të organizuar u është vënë zjarri fshatrave të tëra shqiptare, janë terrorizuar fëmijë, gra e pleq dhe është masakruar e gjithë popullata e një etnie tjetër!

Ishte ajo ëndrra e kahmotshme, që zë fill me themelimin e “Perandorisë Serbe” të shekujve VIII-XIV, kur kishte filluar t’i presë hovin Perandorisë Greke, kurse vetë perandori Dushan që do ta pasonte, ëndërronte zgjerimin duke shfarosur fqinjët arbër. Vetëm ardhja e osmanëve e ndërpreu këtë ndryshim në praktikë, por në mendjet e tyre e mbajtën të ndrydhur për pesë shekuj, deri që e kuptuan dhe e panë se pushteti osman ishte degjeneruar në atë masë, sa edhe sikur tërë diplomacia evropiane të dilte në anën e saj, nuk do të mund ta shpëtonte [Bajrami:2004/28]. Kjo ua ngjalli shpresat e vjetra dhe i shtyri të hartojnë programet politike si “Naçertania” serbe (1844), “Megali Idea”

12

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

greke (1844) dhe “Ekzarkati” bullgar (1870), si projekte aleate shtetërore që planifikonin realizimin e pretendimeve hegjemoniste në pjesët e tyre [Buxhovi:2012/II/f. 378].

Realizimi i këtyre programeve politike filloi të praktikohej prej Kryengritjes së Parë Serbe (1804), kur ushtroi dhunë dhe i dëboi shqiptarët të cilët gjendeshin në veri edhe përtej Jagodinës [Bytyçi:2009/84]. Për këtë gjest “human” ata u shpërblyen me vendimet që Fuqitë e Mëdha i dhanë në Kongresin e Berlinit [13 qershor 1878], duke i zgjatur jetën Perandorisë Osmane edhe “për një

gjeneratë”, sepse ende i duhej Evropës [Jelavic:1999/II/92], por që dukshëm destabilizoi Ballkanin, duke u kundërvënë interesave të grupeve etnike [Ristic:1898/II/228-231]. Kjo i dha Serbisë edhe një dorë tjetër për të mundësuar dëbimin e 350.000 banorëve të 620 fshatrave të Sanxhakut të Nishit [Bajrami:2004/67], në një sipërfaqe prej rreth 10.000 kilometra katrorë, me kazatë e Pirotit, Nishit, Vranjës, Leskovcit, Prokuples, Kurshumlisë dhe Ternit (Zllepoles).

Në literaturë thuhet se 600.000 deri në 1.000.000 muhaxhirë vërshuan në territoret që gjithnjë kontrollohesh-

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

VËSHTRIM & OPINION in nga Perandoria Osmane [Vranjski Zbornik, #3/1972/96]. Një veprimtari të tillë kriminale e aprovoi edhe Evropa me heshtjen e saj të mbuluar me gjak. Ata jo vetëm që i legalizuan pushtimet, por edhe spastrimet etnike. Milorad Ekmerçiq ka vënë në dukje se “shkenca botërore” prej kohësh ka ndërtuar bindjen se deri te dëbimi i myslimanëve (ku hyjnë edhe shqiptarët) nga vendet e Evropës në të gjitha luftërat ku osmanët kanë humbur, ka ardhur deri te mosekzistenca e drejtësisë ndërkombëtare se “pakica myslimane në vendet e çliruara duhej të mbrohej” [Radoviq, #3/2000/181]!

Në Ballkan u krijuan shtete të reja, të cilat për shkak të marrëdhënieve të këqija po bëheshin “fuçi baruti”.

Greqia, Bullgaria, Rumania, Serbia dhe Mali i Zi synonin zaptimin e “tokave të reja”, në ngjallje të një nacionalizmi të shëmtuar, duke i konsideruar për të vetat të gjitha ato toka që dikur, sadopak mund të ishin sunduar nga raca e tyre. “Daily Cronicle” e asaj kohe shkruante: “Serbët deklarojnë haptas se shqiptarët muhamedanë duhet të zhduken, ngase ky është mjeti më efikas për vendosjen e paqes në këto vende”!

Duke gëzuar heshtjen e Evropës të mbuluar me gjak, ata u bënë shumë agresorë nga “mbetjet osmane” në Evropë [Hammer:1979/III/479], dhe sollën kështu Luftërat Ballkanike (1912-1913), gjatë të cilave një armatë e tërë bandash të organizuara serbo-malazeze, në përpjekje për të ndryshuar strukturën etnike në Kosovë dhe sipas këshillave së Petrit I: “Shqiptarët nuk janë të denjë për të jetuar” [Juddah:2002/19], vranë rreth 20.000 shqiptarë të Kosovës dhe dëbuan dhjetëra mijë të tjerë [“The Other Balkan Wars”, ff. 326-328].

Pa ndonjë parashikim të përafërt, as ndonjë të dhënë zyrtare për numrin e të vrarëve në rrethin më të gjerë të zjarrit të kësaj lufte, shumë studiues e kanë veçuar si “krimet më të mëdha që historia ndonjëherë ka regjistruar” dhe jo vetëm përnga numri, por edhe përnga mënyra e viktimizimit!

Një pjesë të shqiptarëve (dhe myslimanëve të tjerë) ata i konsideruan si tradhtarë që pranuan Islamin dhe filluan të gjitha llojet e gjenocidit mbi popullsinë myslimane [Cigar:2003/27-29]. Përdoren të gjitha

“

Zëri i Evropës nuk u dëgjua deri në konvertimin e 850 familjeve të tmerruara katolike në ortodoksi dhe vrasja e priftit katolik Patër Luigj Palaj, që nuk iu bind priftit bandit ortodoks për të hequr dorë publikisht nga besimi i tij katolik, në favor të ortodoksisë lin-dore

metodat që shqiptarët t’i zhbënin me anë të procesit të konvertimit (ndërrimit të fesë me dhunë) në periudhën mars-prill 1913 [Zenelaj:2010/416].

Zëri i Evropës nuk u dëgjua deri në konvertimin e 850 familjeve të tmerruara katolike në ortodoksi dhe vrasja e priftit katolik patër Luigj Palaj, që nuk iu bind priftit bandit ortodoks për të hequr dorë publikisht nga besimi i tij katolik, në favor të ortodoksisë lindore [Islami:2003/151].

Përveç raporteve të Leo Freundlich-it edhe “Humanite” e Parisit, “Riget” daneze, “Raihspost”, “Albanische Correspondenz”, “Daily Telegraph”, “Deutsches Vilksblatt” publikonin ngjarje banditeske që terrorizonin popullatën e pambrojtur, pa kursyer fëmijë, gra e pleq në mënyrat më çnjerëzore [Islami:2003]. Autorë dhe diplomatë perëndimorë si Baldaci, Durham, Erikson, Freundlish, Muraj, Poincaré, Gould, Fred, Zambaur etj. na kanë lënë shumë dëshmi të shkruara. Diplomacia evropiane vendosi në Konferencën e Ambasadorëve, më 29 korrik 1913, që vendet shqiptare në Veri, Lindje dhe Jug t’i copëtojë në gjashtë pjesë, duke ua ndarë ushtruesve të këtij gjenocidi mbi to dhe duke ua lënë dorën e lirë që pas kësaj konference të shkaktojnë luftëra të përditshme kundër atyre që po përpiqeshin të mbronin tokën e tyre [Williams:1934/37]. Për këto ngjarje, Hilë Mosi vajtonte: “Qysh prej Janinet, e deri n’Shkoder, Ç’do foshnje, grue, trim e plak, Ç’do mal e fushë, e shesh, e koder, Derdhin lot e rrjedhin gjak…” [Shqypnia e Re, 14. 09. 1913].

Askush prej diplomacisë evropiane nuk foli për masakrat kundër shqiptarëve që po kryheshin në Jug (nga grekët) dhe në veri (nga serbo-malazezët), ku dogjën tërësisht 132 fshatra shqiptare. Në vend që t’i dënonte në Konferencën e Ambasadorëve të Londrës, i shpërbleu duke i falur 64.000 kilometra katrore të Shqipërisë Etnike, duke e reduk-

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

tuar këtë të fundit në 28.000 kilometra katrorë nga 92.000 që kishte [Zenelaj:2010, f. 167]. Kjo Shqipëri Etnike në kohën e Perandorisë kishte 2.687.960 banorë, prej të cilëve 2.300.000 shqiptarë [Hamdi:1920].

7.000 kilometrat katrorë të pushtuara të Malit të Zi kishin 240.000 banorë, prej të cilëve 200.000 shqiptarë.

Kurse Çamëria në Greqi kishte një sipërfaqe prej 10.700 kilometra katrorë me 320 fshatra dhe me 240.000 shqiptarë [Mojzes:2011/32]. Raportet e zyrtarëve rusë në Bullgari jepnin një pikturë gjenocidale ndaj popullatës vendase, ku ishin vrarë rreth 15.000 dhe rreth 5.000 të mbetur po i deportonin. Komanda e Valtchev-it kishte dhënë urdhrin zyrtar për shkatërrimin e xhamive, nga minaret e të cilave ushtarakët shprehnin vulgarizma kundër Muhamedit (a.s.), duke ua bërë me dije që në rastin e parë do t’i fshinin të gjithë [Mojzes:2011]. Evropa heshti!

Viktimat e Luftës së Parë Botërore, të cilën shumë e konsiderojnë si “Lufta e Tretë Ballkanike”, llogariten në 15.000.000 njerëz [Mojzes:2011/41]. Traktati i fshehtë i 26 prillit 1915, ndërmjet Italisë dhe Anglisë për aneksimin e Shqipërisë, i shpuri shqiptarët në rrethana të pavolitshme politike që diktonin shtetet e Evropës! Tensionin edhe ashtu shumë të lartë kundër sundimit tejet barbar të bullgarëve mbi viset shqiptare, e shtoi edhe më shumë deklarata e Rizovit në Berlin, për ndarjen e Shqipërisë, rritjen e kufirit ka Elbasani, që t’i sigurohet Bullgarisë një port në Detin Adriatik. Kjo deklaratë e Rizovit e shtoi edhe më shumë urrejtjen kundër sunduesve bullgarë dhe nxori në pah politikën shoviniste bullgare, e cila pandërprerë nga dita e parë e luftës trumbetonte se diplomacia bullgare është për një Shqipëri të pavarur, por kur të “jepet rasti” dhe dëshirojmë “miqësi” me popullin (vijon) shqiptar.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

13

VËSHTRIM & OPINION

1990-2020 (2)

Parlamentarizmi d shqiptarët në Mal Nail Draga

2. Modeli i dytë zgjedhor (1992) Duke marrë parasysh se shteti i ish-Jugosllavisë përfundoi se ekzistuari (1991), Serbia dhe Mali Zi më 27 prill 1992 formuan shtetin me emrin Republika Federative e Jugosllavisë (RFJ).

Mali i Zi në vitin 1992 miratoi Kushtetutën e cila formalisht krijoi një bazë të mirë për mbrojtjen e të drejtave të popujve pakicë. Me normë të veçantë (me nenet 67-76) është garantuar aplikimi i standardeve ndërkombëtare për realizimin e të drejtave të popujve pakicë. Por, normat kushtetutese nuk u bartën në Ligjin zgjedhor dhe kështu normat e cekura kushtetuese morën formën e normës deklarative, pa ndonjë rëndësi të veçantë.

Zgjedhjet e dyta të parakohshme parlamentare në Mal të Zi u mbajtën më 20 dhjetor 1992, me sistem tjetër zgjedhor, sepse kësaj here Mali i Zi u shndërrua në një njësi zgjedhore, ku pragu elektoral ishte 4%, ndërsa janë zgjedhur 85 deputetë.

Në këto zgjedhje shqiptarët të përfaqësuar nga subjekti i tyre politik Lidhja Demokratike në Mal të Zi (LDnëMZ) në zgjedhje dolën pa koalicion si para dy viteve, dhe ndonëse fituan 11.388 vota, nuk e arritën 4%, sepse iu munguan 66 vota, andaj mbeten pa përfaqësues në Parlament. Këto zgjedhje janë organizuar në atmosferë të presioneve të ndryshme, që u dëshmua me bllokimin e disa vendvotimeve siç ishte rasti në Malësi, skenar ky i realizuar nga pushteti

14

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

(PDS), duke bërë çmos që shqiptarët të mos jenë të përfaqësuar në parlamentin republikan.

Ndonëse ndaj parregullsive në ditën e votimeve, nga LDnëMZ u dërguan ankesa në të gjitha instancat, madje deri në Gjykatën Kushtetuese, duke dokumentuar manipulimin zgjedhor, por ankesat u refuzuan.

Ishin këto zgjedhje me presione të ndryshme nga ana e pushtetit ndaj votuesve, manipulimeve para dhe në ditën e zgjedhjeve, ku lirisht mund të themi se këto zgjedhje ishin të manipuluara, jo të lira dhe jodemokratike.

3.Modeli i tretë zgjedhor (1996) Në saje të rrethanave shoqërore të krijuara në Mal të Zi, si rezultat i unifikimit të dy subjekteve politike në një koalicion “Narodna slloga” ku bënin pjesë dy subjekte politike Lidhja Liberale e Mali të Zi(LSCG) dhe Partia Popullore (Narodna Stranka), me pikëpamje të kundërta politike, por me qëllim për të dominuar në skenën politike në Mal të Zi, partia në pushtet (PDS), duke parë rrezikun në zgjedhjet parlamentare (3.11.1996), vendo-

si të ndryshojë Ligjin zgjedhor. Ishte ky modeli i tretë që po aplikohej në Mal të Zi, ku kësaj here nuk kemi të bëjmë me një njësi zgjedhore, por ndarjen e territorit të Republikës në 14 njësi zgjedhore, që u botua në Gazetën zyrtare të RSMZ, nr.21/96.

Pragu elektoral ishte 3%, ndërsa Parlamenti kishte 71 deputetë.

Ishte ky një ndryshim perfid radikal dhe i papritur për të dobësuar rivalët politikë. Duke parë njësitë zgjedhore, për ne shqiptarët një ndarje e tillë ishte e favorshme, sepse u krijua mundësia të fitohen katër deputetë.

Kështu shqiptarët fituan një deputet në njësinë zgjedhore nr.8 në Podgoricë, që përfshinte pothuaj tërësisht territorin e Malësisë (BL Milesh, Tuz, Vuksanlekaj-Narhelm, Vrane, Hot e Triesh). Ndërsa tre deputetë u fituan në njësinë zgjedhore nr.9 në Ulqin, ku përveç Komunës së Ulqinit, kësaj njësie i ishin bashkangjitur edhe vendvotimet e Krajës (BL Ostros, përkatësisht në Ostros, Skje, Arbnesh, Ostrosi i Vogël, Ostrosi i Madh, Kështënja, Boboshti dhe Ftjani).

Një veprim i tillë nga ana e pushte-

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

VËSHTRIM & OPINION

dhe l të Zi tit ishte intrigues për të dëshmuar se gjoja janë treguar zemërgjerë ndaj shqiptarëve, ani pse në këto njësi zgjedhore kanë mbetur jashtë disa vendbanime, por edhe tërësisht ata në komunën e Plavës dhe të Rozhajës, por edhe të Krajës (BL Gjuraç).

Pra, kemi të bëjmë me një formulë të llogaritur për të favorizuar partinë në pushtet (PDS), që u dëshmua ditën e zgjedhjeve, duke dalur partia e parë dhe fituese e zgjedhjeve.

Në këto zgjedhje shqiptarët kësaj here konkuruan me dy subjekte politike: LDnëMZ e cila fitoi 5.289 vota dhe 2 mandate të deputetëve dhe UDSH që fitoi 3.849 vota, dhe dy mandate të deputetëve. Nga kjo del se gjithsej partitë shqiptare fituan 9.138 vota, që krahasuar me zgjedhjet e vitit 1992 ishin 2.000 vota më pak. Duhet cekur se në saje të Ligjit zgjedhor votat e shqiptarëve në Plavë-Guci, Rozhajë apo gjetiu në Mal të Zi, nuk kanë pasur mundësi të jenë llogaritur si pjesë e tyre të njësive zgjedhore. Nuk ka dilemë se po të ekzistonte bartja e këtyre votave, numri i përgjithshëm për dy subjektet politike të shqiptarëve (LDnëMZ, UDSH), do të kishte qenë i përafërt si katër vite më parë, madje edhe më i lartë. Por, sidoqoftë kësaj here shqiptarët në Parlamentin e Malit të Zi u përfaqësuan me 4 deputetë, duke rikthyer numrin e tyre nga viti 1990.

4.Modeli i katërt zgjedhor (1998) Pas zgjedhjeve të vitit 1996, përkatësisht në vitin 1997, në partinë në pushteti (PDS) u paraqiten divergjencat politike në kryesinë e saj, që ndikuan në ndarjën e saj në dy pjesë.

Kemi të bëjmë me ndarjen definitive në dy opsione, proserbe dhe atë promalazeze. Një ndarje e tillë e këtij subjekti politik që ishte vazhduese e

Periudha tridhjetëvjeçare në lidhje me skenën politike në Mal të Zi (1990-2020), përkatësisht parlamentarizmi, është e mjaftueshme për analiza e përfundime për zgjedhjet parlamentare, pjesëmarrjen e partive politike, pozitën, opozitën e sidomos partitë politike të pjesëtarëve të popujve pakicë. Janë pikërisht këto parti të cilat kanë luajtur rol të rëndësishëm në demokratizimin e skenës politike në këtë mjedis multinacional e multikulturor. Në veçanti do të trajtohen modelet e sistemeve zgjedhore të cilat janë miratuar sipas shijës së shumicës parlamentare, duke mos përfillur vërejtjet dhe propozimet nga partitë politike të popujve pakicë. Dhe një qendrim i tillë dëshmon se kemi të bëjmë me një mjedis të pakonsoliduar, çështje e cila mbetet gjithnjë e hapur për të gjetur zgjidhje të pranueshme për të gjithë. Në këtë aspekt do të trajtohet pjesëmarrja e shqiptarëve në jetën parlamentare në Mal të Zi sipas pesë modeleve zgjedhore, përkatësisht sfidat e tyre në skenën politike në favor të barazisë qytetare e nacionale në këtë mjedis multinacional, sipas standardeve ndërkombëtare .Po ashtu jepen edhe propozime për modelin zgjedhor që do të ishte më i përshtatshëm dhe i pranueshëm për shqiptarët, përkatësisht përfaqësimin e tyre autentik në Mal të Zi LKJ-së, ishte në favor të demokracisë duke humbur monopolin politik nga miratimi i pluralizmit (1990). Ndarja e PDS-së në dy parti ndodhi më 1 shtator 1997, ku kjo vërifikoi M.Gjukanoviqin si udhëheqës, ku me opozitën e atëhershme parlamentare nënshkruan Marrëveshjen për minimumin e parimeve për zhvillimin e strukturave demokratike në Mal të Zi, e cila përbënte një bazë të mirë për përmirësimin e infrastrukturës zgjedhore. Në saje të kësaj marrëveshjeje, opozitës iu garantua mbajtja e zgjedhjeve të lira si dhe riorganizimi i ndarjes territoriale në Mal të Zi. Duke bësuar në tekstin e Marrëveshjes, atë e nënshkruan edhe përfaqësuesit e dy partive politike shqiptare (LDnëMZ, UDSH). Në vitin 1998, në bazë të parimeve të parapara në Marrëveshje, aprovohet Ligji i ri zgjedhor për zgjedhjen e këshilltarëve dhe të deputetëve (Gazeta zyrtare e RMZ, nr.4/98). Parlamenti i ardhshëm do të këtë 78 deputetë, ndërsa pragu zgjedhor është 3%.

Në Kuvendin e Mali të Zi më 18 shkurt 1998, u miratua Vendimi për përcaktimin e vendeve zgjedhore për zgjedhjen e 5 deputetëve në Kuvendin e Malit të Zi (Gazeta zyrtare e RMZ,nr.5/98). Fjala është

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

për “njësinë e veçantë zgjedhore” që kishte të bënte enkas për vendbanimet shqiptare, edhe pse zyrtarisht nuk emërohej si e tillë. Sipas kësaj norme zgjedhore, teorikisht ekzistonte mundësia që shqiptarët të fitonin 5 deputetë, por realiteti dëshmoi se partia në pushtet (PDS), këtë çështje e ka llogaritur në favorin e vet, sepse në këto vendvotime kanë pasur mundësi të konkurojnë edhe partitë tjera duke bartur votat e tilla në nivel republike. Pikërisht nga një mundësi e tillë, në këto zgjedhje (31 maj 1998) nga 5 mandate të deputetëve, shqiptarët fituan 2 mandate, LDnë MZ fitoi 5.425 vota ndërsa UDSH 3.529 vota, kurse PDS fitoi 3 mandate të deputëve, duke qenë në përparësi të dukshme ndaj subjekteve tjera politike në Mal të Zi. Në këto zgjedhje vërehet rënia drastike e votuesve të partive shqiptare, sepse për ata votuan më pak së 9.000 votues. Në mbështetjetjen e elektorati shqiptar për PDS-së, ka ndikuar ndarja e këtij subjekti politik në dy pjesë e sidomos duke u ndarë nga politika hegjemoniste e S.Millosheviqit. Këto zgjedhje kanë ndikuar në kohezionin politik të shqiptarëve, çështje e cila paraqet fenomen për hulumtim të veçantë.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

15

VËSHTRIM & OPINION

Komunikimi publik dhe si i përgjithshëm i kom Kristjan Dukaj

Argumenti kryesor i komunikimit publik është se të gjitha deklaratat publike duhet të jenë të vërteta. Komunikimi publik nuk mund të jetë çështje e mendimit personal; përkundrazi, ajo duhet ta drejtojë publikun drejt së vërtetës. Komunikim publik ka të bëjë me interesat e përgjithshëm të komunitetit dhe shkon përtej zonës së fitimit ose interesave ekskluzivisht private. Prandaj, ai përfaqëson idenë “që prona e institucioneve të jetë e arritshme, e hapur për publikun dhe e gatshme të sigurojë informacion me interes të përgjithshëm” (Mancini, 1996). Shtrirja më e gjerë e konceptit përfshin të gjitha format e komunikimit të konsideruara “publike” pasi ato i drejtohen “publikut” dhe veçanërisht informacionit të shkruar

“ 16

gazetaresk, radios dhe televizionit.

Demokracia athinase u garantoi të

Në vitet 1960 dhe 1970, praktikisht në të gjitha kombet, u zhvilluan lëvizje të reja në mbrojtje të pakicave, lëvizje që kërkonin të ndikonin në mediat dominuese, si dhe për të krijuar media alternative. Këto media shpejt u bënë mjete për komunikim të brendshëm brenda vetë lëvizjeve, dhe për edukim politik. Qytetarët besojnë se ata jetojnë në një ‘botë të mirëmenaxhuar’, ku ata mund të lënë ‘timonin’ në duart e organizatave të mëdha. Mediat sigurisht duhet të luftojnë në favor të qytetarit. Ky është dhe duhet të mbesë roli i medias në përgjithësi

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

gjithë qytetarëve (përveç skllevërve dhe grave), të drejtën për të shfaqur pikëpamjet e tyre personale në debate publike. Meqenëse kishte pak folës ekspertë, Sofistët u bënë të rëndësishëm, ‘mjeshtra’ të gatshëm t’i mësojnë bashkëqytetarët e tyre se si të përgatisin një fjalim, në mënyrë që të bindin dëgjuesit të mbështesin pozicionin e tyre. “Komunikimi publik duhet ta drejtojë publikun drejt së vërtetës objektive të ekzistencës, pasi që vetëm duke jetuar në harmoni me të mund të vendosen bazat e lumturisë së vërtetë njerëzore dhe harmonisë shoqërore”. (Bardhë, 1994).

Në shek. XIX, pothuajse të gjitha kombet i kanë dhënë formë struk-

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

VËSHTRIM & OPINION

e interemunitetit “

turës së tyre shoqërore, me një gjuhë të vetme, një sistem të vetëm monetar, organizimin e tyre arsimor, një ekonomi prodhuese me karakter kombëtar. Me shtrirjen e së drejtës për të votuar dhe rolin e shtetit, u bë e nevojshme që të ketë një sistem të duhur informacioni, edukim popullor dhe mjete për argëtim të shëndetshëm. Gazetat me kosto të ulët rritën qarkullimin e tyre, duke u bërë ndërmarrje të mëdha kapitaliste. Gazetat dhe mediat e tjera, për të ruajtur autonominë e tyre, kundërshtuan kërcënimin e ndërhyrjes së shtetit, duke u zotuar të rrisnin standardet e tyre të cilësisë me iniciativën e tyre.

Ndërhyrja më domethënëse ishte miratimi i një etike normative profesio-

Komunikimi publik ka të bëjë me interesat e përgjithshme të komunitetit dhe shkon përtej zonës së fitimit ose interesave ekskluzivisht private. Prandaj, ai përfaqëson idenë “që prona e institucioneve të jetë e arritshme, e hapur për publikun dhe e gatshme të sigurojë informacion me interes të përgjithshëm”.

nale, modeluar nga ajo e profesioneve klasike të klerit, jurisprudencës dhe mjekësisë. Theksi i vendosur në profesionalizim u lejoi mediave të ruajnë lirinë e tyre tradicionale të ndërgjegjes dhe në të njëjtën kohë të përmbushin përgjegjësitë e tyre shoqërore (Tutle Marzof, 1991).

Në Shtetet e Bashkuara dhe në vendet që i nënshtrohen sferës së tyre të ndikimit, opinioni publik gjithmonë ka kundërshtuar çdo lloj marrëdhënie midis shtetit dhe medias. Në Evropë, megjithatë, mediat fillimisht u konsideruan si një ndërmarrje kulturore “kombëtare”, në bashkëpunim të ngushtë me institucionet kryesore koordinuese të vendit si qeveria, sistemi arsimor, etj. Në fakt, media ra-

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

dio dhe televizive (dhe në disa raste edhe shtypi) kanë luajtur dhe luajnë ende një rol vendimtar në zhvillimin e kulturës.

Në vitet 1960 dhe 1970, praktikisht në të gjitha kombet, u zhvilluan lëvizje të reja në mbrojtje të pakicave, lëvizje që kërkonin të ndikonin në mediat dominuese, si dhe për të krijuar media alternative. Këto media shpejt u bënë mjete për komunikim të brendshëm brenda vetë lëvizjeve, dhe për edukim politik. Qytetarët besojnë se ata jetojnë në një ‘botë të mirëmenaxhuar’, ku ata mund të lënë ‘timonin’ në duart e organizatave të mëdha.

Mediat sigurisht duhet të luftojnë në favor të qytetarit. Ky është dhe duhet të mbesë roli i medias në përgjithësi.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

17

VËSHTRIM & OPINION

Pandemia Covid-19 prekur çdo sferë të Shpërthimi i epidemisë Covid-19 ka goditur fort banorët e këtij mjedisi. Vendi po përjeton një krizë të madhe, me përmasa të jashtëzakonshme. Rastet e vdekjeve dhe numri i të infektuarve sa vjen e rritet çdo ditë. Covid-19, përveç ndikimeve në shëndet, dukshëm po ndikon në mirëqënien e familjeve tona. Shumica e njerëzve po bien në varfëri dhe aktualisht fare pak, apo aspak nuk përfitojnë mbrojtje sociale. Në anën tjetër, izolimi social, masat parandaluese, kufizimet në udhëtim dhe nivelet e larta të stresit, e kanë bërë edhe më të vështirë jetesën në këtë mjedis

Esat Mehmeti

Pandemia Covid-19 e shkaktuar nga koronavirusi, krijoi një situatë të vështirë dhe mjaft serioze në jetën e individëve. Përhapja e shpejtë e këtij virusi u kthye në një krizë globale shëndetësore, ekonomike dhe sociale, madje ka prekur të gjitha sferat e jetës, dhe efektet e kësaj do të zgjasin.

Kjo pandemi u karakterizua nga transmetimi i shpejtë dhe zuri në befasi sistemin e shëndetësisë në mbarë botën. Kjo emergjencë shëndetësore ka sjellë një ngarkesë të paparë në sistemin e shëndetësisë, duke marrë jetë njerëzish, madje duke mos kursyer as mosha të reja.

Në anën tjetër ka sjellë stres, ankth dhe depresion. Covid-19 nuk ndikon vetëm në aspektin fizik në shëndetin e njeriut, por edhe në atë psikologjik.

Shpërthimi i epidemisë Covid-19 ka goditur fort banorët e këtij mjedisi.

Vendi po përjeton një krizë të madhe, me përmasa të jashtëzakonshme.

18

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

VËSHTRIM & OPINION

9 ka ë jetës!

Rastet e vdekjeve dhe numri i të infektuarve sa vjen e rritët çdo ditë.

Covid-19, përveç ndikimeve në shëndet, dukshëm po ndikon në mirëqënien e familjeve tona. Shumica e njerëzve po bien në varfëri dhe aktualisht shumë pak, apo thënë aspak nuk përfitojnë mbrojtje sociale.

Në anën tjetër, izolimi social, masat parandaluese, kufizimet në udhëtim dhe nivelet e larta të stresit e kanë bërë edhe më të vështirë jetesën në

“

E vërtetë, kjo është një fatkeqësi natyrore, por Qeveria duhet të jetë proaktive në sigurimin e mbështetjes së plotë të qytetarëve, por edhe fleksibile në të njëjtën kohë për t’u përshtatur me çdo rrethanë të re që mund të krijohet. Roli i Qeverisë është të ndihmojë dhe sigurojë mbështetjen e duhur, në veçanti ndaj familjeve dhe punonjësve më të goditur ekonomikisht. Të bëjë progres të dukshëm në drejtim të uljes së varfërisë dhe rritjen e të ardhurave të familjeve

këtë mjedis.

Në këtë vend të varfër, në këtë vend të shkatërruar ekonomikisht, ku ka rritje të çmimeve dhe inflacion të lartë, këtu, ku varfëria është ulur këmbëkryq, ka zemërim, ka hidhërim, ka edhe oligarki!

Njerëzit të vetmën strehë pushimi dhe sigurie kanë gjetur në shtëpitë e tyre dhe janë tejet pasiv. Jetojnë në një panik, jo vetëm nga pandemia, por nga ankthi për të ardhmen e tyre! Edhe përkundër faktit që ekonomistët kryesorë po propozojnë “artileri të rëndë” për të luftuar krizën ekonomike, megjithatë ka një pasiguri të madhe në jetën e njerëzve.

Distancimi social po shndërrohet në distancim ekonomik. Njerëzit po kufizohen të shkojnë në shkollë, dyqane, restaurante, bare, dhe në vende të punës. Konsumatori i vetizoluar është i ballafaquar me një pasiguri të madhe.

Aktiviteti ekonomik po kufizohet nga masat e drejtpërdrejta me qëllim të kufizimit të përhapjes së virusit. Për të parandaluar shpërndarjen e pandemisë Covid-19, detyrimisht po shkohet drejt recesionit ekonomik, e me shumë gjasa, nëse e tëra zgjatë, edhe drejt depresionit ekonomik.

Thënë ndryshe, po ballafaqohemi me një “cunam”ekonomik. Në këtë rast, më të dëmtuarit nga kjo situatë janë grupet e varfëra, pasi ata kanë më pak akses në shërbime, dhe më pak kursime dhe mekanizma për të përballuar situatën e krijuar.

Ndikimi i pandemisë Covid-19, në rrjedhat e jetës është evident. Tkurrja ekonomike ka ndikuar dukshën në zhvillimin e vendit. Po bëhen shumë prova e eksperimente, si në procesin arsimor, ashtu dhe në administratë e gjetiu. Institucionet arsimore zhvilluan mësimin online. Njerëzit, në vend

Pikëpamjet e shprehura në fq: OPINIONE & VËSHTRIME nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht politikën redaksionale të „KOHA javore„

që të shkojnë në punë, zyre, fabrikë, apo gjetiu, do të fillojnë të punojnë në distancë (prej shtëpisë? Pra, do të kemi shumë eksperimente sociale, dhe në shkallë masive, do të ndryshojë mënyra e jetesës. Teknologjia do të na ndihmojë të përshtatemi në ekstremin që e kemi tani. Shkollat, zyrat, universitetet, ambientet e punës, me gjasë do të ndryshojnë në mënyrë vijimore dhe shumë më shpejt se sa është menduar dhe projektuar deri tani, dhe distanca sociale do të bashkëjetojë për një kohë të gjatë me ne.

Mundësitë për rimëkëmbje dhe transformim ekonomik E vërtetë, kjo është një fatkeqësi natyrore, por Qeveria duhet të jetë proaktive në sigurimin e mbështetjes së plotë të qytetarëve, por edhe fleksibile në të njejtën kohë për t’u përshtatur me çdo rrethanë të re që mund të krijohet. Roli i Qeverisë është të ndihmojë dhe sigurojë mbeshtetjen e duhur, në veçanti ndaj familjeve dhe punonjësve më të goditur ekonomikish. Të bëjë progres të dukshëm në drejtim të uljes së varfërisë dhe rritjen e të ardhurave të familjeve. Gjithë këto hapa duhet të kenë për qëllim ruajtjen e infrastrukturës ekonomike dhe ekuilibrin e shoqërisë. Për ta bërë këtë, nevojitet vënia në dispozicion i të gjitha burimeve të nevojshme në lidhje me mekanizmat e duhur. Megjithatë, rimëkëmbja dhe transformimi ekonomik do të varen edhe nga një numër i madh i faktorëve.

Në anën tjetër, zbatimit i masave është më rëndësi. Masat duhet të zbatohen në mënyrë efikase gjatë tërë kohëzgjatjes së mbylljes, siç janë kufizimet dhe masa e distancimit social. Masat duhet të jenë gjithëpërfshirëse dhe të qëndrueshme.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

19

INTERVISTË

Intervistë me Pashko Camaj, doktor i Shkencave të Shëndetit Publik

Omikroni, shpresë për fundin e një epidemie të tillë Dr. Pashko Camaj, në këtë intervistë dhënë gazetës “Koha Javore”, tregon një pasqyrim të shpërthimit të pandemisë në Nju Jork, mbi atë se si u përball sistemi shëndetësor atje me këtë virus vrastar, por edhe se si qëndron situata aktuale në Nju Jork. Camaj tregon se në ç’masë është vaksinuar popullata në SHBA, duke na dhënë një shpresë se varianti i ri Omikron, mund të jetë paralajmërues i një fundi të kësaj epidemie në këto përmasa globale, siç ishte këto dy vitet e fundit Koha Javore: Z. Camaj, duke ditur se jeni një ekspert i shëndetit publik në Nju Jork, padyshim që jeni edhe njohës i mirë i kësaj epidemie që pati mbërthyer botën. A mund të na tregoni se si dukej Nju Jorku në kohën kur u prek nga ky virus dhe si u përball ky qytet me armikun e padukshëm?

P. Camaj: Është hera e parë që njerëzimi e ka dokumentuar virusin Sars Cov-2, dhe duke marrë parasysh faktin se kur nuk keni shumë njohuri mbi një sëmundje, frika ka qenë edhe më e madhe. Kur bëhet fjalë për Nju Jorkun me një popullatë të dendur, ky virus është përhapur kryesisht përmes transportit, siç është edhe organizata ku unë punoj që merret me transportin publik që është kyç për Nju Jorkun. Në këtë mënyrë është bërë edhe përhapja masive e këtij virusi. Pra nga kjo, dhe nga mosdija mbi këtë sëmundje, Nju Jorku u kaplua nga frika, por fatkeqësisht edhe realiteti tregoi se kemi të bëjmë me një sëmundje vdekjeprurëse, sepse kur raportohej për shtatëqind-tetëqind vdekje në ditë, ishte diçka e paparë dhe ishte një panik i vërtetë. Ne jemi munduar

20

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

ta menaxhojmë më së miri situatën, edhe pse në fillim nuk kemi pasur njohuri se si shpërndahet ky virus dhe se cilët janë mekanizmat e mbrojtjes, dhe nuk dinim si t’u themi njerëzve, a të mbajnë maskat apo jo, a të mbajnë distancën apo jo, pra nuk ishim të njohur me këtë virus. Mesazhi në fillim ka qenë që njerëzit të mos mbajnë maska, për të mos përhapur panik, mirëpo unë s’kam qenë i kënaqur me atë qëndrim, sepse kam besuar se maskat në ambiente të mbyllura mund të ndihmojnë pak, ashtu siç edhe u vërtetua më pas. Por sigurisht që në fillim, ky virus i panjohur na ka kushtuar edhe jetë, sepse vetëm kompania ku unë punoj, ka humbur rreth treqindë njerëz në dy-tre muajt e parë.

Koha Javore: Z. Camaj, siç e pohuat edhe Ju se koronavirusi ishte një sëmundje e panjohur për njerëzimin, dhe si e tillë kërkoi impenjimin e të gjithë forcës intelektuale-shkencore të mjekësisë, në përpjekjen për të studiuar dhe hulumtuar një ilaç apo vaksinë mbrojtëse, që fatmirësisht u arrit.

Cili është efekti i kësaj vaksine

tek njerëzit, dhe sa ka avancuar shkenca e mjekësisë me këtë shpikje?

P. Camaj: Kjo pandemi globale kërkoi angazhim të jashtëzakonshëm jo vetëm për t’u mbrojtur, por dhe për të bërë diçka në drejtim të vaksinës. Këtu duhet cekur angazhimin e administratës së kaluar, të ish-presidentit, Donald Tramp, që meriton një kredit të fortë. Kjo vaksinë ka pasur efekt pozitiv në pandeminë, megjithëse kemi ende shumë për të bërë.

Por, për ta zbuluar një vaksinë të tillë është dashur një bashkëpunim i të gjitha lëmive shkencore, veçanërisht ajo e shëndetit publik, e epidemiologëve, shkencëtarëve që merren me këtë fushë, dhe kjo u arrit në kohën më afatshkurtër që kemi parë deri më sot. Pra, shkenca e mjekësisë arriti të prodhojë disa vaksina siç janë Fajzer, Moderna, Xhonson&Xhonson, dhe disa që përdorën nëpër botë, si Astra Zeneka, etj. Efekti i vaksinave të reja si Fajzer dhe Moderna është fakti se ato janë krejtësisht një proçes i ri i prodhimit, të cilat përdorin një kodim të quajtuar MRNA, që është njëfarë sinjalizimi i trupit tonë që të prodhojë diçka. Është punuar në këtë drejtim që nga viti 2003, qëkur kemi pasur

INTERVISTË

një shpërthim të Sars Cov-1, që vaksinat të prodhohen me këtë kodim, sepse ato japin një platformë të re të prodhimit të vaksinave, të cilat ndoshta mund t’i atakojnë dhe sulmojnë edhe sëmundjet e tjera. Pra, është një zbulim i ri në shkencë që besoj se do të ketë impakt pozitiv dhe të madh në të ardhmen. Me këtë zbulim ne kemi një potencial të madh në fushën e shëndetësisë, jo vetëm për kovidin, por edhe për sëmundje të tjera.

Koha Javore: Z. Camaj, edhe në këtë vit të ri, beteja me koronavirusin nuk ka përfunduar ende.

Si paraqitet situata aktualisht në qytetin e Nju Jorkut? A ka shtime të infektimeve të reja, dhe a është vaksinuar popullata në SHBA në atë masën e pritshmërive Tuaja si ekspert?

P. Camaj: Gjatë vitit të kaluar, duke parë vaksinimin në një nivel jo tepër të avancuar shikuar në tërësi në SHBA, kur kemi afro gjashtëdhjetë përqind të vaksinuar, dhe duke marrë parasysh se bëhen shumë udhëtime në festa të fundvitit, kam paralajmëruar se do të kemi një rritje të numrit të infektimeve, pa e ditur efektin e Omikronit i cili nuk ishte shfaqur këtu në Nju Jork, e as në botë deri në fund të nëntorit. Kur e bën kombinimin e këtyrë të dyjave, paraqitjen e një varianti të ri siç ishte Omikroni dhe faktin se vaksinimi është në përmasa jo të duhura, nuk më ka çuditur fakti se do të kemi një ngritje të numrit të të prekurve. Por, Omikroni e ndryshoi lojën e shpërndarjes, dhe kemi një shtim eksponencial të numrit të të infektuarve me llojin e ri, jo vetëm në Nju Jork por në të gjitha shtetet e

Amerikës.

Koha Javore: Z. Camaj, si e shikoni luftën me koronavirus në shtetet e Ballkanit, siç jemi edhe ne në Mal të Zi? Si është menaxhuar situata me Covid-19, dhe sa kapacitet kemi ne për një epidemi të tillë?

P. Camaj: Unë që nga fillimi e kam përcjellur me vëmendje dhe interes të madh gjendjen atje, sidomos në Malësi ku kemi parë një mbyllje totale, dhe e kam parë situatën me shqetësim, duke pasur parasysh aftësitë e sistemit shëndetësor, që kryesisht janë të ngarkuara, jo vetëm në Mal të Zi, por edhe në krejt Ballkanin, si në Kosovë, Shqipëri, Maqedoni të Veriut, Serbi. Mirëpo, kisha fatin që të vij në Malësi dhe në rajon në muajin prill të vitit të kaluar dhe në tetor, dhe menaxhimi i kësaj pandemie ka qenë relativisht në rregull, si në përdorimin e maskave e cila ka qenë në nivelin e duhur, megjithëse nuk ka një shkencë tepër të thellë e cila tregon efikasitetin e këtyre masave, sepse virusi ka bërë atë që ka bërë me të gjitha këto. Sa i përket vaksimimit në këto shtete, kam vërejtur se ka pasur stagnime, por me vazhdimin e vaksinimit që do të pasojë, jam i bindur se do të parandalojmë atë efektin e pandemisë që e kemi parë këto dy vitet e kaluara.

Koha Javore: Z. Camaj sot në botë, ashtu sikurse edhe tek ne në Malin e Zi, është dominant varianti Omikron i virusit korona, i cili po infekton me shpejtësi të frikshme, por që sipas ekspertëve nuk duket të jetë aq agresiv në aspektin e hos-

pitalizimeve dhe të vdekjeve. A mendoni se ky mutacion po jep shpresë se këtij virusi në këto përmasa po i vjen fundi?

P. Camaj: Omikroni ka pasur një përhapje të jashtëzakonshme dhe kjo për faktin e ndryshimeve që bën virusi, sepse viruset ndryshojnë në virulencën e vet, zbusin egërsinë e tyre, për t’u shpërndarë më lehtë dhe për t’u adaptuar. Vaksinimi nuk është treguar aq efektiv në ndalimin e shpërndarjes së këtij virusi, por jo edhe në efektin e tij, dhe të gjitha këto kanë ndikuar në rritje të një numri astronomik të infektimeve. Por, me këtë rritje të numrit të të prekurve, nuk shohim një ngritje të numrit të hospitalizimeve, që prapë mund të them se vjen si rezultat i vaksinave, por ndoshta edhe i imunitetit natyror që është krijuar. Këto tregojnë se kemi të bëjmë me një ndryshim radikal në pandemi dhe besoj se ky do të jetë edhe një paralajmërim i një fundi të kësaj pandemie në këto përmasa që e kemi parë, pothuajse tash dy vite. Ky virus ndoshta do të jetë prezent edhe njëqind vite të tjera sikurse shumë viruse ndër vite, por në rrethana krejtësisht të ndryshme nga këto që kemi parë këto dy vitet e fundit.

Koha Javore: Z. Camaj, cili është mesazhi Juaj drejtuar lexuesve të kësaj interviste?

P. Camaj: Mesazhi im është se duhet të merret në konsideratë vaksinimi dhe të kemi ende kujdes. Unë e di që ka pasur një rezistencë ndaj vaksinimeve, edhe këtu në SHBA, në botë dhe tek Ju natyrisht, por unë që nga fillimi e kam mbështetur idenë e vaksinimit, sepse është shumë më mirë ta fitojmë imunitetin përmes vaksinës, veçanërisht ato grupe të cilat janë më të rrezikuara, pra njerëzit që kanë ndonjë sëmundje siç është diabeti, hipertensioni, obeziteti dhe disa sëmundje të tjera që e keqësojnë situatën nëse infektohen. Pra këta persona në veçanti, duhet ta konsiderojnë vaksinimin dhe kështu këtë epidemi ta kalojmë së bashku, me shpresë se kjo është vala e fundit e këtyre përmasave.

Koha Javore: Z. Camaj, ju falënderoj për këtë intervistë!

P. Camaj: Faleminderit edhe Juve!

Intervistoi: Toni Ujkaj

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

21

KULTURË

Në Galerinë “Kulla e Balshajve” në Kalanë e Ulqinit u hap ekspozita e piktores Monika Dukaj nga Malësia

Përditshmëria përmes artit “Në këtë ekspozitë kam dashur të paraqes përditshmërinë time që unë jetoj çdo ditë, jo vetëm unë si artiste por edhe njerëzit. Në këto punime kam paraqitur spektrin, pra spektrin e ngjyrave, paletës sime që unë e përdori dhe pikturoj me to”, ka thënë piktorja

Ulqin – Pas Shkodrës, piktorja e re nga Malësia, Monika Dukaj, ka hapur të shtunën mbrëma ekspozitën e saj të titulluar “Spektër” në Galerinë “Kulla e Balshajve” në Kalanë e Ulqinit.

Në punimet e prezantuara ajo paraqet përditshmërinë që ajo si artiste, por edhe njerëzit jetojnë çdo ditë.

“Në këto punime kam paraqitur spektrin, pra spektrin e ngjyrave, paletës sime që unë e përdori dhe pikturoj me to”, është shprehur piktorja në hapje të ekspozitës.

Në punimet e saj mbizotëron ngjyra e verdhë.

“Ngjyra e verdhë mund të tregojë edhe dritën, edhe emocionin, edhe

22

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

ndjeshmërinë”, ka sqaruar Dukaj.

Motivet e pikturave të saj janë të ndryshme. Në to “mund të shihni edhe frutat, edhe enë, që një njeri i zakonshëm ose një vëzhgues tjetër nuk mund t’i dallojë, kurse një artist i sheh dhe i dallon me syrin e tij artistik”.

Udhëheqësi i Muzeut të Ulqinit, Gazmend Kovaçi, ka thënë se punimet e piktores kanë rëndësi edhe për trashëgiminë kulturore, pasi që përmes artit të saj ajo ndihmon në ruajtjen e trashëgimisë.

Ai ka theksuar se përmes kësaj ekspozite në fokus kemi trashëgiminë kulturore.

Të pranishmit i ka përshëndetur dre-

jtori i Qendrës së Kulturës - Ulqin, Musa Hoxhiq.

Monika Dukaj ka mbaruar studimet themelore për pikturë dhe grafikë në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”. Ka specializuar në Fakultetin e Arteve Pamore të Universitetit “Mediteran” në Podgoricë. Punon si mësimdhënëse e artit figurativ në tri shkolla fillore në Malësi. Kjo është ekspozita e dytë personale e piktores, ndërkohë që ka ekspozuar në disa ekspozita kolektive dhe ka marrë pjesë në koloni arstistike.

Ekspozita do të jetë e hapur deri më 22 janar 2022. i. k.

KULTURË

Shoqata Atdhetare “Malësia e Madhe” me seli në Nju Jork

Ndihmoi tridhjetë e tre studentë në vendlindje Tuz – Tridhjetë e tre studentë nga Malësia janë përfitues të bursës së sivjetme, të cilat u ndanë para pak ditësh nga Shoqata Atdhetare “Malësia e Madhe” me seli në Nju Jork, bashkërisht me Zyrën për bashkëpunim me diasporën të Komunës së Tuzit. Ceremonia solemne e ndarjes së bursave u mbajt në sallën e Kuvendit të Komunës së Tuzit. Në këtë eveniment, nga Komuna e Tuz-

it në emër të të gjithë prindërve dhe studentëve kanë falënderuar Shoqatën “Malësia e Madhe” për mbështetjen financiare të studentëve.

Kujtojmë se Shoqata Atdhetare “Malësia e Madhe” e themeluar para afro tridhjetë vjetësh, ka qenë adresë e rëndësishme e filantropisë ndaj vendlindjes, në shumë sfera të jetës.

Ajo, që nga koha kur u jetësua si shoqatë humanitare, dha një kon-

tribut të jashtëzakonshëm monetar në mbështetje të shumë gjeneratave të studentëve malësorë, të cilët studimet e tyre i kanë ndjekur nëpër universitete brenda dhe jashtë vendit, si në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut, etj.

Shoqata në fjalë ka mbështetur dhe financuar edhe shumë projekte të rëndësishme kapitale në Malësi, një mision të cilin e vijon edhe sot. t. u.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

23

KULTURË

Kushtrimi i Gjergj Kas Me 15 janar 1975 ndërroi jetë në Romë,shkrimtari, poeti, profesori dhe përkthyesi, Ernest Koliqi.

Ndërsa më 17 janar 1468 shkoi në amshim në moshën 62-vjeçare, Heroi historik Kombëtar i përjetshmi i shqiptarëve, Zot i Arbërisë, Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Njëri i penës e tjetri i shpatës

Për Koha Javore:

Frank Shkreli / Nju Jork Në këtë ditë të 17 janarit që shënon kalimin në amshim të Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, sjellim një vjershë – në përvjetorin e ndarjes prej nesh edhe të poetit e shkrimtarit, Ernest Koliqit (20 maj 1903-15 janar 1975), që ai ia ka kushtuar Heroit Kombëtar të shqiptarëve, poemë e cila thuhet se ishte e vepra e parë letrare e Ernest Koliqit, botuar në vitin 1924.

Ernest Koliqi: Kushtrimi i Skanderbeut Ç’asht moj Zanë kjo gjamë nga malet, Ç’asht kjo ushtimë që kurr nuk ndalet, L’shon kushtrimin Skanderbeu, Dridhet toka, tundet dheu.

N’kambë shqiptarë ju me u çue, Me ngjesh armët me luftue, Ka ardhë dita e Lirisë, Dërmen me ia dhanë Turkisë.

N’kala t’Krujës valon krenar, Njaj flamuri fitimtar, Njaj flamuri kuq e zi, Që në shekujt veç ka pri.

N’Lezhë shpejt mblidhet nji kuvend: Flasin princat rend me rend, Skanderbeu nji fjalë ka thanë: Të bashkuem t’jemi të tanë.

Lezhë qytet i Ilirisë, Mblodhe burrat e Shqipnisë, N’krye qëndron GJERGJ KASTRIOTI, I Shqiptarve Princ Kryezoti.

24

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Pa ndigjo Sulltan Murati, Për njat kryq që mbaj në gji, Me marrë Krujën je ba gati, Gjithë ushtrinë kam me ta gri!

Fort tërbue asht Sulltani, E ka dyndun gjithë ushtrinë, Rrethim Krujës veç i bani, Ban hesapet pa hanxhinë.

Se jo, Kruja nuk dorzohet,

KULTURË

striotit – Skënderbeut Skanderbeu fort e mbron, Njaj Murati krejt tërbohet, Prej trishtimit ma nuk rrnon.

Gjith Evropa n’kamb asht çue, Mbretën, Roma e Venediku, Skanderbeu qoftë nderue, Na ka mbrojt prej çdo rreziku.

Emni i tij me shkronja t’arta, Rrin i shkruem në Histori, Me levdatat ma të larta, Përjetsisht i qoftë lavdi! Çdo shqiptar për të krenohet, Për kët Princ e luftëtar, Brez pas brezi do të kujtohet,

Si Heroi ma i madh Kombëtar!

1924 Me rastin e “kremtimeve kastriotjane” (1968 në Romë) në 500-vjetorin e kalimit në amshim të Kryeheroit të shqiptarëve, poeti i shekullit të kaluar, Ernest Koliqi do shkruante, ndër të tjera se: “Skënderbeu derdhi mund e gjak. Me mijëra shqiptarë u bënë flije në luftime të udhëhequra prej Tij. Megjithëkëtë Shqipëria ra në një robëri shekullore. (Por) Ai la të mbjellur në zemër të popullit, dëshirën e lirisë dhe në mendje vegimin e një Shqipërie të bashkuar…”. Por,

Besëlidhja e Lezhës, mars 1444

Koliqi shpreh shqetësim dhe paralajmëron: “Ne nuk i njohim forcat e fshehta brenda gjakut arbënuer”, ndërsa shton se megjithëkëtë “duhet të bindemi se kur ndjesitë vëllazërore çlirohen nga fundi i shpirtit tonë, ato davarisin tymnajën e ndeshtrashave të zeza, duke ndezur në natën e mjerimit, hyjtë xixëlluesa të shpresës”.

Kam drojë se duke marrë parasysh se si trajtohet sot Gjergj Kastrioti-Skënderbeu nga vet shqiptarët, por dhe nga të ashtuquajturit “miqtë e tyre strategjikë” (kujt i duhen armiqtë, me miq të tillë strategjik!?), Koliqi mund të ketë qenë tepër optimist në entuziazmin e tij, “për hyjtë xixëlluesa të shpresës”. Uroj në këtë përvjetor të shkuarjes në amshim të Gjergj Kastriotit-Skënderbeut se Perëndia nuk e ka harruar kombin shqiptar, se më në fund, me një “marrëveshje vëllazore”, do të mund të plotësohej porosia që ka lenë Skënderbeu. Sot më 17 janar 2022, në këtë përvjetor të vdekjes së Kryetrimit, më ka mbuluar “duhma e qelbur e kënetës së dyshimeve”, se shqiptarët mbrenda dhe jashtë trojeve të veta do të ruajnë besnikërisht, porositë e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut. Atij Skënderbe, i cili shqiptarëve u dha “Atdheun, Arbërinë dhe shqiponjën, si simbol fluturimesh të lira dhe la një trashëgiumi të çmueshme nderi e fisnikërie”.

Edhe në këtë përvjetor të 17 janarit të shkuarjes në amshim të Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, normalisht, tragjeditë që ka pësuar kombi shqiptar gjatë historisë, do duhej të ishin një shkas bashkimi dhe fuqizimi mbarëkombëtar, dhe jo shkas përçarjeje për shqiptarët në rrënjët e tyre të identitetit arbëror mijëvjeçar. Në një përvjetor si ky, duhej të kishte dhe një mësim, që as sot të mos humbet as të mos harrohet drejtimi, as rruga që njerëzit e mëdhenj të kombit shqiptar – si Gjergj Kastrioti-Skënderbeu, i kanë përcaktuar Kombit.

Sot, në këtë përvjetor të ndarjes së tij nga kjo botë, shekuj më parë, Skënderbeu i Madh jep kushtrimin duke bërë thirrje për rrugën që duhet të ndjekin sot Shqiptarët, para se të jetë tepër vonë!

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

25

KULTURË

Vështrim

Gjurmë që (nuk) heshten të Nikollë Berishajt Mora me droje të rilexoj për të dytën herë, studimet, refleksionet dhe esetë e përmbledhura në një libër të autorit Nikollë Berishaj, të punuara me kompetencën e një njeriut i cili i kushton shumë rëndësi shfaqjeve, ku rolin kryesor e zë dija

Robert Camaj

Më ka rastis të lexoj se si të tjerët i shohin shqiptarët, autorë të huaj dhe vendas, por kurrë nuk jam bindur se ia kanë arritur qëllimit, sepse sikur do ia kishin arritur, edhe do ta kisha ndjerë. Ashtu siç ndjen çdonjëri nga ne lëkurën e vet, pa patur nevojë që ta imagjinojmë se si jemi brenda saj, duke mos patur arsye ta idealizojmë as nënvlerësojmë veten, por ashtu siç jemi. Ashtu siç jemi pa patur shumë nevojë që të thirremi në histori, as biografi, duke mos e ndjerë të domosdoshme të reflektojmë mbi antropologjinë tonë, etninë, raportet mes nesh dhe të tjerëve, duke lërë menjanë përkatësinë tonë dhe profesionin, dhe çdo fiber tjetër identitare që ka njeriu, sepse autori me mjeshtëri shtresëzon me shumë ngjyra estetikisht të perfeksionuara atë se çka jemi në të vërtetë. Duhet shumë kujdes që të gjurmosh në thellinat në të cilat na fut Nikolla, më shumë nëse e rilexojmë librin, duke na tregur se çka nënkupton të jesh

26

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

njëri i cili dëshiron që të mos heshtët mbi të vërtetën. Na kanë munguar paraqitjet në nivel intelektual dhe njerëzor të tokës plot plasaritje dhe shënja, që i ka berë koha këtyre trevave të trazuara e kurrë të lëna në rehatinë e tyre, duke i ndjedhur të tjerët pa i provokuar ata. Mirë do të ishte sikur nga autori të kërkonim më shumë llogari dhe sqarime, ta nxisnim që të thellohej më shumë dhe të na kyçte më tepër, që asisoji ti bënim nderë vetës, të dimë më shumë se kush jemi. Ne kemi nevojë për permendore të këtilla, të cilat frymëzojnë edhe të frymëzuarit, që përçuan pa e kuptuar etnosin në frymë dhe shpirt, saqë vetëm disa dromca të vëna re nxitën Patër Anton Harapin dhe Patër Gjergj Fishtën të mahnisin përmes veprës së shkruar, veprën e mbajtur mendë të malësorve të zakonshëm e të ditur. Një trieshjan i shkolluar mirë si Atë Athanas Gegaj, që është i analizuar nga autori, arrin të shkruajë njërën ndër historitë më të mira për Skënderbeun, duke u shndërruar në referencë, dhe ndoshta studiuesin më të mirë deri atëherë e dekada mbas tij të kësaj figure kombëtare, që është shtylla kryesore e të qenit shqiptar. Autori shqetësohet këtu në Malësi, ashtu siç shqetësohen mendjet e ndritura në Tiranë e qarqe akademike, se sa pas dore i lëmë figurat tona kombëtare. Mirashi, Mar-

tini e Nikollë Ivanaj personalitete të mirëformuara kombëtarisht, sikur do të shiheshin nga ne me më shumë kujdes, do na ndihmonin edhe ne sot se si mund të ruheshim nga tretja, eventualisht se si mund të rezistojmë nga joshja e asimilimit, por duke ditur që të arrish kontaktin me të tjerët pa humbur fijet me identitetin tënd, cilado qoftë ajo palcë e cila na ruan me vetveten. Shqetësimet e autorit ndaj elementëve që do duhej të ishin shqetësim tek të gjithë neve, janë një vërejtje e cila për shumicën kalon si e pa dukshme dhe e parëndësishme, sepse nuk jemi mësuar të jemi të vetëdijësuar, prandaj nuk na bejnë përshtypje plan-programet mësimore, fryma dhe rrezatimi identitar që ato duhet të drejtojnë. Nuk e di nëse është rastësi, por menjëherë pas shqetësimit të autorit për plan-proramet shkollore, kemi një artikull mbi arbreshët, të cilët arritën ta ruajnë gjuhën dhe identitetin, por duke u zbehur me kohën, siç bjerrët çdo totem para reflekorëve që çmitizojnë dhe zbehin kultin e nostalgjisë, duke e zevendësuar atë me realitetin bondan e konformist të gjetjes së rehatisë në lëkurën e tjetrit. Autori me qasjen e tij, me rënditjen që bën, provokon thellë e fort, duke e bartur dhe ngritur gjuhën si element identitar, si të vetmin element të fortë identitar ndoshta tonin, e cila po u bjerrë ne

KULTURË

Nikollë Berishaj - GJURMË QË (NUK

) HESHTEN

Nikollë Berishaj

Gjurmë që (nuk) heshten Studi me, reflek sione , ese

Art Club

të parët fundosemi, prandaj disi kur shkruan për elbasanishtën, më dukët se do të na amëltojë, jo vetëm gjuhën por edhe identitetin tonë të përbashkët dhe unik kombëtar. Dhe sa e ëmbel, sa e bukur dhe sa e dlirë është shqipja jonë, mund të vuloset me mjeshtrinë e përkthimit. Kësisoji, autori nuk lë pa cekur korrespondencën që ky ben përmes gjuhës shqipe me gjuhët e rajonit, në veçanti të sllovenishtës, duke u dhënë atyre në dispozicin elementë të prekshëm dhe të shijshëm nga gjuha jonë, por edhe duke e dëshmuar se sa e pasur është gjuha jonë e cila përpin pa vështirësi vepra të përkthyra nga gjuhët tjera.

Nuk e di se pse, por autori i apasionuar ndaj sllovenishtës dhe Lubjanës, më bën pak gjeloz, do doja të ishte i tëri i joni, në fakt më duket se ne Nikollën e ndajmë me Slloveninë. Do doja që të ishte i brumosur i tëri këtu në Malësi, por siç ndodhë shpesh, vetëm kontakti me Perëndimin arrin të vë në pah cilësitë e njeriut. Perëndimi ka ligjet më të mira, institucionet më të forta, nëse doni edhe teknologjinë dhe mundësitë në nivelin që njeriut i mundëson që të shpreh brendësinë e vet. Perëndimi ka çelësin se si bëhet njeriu i lirë dhe me identitet. Në paradhomën e Perëndimit, u formua Nikolla, që nuk heziton të na ballafaqojë me vetvete, duke na mësuar se nëse dëshirojmë të njohim vetveten, nganjëherë nuk duhet të hezitojmë tu referohemi edhe të tjerëve, sepse nuk na mjafton vetja. Ajo që nuk na bashkon thelbësisht apo në bërthamë nga të tjerët kushdo qofshin ata, cilëndo gjuhë apo etni e fe kanë, e shumë shtresa të tjera dalluese, është se të gjithë në

rallë të parë jemi njerëz.

Si vështrim që duhet të rilexohet, derisa të kuptohet nga të gjithë, është gjithsesi veshtrimi që bë në artikullin “Kryengritja e Malësisë në epikën e Krajl Nikollës”. Nëse e përsërisim së lexuari këtë artikull deri sa ta marrim vesh se Mali i Zi ka gjetur në mesin tonë disa plasaritje në të cilat nuk heziton të vendosë dhe rrahë pyjka. Çështje si imponimi i identitetit malësor, si identitet të ndarë nga ai kombëtar shqiptar, pastaj lëvizjet që ushtrohen rëndom mbi ne, duke trazuar raportet tona fetare, dhe më pas imponimin e figurave udhëheqëse të cilat realisht nuk mbështetën në frymën autentike të popullit, si ajo e Sokol Bacit e cila dëshirohet të imponohet, natyrisht në kohëra të ndryshme me emër dhe qëllime të tjera. Gjithësesi këto dukuri të shfaqura dhe bëra traditë, tani më mund t’i ndërpriste vetëm forca e një intelektualit si ajo e Gjergj Gjokajt, i cili siç e paraqet autori këtë kolos përparimtar jo vetëm se i vë re por edhe i lufton ato. Jeta e pasur e Gjergj Gjokajt dhe mendja e ndritur e tij, admirueshëm dhe me pietet ndjeket dhe paraqitet nga vet autori Berishaj, duke treguar pa xhelozi për të gjitha ato, dhe duke na i ilustruar me fjalët e mjeshtrit, portretin e intelektualit i cili jetoi jetën të përmbushur me plot sfida.

Mua në vite më është krijuar një përshtypje se z. Nikollë Berishaj, ka disa ekskluzivitete, si ajo ndaj Patër Anton Harapit, Gjergj Gjokajt, Tomë Berishës, organizimit të simpoziumeve shkencore për Kryengritjen e Malësisë, lartësimin e veprës së malësorve siç ishte Besëlidhja, Heshtja e armëve, organizimin e aktiviteteve elitare me karakter kulturor, historik etj. perkthimeve, në botën e publicistikës, e anën e drejtë që e merr çdoherë duke qenë shumë i vetdijshëm edhe politikisht dhe i arritur, pa modesti mund të themi edhe intelektualisht, provokues dhe nxitës i pashoq. Nikolla nuk lë shumë hapësirë për imagjinatë, më tepër të tërheqë zvarrë në thellësi. Kush dëshiron të futet mos të presë shumë udhërrefyes, as mundësi për interpretim.

Jo rastësisht autori na zbulon autorë të tjerë të mohuar, paragjykuar, momente dhe epizode nga të cilat mund të mësojmë shumë dhe ta ndërlidhim me realitetin tonë, sado larg që janë

ata dhe sado i neveritshëm është realiteti ynë, sepse z. Berishaj nuk i lë skeletët në dollap, ashtu siç beri edhe Boris Pahor, i cili ka kthyer vemendjen e autorit në një vështrim të tij, ku secili mund të gjejë arsyet e veta për të shtuar diçka.

Në këtë libër, autori përmes artikujve për autorë dhe piktorë të ndryshëm, mënyra se si i paraqet të bën që të mos i lësh pa i lexuar, nëse janë permendur nga ai, do të thotë qartë se janë zgjedhur me arsye. Kështu bën me Stefan Çapalikun e Shkodres tonë të dashur, Fran Camajn që nuk i ndahet Malësisë dhe udhëtimit të saj, pastaj Ballsha Bërkoviqin, i cili ballafaqon shoqërinë malazez, duke kaluar në pikturën e Qazim Mujës, ngjyrat e Ulqinit e të cilat muzgun e kanë edhe në dashurinë tonë për qytetin, ku ne mbështetemi fort në muret e kalasë së tij.

Në katër artikujt e fundit gjejmë autorin. Tani më nuk i referohet dikujt, por vetes, duke treguar për veprimtarinë dhjetëvjeçare të tij, që ai e quan “veprimtaria jonë”. Autorin e kemi multidisiplinar dhe ndanë me të tjerët përjetime këto të vyeshme, dhe që mund të behët doracak leksionesh për të gjithë që futën në tunelin e veprimtarive.

Dhe siç duket, ky dhjetëvjeçar i mundimshëm doli i frytshëm duke ia imponuar Nikollës atë që rrinte heshtur në vendin e tij, vetëdijën kombëtare, koncept ky jo shumë i panjohur. Të tjerët shpesh të reflektojnë imazhin e drejtë tëndin. Kush ka sy, le të shoh.

Si autor i Raportit mbi pozitën e shqiptarëve në(n) Mal të Zi, e verifikuar nga nënshkrimi i zërit intelektual nga trevat shqiptare në këtë vend, jep bazën e mirë për nevojat kurrë të përmbushura, e që ndoshta për herë të parë paraqiten ashtu qartazi nga një autor vendas deri atëherë.

Ky raport do të shërbejë padyshim për gjeneratat e ardhshme, të cilat do t’u vendosin data e autorë ngjarjëve. Duke e përmbyllur këtë libër, autori me bezdisjen që shqiptarët i bejnë Malit të Zi, me pyetjet që ngrejnë herë pas here,e që kanë të bejnë me çështjet identitare apo siç i quan autori “guralecë në këpucët e Malit të Zi”, të benë të reflektosh se sa rëndësi mund të ketë njeriu për kohën e vet, dhe se një jetë mjafton për të gjithë.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

27

MOZAIK

110- vjetori i vrasjes së Patër Andrea Gjekaj (2)

Gjaku i Patër Andrea Gjekaj, ripërtëriu Famullinë Françeskane dhe shqiptare Gjekë Gjonaj

Dashuria ndaj Zotit dhe ndaj popullit

I frymëzuar nga feja dhe atdhedashuria përballoi vdekjen dhe me gjakun e tij vulosi përcaktimin e tij të lartë dhe të guximshëm: “Të vdesim po, të tradhtojmë jo”! Nuk arriti në martirizim rastësisht. Mundimet e Krishtit ishin ngulitur në mendjen dhe zemrën e tij.

Për Patër Andrenë, kronikat e kohës thonë se kishte një karakter të përvuajtur. Ishte i thjeshtë, komunikues, shumë i zellshëm, korrekt, zemërgjerë dhe guximtar, punëtor i palodhur.

I dashur prej besimtarëve. Një frat që kishte vullnet të mirë dhe bënte gjithçka mundte për të mirën e popullit dhe të Kishës Katolike. Ai ishte i prirë drejt rrugës së shenjtërisë. E në fakt qe një njeri i përshpirtshëm.

Varrosja në Kukël, dhe rivarrosja në Velipojë

Nga të dhënat e hulumtuara deri më tani, rezulton se Patër Andrea u varros në Kukël, fshat i vogël në afërsi të Bushatit, jo larg Lezhës, ku shërbesat i mbajti famullitari dhe poeti i madh i letrave shqipe Ndre Mjeda, me të cilin ai bashkëpunoi, sikurse edhe me Atë Gjergj Fishtën dhe me Patër Anton Harapin. Më vonë, siç thonë, disa të afërm të tij e rivarrosin në mënyrë të

28

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

denjë në oborrin e Kishës së Pulave në Velipojë, në afërsi të Shkodrës, duke besuar e shpresuar se pikërisht atje pushojnë eshtrat e tij.

Regjimi i egër komunist në Shqipëri zhduki çdo gjurmë të tij, sikur të gjithë klerikëve të tjerë të krishterë e myslimanë të cilët i torturoi dhe i pushkatoi pa gjyq e pa faj. Për këtë arsye ende nuk u gjetën eshtrat e tij, si edhe të shumë figurave të tjera fetare e kombëtare. Megjithatë, trupi i tij ende jeton në zemrën, mendjen dhe kujtesën historike të besimtarëve dhe të parardhësve të tij.

Përjetësimi në vargje

Vdekja tragjike e Atë Andresë e frymëzoi pasardhësin e tij, famullitarin e Trieshit, Patër Zef Jankaj që të shkruajë një poezi , të botuar në revistën “Drita” të Kosovës. Me këto vargje Patër Zefi e përjetësoi jetën dhe veprimtarinë e meshtarisë dhe atë kombëtare të Atë Andrea Gjekaj: Tjetri kje Andrea Vllau i azganit I mal Vuksanit.

Pater Andrea kje frat Mësa të pagëzimit Lul emnin e pat. ...............................

Si famullitar N’t’Ljares famulli Për fe kje zelltar Mbas të vetash mundësi.

Mandej me t’dymbdhetën Ia kushtoi jetën Të madhes dashuni E-pa e mbush vjetën Të gjashtën mbi tridhetënE bani ai fli. .............................................

Si kanë thanë motit “Krishti i Biri i Zotit Dashninë ma e madhe Tjetër s’egziston Se ajo qe për mik jetën flijon. ...................................................

Porsi vullnetar Tu’ kënë guximtar I shtymë nga trimnija Qe ia hjekë shpija. .................................

Zelli i madh i tij E çoi me ushtri Qe me turk luftoi

MOZAIK Në vitin 2017 në Tuz dhe në Triesh, me një aktivitet madhështor përkujtimor, u shënua 105-vjetori i vdekjes së tij. Kjo ceremoni u organizua nga pjesëtari i kësaj vëllazërie, meshtari i mirënjohur françeskan shqiptar, Patër Prelë Gjurashaj.

Ekranizimi i jetës dhe veprës së tij

Më ndihmë me u gjetë Atyne që në luftë T’ketë fatin me mbetë. ..........................................

Të gjithëve me u dhanë Ngushllimin e fesë Bestarëve tue dekë Ne hovin e betesë.

N’këtë detyrë humane Edhe kristiane Porsi françeskan Dhe at e qelloi Plumbi otoman. ...................................

E shpirtin ia çoi Në t’Zotit lumni Ndërsa trupin e ti N’Kolaj e kanë çue Ku përpara lterit Në kishë e kanë vorrue.

Edhe britmëtarët (vajtorët) më të njohur në Malësi, dhe rapsodët popullorë, i kanë kushtuar vargje Patër Andresë , duke vënë në dukje se ka rënë dëshmorë në luftë me Kryq në dorë në vijën e luftës kundër pushtuesve shekullorë, ku kishte shkuar në përkrahje të besimtarëve

të famullisë së vet dhe për të kryer ritet fetare për dëshmorët e rënë.

Jeta e tij shembullore dhe transmetimi i fesë në fjalë e vepra, solli edhe ripërtëritjen e Famullisë Françeskane dhe shqiptare. Gjaku i tij u kthye në një mision të vërtetë në Malësi, duke i paraprirë një plejade të meshtarëve françeskanë nga Kraja që shërbyen në famullitë e saj , si: Patër Gjergj Marstjepaj, famullitar i Tuzit (19601991), Patër Dedë Markolaj, famullitar i Grudës (1924- 2011), Patër Zef Jankaj, famullitar i Trieshit (19271999), Patër Vinçenc Malaj, famullitar i Tuzit (1928-2000), dhe Patër Leonard Tagaj, famullitar i Hotit i cili është pushkatuar nga partizanët në vitin 1945.

Vendosja e përmendores dhe shënimi i 105- vjetorit të vrasjes

Më 11 gusht 2013 vendoset përmendorja e Patër Andreut në oborrin e Kishës “Zoja Rruxare” në Triesh, ku i mori mësimet e para dhe u kthye për të dhënë kontributin e vet.

Në muajin korrik 2021, Misioni Françeskan në Malësi dhe Nikollë Deda Gjurashaj me familje, pasardhës i Patër Lulit, realizuan me sukses filmin dokumentar “ Martir i Kishës dhe i Kombit - Patër Andrea Gjekaj (Lul Vuksani Gjurashaj)”. Ky ekranizim i jetës dhe veprës së tij , nga Televizioni “Boin” u realizua me rastin e 109-vjetorit të martirizimit të tij. Për 76 minuta të këtij filmi dokumentar kuptojmë më mirë se kush ishte kleriku dhe atdhetari Patër Andrea. Përmbajtja e filmit ofron të dhëna, deri më tani të panjohura për jetën dhe veprën e këtij meshtari të përkushtuar të ruajtjes së vlerave fetare dhe kombëtare. Xhirimet e filmit janë zhvilluar në vendlindjen e meshtarit - në Triesh ( Komuna e Tuzit), në Ljare - Krajë ( Komuna e Tivarit) në Laç (Komuna e Ulqinit), ku ka kryer shërbesat fetare, në Kukël e Velipojë (Shqipëri) , ku është varrosur dhe rivarrosur etj.

Ky film dokumentar shërben më së miri për transmetimin e ideve dhe vlerave fetare, kulturore dhe atdhetare tek brezat e rinj. Realizimi i këtij dokumentari është një fillim i mbarë drejt një mundimi, rrugëtimi e shtegtimi të gjatë në përpjekje të gjurmimeve dhe hulumtimeve të reja që do të hedhin dritë dhe do të zbardhin fakte të reja historike për këtë figurë të madhe fetare dhe kombëtare, e cila meriton vëmendjen e duhur të Kishës Katolike, të studiuesve dhe historianëve shqiptarë. Dhe jo vetëm kaq. Edhe shteti shqiptar do të duhej t’i japë Patër Andresë vendin e merituar, sepse bashkë me popullin e vet dha jetën në luftën e Shkodrës në misionin e shenjtë. Me këtë ai dëshmoi se nuk deshi t’i nënshtrohet regjimit, por Krishtit, nuk deshi të njohë pushtues as pushtetarë tokësorë, përveç Zotit në qiell dhe mbretërinë e tij qiellore. Flijoi jetën për Krishtin, duke i shërbyer popullit, si shumë klerikë (fretër) të tjerë shqiptarë para dhe pas tij.

(Fund) E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

29

PORTRET

Hasan I. Gjonbalaj (1935-2012)

Ideolog dhe veprim horizont të gjerë le

Fshati Vuthaj më tepër veçohet, njihet dhe përmendet si vatër e denjë dhe e paepur e shumë ngjarjeve dhe ndodhive historike, por edhe të trashëgimisë etno-kulturore dhe të identitetit kombëtar shqiptar. Mirëpo, ajo që më së shumti e reflekton dhe e bën të zëshëm, më të theksuar e të njohur, është fakti se fshati Vuthaj është burim i një numri shumë të madh intelektualësh, profilesh të ndryshme profesionale, të cilat me veprimtaritë e veta gjithëpërfshirëse, kontribuojnë në vendlindje, në komunat e Plavës dhe të Gucisë, në qendrat e ndryshme të Malit të Zi, në Kosovë e Shqipëri dhe anekënd botës. Njëri ndër ta është edhe profesori i gjuhës dhe letërsisë shqipe, poeti, publicisti, gazetari, etnologu, historiani, studiuesi, përkthyesi dhe mbledhësi i letërsisë gojore, Hasan Isuf Gjonbalaj, tani i ndjerë, jeta dhe veprimtaria gjithëpërfshirëse e të arsimore dhe letrare e të cilit, është mjaft e bujshme dhe e begatë

Shaban Hasangjekaj U lind në fshatin Vuthaj të Komunës së Gucisë, më 22 shkurt të vitit 1935, nga e ëma Shkurtë Hasangjekaj – Gjonbalaj (e bija e Azem Hazirit, bajraktarit të Martinajve), dhe i ati Isuf Arifi Gjonbalaj, familje kjo me traditë të lavdishme patriotike, atdhetare, bujare dhe mikpritëse. Mësimet e para të fillores, ciklin e ultë (I-IV) e kreu në vendlindje – në Vuthaj, dhe është gjenerata e brezit të parë të nxënësve që në këtë shkollë me hapjen e saj në vitin 1945 filluan mësimet në gjuhën shqipe, e mësimi zhvillohej në ambientet e një shtëpie private. Ciklin e lartë (V-VIII) e kreu në shkollën tetëvjeçare në Guci, duke

30

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

udhëtuar katër vite shkollore terreneve e rrugëve të vështira nga disa kilometra në ditë. Shkollën e mesme, atë normale (të mësuesisë) e kreu në Gjakovë, ku dhe i filloi studimet në Shkollën e Lartë Pedagogjike në degën e Gjuhës dhe letërsisë shqipe, për t’i vazhduar pastaj në Fakultetin Filologjik të Prishtinës, ku edhe u diplomua profesor i Gjuhës dhe letërsisë shqipe. Shumë vite punoi mësimdhënës, në fillim në vendlindje (në Vuthaj) e pastaj në Pejë, ku punoi edhe si përkthyes. Në Pejë jetoi shumë vjet, gjithnjë deri në momentin e ndarjes nga jeta, më 3 nëntor të vitit 2012.

Hasan I. Gjonbalaj, me krijimtarinë letrare, fillimisht me poezi, ka filluar të merret qysh si nxënës i shkollës së mesme. Ndërkohë, që si krijues më i pjekur dëshmohet në kohën kur me ndonjë vjershë (poezi) nis të paraqitet nëpër faqet e gazetave dhe revistave të kohës. Kohë kjo, kur Hasani ishte i pjekur në moshë, kur kishte bërë disa vite pune

si mësues në vendlindjen e tij në Vuthaj, ku për së afërmi u njoh edhe me diskriminimin në arsimin shqip me plan-programet sllave në të cilat nuk ishte përfshirë as më e vogla vjershë a këngë shqipe, e mos të flitet për kulturën, edukimin dhe historinë kombëtare shqiptare. Ishin këto disa nga shtrëngimet shpirtërore të atëhershme të mësuesit Hasan, shtrëngime dhe brenga këto që rezultuan edhe me shtresëzimet e para poetike që shpërthejnë me vargje e me metafora të kohës së ngulfatur.

“Pikërisht në vitin 1965 i botohet vjersha e parë në revistën ‘Jeta e Re’ në Prishtinë, kryeredaktor i së cilës ishte i madhi Esad Mekuli nga Nokshiqi legjendar. Vjersha kishte titullin joshës dhe simbolik ‘Nana’. Në këtë vjershë poeti Hasan I. Gjonbalaj, komunikon me nënën për të gjitha ato të liga me të cilat ballafaqohej populli i tij, duke iu drejtuar me ‘nanë pse më linde në kohë të kushtrimit, nanë pse më rrite në kohë të mjerimit’. Botimi i kësaj vjershe sikur vë vulën e parë

PORTRET

mtar me vizion dhe etrar dhe arsimor

prej nga daton fillimi i krijimtarisë së Hasan Isuf Gjonbalaj, pra viti 1965, e për të korresponduar me ditën e ndarjes së tij nga jeta më 3 nëntor të vitit 2012, si përfundim 47 vite krijimtari, që njëherit sublimojnë thënien se krijuesit nuk vdesin kurrë”, janë të gjitha këto shprehje mallëngjyese e shumë kuptimore të shokut, mikut dhe kolegut të tij, Skender R. Hoxha, me rastin e ndarjes nga Hasani në varrezat e Vuthajve, ku ai u varros me nderimet më të mëdha nga të pranishmit.

Hasan Isuf Gjonbalaj, ishte albanolog, i lindur dhe i rritur në trevën e krahinës së Plavë-Gucisë. Shumë kohë jetoi, punoi dhe krijoi në Pejë, por pa i shkëputur vizitat, bashkëpunimin, bashkëveprimin dhe kontaktet me vendlindjen, banorët vuthjanë dhe jetën shpirtërore të tyre.

Krijimtarinë letrare e gojore e ka mbledhur dhe shënuar për një kohë të gjatë, që nga viti 1968, si bashkëpunëtor i jashtëm i Institutit lbanologjik të Prishtinës, që nga themelimi i tij po në këtë vit. Një pjesë e thesarit të begatë popullor të vjelur mu nga krahina e Plavës dhe Gucisë, i është botuar në gjurmime albanologjike, si dhe në revistat “Përparimi” në

Prishtinë dhe “Koha” në Podgoricë.

Duke i mbetur besnik vendlindjes dhe duke shprehur mallin dhe nostalgjinë për ruajtjen, respektivisht nxjerrjen dhe evitimin nga harresa, por edhe shuarja dhe zhdukja e folklorit dhe dokeve e zakoneve me të cilat ajo vërtetë është e pasur dhe mjaft e begatshme, me përkushtim të plotë i është qasur punës vërtetë të madhe, por me shumë vlerë dhe peshë për publikimin dhe ruajtjen e tyre nga harresa.

Hasan Isuf Gjonbalaj, ishte mbledhës i denjë edhe i urtësive popullore në trevën e krahinës së Plavës dhe Gucisë, dhe studiues e njohës i ngjarjeve dhe ndodhive me rëndësi të madhe historike në këtë anë. Kështu ai la të botuara 18 vepra zhanresh e opusesh të ndryshme letrare: 1.

“Kelmendi – gjenealogjia e familjes Nikçi”, 2. “Përmallime” (poezi për të rritur), 3. “Stina me një krah” (poezi për fëmijë), 4. “Në sy një mal” (poezi për të rritur), 5. “Lufta e Nokshiqit – epope” (kushtuar coptimit të trojeve shqiptare), 6. “Ali Pashë Gucia – jeta dhe veprimtaria” (vështrim monografik), 7. “Këngët historike në krahinën e Plavës dhe Gucisë”, 8. “Epske narodne pjesme Plavsko-Gusinjskog kraja” (“Këngët epike popullore të trevës së Plavës e Gucisë”, në gjuhën boshnjake), 9. “Dritare e burgut tim” (poezi për të rritur), 10. “Rrëfimet e ajrit” (poezi për të rritur), 11. “Doket e organizimit të lashtë popullor”, 12. “Plava-Guca, dy qendra, një malësi”, 13. “Zhanica, Pepajt dhe Nokshiqi”, 14. “Paria e Plavës dhe Gucisë 1878-1945”, 15. “Guri lind malësorin”, 16. “Rite e norma dokësore”, 17. “Gucia e Plava në valët e jetës”, dhe 18. “Rite e zakone”.

Si hulumtues dhe trajtues i disa temave nga tradita e krahinës së

Plavës dhe Gucisë, tema historike, etj., Hasan I. Gjonbalaj, mori pjesë në sesione dhe simpoziume shkencore, vendore dhe ndërkombëtare: Simpoziumi “Shqiptarët dhe Evropa”, Prishtinë, 1993; Sesioni shkencor “Mërgimi”, Prishtinë, 1994; Sesioni shkencor “Lidhja Shqiptare e Pejës”, Pejë, 1995; Sesioni shkencor “Lufta e Nokshiqit”, Nju Jork, 1995; Simpoziumi shkencor “Ulqini në rrjedhat e kohës”, Ulqin, 2000; Seminari i katërt dhe i pestë ndërkombëtar “Shkodra në shekuj”, Shkodër, 2000; “Shkodra në shekuj”, Shkodër, 2002; Sesione shkencore “E Djathta Shqiptare”: Klinë, dhjetor 2005, Orosh Mirditë, korrik 2006, Istog, maj 2007, Ferizaj, korrik 2009, Shkup, korrik 2009, Kukës, shtator 2010, dhe Kllokot, Kosovë, nëntor 2011.

Punimet me të cilat mori pjesë në këto takime të rëndësisë së madhe shkencore, iu botuan në libra të përbashkët me autorët e tjerë pjesëmarrës. Në revista dhe gazeta në Plavë, Pejë, Prishtinë, Podgoricë, Pazar të Ri , Sarajevë, Tiranë, Nju Jork, etj., botoi poezi dhe materiale nga fusha e historisë, folklorit, etnologjisë, etnografisë, humorit, etj.

Hasan Isuf Gjonbalaj ka qenë anëtar i Klubit të Shkrimtarëve të Pejës, anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, dhe anëtar i Shoqatës së Lidhjes së Shkrimtarëve të vendlindjes me seli në Plavë. Pas përkthimit të poezive dhe materialeve të mbledhura në terren në gjuhën boshnjake (1990-1995), publikuar në Sarajevë, Podgoricë dhe Pazar të Ri), pranohet në “Udruženje pisaca Sandžaka” (Shoqata e Shkrimtarëve të Sanxhakut) në Pazar të Ri, si dhe në “Udruženje etičara i estetičara Crne Gore“ (Shoqata e Etikëve dhe Estetikëve të Malit të Zi”) në Podgoricë.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

31

FILM

“Netflix” flet shqip me filmin “Arbëria” të Françeska Olivieri

Origjina ime kalabre frymëzoi ta realizoja Që nga 23 dhjetori i vitit 2021, në platformën më të madhe të filmave në botë, “Netflix” ka filluar transmetimi i filmit të parë në gjuhën shqipe “Arbëria”.

“Arbëria” është një film, i cili flet për historinë e një vajze të quajtur Aida, e cila pas vdekjes së babait të saj, rikthehet në vendin e origjinës në Kalabri, nga ku zbulon kulturën dhe traditat arbëreshe.

Regjisorja e këtij filmi, Françeska Olivieri, e cila është me origjinë kalabreze, ka rrëfyer në një intervistë ekskluzive për Telegrafin historinë që fshihet pas filmit “Arbëria”, sukseset e shënuara në festivalet e filmit, si dhe lidhjen e saj me shqiptarët.

Fakti që ky film është aktualisht i pari në gjuhën shqipe në “Netflix”, i ka dhënë edhe më tepër jehonë këtij filmi, përmes së cilit tashmë bota po njeh kulturën dhe historinë e arbëreshëve të Italisë.

Ju jeni regjisore e filmit “Arbëria” që tani është shfaqur në “Netflix” dhe iu dedikohet shqiptarëve arbëreshë të Italisë. Na tregoni pak më shumë në tërësi rreth këtij filmi?

Françeska Olivieri: “Arbëria” është

32

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

një histori nostalgjie, por edhe një histori konflikti mes të shkuarës dhe të tashmes, origjinës dhe aspiratave.

Aida është një grua e guximshme dhe moderne, por edhe melankolike dhe me një personalitet luftarak që jeton ndërmjet nevojës për t’u përshtatur dhe kërkimit të identitetit. Ajo është një stiliste. Pasi është shpërngulur shumë herë, është vendosur në një qytet ku ka hapur një rrobaqepësi veshjesh elegante. Por me vdekjen e babait të saj, Aida detyrohet të kthehet në fshatin e saj të lindjes, që ndodhet në malet, në jug të Italisë.

Gjatë këtij udhëtimi, Aida do të rizbulojë gjuhën e saj amtare: arbërishten, një gjuhë e lashtë shqipe e folur në komunitetin pakicë: pasardhësit e refugjatëve kryesisht toskë shqiptarë, të cilët ikën nga Shqipëria mes shekujve katërmbëdhjetë dhe tetëmbëdhjetë si pasojë e pushtimit osman në Ballkan. Kjo “tokë e shpirtit” – e quajtur Arbëria – i jep Aidës një energji të re, përmes së cilës ajo do të rimarrë kontrollin e jetës së saj dhe do të pajtohet me të kaluarën e saj.

Si erdhi ideja për realizimin e një filmi me tematikë shqiptarët e Italisë. Ku e morët frymëzimin?

Françeska Olivieri: Historia e Aidës është frymëzuar pjesërisht nga përvojat personale të tezes sime dhe gjyshes sime, të lindura në Santa Katerina Albaneze, në Kalabri, në jug të Italisë. Doja të zhytesha në këto elemente biografike dhe të orientohesha drejt fuqisë dhe hirit të shpikjes së reales. Tema është padyshim personale, unë jam vetë një grua e re që kam emigruar dhe shpresoj që kjo histori e bujarisë njerëzore të jetë me interes për një publik të shpërndarë kulturalisht. Më kujtohet hera e parë që pashë një valle, vallen tradicionale të arbëreshëve, u trondita sepse

Pamje nga xhirimet e filmit “Arbëria” (Foto: Open Film Production) ndjeva se si ky moment ishte magjik dhe ka një potencial kinematografik në vetvete. Më pas fakti i dëgjimit të gjyshes sime duke folur shumë herë në këtë gjuhë ishte padyshim burimi im kryesor i frymëzimit. Ajo ka qenë muza ime e veçantë gjatë gjithë filmit dhe më mësoi traditat dhe atë që vlen në kulturën arbëreshe.

Kemi dëgjuar që origjina Juaj është kalabreze. Mund të na thuash cila është lidhja juaj me shqiptarët?

Françeska Olivieri: Origjina ime është arbëreshe, por një arbëresh është gjithashtu një kalabrez dhe një italian, natyrisht. Gjyshja ime ka thënë shpesh se fshati i saj, Santa Katerina Albaneze, i përket një kombi që nuk ekziston: Arbërisë. Kjo popullsi është në fakt pa komb, por i drejtohet komunitetit të vet në kohë të vështira, siç ndodhi në momentin e ndërhyrjes për refugjatët e luftës në Kosovë, të cilës ata iu përgjigjën me këtë formulë: “Ne jemi vëllezër, na është derdhur gjaku”. Derdhja e gjakut, kultura e dyfishtë, një përkatësi etnike e refuzuar apo e fshehur, këto janë temat që më frymëzuan për të shkruar këtë pjesë.

Mendoj se të jesh arbëresh është një

FILM

eze më a filmin mundësi për të mbledhur kultura të ndryshme dhe për të krijuar një lidhje mes mesdhetareve dhe kulturës ballkanike. Lidhja ime bazohet në historinë e paraardhësve të mi, që lanë vendin e tyre dhe u shpërndanë në të gjithë jugun e Italisë dhe më pas gjatë kohës u detyruan të braktisin Shqipërinë për arsye politike. Kultura ballkanike ka qenë gjithmonë burim frymëzimi për mua, ndaj lidhjen time e bën edhe kinemaja dhe muzika ballkanike që i vlerësoj shumë.

“Arbëria” është njëherësh filmi i parë në gjuhën shqipe që transmetohet në platformën më të madhe të filmave në botë, “Netflix”. Sa të lumtur Ju bën ky fakt?

Françeska Olivieri: Për mua është një nder. Arbëreshët janë një pakicë gjuhësore në Itali. Gjatë viteve të pasluftës, procesi i shkrim-leximit ishte një valë që përfshiu të gjithë vendin. Kishte shumë komunitete që flisnin gjuhë të vogla që nuk mund t’i rezistonin imponimit të një gjuhe të përbashkët, ndaj fakti që “Netflix” i jep mundësinë kësaj pakice të flasë me zë të lartë gjuhën e tyre, është një ngjarje e rëndësishme.

A keni vizituar ndonjëherë Shqipërinë apo Kosovën? Nëse po, çfarë përshtypjesh keni nga vizita?

Françeska Olivieri: Kam qenë vetëm një herë në Shqipëri, kur filmi u shfaq në Dea Film Festival, në Tiranë. Ishte emocionuese për mua, edhe sepse isha atje me Brixhilda Shqalsin, aktoren që luan rolin e Lucias dhe me Ana Stratigjo, aktoren që luan rolin e tezes së Aidës. Brixhilda ka lindur në Tiranë, ndaj ishte e shqetësuar të kthehej atje, pas një kohe të caktuar dhe Ana ishte e emocionuar sepse ishte një grua e vër-

Françeska Olivieri, regjisore (Foto: Linkedin) tetë arbëreshe dhe aty ndihej si në shtëpinë e saj. Kështu u ndava mes dy emocioneve të ndryshme, dhe për mua ishte një tronditje, sepse mendova se ishte plot me të rinj dhe një vend dinamik për të jetuar. Tirana më kujton një qytet të Evropës Veriore si Roterdami, por në të njëjtën kohë tregon gjurmët e të shkuarës së saj, pa asnjë tranzicion në gjeografinë e saj urbane, thjesht mund të zbulosh sharmin e saj. Më vjen keq të them, por nuk e kam vizituar asnjëherë Kosovën, por do të doja ta bëja.

Cilat kanë qenë momentet më të vështira që keni përjetuar gjatë realizimit të këtij filmi?

Françeska Olivieri: Kishte shumë vështirësi në prag: para (gjatë përgatitjes) dhe pas (gjatë postproduksionit). Koha e xhirimeve është emocionuese, por ka gjithmonë momente të papritura, merr një pjesë të stresit të kësaj pune.

Po momentet më të këndshme në prapaskenë?

Françeska Olivieri: Më kujtohet një herë, kur Ana Stratigji tha një rresht që nuk ishte në skenarin tim, dhe të gjithë filluam të qeshnim dhe më pas kjo shaka u bë fraza tërheqëse e të gjithë anëtarëve të ekipit, ishte qesharake!

Si është pritur filmi “Arbëria” në festivalet e filmave?

Françeska Olivieri: Filmi është shfaqur në vitin 2019, dhe më pas

u shfaq për herë të parë në Kozenca për premierën dhe biletat u shitën plotësisht: ishte një mbrëmje e suksesshme. Më pas u publikua në shumë festivale në Evropë: hera e parë ishte në Tiranë në Festivalin Dea dhe mori Çmimin e jurisë së publikut. Më pas e shfaqëm filmin në Francë, në Uells, në Norvegji, në Gjermani për festivale të ndryshme të filmit italian. Gjithmonë ka pasur një publik të madh të interesuar për këtë histori, sepse shumë njerëz nuk dinë për historinë e Shqipërisë dhe paraardhësve të saj. Në Itali gjatë të gjitha shfaqjeve pati edhe një habi të këndshme, sepse italianët e njohin popullin shqiptar dhe historinë e fundit të këtij vendi, por anashkalojnë që pasardhësit e tyre erdhën në Itali gjatë shekullit të pesëmbëdhjetë.

Keni shikuar ndonjëherë ndonjë film shqiptar, nëse po cilin?

Françeska Olivieri: Unë kam qenë e ftuar me filmin në Giornate del cinema Albanese, në Casa del Cinema në Romë, në vitin 2019. Kur isha atje shikoja shumë filma shqiptarë. Më pas u ftova si anëtare e jurisë për Dea Film Festival, vitin e kaluar. Ne ishim të larguar për shkak të situatës së pandemisë, shikuam shumë filma të shkurtër dhe mbaj mend që më la përshtypje filmi i studentëve, të gjithë ishin interesantë për mua dhe ishte vërtet e vështirë të bëja një zgjedhje si anëtare e jurisë!

Françeska, faleminderit shumë që ishit pjesë e kësaj interviste.

Për fund, cili do të ishte mesazhi Juaj për lexuesit tanë?

Françeska Olivieri: Gjyshja ime ka thënë shpesh se fshati i saj i përket një kombi që nuk ekziston: Arbërisë.

Kjo popullsi është në fakt pa komb, por i drejtohet komunitetit të vet në kohë të vështira, siç ndodhi në momentin e ndërhyrjes për refugjatët e luftës në Kosovë, të cilës ata iu përgjigjën me këtë formulë: “Ne jemi vëllezër, na është derdhur gjaku”.

Derdhja e gjakut, kultura e dyfishtë, një përkatësi etnike e refuzuar apo e fshehur, këto janë temat që më frymëzuan për të shkruar këtë pjesë.

Shpresoj që filmi të vlerësohet, edhe për këtë mesazh. /Telegrafi/Bisedoi: Butrint Avdyli E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

33

MOZAIK

Familja e Allmir Abazoviqit i dhuroi Shtëpisë së Shëndetit në Ulqin skanerin CT

Akt humanist i madh

Ulqin – Familja e Allmir Abazoviqit nga Ulqini i ka dhuruar të premten Shtëpisë së Shëndetit në këtë qytet skanerin CT (tomografi e kompjuterizuar), që përdoret për diagnostikimin dhe ndjekjen e sëmundjeve të ndryshme.

Skaneri është blerë nga paratë e grumbulluara për shërimin e djalit të tyre Emros, i cili humbi luftën me sëmundjen dy vite më parë.

Me këtë rast Shtëpinë e Shëndetit në Ulqin e kanë vizituar zëvendkryeministri i Malit të Zi, Dr. Dritan Abazoviq, dhe ministrja e Shëndetësisë, Dr. Jelena Boroviniq – Bojoviq.

Ministrja e Shëndetësisë e ka cilësuar këtë si një ditë të madhe për sistemin shëndetësor në Ulqin dhe për të gjithë qytetarët e tij.

“Nga sot mund të lavdërohemi që qytetarët e Ulqinit posedojnë stan-

34

Javore KOHA

E ENJTE, 20 JANAR 2022

dard të artë në dignostikim, e ky është skaneri më bashkëkohor, që tani ndodhet në Shtëpinë e Shëndetit Ulqin, falë humanizmit dhe gjestit njerëzor të madh të familjes Abazoviq, e cila i ka dhuruar mjetet financiare për blerjen e këtij skaneri”, ka thënë ajo, duke i shprehur ngushëllime familjes së Allmir Abazoviqit për vdekjen e djalit të tyre.

Zëvendëskryeministri i Malit të Zi, Dr. Dritan Abazoviq, ka thënë se është i sigurt se edhe vetë Emroja i ndjerë do të ishte sot krenar për të gjithë ne dhe se beson që ai është në një vend më të bukur sesa ne.

“Në këtë mënyrë është kthyer edhe borxhi ndaj qytetarëve, sidomos të Ulqinit, por edhe të Malit të Zi dhe rajonit si dhe nga të gjitha meridianet, të cilët kanë treguar solidaritet të madh në një moment”, ka theksuar

ai.

Drejtoresha e Shtëpisë së Shëndetit – Ulqin, Dr. Sadije Hollaj, ka thënë se donacioni është një hap më afër drejt kompletimit të shërbimit shëndetësor më bashkëkohor.

“Jemi të gëzuar që kemi mundësi t’i ofrojmë këto shërbime edhe në qytetin tonë, sepse në këtë mënyrë do t’i çlirojmë të gjithë nga barra e udhëtimit në institucionet shëndetësore jashtë Ulqinit. Për secilin prej nesh është bekim të jetë i rrethuar me njerëz bamirës dhe shpirtmëdhenj.

Le të na shërbejë akti i familjes Abazoviq si udhërrëfyes në të ardhmen”, ka thënë ajo.

Shtëpia e Shëndetit në Ulqin është i pari institucion shëndetësor i nivelit parësor në Mal të Zi që ofron diagnostikimin me skaner CT. (Kohapress)

SPORT

Fitore historike e Malit të Zi në Kampionatin Evropian të Hendbollit

Kualifikohet në raundin kryesor të Euro 2022 Kampionati Evropian zhvillohet në Hungari e Sllovaki. Ai ka filluar më 13 janar dhe do të zgjasë deri më 30 janar. Në fazën kryesore të Kampionatit Evropian do të garojnë 12 ekipet më të mira, të ndara në dy grupe me nga gjashtë ekipe Fitorja më e madhe në histori për Malin e Zi është vlerësuar ajo ndaj Sllovenisë, e arritur të hënën mbrëma në kuadër të Kampionatit Evropian të Hendbollit, në Debrecin të Hungarisë.

Mali i Zi fitoi me rezultatin e ngushtë 33:32, ndërsa portieri Nebojsha Simiq bëri pritje vendimtare në fund.

Mali i Zi përfundoi i dyti në grupin A me 4 pikë dhe u kualifikua në raun-

din kryesor, së bashku me Danimarkën, fituesen e Grupit A. Sllovenia përfundoi e treta dhe u eliminua, së bashku me Maqedoninë e Veriut, e cila u rendit në vendin e fundit në grup.

Mali i Zi ka shënuar dy fitore (kundër Maqedonisë së Veriut dhe Sllovenisë) dhe një humbje (nga Danimarka) në fazën e parë, Në fazën kryesore të Kampionatit

Evropian do të garojnë 12 ekipet më të mira, të ndara në dy grupe me nga gjashtë ekipe.

Edicioni i 15-të i Kampionatit Evropian në Hendboll ka filluar më 13 janar dhe do të zgjasë deri më 30 janar. Ai zhvillohet në Hungari dhe Sllovaki, ndërsa në të marrin pjesë 24 ekipe kombëtare. Ky është edicioni i dytë që zhvillohet me 24 kombëtare.

E ENJTE, 20 JANAR 2022

Javore KOHA

35

“Koha Javore” në versionin online,

mund ta lexoni

në linkun:

www.kohajavore.me

kohajavore.me