VCCN Contamination Control Magazine juni 2025

JA ARGANG 38 NR. 2 JUNI 2025

DEMAND CONTROLLED FILTRATION: PRAKTIJKSITUATIE IN BEELD

OPTIMALISATIE VAN HET BEWERKINGSPROCES VOOR DE HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

ONDERKLEDING VOOR CLEANROOMS TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN VAN MICRO- EN NANO CLEANROOMS

WE SHARE THE KNOWLEDGE!

Dastex The Cleanroom Contamination Control Experts.

www.dastex.com

VOORWOORD Op 21 mei kwamen onze leden bijeen in het Van der Valk Hotel

6

in Gorinchem. De dag stond in het teken van onze missie; ­Sharing the knowledge.

We begonnen met de Algemene Ledenvergadering. Naast de

methodiek voor contributieverhoging en de oprichting van de

DEMAND CONTROLLED FILTRATION: PRAKTIJKSITUATIE IN BEELD

commissie Young Professionals. Met deze laatste stap zet het

Het verlagen van het energiegebruik staat bij

bestuur in op de toekomst. Door jongeren actief te betrekken

de exploitatie van een cleanroom hoog op de

bij het vakgebied én bij onze vereniging houden we VCCN

agenda. Vooral de grote luchthoeveelheden in

dynamisch en vooral klaar voor een relevante plek in het vak-

de cleanroom zorgen voor dit hoge energie­

gebied. We bieden vooral ook een platform voor jongeren om

gebruik.

goedkeuring van het jaarverslag over 2024 werd er ook positief gestemd over het rooster van aftreden van het bestuur, de

hun plaats in dit vakgebied te vinden én uit te breiden. In dit magazine wordt meer informatie gegeven over dit initiatief.

Door: ir. Paul Molenaar, Kuijpers PHF Services B.V.

Aansluitend aan de ledenvergadering vond het Nationaal Symposium Contamination Control plaats. Het symposium ­ bood een gevarieerd programma, verdeeld over twee zalen met in totaal zestien sprekers. Vanuit verschillende sectoren, zoals health care, life sciences, laboratoria en voedingsmiddelen­ industrie, werd kennis over contamination control gedeeld.

10

Waar we in het vakgebied cross contamination willen voor­ komen, was de kruisbestuiving tussen disciplines van kennis juist het doel. Dat gaf deelnemers volop stof tot nadenken.

De dag werd afgesloten met een prikkelende keynote van Marcel Levi, die de aanwezigen meenam in zijn visie op de toekomst van de gezondheidszorg: nuchter, kritisch en hoopvol.

In dit magazine is een uitgebreid verslag opgenomen.

OPTIMALISATIE VAN HET BEWERKINGSPROCES VOOR DE HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

Naast het verslag hebben we interessante artikelen over de

Met de toename van de reinheidseisen van

toekomst van de halfgeleiderindustrie in combinatie met de

het eindproduct nemen de reinheidseisen van

ontwikkeling van contamination control, het gebruik van clean-

de individuele componenten ook toe. De pro-

roomonderkleding, precisiecleaning en de optimalisering van

ductieketen bestaat uit meerdere stappen waar

de luchthoeveelheid in de cleanroom.

verschillende toeleveranciers bij betrokken zijn.

Om te zorgen voor een schoon eindresultaat

Namens de redactie wens ik je een fijne zomer toe, met tijd

zijn communicatie en samenwerking tussen

om op te laden, nieuwe ideeën

de verschillende partijen in de productie­keten

te laten rijpen en hopelijk ook te

van belang. Hierbij is het belangrijk dat de Tier-1

genieten van zon, rust en frisse,

de n-tiers opleidt en voorziet van de juiste

schone lucht.

informatie. Verder is kennis van de reinigings­ methodieken nodig.

Jos Bijman Kennismanager VCCN 4

Door: Hans Cools, Meilink Precision Cleaning

INHOUD 6

16

DEMAND CONTROLLED FILTRATION: PRAKTIJKSITUATIE IN BEELD Door: ir. Paul Molenaar, Kuijpers PHF Services B.V.

10

ONDERKLEDING­ VOOR CLEAN­ROOMS

OPTIMALISATIE VAN HET BEWERKINGSPROCES VOOR DE HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

Dit artikel richt zich op het gebruik van ­cleanroom

Door: Hans Cools, Meilink Precision Cleaning

onderkleding, zoals beschreven in Annex 1, publicatie-

16

kleding in de faciliteit aanwezig moet zijn. Dit wordt hier

ONDERKLEDING VOOR CLEANROOMS

verder gespecifieerd met een bodybox test voor onder-

Door: Arthur Lettinga, Elis Cleanroom

datum augustus 2023. Hierin staat dat speciale onder-

kleding. Hierin zijn meerdere combinaties van kleding en het effect hiervan op de deeltjesemissie onderzocht.

22

Door: Arthur Lettinga, Elis Cleanroom

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN VAN M ­ ICROEN NANO CLEANROOMS Door: Eric Stuiver, Deerns

29

CURSUS UITGELICHT Cleanroom Schoonmaak Cursus

30

22

Boeiende dag over contamination control in verschillende sectoren

37

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN VAN MICRO- EN NANO CLEANROOMS Wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen

VERSLAG NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL

CURSUS UITGELICHT Post-hbo opleiding Contamination Control & Cleanliness

38

ONTWIKKEL JEZELF BINNEN VCCN YOUNG PROFESSIONALS

39

EEN DAG UIT HET LEVEN VAN...

hebben de afgelopen decennia geleid tot miniaturisatie, met chips en systemen op micro-, nano- en (in de toekomst) picoschaal als resultaat (de wet van Moore). Deze

Wilfred van Oijen

nieuwe technologieën vragen om complexe onderzoekslaboratoria en/of productieruimtes, met cleanrooms die aan steeds strengere eisen moeten voldoen.

40

CURSUSSEN 2025 / EVEN VOORSTELLEN

Door: Eric Stuiver, Deerns

Contamination Control Magazine • Juni 2025

5

DEMAND CONTROLLED FILTRATION: PRAKTIJKSITUATIE IN BEELD Het verlagen van het energiegebruik staat bij de exploitatie van een cleanroom hoog op de agenda. Vooral de hoge luchthoeveelheden in de cleanroom zorgen voor dit hoge energiegebruik. Kuijpers en Lavans, familiebedrijven die al jaren samenwerken, hebben beide een langetermijnvisie waarbij duurzaamheid centraal staat. Daarom heeft Kuijpers onderzocht welke energiebesparingsmogelijkheden er zijn bij de nieuwe cleanroom voor Lavans. Onder andere is gekeken naar de toepassing van Demand Controlled Filtration.

6

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

DEMAND CONTROLLED FILTRATION

Sinds de introductie van deel 16 ‘Energy Efficiency’ van de NEN-EN-ISO 14644 [1] is er een toegenomen belangstelling voor duurzamere oplossingen binnen de cleanroomtechnologie. Deze ontwikkeling hangt deels samen met de sterk gestegen energieprijzen van de laatste jaren. In dit normdeel wordt onder andere de toepassing van ‘adaptive control’ als mogelijke maatregel genoemd. In de sector ook wel bekend als Demand Controlled Filtration (DCF). Deze regeling kan worden toegepast op basis van deeltjes­concentratie, bezetting (aantal personen), of simpelweg via een tijdgestuurde nachtverlaging. We zien namelijk in de praktijk dat cleanrooms zelden 100% van de tijd worden gebruikt. De luchtbehandeling staat echter wel nagenoeg de gehele tijd 100% aan. Het implementeren van energie-efficiënte maatregelen hoeft niet altijd complex te zijn om substantiële besparingen op te leveren. In dit artikel lichten we een praktijkvoorbeeld uit waarin met relatief eenvoudige techniek aanzienlijke energiebesparingen zijn gerealiseerd.

Door: ir. Paul Molenaar, Kuijpers PHF Services B.V.

CASUS: LAVANS CLEANROOM (2023)

forme luchtstroom van ongeveer 0,45 m/s

Door de volledige plafonddekking met

genereren. Zie figuur 1 voor een principe

FFU’s en een ruimtehoogte van 3 meter

In 2023 nam Lavans een nieuwe clean-

schets van de luchtbehandeling.

ontstaat een circulatievoud van maar liefst

room in gebruik voor het wassen, dro-

540 h-¹. Dit komt overeen met een lucht-

gen en verpakken van farmaceutische en

Hoewel

microtechnologie cleanroom kleding. Het

bovenin unidirectioneel is, vindt de lucht-

verpakkingsgedeelte is geclassificeerd als

retour plaats via laag geplaatste wandroos-

ISO 5 (in operation). Het plafond van deze

ters in plaats van vloerretour, waardoor de

ruimte is volledig uitgerust met Fan Filter

luchtstroom dient af te buigen, en dus niet

Units (FFU’s), die tijdens bedrijf een uni-

volledig unidirectioneel is.

de

flowrichting

grotendeels

debiet van 100.278 m³/h, een aanzienlijke hoeveelheid voor een cleanroom.

INGEBOUWDE ENERGIEBESPARENDE MAATREGELEN Bij het ontwerp zijn diverse energiebesparende maatregelen geïntegreerd, in samenwerking met Lavans. Dit omvat

Buitenlucht

onder andere een enthalpieregeling voor de make-up air buiten bedrijfstijden. Hierbij wordt de verse lucht intake ‘s nachts uit-

Recirculatie LBK

geschakeld wanneer dit gunstiger is. Net als het toepassen van DCF. Hierbij wordt CAV

VAV

het circulatievoud buiten bedrijfsuren

CAV

M

teruggebracht van 100% naar 20% - oftewel van 100.278 m³/h naar 20.055 m³/h.

Belangrijk hierbij is dat de cleanroom te

+ ~ 57 Pa

allen tijde op overdruk moet blijven. Figuur

FFU

FFU

FFU

FFU

FFU

FFU

FFU

1 toont het principe: niet alleen de clean-

H14

H14

H14

H14

H14

H14

H14

room zelf wordt op druk gehouden, maar ook het plenum boven het FFU-plafond.

De retourkanalen zijn nagenoeg drukloos gedimensioneerd, waardoor de FFU’s een-

Cleanroom

voudig op- en teruggeschakeld kunnen worden zonder noemenswaardige impact op de drukbalans. De luchtbehandelings-

+ 60 Pa

kast verzorgt aan- en afvoer van lucht in het plenum, waarbij een regelklep in de retourleiding zorgt voor drukstabilisatie

Figuur 1: Principeschets van de luchtbehandeling in de cleanroom.

van zowel plenum als cleanroom.

Contamination Control Magazine • Juni 2025

7

DEMAND CONTROLLED FILTRATION

MEETRESULTATEN EN ANALYSE In figuur 2 worden meetgegevens weergegeven over drie dagen. De oranje lijn toont de periodes waarin de nachtverlaging actief is (buiten werktijden van 07.00 - 17.00). De groene lijn geeft de gemeten overdruk aan (linker Y-as), en de blauwe lijn toont de gemeten deeltjesconcentratie (≥ 0,5 µm) (linker Y-as). De paarse lijn geeft de ISO 5-limiet weer (rechter Y-as).

Afbeelding 1: Door het toepassen van nachtverlaging wordt een aanzienlijke energiebesparing gerealiseerd in de cleanroom van Lavans.

De metingen zijn uitgevoerd met een 1.0 CFM deeltjesmeter, die een hoger luchtdebiet meet dan de gangbare 0.1

waarde. Opgemerkt moet worden dat de

energiebesparing vastgesteld op onge-

CFM meters voor continue monitoring.

deeltjesmeter zich op een vaste positie

veer 50.250 kWh. Op basis van de huidige

De resultaten zijn omgezet naar waarden

bevond, en dus mogelijk niet de volledige

metingen lijkt verdere verlaging van het

per kubieke meter (m³) voor een eendui-

ruimte representatief meet.

nachtdebiet mogelijk, zonder negatieve invloed op de deeltjesconcentratie. Dit

dige interpretatie.

RESULTATEN EN VERVOLG

onderwerp wordt momenteel geëvalu-

Tijdens daguren zijn drukfluctuaties zicht-

Het toepassen van de nachtverlaging

eerd in overleg tussen Kuijpers en Lavans,

baar als gevolg van d ­eurbewegingen.

resulteert in een aanzienlijke jaarlijkse

in lijn met paragraaf 4.12 ‘Monitor, review

Tijdens de omschakeling van dag- naar

energiebesparing. Door het circulatie-

and feedback’ van ISO 14644-16, waarin

nachtbedrijf blijft de druk stabiel. Er is

debiet buiten bedrijfstijd te verlagen,

continue optimalisatie wordt aanbevolen.

geen waarneembare invloed op de deel-

worden niet alleen de elektriciteitskos-

tjesconcentratie, zowel bij deurbewegin-

ten van de ventilatoren verlaagd, maar

CONCLUSIE

gen als tijdens de nachtverlaging blijven

ook de koelvraag van het systeem. Voor

DCF hoeft niet per se gebaseerd te zijn op

de concentraties ver onder de ISO 5-grens-

deze specifieke cleanroom is de jaarlijkse

geavanceerde sensordata zoals deeltjesconcentratie of personeelsbezetting. ­Ook eenvoudige,

kunnen al leiden tot aanzienlijke energie­

90

3520

besparingen. Dit praktijkvoorbeeld toont

1000

70 60 50

100

40 30

10

20 10 0

8 :35 0 48 56 04 :10 20 25 :35 :49 50 56 05 :12 20 : :2 : : : : : : : : :0 00 5 06 5 11 5 17 5 22 5 03 5 08 5 13 5 18 5 23 5 04 5 10 5 15 5 20 5 01 5 06 5 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 02 20 -20 n-20 n-20 n-20 -20 -20 n-20 -20 -20 -20 -20 n-2 -20 n-20 -20 n n n n n n n n n nja -ja 1-ja 1-ja 1-ja -ja -ja 2-ja 2-ja -ja -ja -ja 3-ja -ja 4 -ja -ja 2 2 2 2 2 2 22 22 2 22 23 23 21 21 24 23 Gemeten deeltjes ≥ 0,5 µm

Druk in de cleanroom [Pa]

Deeltjes limiet ≥ 0,5 µm ISO 5 cleanroom

Nachtverlaging aan/uit

Figuur 2: Deeltjes in de cleanroom in relatie tot ruimtedruk en nachtverlaging.

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

1

Deeltjelimiet ≥ 0,5 µm ISO 5 cleanroom

Gemeten deeltjesconcentratie ≥ 0,5 µm & druk in de cleanroom in Pascal

regelingen

10000

80

8

tijdgestuurde

100

aan dat met relatief beperkte middelen een groot duurzaamheidsvoordeel behaald kan worden - zonder concessies te doen aan de kwaliteit of veiligheid van het cleanroomproces.

BRONNEN [1]

NEN-EN-ISO 14644-16 Cleanroom and associated controlled environments - Part 16: Energy efficiency in cleanrooms and separative devices (ISO 14644-16:2019,IDT)

[2]

Cleanroom Lavans op Youtube: https://youtu.be/IxDIXFhSawQ?si=tAnfns3x-y0Bl7OO 

Your partner for cleanroom solutions

Kongostraat 20 8520 Kuurne - Belgium T 0032 56 98 00 53 - info@crdb.be www.crdb.be

Full service provider for controlled enviroments PROFESSIONALS IN CLEANROOM TECHNOLOGY

Al 20 jaar de kracht van ProCleanroom Vanuit onze expertise is ProCleanroom jouw full service partner voor gecontroleerde omgevingen.

Van ontwerp, fabricage, installatie en ISO-validatie tot het inrichten van de ruimtes, accessoires en verbruiksartikelen. Onze oplossingen sluiten naadloos aan op jouw behoeften.

Cleanrooms Flowkasten ISO validaties

Inrichting & Verbruiksartikelen +31 (0)40 400 28 74 info@procleanroom.com www.procleanroom.com

OPTIMALISATIE VAN HET BEWERKINGSPROCES VOOR DE HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID EEN HOLISTISCHE BENADERING VAN TECHNISCHE REINHEID

Met de toename van de reinheidseisen van het eindproduct nemen de reinheidseisen van de individuele componenten ook toe. De productieketen bestaat uit meerdere stappen waar verschillende toeleveranciers bij betrokken zijn.

Om te zorgen voor een schoon eindresultaat zijn communicatie en samenwerking tussen de verschillende partijen in de productieketen van belang. Hierbij is het belangrijk dat de Tier-1 de n-tiers opleidt en voorziet van de juiste informatie.

Verder is kennis van de reinigingsmethodieken nodig.

10

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

BEWERKINGSPROCES HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

In hoogtechnologische sectoren, zoals de semiconductor industrie, worden steeds strengere eisen gesteld aan de reinheid van componenten. Het behalen van een grade 4, grade 2 en zeker een grade 1 reinheid vereist een totaalaanpak, waarin alle schakels van de toeleveringsketen betrokken zijn. Van het ontwerp van het product tot en met de verpakking en het transport, elk detail beïnvloedt de uiteindelijke reinheid van een component.

Door: Hans Cools, Meilink Precision Cleaning

K

ennisdeling en heldere communicatie binnen de keten zijn cruciaal om de beoogde rein-

HET BELANG VAN OPPERVLAKTERUWHEID IN TECHNISCHE REINHEID

heidsniveaus te bereiken. Hoewel grote

Een belangrijke factor die de reinheid van

spelers zoals ASML, Zeiss en Thermo

componenten beïnvloedt, is de opper-

Fisher hun reinheidseisen delen met hun

vlakteruwheid. Deze wordt gedefinieerd

eerste-tiers, blijkt in de praktijk dat deze

als de afwijking van het werkelijke opper-

informatie vaak niet goed doordringt tot

vlak ten opzichte van een ideale rechte lijn

diepere lagen van de toeleveringsketen

en kan worden uitgedrukt in verschillende

(de n-tiers). Dit benadrukt het belang van

parameters, zoals Ra (gemiddelde ruw-

interne educatie en bewustwording op

heid), Rp (piekhoogte), Rv (dalhoogte) en

alle niveaus van het productieproces.

Rz (gemiddelde van de vijf hoogste pieken en vijf diepste dalen). Deze waarden

DENKEN VANUIT PROCESBENADERING

worden gemeten met een profilometer.

Vaak gaat het mis doordat de hele keten

Onderzoek met de PMC (Particle Measure-

niet vanuit een procesbenadering denkt.

ment Card) - een sticker die de hoeveelheid

Het is de verantwoordelijkheid van de

deeltjes op een oppervlak meet - toonde

Tier-1-leverancier om ervoor te zorgen

aan dat de Ra-waarde van geanalyseerde

dat alle betrokken partijen op de hoogte

oppervlakken gemiddeld 7,3 keer beter

zijn van de reinheidseisen. Als die kennis

was dan de voorgeschreven waarden

niet goed wordt gedeeld, ontstaan

in de technische productdocumentatie.

er problemen.

Dit wijst erop dat toeleveranciers van bewerkte onderdelen boven verwachting presteren.

Figuur 1: De invloed op de uiteindelijke reinheid van het eindproduct is aanwezig in de gehele toeleveringsketen (bron: VCCN Richtlijn 12: Product Cleanliness).

Contamination Control Magazine • Juni 2025

11

BEWERKINGSPROCES HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

Afbeelding 1: De oppervlakteruwheid kan worden bepaald met een profilometer.

zijn vervaardigd, tussentijds zijn gereinigd,

latie gevonden tussen het aantal kleinere

COMPLEXITEIT VAN GRADE 1 REINIGEN

deeltjes (0,5/1 μm) en de grootste deeltjes­

Om aan te tonen hoe complex grade 1 rei-

behandeld en correct zijn verpakt voor

grootte (10 μm). Dit werd gereflecteerd in

nigen is, zijn de strikte limieten van deel-

transport. Veel klanten zijn verrast door

de correlatie tussen Ra- en PMC-score: voor

tjesverontreiniging beschreven. Bij grade 4

de complexiteit die komt kijken bij het

kleinere deeltjes was deze negatief, terwijl

mogen vier deeltjes van vijftig micrometer

­behalen van deze kritische reinheidseisen.

voor grotere deeltjes een positieve corre-

per dm² aanwezig zijn, terwijl bij grade

latie werd waargenomen. Dit zou kunnen

1 slechts 0,5 micrometer grote deeltjes

wijzen op een meetartefact, waarbij een

zijn toegestaan, met een maximum van

ONTWERP, MATERIALEN EN PROCESPARAMETERS

hogere oppervlakteruwheid het moeilij-

200.000 per m². Dit is extreem weinig en

De basis voor technische reinheid wordt

ker maakt om kleine deeltjes op te pikken.

alleen haalbaar als onderdelen al bijzonder

gelegd in het ontwerp van een com-

schoon bij ons binnenkomen. Dit betekent

ponent. Factoren zoals materiaalkeuze

dat ze met de juiste koelsmeermiddelen

en geometrie spelen een cruciale rol.

Daarnaast werd een licht negatieve corre-

Een verdere analyse van de resultaten en

in een cleanroom met handschoenen zijn

de toegepaste productiemethoden suggereerde dat de gebruikte freesstrategie de relatie tussen Ra en reinheid kan beïnvloeden. Daarnaast werd een aanwijzing gevonden dat voor de strengste reinheids­ klassen Rz mogelijk een geschiktere parameter is dan Ra om het bewerkingsproces te sturen.

12

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

FACTOREN ­ZOALS MATERIAAL­ KEUZE EN G ­ EOMETRIE S ­ PELEN EEN ­CRUCIALE ROL.

BEWERKINGSPROCES HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

Onderdelen met complexe contouren

SMEER- EN KOELMIDDELEN

en 3D-geprinte structuren vormen extra

Een ander cruciaal aspect is het gebruik

uitdagingen op het gebied van reiniging

van koelsmeermiddelen. Een ­smeermiddel­

en deeltjesverontreiniging. OEM’s moeten

dat ideaal is voor verspaning, kan later pro-

hier rekening mee houden om ervoor te

blematisch blijken tijdens het reinigings-

zorgen dat producten niet alleen func-

proces. Daarom is het essentieel om een

tioneel zijn, maar ook reinigbaar blijven

balans te vinden tussen de bewerkings­

­binnen de gestelde eisen.

parameters en de reinigbaarheid.

EEN ANDER ­CRUCIAAL ­ASPECT IS HET GEBRUIK VAN KOELSMEER­ MIDDELEN. TUSSENREINIGING Tussenreiniging wordt sterk aangeraden, aangezien elk productieproces verontreiniging introduceert die zich op oppervlakken kan afzetten. Door op strategische momenten tussenreiniging toe te passen, wordt de belasting op de eindreiniging verlaagd en wordt het risico op contaminatie in latere processtappen geminimaliseerd. Je kunt de meest geavanceerde reinigingsmachines hebben, maar zonder de juiste maatregelen in het productieproces kan de uiteindelijke reinheid alsnog in gevaar komen. Dit toont aan dat een totaalaanpak binnen de hele keten noodzakelijk is om de hoogste reinheidsstandaarden te behalen.

CONCLUSIE Het behalen van de hoogste reinheids­ eisen in de hightechindustrie vereist een geïntegreerde aanpak waarin ontwerp, productie en reinigingsprocessen nauw op elkaar worden afgestemd. Een diepgaand begrip van oppervlakteruwheid, procesparameters en ketenverantwoordelijkheid is essentieel om contaminatie te minimaliseren en grade 1 reinheid te realiseren. Door de volledige toeleveringsketen te betrekken en kennisdeling te ­stimuleren, Afbeelding 2: Bij de selectie van het koelsmeermiddel moet rekening worden gehouden met

kan de industrie blijven v­oldoen aan de

het latere reinigingsproces.

steeds strenger wordende reinheidseisen.

Contamination Control Magazine • Juni 2025

13

BEWERKINGSPROCES HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

PRODUCTREINIGING VCCN Richtlijn 12 beschrijft de oppervlaktereinheid van onderdelen en producten met betrekking tot deeltjes en chemische stoffen. De haalbaarheid van de vereiste oppervlaktereinheid hangt af van de gehele fabricageketen, van grondstof tot geleverd product. Afhankelijk van de gewenste reinheid van het productoppervlak moeten in de productie strenge methoden gebruikt worden om de specificaties te halen. Ook moet het productontwerp het mogelijk maken om een schoon product te realiseren. VCCN ontwikkelt op dit moment een aanvullende richtlijn die zich specifiek richt op reinigingsmethodieken. De volgende reinigingsmethodieken komen hierin aan bod. Naar verwachting verschijnt deze eind 2025.

REINIGINGSMETHODEN Voor de precisie- en industriële reiniging zijn meerdere

Vapour cleaning

methoden beschikbaar, elk geschikt voor specifieke materi-

Vapour cleaning verwijdert vetten door verhitte solventdam-

alen, vervuilingen en vereiste reinigingsniveaus. Hieronder

pen. Open systemen met koelzones beperken dampverliezen.

worden de belangrijkste methodieken beschreven die in de

Objecten worden door een dampzone geleid, vaak gecombi-

nieuwe richtlijn aan bod komen.

neerd met onderdompeling en ultrasone ondersteuning.

Brushing en wiping

Blasting-methoden

Brushing gebruikt roterende borstels om vervuiling los te

• Micro-abrasive cleaning:

maken en weg te nemen, waarbij eigenschappen zoals stijf-

Precisietechniek waarbij fijne abrasieve poeders onder

heid en haardikte van belang zijn. Wiping met cleanroom-

druk worden gespoten. Controle over druk, debiet en

doekjes, vaak bevochtigd, biedt effectieve verwijdering door

nozzle configuratie is essentieel.

fysieke kracht. Microvezeldoekjes zijn de beste keuze voor een kritische reiniging.

• High-speed air jet: Gebruikt een luchtstraal om deeltjes los te blazen.

Spray cleaning Sprayreinigers, vergelijkbaar met industriële vaatwassers,

• Water ice blasting en CO₂ pellet blasting:

combineren sproeien, dompelen, ultrasoon reinigen en

Milieuvriendelijke, niet-schurende methode met ijsdeeltjes

vacuümdrogen. Instelbare parameters zoals temperatuur,

die contaminanten losmaakt via thermische en mecha-

druk en chemicaliëndosering optimaliseren de resultaten.

nische effecten. Bij water ice blasting is de bron droogijs en bij CO2 pellet blasting wordt vloeibare CO2 als bron

Watergebaseerde ultrasoonreiniging

gebruikt.

Deze methode gebruikt ultrasonische baden met reinigingsmiddel, gevolgd door meerdere spoelstappen, vaak tegen-

• CO₂ cleaning:

stroomspoelen. Bewegende systemen transporteren onder-

CO2 cleaning wordt op verschillende manieren toegepast

delen automatisch tussen baden. Parameters als temperatuur,

bij productreiniging. Bij CO₂ snow cleaning verwijderen

pH en ultrasone energie worden nauwkeurig beheerst.

kleine droge-ijsdeeltjes fijne deeltjes en organische resten met minimale impact van het oppervlak. Bij liquid CO₂ cleaning wordt met vloeibare CO₂ niet-polaire vervuilingen effectief opgelost zonder residu achter te

14

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

BEWERKINGSPROCES HOOGSTE TECHNISCHE REINHEID

laten. En bij supercritical CO₂ cleaning wordt een diep-

zijn excimer- of Nd:YAG-lasers, elk geschikt voor specifieke

gaande reiniging verkregen met CO₂ boven de kritische

vervuilingen zoals oxides, polymeren of metaalresten.

temperatuur en druk.

Speciale technieken zoals laser-induced spray jets verbeteren de efficiëntie bij nanoschaalvervuiling.

• Supersonic gas-liquid cleaning: Gas en vloeistofdruppels worden met supersonische

UV-Ozone cleaning

snelheid gericht op het product gespoten, wat contami-

UV-licht van 184,9 nm genereert ozon, dat samen met

nanten wegslaat.

253,7 nm UV-licht organische vervuiling oxideert. Deze methode combineert oxidatieve kracht met fotodestructie,

Plasma cleaning

wat resulteert in zeer schone oppervlakken zonder mechani-

Plasma, een geïoniseerd gas, reinigt oppervlakken chemisch

sche impact.

(bijv. zuurstofplasma) of fysiek (argonplasma). Het verwijdert effectief organische resten en maakt oppervlakken hydrofiel,

Electrostatic cleaning

ideaal voor hechtingsprocessen. Plasma is milieuvriendelijk,

Voor vlakke oppervlakken met fijne deeltjes biedt elektro-

veilig en toepasbaar op diverse materialen.

statische reiniging een oplossing. Door wisselende elektrische velden op elektrodeschermen worden deeltjes opgela-

Laser cleaning

den en afgestoten. Vooral effectief bij toepassingen zoals

Lasers, zowel continu als gepulseerd, verwijderen contamina-

zonnepanelen of micro-elektronica, waarbij fysiek contact

ties via verdamping, ablatie of schokgolven. Typische lasers

ongewenst is. 

TOEGEVOEGDE WAARDE BINNEN JOUW VAKGEBIED Een persoonlijk- of bedrijfslidmaatschap van VCCN is een absolute ‘must’ voor wie zich beroepsmatig bezighoudt met contamination control. Kortom, een belangrijke toegevoegde waarde binnen jouw vakgebied.

Een greep uit de voordelen: • Neem deel aan een platform van kennis en ervaring • Breid je netwerk uit • Maak deel uit van een landelijke organisatie met internationale contacten • Neem deel aan cursussen en evenementen tegen een gereduceerd tarief • Ontvang 4x per jaar ons magazine

NIEUWSGIERIG? BEKIJK ALLE INFO OP ONZE WEBSITE: WWW.VCCN.NL/WORD­LID

ONDERKLEDING VOOR CLEANROOMS Dit artikel richt zich op het gebruik van cleanroom onderkleding, zoals beschreven in Annex 1, publicatiedatum augustus 2023. Hierin staat dat speciale onderkleding in de faciliteit aanwezig moet zijn. Dit wordt hier verder gespecifieerd met een bodybox test voor onderkleding. Hierin zijn meerdere combinaties van kleding en het effect hiervan op de deeltjesemissie onderzocht.

16

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

ONDERKLEDING CLEANROOMS

Een cleanroom beschermt producten tegen elke vorm van c­ ontaminatie die het product direct of indirect kunnen schaden, sneller dan v ­ erwacht tijdens de levensduur. Wanneer deze producten toch gecontamineerd raken, kan dit leiden tot een terugroepactie, een productie­stilstand, mogelijke claims en in het ergste geval volledige sluiting van het bedrijf. Daarom hebben bepaalde bedrijven, of het nu gaat om de ­farmaceutische ­industrie, life sciences of de micro-elektronica-­industrie, een cleanroomclassificatie die past bij hun activiteiten. Zo kunnen zij een eindproduct van uitstekende kwaliteit leveren dat aan alle eisen voldoet.

Door: Arthur Lettinga, Elis Cleanroom

M

et name binnen de ISO 5/6

en het juiste gedrag. Dit artikel richt zich

belangrijkste factor zijn bij de blootstelling

(Grade A/B) classificaties is

op onderkleding, zoals beschreven in de

van de omgeving met deeltjes. Hoe meer

onderkleding een belangrijk

nieuwe Annex 1, waarin staat dat er speci-

barrières je kunt gebruiken, hoe beter de

onderdeel van de keuze van uw clean-

ale onderkleding in de faciliteit aanwezig

omgeving is beschermd en hoe kleiner

roomkleding. Onderkleding kan worden

moet zijn.

de contaminatierisico’s zijn. Dit is het doel

gezien als een voorfilter dat de versprei-

van cleanroomkleding en de juiste onder-

ONDERKLEDING VOOR CLEANROOMS

kleding draagt ​​hier enorm aan bij.

mindert [1]. Het gebruik van onderkleding als extra barrière creëert meer veiligheid

Er zijn nog steeds verschillende ­bedrijven

Dit is een van de redenen waarom in

voor producten en/of medewerkers, wat

die in een cleanroom werken en hun

de nieuwe Annex 1 nadrukkelijk wordt

het proces per definitie nog veiliger maakt.

medewerkers hun eigen vrijetijds­kleding

gesteld dat dit onderkleding zo cruciaal is.

onder de overall laten dragen. Deze

Ook al zijn ze niet erg precies in hun keuze,

Als polyester kleding wordt vergeleken

vrijetijdskleding is meestal gemaakt van

toch leggen ze nog steeds een sterke

met katoenen kleding, worden er 1.000

katoen en is een stof die veel deeltjes

nadruk op “kleding die geen risico vormt

keer minder deeltjes van 0,3 µm waar-

afgeeft. Dit kan een negatieve invloed

voor processen”. Dit is in zijn algemeen-

genomen [2]. Dit is een enorm verschil,

hebben op de cleanroomomgeving en de

heid een zeer krachtige zin.

dat daadwerkelijk bijdraagt ​​aan een ver-

producten in de cleanroom.

ding van deeltjes met maar liefst 90% ver-

beterde contaminatie controle. Omdat de mens de grootste bron van besmet-

Zoals in de inleiding al geschreven, gaat

ting in een cleanroom is, ligt de groot-

het om de bescherming van de omge-

ste impact van besmettingspreventie

ving en de producten waarmee wordt

in het juiste materiaal, de juiste kleding

gewerkt. Het is vastgesteld dat mensen de

HET IS VASTGESTELD DAT MENSEN DE BELANGRIJKSTE FACTOR ZIJN BIJ DE BLOOTSTELLING VAN DE OMGEVING MET DEELTJES. Contamination Control Magazine • Juni 2025

17

ONDERKLEDING CLEANROOMS

ANNEX 1

Deeltjes/minuut

In Annex 1 wordt het volgende gesteld: 7.13 i. Grade B (inclusief toegang tot/interventies in Grade A): Geschikte kleding die

Katoen

1.000.000

Katoen is een natuurlijk materiaal dat kort is.

Het breekt gemakkelijk en kan mogelijk in je product achterblijven. Bovendien kan een deeltje van 5 μm bacteriën (CFU) overbrengen en om deze redenen wordt katoen vaak niet meer gebruikt in cleanrooms.

Polyester/katoen

350.000

Synthetische vezels zijn lange (eindeloze) vezels die niet breken en geen vezels achterlaten.

10 - 200

Microvezels zijn zeer fijne vezels van minder dan 1 dtex (1 g/10.000 m). Synthetische stoffen (polyester) zijn erg statisch, maar door er koolstof aan toe te voegen wordt het kledingstuk antistatisch, wat het comfort verbetert.

speciaal bedoeld is voor gebruik onder een gesteriliseerd pak, moet worden gedragen vóór het aantrekken (zie paragraaf 7.14).

Geschikt gesteriliseerde, niet-­gepoederde,

Micropolyester

rubberen of plastic handschoenen moeten worden gedragen tijdens het aantrekken van de gesteriliseerde k­ leding. Steriele hoofddeksels moeten al het haar (­ inclusief

Tabel 1: Deeltjesafgifte van verschillende kledingmaterialen.

gezichtshaar) bedekken en, indien ge­sch­ eiden van de rest van de jas, in de nek van het steriele pak worden gestopt. .(...)

7.14 Het aantrekken van cleanroom­kleding

rooms en die deeltjes van de operator

AANBEVOLEN ONDERKLEDING

vasthoudt.

Tabel 1 geeft het overzicht van de

• Kleding die geschikt is voor clean-

moet plaatsvinden in kleedkamers met

• Comfort van medewerkers is belang-

hoeveelheid deeltjes die vrijkomt van

een geschikte reinheidsgraad om ervoor

rijk om fouten tijdens de productie te

verschillende typen onderkleding. Het ­

te zorgen dat de jas schoon blijft. Buiten­

voorkomen.

aanbevolen materiaal voor onderkleding

kleding, inclusief sokken (behalve per-

• Vraag de leverancier om datagedreven

bestaat uit 100% synthetische vezels

soonlijke onderkleding), mag niet wor-

certificaten te verstrekken om minimale

zoals polyester, meestal microvezels met

deeltjesafgifte aan te tonen.

of zonder antistatische eigenschappen.

den meegenomen naar kleedkamers die direct naar ruimtes van Grade B en C

• Test de gekozen stoffen/modellen in de

leiden. Een- of tweedelige broekpakken,

faciliteit om commitment van het team

cleanroom­ overalls of cleanroomjassen

die de volledige lengte van de armen en

te krijgen.

gedragen om de deeltjesemissie tijdens

Deze

kledingstukken

worden

onder

het werk te verminderen.

benen bedekken, en sokken die de voeten bedekken, dienen te worden gedragen

Welke cleanroomkleding geschikt is voor

vóór het betreden van de kleedkamers

de cleanroomomgeving? In principe

Het dragen van onderkleding als klassieke

voor Grade B en C. Pakken en sokken voor

begint het met documenten die aanto-

werkkleding wordt ook steeds populair-

de kleedruimte of -processen mogen

nen dat het daadwerkelijk aangeboden

der. In bijna alle gevallen zijn deze kleding-

geen contaminatierisico vormen.

kledingstuk doet wat het belooft. En zou

stukken ook 100% synthetisch. Wanneer

deze oplossing overdreven zijn of juist

bedrijven opereren in ISO 7, 8 en in zoge-

In essentie betekent dit de volgende

goed passen bij de omgeving? Het is

naamde gecontroleerde, niet geclassifi-

aanbevelingen voor onderkleding in het

belangrijk om te weten aan welke eisen

ceerde omgevingen (CNC), worden deze

kader van Annex 1:

moet worden voldaan om volgens de nor-

tweedelige pakken meestal bovenkleding

• Kleding die geschikt is voor cleanrooms

men te produceren. Als dit betekent dat er

genoemd, omdat dit de enige kleding­

en die niet pluist of deeltjes afgeeft.

onderkleding van polyester of katoen mag

categorie is die ze dragen. Om warm te

worden dragen, dan is dat prima.

blijven en de contouren van het hele lichaam te vermijden, zijn deze kleding-

HET AANBEVOLEN MATERIAAL VOOR ONDERKLEDING BESTAAT UIT 100% SYNTHETISCHE VEZELS. 18

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

stukken dikker.

Onderkleding is daarentegen veel dunner, omdat het onder een overall wordt gedragen. Dit geeft de gebruiker meer bewegingsruimte en zorgt voor comfort.

ONDERKLEDING CLEANROOMS

KENMERKEN POLYESTER Polyester is een vezel met een uitstekende reputatie op het gebied van blootstelling aan deeltjes. De belangrijkste kenmerken zijn: • continue filamentgarens | lage deeltjesemissie • lichtgewicht, zacht en ademend materiaal • de stof voert vocht af van het lichaam, houdt het lichaam droog en zorgt voor verkoelend effect

DE JUISTE ­ONDERKLEDING KAN DE DEELTJES­ EMISSIE TOT WEL 90% VERMINDEREN.

• vlekbestendig • kleurecht • Oeko-Tex gecertificeerd |

Opties voor antibacteriële afwerking:

geen huid­irritatie

Geen groei van microben of schimmels.

Geleidende vezels: Verminderde ESD-effecten door gebruik

Het is belangrijk om alle bovengenoemde

te maken van geleidende garens in het

factoren af te wegen en samen met de

hele kledingstuk, zodat er geen potentieel

operators te testen. Daarna kan worden

verschil is tussen het kledingstuk en de

bepaald wat de meest geschikte optie is

objecten, zolang de persoon geaard is.

voor de betreffende werkzaamheden om het product en de omgeving te bescher-

Antistatische vezels:

men en comfortabel te werken. Natuurlijk

Verbetert comfort doordat er geen e­ nergie

moet deze optie worden gekozen op basis

in het kledingstuk wordt opgebouwd.

van het toepassingsgebied en bijbehorende classificatie, maar ook rekening houdend met comfort. De juiste onderkleding

Activiteit

Deeltjes

Omschrijving

100.000

Bewegingloos (staand of zittend)

500.000

Bewegen van handen, onderarm, nek en hoofd

kan de deeltjesemissie tot wel 90% verminderen [1]. Om een indicatie te hebben van de deeltjesemissie tijdens het uitvoeren van de onderstaande activiteiten:

TEST ONDERKLEDING De grote toename van deeltjesemissie bij meer activiteit bewijst dat de deeltjes­ emissie door het menselijk lichaam een 1.000.000

Bewegen van handen, onderarm, torso, nek, hoofd en benen (niet lopend)

enorme impact kan hebben op het ­proces. Het is dan ook geen verrassing dat studies aantonen dat de juiste kleding

2.500.000

Van staand naar zitten v.v.

5.000.000 7.500.000 10.000.000

Langzaam lopen Lopen Rennen

de deeltjesemissie enorm vermindert. Elis Cleanroom heeft een test uitgevoerd met verschillende soorten onderkleding om de deeltjesemissie en CFU te controleren.

Omvang Het doel van de onderkledingtest is om

Tabel 2: Overzicht deeltjesemissie bij verschillende activiteiten.

verschillende soorten onderkleding met Contamination Control Magazine • Juni 2025

19

ONDERKLEDING CLEANROOMS

Polyester and cotton undergarment bodybox test (particles 0.5 µm after 2 minutes)

elkaar te vergelijken en de impact van in een bodybox te bepalen. In deze

3500

test zijn de volgende acht combinaties

3000 2500

2. Vrijetijdskleding + overall

2000

3. Onderkleding

1500

500

7. Antibacterieel onderkleding

en t

th

ou

tm

ov em

pgu at or er Op

at or er Op

wi

m

ov in

tm ou th

wi at or er

do wn

en t ov em

wa at or

Op

er

tm ou wi

lki

en t ov em

en ta th

th

rm s

en t

y pt bo xE m dy Bo

wi

at or

Op

is gebruikt om de werkelijke deeltjes-

er

RP-CC-003.5, waarbij de volgende formule

at or

een bodybox gebruikt volgens IEST-

er

Om de deeltjesemissie te bepalen, is

Op

Methode

ng

0

8. Antibacterieel onderkleding + overall

ov em

6. Onderkleding + overall

1000

M

5. Onderkleding

Op

4. Onderkleding + overall

ov em

1. Vrijetijdskleding

rm

geïdentificeerd:

Polyester Cotton

ou

vrijetijdskleding op de deeltjesemissie

emissie te bepalen: Grafiek 1: Bodybox test voor onderkleding van polyester en katoen (deeltjes 0,5 μm).

Deeltjes (D-waarde) : Gemiddelde verspreidingssnelheid, deeltjes/minuut : Som van het aantal deeltjes voor

schouders op schouderhoogte op de

Resultaten

maat van een metronoom met

In grafiek 1 zijn de resultaten gegeven

60 slagen/min.

van een bodybox test met behulp van

• Sta stil 1 min.

de beschreven methodologie. De resulta-

• Loop 5 minuten ter plaatse en beweeg

ten zijn gebaseerd op echte gegevens en

de rechterhand naar de linkerschouder

vergelijken onderkleding van polyester/

De mate van beweging gedurende de

en de linkerhand naar de rechter-

katoen.

gehele testrun van een bodybox is gespe-

schouder.

Grafiek 2 laat de deeltjesemissie voor

cificeerd in IEST-RP-CC-003.5:

• Sta stil 1 min.

verschillende deeltjesgrootte zien van de

• Strek beide armen 5 minuten voor de

• Maak drie diepe kniebuigingen.

verschillende kledingcombinaties.

dezelfde kledingset : Totaal aantal testperiodes van 1 minuut = 11

• Sta stil 1 min.

CONCLUSIE De algehele resultaten van de bodybox test laten direct een enorm verschil zien tussen combinatie 1 (volledige vrijetijdskleding), combinatie 2 (cleanroom overall met daaronder vrijetijdskleding) en de rest van de cleanroom- kledingtestcombinaties.

Het dragen van vrijetijdskleding in een cleanroomomgeving heeft een significante negatieve impact op de deeltjesemissie in een cleanroom. Wetende dat voor een cleanroom van klasse A of ISO 5 de maximale hoeveelheid deeltjes per 20

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

ONDERKLEDING CLEANROOMS

D-value

per kubieke meter te blijven zoals vermeld

12000

in ISO 14644-1, ongeacht of het persoon A of persoon B betreft. Vanaf combinatie 3 kan worden geconcludeerd dat er ­voldoende marge is om binnen deze toegestane deeltjesemissie te blijven en dat

10000

speciale onderkleding dus een verschil maakt. De cleanroomonderkleding van polyester fungeert als voorfilter, terwijl het toevoegen van een cleanroomoverall, die

8000

als hoofdfilter kan worden beschouwd, nog betere resultaten oplevert op het gebied van deeltjesretentie. Dit zal uiteindelijk leiden tot een verbeterde mate van

6000

contaminatie controle.

Belangrijk om te realiseren is dat alle kleding deeltjes afgeeft, maar dat dit bin-

4000

nen de specificaties moet blijven zoals ­vermeld in IEST-RP-CC-003.5. De bodybox-­ testmethodologie, hiervoor uitgelegd, laat zien dat ook het gedrag in cleanrooms, zelfs met de juiste cleanroomkleding,

2000

van cruciaal belang is met betrekking tot de deeltjesemissie in een cleanroom­ omgeving. Cleanroomkleding alleen is

0

niet voldoende.

0,3

0,5

1

3

5

10

Combination 1

Combination 2

Combination 3

Combination 4

Combination 5

Combination 6

Combination 7

Combination 8

Gezien de resultaten van de test op het gebied van deeltjesemissie is het begrijpelijk dat de herziening van Annex 1 vereist dat er specifiek onderkleding ­

Grafiek 2: Deeltjesemissie (bij verschillende deeltjesgrootte) bij de verschillende

wordt gedragen in cleanroomomgevin-

kledingcombinaties.

gen die leiden tot GMP-Grade A en B. Dit biedt namelijk meer controle op contaminatie door een extra barrière toe te

kubieke meter 3.520 van 0,5 μm is, lijkt het

de aanwezigheid van gewone kleding in

voegen tussen de omgeving en het men-

erop dat het dragen van een cleanroom­

de kleedruimte vóór het betreden van een

selijk lichaam, dat onvermijdelijk wordt

overall met daaronder vrijetijdskleding dit

cleanroom al voor een hoge emissie van

beschouwd als de meest besmette bron

doel bijna bereikt, gezien de uitkomst van

deeltjes (zie combinatie 1), die uiteindelijk

in een cleanroom, en brengt daardoor de

combinatie 2 (vrijetijdskleding + clean-

toch in de cleanroom terechtkomen bij

besmettingsbeheersing naar een hoger

room overall).

gebruik van kledingcombinatie 2.

en veiliger niveau.

Het resultaat van een bodybox test wordt

Annex 1 wil contaminatie zoveel mogelijk

BRONNEN

ook beïnvloed door de specifieke persoon

beperken en dwingt daarom tot gebruik

[1]

die zich erin bevindt, wat betekent dat de

van speciale onderkleding voor kleed­

Koninklijke Universiteit van Stockholm,

cijfers verschillende resultaten opleveren

kamers die naar Grade C en B ruimten

Zweden.

wanneer deze test door een andere per-

leiden. Dit biedt voldoende ruimte om ­

soon wordt uitgevoerd. Bovendien zorgt

binnen de werkelijk toegestane deeltjes

[2]

Onderkleding

en

filtratie-efficiëntie,

IEST -RP-CC003.5 

Contamination Control Magazine • Juni 2025

21

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN VAN MICRO­ EN NANO CLEANROOMS Wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen hebben de afgelopen decennia geleid tot miniaturisatie, met chips en systemen op micro-, nano- en (in de toekomst) picoschaal als resultaat (de wet van Moore volgend). Deze nieuwe technologieën vragen om complexe onderzoekslaboratoria en/of productieruimtes, met cleanrooms die aan steeds strengere eisen moeten voldoen.

22

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN

Voortschrijdende wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen leiden tot complexere en duurdere cleanrooms. Een ontwerp­aanpak voor deze complexe cleanrooms, gebaseerd op conventionele lineaire ontwerpprocessen, levert suboptimale resultaten op. Een holistische en integrale benadering is essentieel, met een evenwichtige manier van plannen, ontwerpen en faciliteren.

Door: Eric Stuiver, Deerns

WETENSCHAPPELIJKE EN TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELINGEN

mogelijkheden om de assemblage van

Onze digitaliserende wereld draait op half-

DNA-structuren.

DIGITALISERENDE

vergroten plus de kosten en het energie­

De combinatie van deze twee trends

WERELD DRAAIT

verbruik van deze apparaten (chips) te ver-

brengt ons in de wereld van bionano­

lagen, worden de functiegroottes kleiner.

motoren,

Ook ontstaan er nieuwe productietech-

seerde medicijnen. Door deze integratie

nologieën zoals 3D integratie, fotonica en

nemen de complexiteit en diversiteit van

kwantumcomputing. Tegelijkertijd zijn er

contaminatie-­eisen verder toe.

toepassing specifieke biomoleculen te sturen en te controleren, met bijvoorbeeld

geleiders. Om de functionaliteit hiervan te

sensoren

en

gepersonali-

ONZE

OP ­HALF­GELEIDERS.

Afbeelding 1: Kunstmatige intelligentie is één van de technologische ontwikkelingen die de halfgeleiderindustrie aanjagen.

Contamination Control Magazine • Juni 2025

23

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN

Miniaturization continuous relentlessly

Afbeelding 2: Wetenschappelijke en technologische trends die afhankelijk zijn van contaminatiecontrole.

INVLOED OP CLEANROOMFACILITEITEN Doordat processen op een kleinere schaal plaatsvinden, zijn deze gevoeliger voor effecten van buitenaf, zoals deeltjes, chemische verontreinigingen, trillingen en

elektromagnetische

interferenties.

Deze veranderende eisen hebben een grote impact op zowel het ontwerp als de werking van cleanroom- en laboratoriumfaciliteiten. Het is daarom cruciaal om de contaminatie-eisen en specificaties nauwkeurig af te leiden van de toekomstige technologische toepassingen.

Hierbij kan een onderscheid gemaakt worden tussen evolutionaire en revolutionaire veranderingen: • Evolutionaire veranderingen: - Strengere eisen rondom deeltjes, temperatuur- en vochtstabiliteit - Aanvullende eisen, bijvoorbeeld AMC’s (Airborne Moleculaire Contaminanten) of VOC’s (Vluchtige Organische Contaminanten) - Isoleren van kritische processen in een, hoog vacuüm ALD (Atomic Layer Deposition) of EUV (Extreme Ultraviolet Lithography) 24

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

Figuur 1: Integrale cleanroom- en proceslogistiek.

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN

Figuur 2: Het stapelen van volledig functionele cleanroomlagen vraagt om een logistiek en technisch totaalconcept.

Afbeelding 3: Universiteit van Southampton met cleanrooms voor interdisciplinair en gezamenlijk onderzoek op het gebied van bio-nanotechnologieën. Hier worden elektronica (ISO 3-4), BioMEMS (BSL2-3), fotonica (ISO 4-5), lithografiemetrologie (ISO 3-4) en het verpakken van micro-apparaten gecombineerd.

- Nieuwe definities van contaminatie/ verstoring (trillingen, elektromagnetische compatibiliteit/-interferentie) - Aanscherpen regelgeving rond veiligheid, mileuaspecten en duurzaamheid • Revolutionaire veranderingen, met name bij het combineren van technologieën (bionano systemen)

in dezelfde faciliteit:

FLEXIBEL MAATWERK

- Nanofabricage binnen een

Wat betekenen deze ontwikkelingen voor

ISO-classificatie

de cleanroom? We zien een ontwikkeling

- Bio/farmaceutische processen

waarbij cleanrooms specifieker worden

binnen een ML/BSL classificatie

om aan aanvullende en strengere criteria

- Meet-/manipulatiesystemen op

te voldoen. Dit kan worden bereikt door

nanoschaal in geïsoleerde trillings-/

het kritieke gebied te verkleinen, bijvoor-

geluidsvrije ruimtes

beeld door het creëren van speciale suites, locaties of lokale mini-omgevingen. Deze Contamination Control Magazine • Juni 2025

25

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN

oplossingen beperken ook de invloed van

COMPLEXITEIT

­Bijvoorbeeld een enkel cleanroomniveau,

menselijke en/of logistieke bewegingen.

Een direct gevolg van de integratie van

ondersteund door ten minste één tech-

meer functies in een cleanroom­faciliteit

nische laag eronder (bedrijfsstoffen) en

Tegelijkertijd is het cruciaal om te zorgen

is de toenemende complexiteit van het

boven (luchtplenum). Naarmate de tech-

voor de benodigde flexibiliteit in deze

gebouw. Dit resulteert meestal in het

nologie evolueert, is er vaak een extra

cleanrooms. Onderzoek wordt namelijk

stapelen ­

technische laag nodig.

van

verschillende

functies.

gekenmerkt door veranderingen. Wijzigingen in apparatuur, plattegronden en facilitaire voorzieningen moeten daarom mogelijk zijn. Een overkoepelende, technische infrastructuur samen met een geïntegreerd logistiek concept voor ­producten, materialen en cleanroompersoneel vormen­­de basis om zowel het huidige als toekomstige nanotechnologisch onderzoek en -productie te ondersteunen.

26

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

TEGELIJKERTIJD IS HET CRUCIAAL OM TE ZORGEN VOOR DE BENODIGDE FLEXIBILITEIT IN DEZE CLEANROOMS.

TOEKOMSTGERICHT ONTWERPEN

NAARMATE DE TECHNOLOGIE EVOLUEERT, IS ER VAAK EEN ­EXTRA ­TECHNISCHE LAAG NODIG.

keurige analyse. Hierbij wordt rekening gehouden met de specifieke functie­ niveaus en kwaliteitseisen van de cleanroom. Alleen door het bepalen van de juiste fit-for-function, samen met de vereiste flexibiliteit, kan een optimale balans in het totale projectbudget worden bereikt.

Het optimaal benutten van de schaarse

DUURZAAMHEID

grond en de wens om de verschillende

Helaas verhoogt de voortdurende minia­

cleanroomfuncties

korte

turisering van technologieën ook de

afstand te hebben, zijn ook redenen om

emissies van cleanroomfaciliteiten, voor-

volledig functionele cleanroomlagen te

namelijk als gevolg van complexere

stapelen. Bij dergelijke, verticale clean-

procesapparatuur en -processen. Dit

roomfaciliteiten is het ontwerpen van een

veroorzaakt meer dan 80% van de C ­ O2 -

integraal functioneel en logistiek totaal-

voetafdruk, met name door toenemend

concept essentieel.

stroomverbruik en het gebruik van speci-

op

relatief

ale gassen, water en chemicaliën.

Het ontwerp van moderne cleanrooms gaat daardoor veel verder dan de hui-

COMPLEXERE CLEANROOMS WORDEN SLIMMER, STRENGER EN DUURZAMER.

dige standaard richtlijnen voor duurzaam ­bouwen. Innovaties die momenteel worden ontwikkeld en geïmplementeerd, zijn

HOLISTISCH ONTWERPEN

onder meer optimalisatie van de luchtbe-

Om ervoor te zorgen dat cleanrooms klaar

handeling, energieterugwinning, betere

zijn voor de toekomst, is een adequate

verwerkingstechnologieën, emissie­­reduc­

ontwerpaanpak essentieel. Een aanpak

tie, recycling en hergebruik van zuiver

die gebaseerd is op conventionele, lineaire

water/gassen.

ontwerpprocessen levert suboptimale resultaten op. Een holistische en integrale

CLEANROOMBEHEER

benadering is essentieel, met een even-

De nieuwe technologieën worden geken-

wichtige manier van plannen, ontwerpen

merkt door complexe processen en logis-

en faciliteren.

tieke bewegingen in de cleanrooms. Daar waar automatisering niet of nauwelijks

Deze holistische ontwerpmethodiek gaat

mogelijk is, kan de menselijke invloed op

veel verder dan de huidige standaard

de bescherming van het product juist

richtlijnen en houdt, onder andere reke-

toenemen. Deze risico’s kunnen worden

ning met:

beoordeeld en verbeterd via technieken

1. Technologieën die verder

zoals Computational Fluid Dynamics.

Bovendien kunnen deze modellen wor-

­miniaturiseren en samensmelten 2. Hightech productie die steeds

den toegepast om de training van clean-

hogere eisen stelt aan cleanroom­

roompersoneel te verbeteren.

omstandigheden 3. Automatisering en slimme s­ ystemen

KOSTEN De toenemende complexiteit en strengere eisen leiden tot hogere investerings- en

die contaminatiebeheersing ­ondersteunen 4. Regelgeving rond veiligheid,

operationele kosten. Deze kosten moeten

­milieuaspecten en duurzaamheid die

worden bepaald op basis van een nauw-

verder worden aangescherpt  Contamination Control Magazine • Juni 2025

27

AQ Guard Luchtkwaliteit Monitor

Measure to Control

Luchtkwaliteit monitoring in de Gezondsheidzorg Zorg voor een gezonde lucht in uw zorginstelling met de Palas AQ Guard.

Deze geavanceerde luchtkwaliteit monitor biedt real-time monitoring van de lucht in ziekenhuizen, klinieken en zorginstellingen. Detecteer schadelijke deeltjes en waarborg een optimale luchtkwaliteit voor patiënten en medewerkers.

Betrouwbaar, nauwkeurig en eenvoudig te integreren in uw gezondheidszorgomgeving.

Fijnstof vanaf een deeltjesgrootte van 0,15 μm, meting van CO2 en berekening van de luchtkwaliteit index en infectierisico-indicator.

Bescherm gezondheid, verbeter welzijn – met de Palas AQ Guard.





Zorg voor het juiste cleanroom klimaat

Cleanroom display Meetwaardes en alarmen zichtbaar

Verschildruk

RV/T Sensoren

Transmitter met autozero functie

Breed assortiment

Meerdere ruimtes meten met één sensor

Want alleen door goed te meten, zul je het echt zeker weten! +31 (0)475-497 424

info@pedak.nl

www.pedak.nl



CURSUS UITGELICHT

CLEANROOM SCHOONMAAK CURSUS Behoud van de reinheid in een cleanroom is noodzakelijk om schade aan het product te voorkomen.

Productieprocessen en de aanwezigheid van mensen veroorzaken verontreinigingen en maakt het regelmatig reinigen van een cleanroom daarom belangrijk. Deze cursus bevat praktische informatie voor het uitvoeren van de reinigingswerkzaamheden in een cleanroom door professionele schoonmakers, volgens een cleanroom reinigingsprogramma. Er zijn praktische demonstraties en oefeningen over de systematische uitvoeren van oppervlakte reiniging van grote en kleine oppervlakken. Daarnaast worden de manieren om het resultaat te evalueren behandeld.

VOOR WIE? De cursus is bedoeld voor uitvoerenden van de schoonmaak-

ALGEMENE INFORMATIE CLEANROOM SCHOONMAAK CURSUS

werkzaamheden van de cleanroom. Dit kunnen medewerkers

• Deze cursus is slechts toegankelijk voor personen die in het

van een reinigingsbedrijf zijn of eigen schoonmaakdienst, maar

bezit zijn van een Cleanroompas of kunnen aantonen een

ook operators in een cleanroom waarin de operator zelf regelmatig zijn werkplek moet reinigen.

gelijkwaardige cursus of training te hebben gevolgd • De cursus is een halve dag (start 09.00 uur) • De cursus wordt gegeven in Woerden of in Amersfoort of als

CURSUSINHOUD

inhouse

• Noodzaak schoonmaak cleanroom • Noodzaak training schoonmaakpersoneel

MEER INFORMATIE

• Schoonmaken en desinfecteren

Bekijk alle beschikbare cursusdata en andere informatie op

• Lezen en uitvoeren van een cleanroom reinigingsprogramma

www.vccn.nl. 

• Onderhoudschoonmaak • Schoonmaaktechnieken • Schoonmaakgereedschap en -middelen • Desinfectie en desinfecteren • Controle van het reinigingsresultaat • Praktijkbeoefeningen Belangrijk onderdeel van deze cursus zijn de praktijkoefeningen.

Je oefent verschillende reinigingsmethodieken en evalueert de resultaten.

Contamination Control Magazine • Juni 2025

29

BOEIENDE DAG OVER CONTAMINATION CONTROL IN VERSCHILLENDE SECTOREN VERSLAG NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL

Wat hebben medicijnproductie, wondinfectiepreventie, precisietechniek, voedselveiligheid en laboratoria met elkaar gemeen? Voor al deze sectoren gelden strenge regels voor het voorkomen van mogelijke contaminatie met verontreinigingen. Hoe kun je voldoen aan de strenge regels? En wat kun je van elkaar leren op het gebied van contamination control-oplossingen?

30

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL

Tijdens het VCCN Nationaal Symposium Contamination Control van 21 mei is met een uitgebreid lezingenprogramma de problematiek én oplossingen vanuit verschillende disciplines besproken.

Voorafgaand aan het symposium vond onze Algemene Ledenvergadering plaats, met als interessante beslissing de oprichting van de c­ ommissie Young Professionals.

Door: Jos Bijman, VCCN

H

et Nationaal Symposium Conta-

vakgenoten te ontmoeten en producten

mination Control 2025 (NSCC’25)

op het gebied van contamination control­-

ALGEMENE ASPECTEN CONTAMINATION CONTROL

kende een interessant lezingen-

-technologie te bekijken op de bedrijven-

In de ochtend werden vier lezingen gege-

programma, bestaande uit zestien spre-

markt. Het symposium was in het Van der

ven over meer algemene aspecten van

kers, waar contamination control vanuit

Valk Hotel in Gorinchem.

contamination control.

meerdere sectoren en invalshoeken werd behandeld. Naast een algemene blik op het onderwerp contamination control werden de laatste ontwikkelingen binnen de health care, life sciences en food technology besproken. Dit gebeurde in twee parallelle programmalijnen onder dagvoorzitterschap van Eric Stuiver en Jos Bijman. Het symposium werd ­plenair afgesloten met een zeer geslaagde key­ notelezing van Marcel Levi over de gezondheidszorg in Nederland. Uiteraard

IN NEDERLAND IS ALS DOEL GESTELD DAT ER IN 2050 EEN ECONOMIE ZONDER AFVAL BESTAAT, WAARIN ALLES DRAAIT OP HERBRUIKBARE GRONDSTOFFEN.

was er uitgebreid de mogelijkheid om

Circulariteit - Bas van de Westerlo en ­Harm van den Oever In Nederland is als doel gesteld dat er in 2050 een economie zonder afval bestaat, waarin alles draait op herbruikbare grondstoffen. Deze zeer ambitieuze doelstelling geldt ook voor de bouw van cleanrooms. Maar is dit haalbaar, en wat moet daarvoor gebeuren? Deze uitdaging werd behandeld door Van de Westerlo en Van den Oever.

Momenteel wordt circulariteit vooral ingezet om te laten zien dat een organisatie verduurzaamt - dit is de fase van inspireren. We staan echter op een kantelpunt dat we de fase ingaan van activeren én implementeren van de circulaire uitgangspunten.

Of te wel Het Nieuwe Normaal (HNN). Hier ligt een taak voor zowel opdrachtgevers als opdrachtnemers.

Voor opdrachtgevers: • Stel circulariteit centraal in de uitvraag • Denk van ‘project’ naar ‘levenscyclus’ • Imago en reputatie Voor opdrachtnemers: • Breng de circulaire prestaties van jouw oplossingen in kaart • Innoveren en optimaliseren • Denk van ‘project’ naar ‘levenscyclus’

Contamination Control Magazine • Juni 2025

31

NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL

Contamination Control in laboratoria - Bernard Melchers In laboratoria vinden ­onderzoeken­­ plaats

waar

contaminatie

moet

­worden uit­gesloten om fouten in de onderzoeks­resultaten te voorkomen.

Daarnaast zijn er hoogrisicolaboratoria waar met materialen worden gewerkt, zoals virussen, die niet ongecontroleerd naar buiten mogen. Melchers presenteerde diverse typen laboratoCommissioning in Contamination

ria (van BSL 1 t/m 4) en bijbehorende

Control - André van Tongeren

scenario’s voor de luchthuishouding

VCCN is vanaf het eerste uur

en andere maatregelen voor conta-

als stakeholder betrokken bij

mination control. Die maatregelen zijn

­Commissioning Nederland. Com-

niet alleen maar luchttechnisch, maar

missioning is het proces van kwa-

betreffen ook de desinfectie van het

liteitsborging van de prestaties

afvalwater en dergelijke.

van een gebouw of installatie.

In de gebouwde omgeving is commissioning bijvoorbeeld al voorgeschreven in het kader van

Kwantificeren van de oppervlakte­

BREEAM. Ook bij de bouw van

reinheid - Bart Dirkx

een cleanroom wordt het uitvoe-

Binnen de volledige toeleveran-

ren van commissioning genoemd

ciersketen richting OEM-fabrikan-

in de onlangs verschenen ISO

ten in de halfgeleiderindustrie

14644-4. In sectie D.1 General

en de precision manufacturing

wordt aangegeven dat activitei-

worden de reinheidseisen steeds

ten bij de ingebruikname van een

strenger en uitgebreider. Om

gebouw of apparaat benoemd en

­hieraan te kunnen voldoen, moet

georganiseerd moeten worden.

op gezette momenten in de

Hierbij wordt documentatie geëist

gehele keten controle plaatsvin-

om aan te tonen dat dit is uitge-

den van de oppervlaktereinheid.

voerd en voldoet. Commissioning

Dirkx toonde in zijn presentatie de

Nederland maakt zich hard om te

laatste innovaties op dit gebied,

zorgen voor hulpmiddelen voor

­waarbij deeltjes worden gemeten

het uitvoeren van dit proces.

naar aantal en grootte.

COMMISSIONING IS HET PROCES VAN KWALITEITSBORGING VAN DE PRESTATIES VAN EEN GEBOUW OF INSTALLATIE. 32

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL

HEALTH CARE Contamination control is een belangrijk uitgangspunt binnen de health care - met name in operatiekamers, sterilisatieafdelingen en isolatiekamers. Doelen zijn het voorkomen van postoperatieve wond­infecties en kruisbesmettingen tussen ruimten. Ook in dit blok deelden vier sprekers hun kennis.

Luchtbeheersing in relatie tot infectie­preventie Patrick van de Poel Na de lunch werd met een zeer interactieve presentatie de zaal bij de les gehouden.

Niet alleen via Mentimeter, maar ook door de stelling dat er geen literatuur­onderzoek bewijst dat er een specifiek luchtbehandelingsysteem wordt aanbevolen voor algemene chirurgie. Van de Poel ging in op de kenmerken van BRMO (bijzonder resistente micro-organismen) en MSRA in relatie tot preventiemaat­regelen in de OK.

Nieuwe richtlijn isolatiekamers Frans Saurwalt Bij de ontwikkeling van VCCN Richtlijnen richt de betreffende ­ projectgroep zich vooral op feitelijke relevantie die zijn gevalideerd in de praktijk. Saurwalt constateert dat in richtlijnen in de medische sector steeds meer klinische relevantie als argument wordt gehanteerd. Dit kan tot situaties leiden Energiebesparing in operatie­

waarbij inefficiënte maatregelen

kamers - Jos Lans

toegepast worden. Als voorbeeld

Het energiegebruik in OK-com-

besprak hij de nieuwe richtlijn

plexen is zeer hoog. Door een

voor isolatiekamers. Enkele aanbe-

groot aantal partijen is onder-

velingen, zoals het ventilatievoud

zoek gedaan naar de mogelijk-

of locatie van de afvoerroosters (in

De realisatie van een

heden

energiebesparing.

relatie tot de luchtstroming) zijn

­isolatiekamer - Remko Noor

De volgende mogelijkheden wor-

duidelijk afwijkend ten opzichte

Met de presentatie van Saurwalt

den aanbevolen:

van de eerdere WIP-richtlijn of

in het achterhoofd gaf Remko

1. Aanpassen van kloktijden

internationale richtlijnen.

Noor een praktijk­ gerichte kijk

van

2. Verruimen van de grenzen voor ­relatieve vochtigheid 3. Reduceren van verse lucht­ hoeveelheid

op de bouw van isolatie­kamers.

Hij deelde concrete tips over de toepassing van r­ ichtlijnen en benadrukte dat naast conta­

4. Schakelen tussen OK-classifica-

minatie­­­­preventie ook comfort,

tie (meer of minder lucht)

privacy van de patiënt en flexibele inzetbaarheid belangrijke

Met deze maatregelen is ten

aandachts­punten zijn. Opvallend

opzichte van de referentiesituatie

is dat hier is gekozen voor een

een energiebesparing mogelijk

ventilatievoud van 15 h-1 in plaats

van 78% tot 93%.

van 6 h-1, t.o.v. van de SRI-richtlijn.

Contamination Control Magazine • Juni 2025

33

NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL

LIFE SCIENCES EN FOOD TECHNOLOGY

Energiebesparing in de ­farmaceutische industrie - Stan van Hastenberg Binnen een farmaceutisch bedrijf zijn er diverse manieren om energie te b ­ esparen.

Een van de belangrijkste besparings­mogelijkheden in cleanrooms is het verminderen van de luchthoeveelheid. In het traditionele ontwerp wordt deze vaak hoger genomen dan in de praktijk noodzakelijk. Van Hastenberg liet in zijn presentatie zien hoe een strategische aanpak tot energiebesparing kan leiden. De strategie bestaat onder andere uit het samenstellen van een team met expertise, het monitoren om de juiste beslissingen te nemen en te zorgen voor urgentiebesef in de gehele organisatie. En vooral: gewoon beginnen.

Het verbeteren van de ­cannabis­­teelt met UV-licht - Damian van Dijk In aanvulling op de lezing van ­Pieters ging Van Dijk in op het voorkomen van contaminatie bij de kweek van cannabis met behulp van UV-lichttechnologie. Door bestemmeting vóór het ontstaan te voorkomen, worden cannabis en andere gewassen sterker en schoner. CleanLight UV-bescherming Medicinale cannabiskwekerij en

is toepasbaar als gewasbescherming,

­contamination control -

desinfectie van de lucht en van de

Vanessa Pieters

ruimte, en is een alternatief voor scha-

Medicinale cannabis speelt tot nu

delijke pesticiden.

toe geen rol bij de genezing van de aan­doeningen, maar kan wel de klachten van de aandoeningen

34

verminderen, en de doseringen

Growing Steak from Cells -

en bijwerkingen van andere medi-

Daan Luining

cijnen helpen te verminderen.

Meatable heeft als doel de honger

In dit geval zijn er strenge richt­

van de wereld naar vlees te stillen

lijnen vanuit GACP en GMP voor

zonder mensen, dieren of de pla-

de kweek van cannabis. P ­ieters

neet te schaden. Het produceren

laat zien dat het monitoren,

van vlees uit dieren is een grond-

voorkomen en bestrijden van

stof-kostbare industrie. Luining liet

ongedierte in de cannabisteelt

zien dat er met gebruik van cel-

vereist is met een geïntegreerd

len een gelijkwaardig product te

plaagbestrijdingsplan (IPM). Dit

maken is. Dit zorgt voor een sterk

is een combinatie van inspectie

verminderde grondstof behoefte.

(visuele en met computervisie)

Een revolutionaire uitdaging met

en hoogwaardige verwarmings-,

veel te overwinnen obstakels,

ventilatie-, koelings-,­en ontvochti­

waarvan contamination control er

gingssystemen.

zeker één van is.

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

NATIONAAL SYMPOSIUM CONTAMINATION CONTROL

Hygiëne in een ‘varkensstal’ Mart Smolders De beheersing van besmettelijke ziekten in de veehouderij is een uitdaging. De antimicrobiële resistentie (AMR) bij dieren neemt wereldwijd toe en leidt tot verliezen in de veehouderijproductie.

Om AMR tegen te gaan, wordt het gebruik van antibiotica tot een minimum beperkt. Daarom is hygiëne een sleutel tot effecCellular Agriculture - René Wijffels

tieve ziektepreventie. Interessant

Cellulaire landbouw is een inno-

genoeg vertoont deze aanpak

Integratie van het V-model binnen

vatieve technologie waarbij dier-

sterke overeenkomsten met de

voedings­industrie - René Bakker

lijke producten worden geprodu-

vereisten in uiterst schone pro-

Voedselveiligheid

ceerd uit cellen, in plaats van uit

ductieomgevingen, zoals in de

op de agenda. De reinheids­

volledige dieren. Dit kan op twee

medische ­

farmaceutische

eisen aan het productieproces

manieren: via precisiefermentatie

industrie. Smolders laat de zaal ­

zijn hoog en daarmee ook aan

(waarbij dierlijke producten, zoals

door een ‘out of the box’-blik

de apparatuur. Bakker gaf inzicht

eiwitten, worden geproduceerd

naar elkaars werkwijzen ­kijken. Dit

in de al bestaande regulering op

door micro-organismen) of door

leidt tot verrassende inzichten en

dit gebied vanuit normen zoals

gekweekt vlees. Op dit moment

mogelijkheden voor kruisbestui-

HACCP, BRCGS, IFS en FSSC 22000.

vindt er een versnelling plaats

ving in aanpak en innovatie.

Hygiëne en het reinigen van de

of

staat

hoog

door onderzoek, onderwijs en

apparatuur zijn dus belangrijk.

opschaling met elkaar te verbin-

Bakker presenteerde een metho-

den. In zijn presentatie gaf W ­ ijffels

diek op basis van het V-model

de risico’s en aandachtpunten van

die helpt om deze processen

met

precisiefermentatie

beheersbaar te maken. Hij gaf

aan. Onder andere is dit het wer-

een praktische inkijk vanuit zowel

ken in een aseptische omgeving

de producent- als (machine)­

om contaminatie uit te sluiten.

leverancier kant.

name

KEYNOTELEZING De zorgcrisis beheerst het nieuws. Wachttijden en personeelsgebrek vragen de aandacht van de politiek. Marcel Levi gaf in zijn keynotelezing ook een tegengeluid.

Want in de laatste jaren is er door innovatie en onderzoek veel meer mogelijk en zijn we meerdere ziekten de baas. Levi spreekt over de gouden eeuw van de geneeskunde. In een serieus betoog, met hier en daar een knipoog, werden oplossingsrichtingen gegeven voor aanpak van het personeelstekort. Levi gelooft minder in de robot aan het bed en meer in het aantrekkelijk maken van het werk en de werkomstandig­heden. Bij artsen pleit hij vooral voor verbreding in plaats van steeds verdere specialisatie. 

Contamination Control Magazine • Juni 2025

35

Tecnilab-BMI is uw partner op het gebied van desinfectie oplossingen

PBSC MD-Hi

Bioquell ProteQ

PBSC MD-Ci

Bioquell L-4

Desinfectie hatch met geïntegreerde Bioquell waterstofperoxide generator

Waterstofperoxide generator voor desinfectie van laboratoria en cleanrooms

Desinfectie kamer met geïntegreerde Bioquell waterstofperoxide generator

Waterstofperoxide generator voor desinfectie van equipment en ruimten

Tecnilab-BMI levert reeds meer dan 20 jaar producten en diensten op het gebied van desinfectie oplossingen in de vorm van ruimte desinfectie en/of apparatuur desinfectie. Ook benieuwd wat Tecnilab-BMI voor u kan betekenen? Kijk dan op www.tecnilab-bmi.nl

TI24003 - Tecnilab-BMI - Advertentie CCM - 184x124.indd 1

Vind o.a. Bioquell en PBSC producten exclusief bij Tecnilab-BMI. We help you move forward. www.tecnilab-bmi.nl

26-02-2024 10:54

POST-HBO OPLEIDING CONTAMINATION CONTROL & CLEANLINESS STARTDATUM

7 OKTOBER 2025

Het belang van een schoon eindproduct of een schone productielijn neemt in steeds meer sectoren toe. Er geldt klein, kleiner, kleinst en schoon, schoner, schoonst. Of het nu de halfgeleiderindustrie, de life science industrie, de hightech productie-industrie of foodproductie industrie is, de reinheidseisen aan het product en proces nemen toe en worden strenger. Om hiervoor de juiste maatregelen te kunnen nemen en te komen tot een schoon eindproduct is brede kennis nodig van het vakgebied Contamination Control en Cleanliness. De nieuwe VCCN post-hbo opleiding Contamination Control & Cleanliness biedt deze kennis op een integrale wijze en geeft de benodigde vaardigheden voor ontwerpers, bouwers en beheerders van cleanrooms en schone productielijnen.

LEERDOEL

• HVAC

Na het volgen van de opleiding heb je inzicht in de verschillende

• Containment

contaminanten die de functionaliteit van producten of processen

• Cleanroom validatie en classificatie

beïnvloeden. Je leert ook welke maatregelen nodig zijn en hoe

• Cleanroom beheer

je een cleanroom of een vergelijkbare beheersbare omgeving

• Specifieke toepassingen

kunt opzetten. Met deze uitgebreide kennis ben je in staat om

• Risico-analyse

zelfstandig vragen van zowel interne als externe opdrachtgevers te analyseren. Door het zelf stellen van de juiste vragen kun je

Bovenstaande onderwerpen worden in een opleidingstraject

de behoeften verder verkennen. Dit leidt tot een programma

van 15 dagen behandeld. Naast de contacttijd is er de nodige

van eisen waarin de reinheidseisen voor het product of proces

zelfstudie. De opleiding zal een post-hbo registratie krijgen bij

worden gedefinieerd. Je kunt deze eisen vertalen naar de nodige

Stichting phbo.

maatregelen voor de realisatie en het gebruik van een controlled environment.

VOOROPLEIDING Een afgeronde hbo opleiding of relevante mbo opleiding met

INHOUD OPLEIDING

voldoende ervaring.

• De opleiding behandelt de verschillende aspecten in relatie tot een schoon eindproduct of proces.

MEER INFORMATIE

• Product- en procesanalyse • Vertalen reinheidseisen naar maatregelen • Reiniging en desinfectie (productniveau) • De controlled environment • Cleanroom ontwerp en constructie Contamination Control Magazine • Juni 2025

37

ONTWIKKEL JEZELF BINNEN VCCN YOUNG PROFESSIONALS Ben jij nieuwsgierig en actief in de wereld van contamination control? Sluit je aan bij VCCN Young Professionals en geef een boost aan je persoonlijke ontwikkeling. Draag bij aan de toekomst van contamination control, versterk je eigen ontwikkeling én vergroot je netwerk van vakgenoten.

WAAROM VCCN YOUNG PROFESSIONALS? VCCN Young Professionals is er speciaal voor jonge professionals.

• Je wordt geïnspireerd door sprekers, innovaties en praktijkverhalen tijdens evenementen.

We stimuleren jonge vakgenoten om actief mee te doen, kennis op te doen en bij te dragen aan de ontwikkeling van het vakge-

Ben jij jong, werkzaam binnen ons vakgebied en zit je vol ideeën?

bied. Met VCCN Young Professionals vergroten we de betrokken-

Meld je dan aan voor VCCN Young Professionals.

heid van jonge professionals en dragen we bij aan hun binding met het werkveld.

Als lid van VCCN Young Professionals kun je ook (gratis) lid worden van het International Confederation of Contamination Control

Dat doen we onder andere door het organiseren van inspirerende

Societies (ICCCS) Young Professionals programma.

activiteiten die aansluiten bij het vakgebied, zoals excursies en professionals bij onze evenementen en zoeken we samenwerking

VOOR WIE IS VCCN YOUNG PROFESSIONALS?

met jongerenafdelingen van relevante verengingen uit andere

Je kunt je aansluiten als je:

sectoren.

• jonger bent dan 35 jaar;

kennissessies. Ook stimuleren we actieve inbreng vanuit jonge

• persoonlijk lid bent van VCCN. Ben je nog geen lid, meld je

WAT BIEDT VCCN YOUNG PROFESSIONALS JOU? • Je ontmoet andere jonge professionals die weten wat er speelt.

• Je bouwt een relevant netwerk van jonge vakgenoten op.

• Je ontdekt de nieuwste ontwikkelingen in contamination control.

38

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

dan snel aan.

INTERESSE? Aanmelden kan via www.vccn.nl/vyp

COLUMN

EEN DAG UIT HET LEVEN VAN... WILFRED VAN OIJEN Lighthouse Worldwide Solutions Benelux BV

WERKDAG TUSSEN TIJDZONES EN TECHNIEK

A

ls General Manager ben verantwoordelijk voor de alge-

klanten geen producten verkopen en ondersteunen. Qua vaklite-

mene gang van zaken en het financiële resultaat. Mijn

ratuur lees ik niet zo gek veel, maar uiteraard wel Contamination

focus ligt vooral op ondersteuning, de financiën en het

Control Magazine en Cleanroom Technology.

algemene management van het bedrijf. Daarnaast vervul ik een technische supportrol vanwege de steeds geavanceerdere en

TROTS OP HET TEAM

ICT-gerelateerde features in onze producten.

Waar ik het meest trots op ben? Het team. Zoals elke organisatie kent ons bedrijf functies en rollen, maar iedereen begrijpt dat we

Omdat ons bedrijf onderdeel is van het Amerikaanse Lighthouse

het met elkaar moeten doen. We hebben een open sfeer waarin

Worldwide Solutions Inc., begint onze dag altijd met een achter-

naar iedereen geluisterd wordt. Als er problemen zijn, lossen we

stand. Als wij aan het einde van onze werkdag naar huis gaan,

die snel en adequaat op.

begint hun dag. De antwoorden op vragen die we tijdens onze werkdag stellen, druppelen in de avond en nacht pas bij ons bin-

De waardevolle les die ik heb geleerd, is dat mijn waarheid zeker

nen. Sinds de komst van digitaal vergaderen en het gebruik van

niet altijd de werkelijkheid of andermans waarheid is. Iedereen

Teams, wordt het grootste deel van de dag dan ook achter een

kijkt op andere manieren tegen dingen aan en dat is geen kwes-

scherm doorgebracht.

tie van goed of fout. Respecteer elkaars mening, zonder het altijd met elkaar eens te zijn.

Als het grootste Lighthouse-kantoor buiten Amerika oefenen wij kelingen. Dit vergt veel tijd en gaat niet altijd zo snel als wij (onge-

TOEKOMSTVISIE: VERJONGING EN GEZOND VERSTAND

duldige) Nederlanders willen.

Als ik iets zou mogen veranderen binnen de cleanroom-industrie,

veel invloed uit op onze nieuwe software- en hardware ontwik-

dan is het verjonging en vernieuwing. Ik hoop dat door verjon-

EIGENSCHAPPEN BOVEN KENNIS

ging die vernieuwing ontstaat in het toch wat stoffige en conser-

Ik denk dat niet zozeer ‘kennis’ maar juist ‘eigenschappen’ het ver-

vatieve imago van Contamination Control.

schil maken in mijn functie. Kennis kun je proberen allemaal zelf op te doen, of je zorgt ervoor dat je de juiste mensen in je team

Voor wat betreft monitoring ben ik een dief van mijn eigen porte­

hebt die over die kennis beschikken. Het is mijn taak om de juiste

monnee, maar soms zou men veel geld kunnen besparen door

mensen te vinden en te behouden. Ervoor te zorgen dat zij zo

met gezond boerenverstand te gaan denken, in plaats van simpel­

samenwerken dat hun kennis binnen het bedrijf wordt gedeeld

weg regelgeving en oude gewoontes te volgen. Die ontwikkeling

en vastgelegd, zodat we het optimale rendement behalen.

begint wel langzaam op gang te komen, maar er is nog veel vrees voor wat inspectie-instanties daarvan vinden. Die instanties zul-

Wat ik altijd op peil houd, is mijn product- en regelgevingskennis.

len in die ontwikkeling ook meegenomen moeten worden. 

Zonder die laatste twee kun je met name bij onze farmaceutische Contamination Control Magazine • Juni 2025

39

AGENDA CURSUSSEN 2025

2

Cleanroom Gedrag Cursus GMP Woerden

JULI

17 SEPTEMBER

18 SEPTEMBER

Opfris Cleanroom Gedrag Cursus Woerden

EVEN VOORSTELLEN Cleanroom Gedrag Cursus GMP Woerden

Capable BV We develop customer-specific specialty cables and

30

SEPTEMBER

1

OKTOBER

2 OKTOBER

7 OKTOBER

16 OKTOBER

29 OKTOBER

30 OKTOBER

12/19 NOVEMBER

connectors as well as systems for a broad diversity of Cleanroom Techniek Cursus Woerden

applications in high-tech environments (e.g. space

Cleanroom Behaviour Course Woerden

Capable is part of the ICCA group, a European leader

Post-hbo opleiding Contamination Control & Cleanliness Woerden Contamination Control Cursus Woerden

industry, special vehicles, aeronautics and medical).

active in the production, distribution, and assembly of specialty cables and cable connectivity solutions. ­Capable is an exclusive p ­ artner of Axon’ within the BENELUX. Products and services of CAPABLE BV

• Custom designed cabling • Micro assembly

Cleanroom Reiniging Cursus Woerden

• Solution bases (re-)engineering • Cleanroom ISO-class 6 • AS9100 & ISO13485 certified

Cleanroom Schoonmaak Cursus Woerden Opleiding Cleanroom Testen en Certificeren - Belangstellenden en Associate Woerden

NIEUWE BEDRIJFSLEDEN Royal GD BV Arnsbergstraat 7

12/19/20 NOVEMBER

18/19 NOVEMBER

Opleiding Cleanroom Testen en Certificeren - Professional Woerden Cleanroom Testing and Certify Course Education / Knowledge / Association Woerden

7418 EZ DEVENTER www.gddiergezondheid.nl Cleo Academy Blaarkop 6 5527 ET HAPERT www.cleo-academy.nl

18/19/20 NOVEMBER

Cleanroom Testing and Certify Cours Professional Woerden

Data onder voorbehoud Bezoek voor meer informatie www.vccn.nl

40

Juni 2025 • Contamination Control Magazine

Dyzle Services B.V. Transistorstraat 7 1322 CJ ALMERE https://dyzle.com

JA ARGANG 38 NR. 1 MA ART 2025

COLOFON Jaargang 38 editie 2-2025 Contamination Control Magazine is een uitgave van VCCN, Vereniging Contamination Control Nederland

ANG 38 JA ARG NR. 2 025 JUNI 2

VENTILATIE-EFFECTIVIT EIT

EN EFFECTIEF VENTILEREN

DE

IN CLEANROOMS

SIGNIFICANTE REDUCT IE VAN DE ENERGIEVRAAG IN OPERATIEKAMERS EFFECT VAN EEN KLEEFM TION: AT OP LUCHTREINH ED FILTRA NTROLL EID EN DEELTJESDEPOSITIESNELHEID MAND CO

PRAK TIJKS

ITUATIE IN

BEELD

HET SATIE VAN OPTIMALI GSPROCES HEID KIN BEWER GSTE TECHNISCHE REIN VOOR DE

HOO

WE ING THE KNOWLEDGE! LEDSHARE ONDERK ANROOMS VOOR CLE ERPEN HT ONTW TGERIC OMS TOEKOMS CLEANRO O- EN NANO VAN MICR

WE SHAR

E THE KN

OWLEDG

E!

REDACTIE Philip van Beek Arthur Lettinga Jos Bijman Veerle van Gent REDACTIE COÖRDINATIE Verenigingsbureau VCCN Korenmolenlaan 4, 3447 GG Woerden T 088 - 401 06 50 j.bijman@vccn.nl ADVERTENTIEVERKOOP Kijk voor advertentietarieven op www.vccn.nl/c2mgzn of mail naar info@vccn.nl

CLEANROOM TECHNIEK CURSUS

LIDMAATSCHAP VCCN Persoonlijk lidmaatschap € 52,50 per jaar (incl. btw) Bedrijfslidmaatschap € 325,- per jaar (excl. btw)

Deze cursus stelt je na afloop in staat om een goede afweging te maken van alle belangrijke facetten bij het

FOTOVERANTWOORDING

opzetten van een cleanroom.

Archief VCCN

De Cleanroom Techniek Cursus leert je een compleet

VORMGEVING EN REALISATIE

‘Programma van Eisen’ op te stellen voor een clean-

Studio Campo

room. Je dient na het afronden van de cursus een procesanalyse te kunnen maken, nodig voor het bepalen

VERANTWOORDING

van de benodigde ruimten, classificatie en indeling.

De realisatie van Contamination Control Magazine is zorgvuldig voorbereid, gepland en uitgevoerd.

Het unieke van de VCCN Cleanroom Techniek Cursus

Desondanks kan VCCN geen verantwoordelijkheid

is dat deze aan alle genoemde doelgroepen tegelijk

aanvaarden voor eventuele onjuistheden.

wordt gegeven.

COPYRIGHTS Startdatum: 30 september

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van

Bekijk www.vccn.nl voor meer info.

druk, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

41

29 oktober 2025 | Congrescentrum 1931 | Den Bosch

Contamination Control Congres 2025 Op woensdag 29 oktober 205 is het zover: het VCCN Contamination Control Congres in Congrescentrum 1931 in Den Bosch. Een dag vol kennis, inspiratie en ontmoetingen. Voor jou als professional, actief in de healthcare, micro-elektronica, pharma, food of space sector.

Dit jaarlijkse congres staat opnieuw in het teken van de nieuwste technieken en inzichten op het gebied van contamination control en cleanroomtechnologie. De twee parallelle lezingenprogramma’s richten zich op: (1) de herziening van VCCN Richtlijn 10 en (2) de basisprincipes van het ontwerpen, bouwen en beheren van cleanrooms. In de inspirerende en inhoudelijk sterke sessies ligt de nadruk op het delen van kennis tussen verschillende sectoren. Of je nu nieuw bent in het vakgebied of al jarenlange ervaring hebt, er is voor ieder wat wils.

Zorg dat je erbij bent. Aanmelden is nu al mogelijk via onze website:

Naast het alle lezingen biedt de dag volop ruimte om te netwerken, ideeën uit te wisselen en de nieuwste ontwikkelingen op de bedrijvenmarkt te ontdekken. We sluiten af met een informeel netwerkdiner: dé gelegenheid om bij te praten met vakgenoten en nieuwe samenwerkingen te verkennen.

We zien je graag op 29 oktober in Den Bosch!

WE SHARE THE KNOWLEDGE!

Reken op wereldwijde service met Elis Cleanroom!

Met decennia lange ervaring in de cleanroom industrie, zorgen wij voor de beste oplossing voor uw cleanroom.

Samen met u, identificeren wij uw behoeften en begeleiden wij u bij het gebruik van de correcte cleanroom kleding en accessoires.

Van het regelen van de voorraad, sterilisatie, levering, onderhoud tot vervanging.

U kan op ons rekenen!

Elis is een internationale multi-service provider voor cleanroom omgevingen met aanwezigheid in 18 landen en 3 continenten.

laundry 33 Cleanroom solutions plants

Volledig management en onderhoud van cleanroomkleding

Wassen, steriliseren, onderhouden, repareren en leveren.

Contamination Control oplossingen die voldoen aan de cleanroomnormen

We zorgen ervoor dat gereinigde cleanroomkleding, schoeisel, reinigingssystemen, en andere gerelateerde artikelen, elke dag gebruiksklaar zijn.

Onze artikelen voldoen aan de strengste normen en richtlijnen voor cleanroom omgevingen.

Dankzij onze Quality Assurance afdeling zijn de cleanroom artikelen aantoonbaar risicovrij en klaar voor gebruik in uw productieproces.

We zorgen ervoor dat u het maximale kan bereiken.

Contact: www.elis.com cleanroom@elis.com

DENIOS – WIJ BESCHERMEN MENS EN MILIEU

www.denios.nl/containment

CONTAINMENT SYSTEMEN VAN DENIOS | ENGINEERED SOLUTIONS