Könnun lúpínu í rn fólkvangi 2013 og 2014

1

Útbreiðsla lúpínu í Reykjanesfólkvangi. Könnun Sjálfboðaliðasamtaka um náttúruvernd (Sjá) 2013 og 2014 og tilraun til að halda aftur af henni á nokkrum stöðum 22. júní 2013 Þátttakendur: Þorvaldur, Ragnheiður (Heiða), Sveinn, Jóna , Ebeneser, Dagbjört og Örn. Óskar Sævarsson landvörður fólkvangsins vann með okkur og verkstýrði ásamt Þorvaldi. Óskar vissi mikið um útbreiðsluna og var verkefni dagsins að staðfesta það, leita nánar og skrásetja, ýmist með því að merkja inn á kort, taka GPS-punkta (2 tæki voru með í ferð) og taka ljósmyndir. Veðrið var eins gott og á verður kosið, þurrt, gola og hæfilega hlýtt. Við mættum í Seltún (Hverasvæðið í Krýsuvík) kl. 10 og réðum þar ráðum okkar. Því næst fórum við öll að Krýsuvíkurskóla þar sem Lúpínan setur mikinn svip á umhverfið og verður varla fjarlægð þaðan. Þó væri ráð að halda henni eitthvað í skefjum og hægja á útbreiðslu hennar þaðan og hugsanlega uppræta lúpínur við bláa húsið skammt norðar. Myndin er tekin frá afleggjaranum að Krýsuvíkurskóla, Bæjarfell í baksýn.  Síðan skiptum við okkur í þrjá hópa sem óku hver á sínum bíl hver í sína áttina og hittumst ekki eftir það (vantaði sameiginlega nestispásu ásamt tilheyrandi hópmynd. Ebeneser og Dabjört voru saman og Sveinn og Jóna. Þau óku norður með Kleifarvatni og skiptu með sér að kanna giljadrög þar og eyða einhverjum breiðum. Jóna og Sveinn staðnæmdust á bílastæði við tréborð við Huldur við NV-horn Kleifarvatns, tóku myndir af lúpínubreiðum þar og réðust til atlögu við breiður upp í hlíðinni. þau gengu þarna upp á hálsinn og gættu að lúpínu þar og fundu enga. Þau tóku myndirnar hér fyrir neðan og á næstu síðu. Lúpína var einkum fyrir ofan svæðið þar sem var tjald, borð og bekkur, nálægt Stefánshöfða. Þau einbeittu sér að jöðrunum og tóku stakar lúpínur á víð og dreif upp með rót og brutu blóm af öðrum, sú vinna sést ekki vel á myndunum. Ræturnar voru mjög fasta fyrir efst, en lausari neðar í skriðunni.

2

Lúpínubreiður eru hér og þar í hlíðinni en ná þó ekki upp á hálsinn.

Hér er Sveinn með skólfu í hönd og á myndinni til hægri sér verulega á einni lúpínubreiðunni.

Þannig var umhorfs upp á hálsinum fyrir ofan Huldur. Þar var enga lúpínu að sjá. Þau héldu sig hafa séð lúpínur við þurran læk í Folaldadölum og fóru þar niður til að gá og komust að því að það voru ljónslappaþúfur en engin lúpína. Sveinn tók eftirfarandi GPS-punkta 2013: punktur 52. N63*56.020 W021*59.667 Þó nokkuð margir lúpínublettir í hlíðinni upp af punkti við tréborð/bílastæði við Huldur. p. 53 N63*56.005 W022*00.301 Minka eða kanínuhola-glæný p. 54 N63*56.003 W022*00.484 grasi gróin brekka með rofabörðum og víða Lambagras í nágrenninu. p. 55 N63*56.123 W022 00.392 Horft niður í vestur og virtust ca. 10-12 lúpínuplöntur vera við

3 þurran læk! Fórum niður. p. 56 N63*56.193 W022*00.437 Vorum nógu nálægt til að sjá að þetta var Ljónslappi (Jóna fór alveg niður í Folaldadali). p. 57 N63*56.302 W022*00.017 Þarna snérum við til baka. Sýndist ég sjá vegvísi austan í hlíðinni,neðarlega? p. 58 fann ekki punktinn í tækinu en þetta var í brekkunni þar sem við hófum uppgönguna.Ég tók við að stinga upp rætur og Jóna braut blómin af og setti í tvo poka sem við höfðum meðferðis. Ebeneser og Dagbjört fóru í hliðina fyrir norðan Svein og Jónu og reyttu þar. Jóna Segir svo fráþessari mynd: “Í september 2012 fór ég í gönguferð að Mávahlíðum. Keyrðum veginn vestan megin við Sveifluháls og fór úr bílum þar sem auðvelt var að leggja, mikið sandflæmi og samkvæmt minni mínu stóð á skiltinu Nautalda. Þegar höfðum gengið eftir þessum sandi smástund í vesturátt og vorum að nálgast syðri brúnir Hrútagjárdyngju, komin í hvarf frá veginum, fóru að birtast lúpínuplöntur. Þær urðu smám saman þéttari og þarna var gott skjól. En þarna var líka þessi niðurgrafna vatnstunna sem ég sendi þér mynd af ásamt lúpíuplöntu. Það var eins og skrattinn úr sauðaleggnum að sjá þetta, þarna var þessi vilta náttúra sem Hrútadyngja er, hraun og mosi og reyndar hafði ein og ein brikihrísla náð að festa rætur í skjóli.” Þorvaldur og Heiða svipuðust um eftir þessari lúpínu við Hrútagjá bæði 2013 og 2014 en fundu ekki. Hér er því óunnið verk sem bíður.

Þorvaldur, Heiða, Óskar og Örn óku veginn suður vel hálfa leið að Eldborg undir Geitahlíð. Þar rétt norðaustan við veginn eru tvær lúpínubreiður með u.þ.b. 50 m millibili. Myndirnar hér fyrir ofan sýna þá stærri (eystri). Hún er í rofabarði, u.þ.b. 50 m2. Við tókum hana ekki 2013 en hins vegar tókum við öll blóm auk ungplantna í jöðrum 2014. Í baksýn er Eldborg.

4

Hin breiðan, um helmingi minni, er í smá grjótholti um 50 m utar. Heiða og Þorvaldur réðust á hana 2013, upprættu ungviði og tóku ofanvöxtinn af þeim eldri. Aðgerðin tók u.þ.b. 45 mín. Jóhanna og Heiða hreinsuðu síðan allan ofanvöxt vorið 2014. Heiða og Þorvaldur tóku auk þess fáeina stakar plöntur nokkrum tugum metra sunnan við meginbreiðuna við Krýsuvíkurskóla, í því skyni að hægja á sókn lúpínunnar suður þar. Endurtekið næsta ár. Óskar og Örn óku að Eldborg og víðar í kring og fundu enga lúpínu. Óskar hefur ekki fundið lúpínu við Suðurstrandarveginn milli Ísólfsskála og Krýsuvíkur. Óskar fór svo að sinna öðrum störfum en Örn tók til hendinni skammt norðan Seltúns og segir: “Ég var uppí fjalli (fjallinu rétt norðan Seltúns, það er merkt með grænu gras hjarta). Það var (nokkuð) stór lúpínubreiða alveg á toppnum sem ég hafði ekki verkfæri í: það þarf annað hvort gamaldags orf (sem að ég á til) eða sláttuorf (sem að ég get útvegað). Ég hef nokkurn áhuga á að ráðast á hana aftur og fá gamlan vinnufélaga minn mér til hjálpar (það þarf að vera sem fyrst). ..... Ég hefði einnig áhuga að sá í nokkurn blett þarna nærri til prufu með Túnvingli eins og hann faðir minn ráðlagði mér, því villti gróðurinn kemur svo í hann, þannig að maður sér ekki að sáð hafi verið, ég hef reynslu af þessu.” Örn lét verða að þvi að slá þessa lúpínu sumarið 2014, en hóllinn mun heita Bleikshóll. Heiða og Þorvaldur óku síðan gamla veginn frá Krýsuvíkurafleggjara, framhjá þar sem Krýsuvíkurkirkja var og allar götur að Tófubruna, um Hamradali, Vigdísarvelli, Krókamýri, að Djúpavatni, að Ketilstíg (gengu í Ketilinn) og um Hofmannaflöt sem vegurinn liggur fram hjá Hrútagjá og Fjallinu eina og sáu enga lúpínu hvert sem litið var af veginum. En á þessari leið bar margt flott fyrir augu. Í Hamradal tók Heiða þessa gullfallegu mynd af jurt sem er ekki há í loftinu, nefnilega sauðamerg,.Þessi leið var ekin aftur 2014 og þá fannst lúpína við Hofmannaflöt og vestar.

5

Merkingar gönguleiða á þessu svæði eru um margt til fyrirmyndar, ekki síst samspil skilta og stika og númer á hverri stiku sem er hnitsett og munu upplýsingar um staðsetningu hverrar stiku vera hjá almannavörnum.

Þorvaldur og Heiða tóku góða kaffipásu á Herdísarvöllum og lóan sá um að skemmta þeim á meðan. Lækurinn sem kemur úr Krókamýri hafði breytt um farveg á Herdísarvöllum og rann eftir veginum á kafla, eins og sést á myndinni. Þorvaldur hafði skóflu meðferðis og gat breytt farveginum til baka með smá mokstri. Árið eftir var búið að setja þarna ræsi. Þorvaldur og Heiða óku um Móhálsadal og tóku á sig krók að Katlinum við upphaf Ketilsstígs og hvergi var lúpínu að sjá. Fyrir tveimur árum síðan (30. júní 2011) reytti þorvaldur í fljótheitum lúpínutopp á mel milli vegar og hlíðar skammt vestan við Hrútadyngjuhálsinn. Ekki sást neina lúpína þar hvorki 2013 né 2014, a.m.k. ekki í blóma.

6 Það var ekki fyrr en u.þ.b. kílómeter var eftir að aðalveginum (nr.42) um Vatnsskarð að fannst u.þ.þ. 50 m2 lúpínubreiða upp í hlíðinni rétt ofan við gamlar námur sem eru nú akstursæfingasvæði fyrir fjórhjól og krossara, sbr. mynd. Auk þess voru stakar plöntur á um 1000 m2 svæði í kring um aðal breiðuna til beggja handa, sumar í blóma. Þorvaldur og Heiða eyddu u.þ.b. 4 klst. 2013 í að uppræta allt ungviði, og fjarlægja allan ofanjarðarvöxt.

Á myndinni sjást áhöldin sem Heiða notaði en Þorvaldur notaði mest guðsgaflana. Erfitt reyndist að stinga upp ræturnar og var því að mestu sleppt og vonast til að það dragi mjög kraftinn úr lúpínunni að missa allan ofanjarðarvöxtinn á þessu þroskastigi. Á myndinni til hægri sér yfir vígvöllinn í lok atlögunnar. Þetta var eina lúpínubreiðan sem fannst 2013 meðfram fyrrnefndri leið allar götur frá Krýsuvík um Hamradali, Móhálsadal að Vatnsskarði – og geta það talist mjög góðar fréttir. Hins vegar er mikil lúpína við afleggjarann að stóru Vatnsskarðsnámunni og víðast hvar með vegi 42 þaðan og til Hafnarfjarðar. Eftir er að kanna svæðið austan Kleifarvatns, þar sem m.a. eru nokkrir sumarbústaðir, en Óskar hefur ekki orðið var við lúpínu þar. Þorvaldur gekk upp hlíðina fyrir ofan áðurnefnda lúpínubreiðu og horfði yfir auðnina þar uppá fjallinu. Þar var enga lúpínu að sjá og lítinn góður yfirleitt, en þar voru nokkrir ökuslóðar eftir krossara og fjórhjól sem Óskari landverði er vel kunnugt um og komið hefur til umærðu í stjórn fólkvangsins hvernig bregðast skuli við (sjá mynd).

7

Sumarið 2014 Þann 7. júní var endurtekinn leikurinn frá árinu áður: ekið um fólkvanginn fagra og gengnar styttri gönguferðir til að kortleggja útbreiðslu lúpínu og fjarlægja minnstu breiðurnar, í samvinnu við landvörð. Framhald verkefnis frá í fyrra. Farið frá N1 í Hafnarfirði kl. 9:30 og Seltúni upp úr kl. 10. Umsjón hafði Þorvaldur Örn. Vorum komin til baka í Hafnarfjörð upp úr kl. 16. Við vorum 5 talsins á einum bíl: Ragnheiður Elísabet, Sigrún Gunnlaugsd., Margrét Guðmundsdóttir (Maddý), Jóhanna Berghild og Þorvaldur Örn. Rosa gaman, mikill húmor og flott veður! Ánægjulegt að sjá að viðleitni okkar í fyrra til að uppræta nokkrar stakar breiður hefur skilað árangri og léttara – en bráðnauðsynlegt - verk að halda því við. Lúpínan var óvenju þroskuð - eins og annar gróður á þessu góða, vota vori - og var farin að mynda fræbelgi á stöku stað svo snemma. Lúpína er víða með veginum frá Hafnarfirði í Vatnsskarð. Síðan er lítið um hana í skarðinu sjálfu, en stakar breiður á þó nokkrum stöðum beggja vegna vegarins sunnan í því alla leið fram hjá Stefánshöfða. Miklar breiður í Huldum vestan við hann, langt upp í hlíð. Þar unnum við talsvert í fyrra (sjá bls. 1-3 hér framar), en lögðum ekki í það núna, enda augljóslega mjög mikið verk að hafa hemil á hanni þar. Sjá myndirnar.

Myndirnar sýna ört vaxandi lúpínubreiður í Huldum, skammt norðan við Stefánshöfða.

Frá Stefánshöfða tekur við stórt lúpínulaust svæði alveg suður undir Krýsuvíkurbæina, framhjá Seltúni, nema í Bleikshól (hjartahólnum) skammt norðan við Seltún er væn breiða. Örn Þorvaldsson kom þar um viku síðar ásamt félaga sínum og sló lúpínuna þar og vann þar gott verk. Við tókum eina væna staka plöntu um 100 m sunnan við Seltún. Sáum um 20 fermetra breiðu á hæð skammt sunnan við Grænavatn. Lögðum ekki í hana. Hana þarf að stöðva ef menn vilja ekki að bakkar Grænavatns verði vaxnir lúpínu eftir nokkur ár. Við Krýsuvíkurskóla eru gríðarmiklar lúpínubreiður sem við hreyfðum ekki við. Tókum hins vegar annað árið í röð nokkra smátoppa beggja vegna vegarins sunnan við stóru breiðurnar við Krýsuvíkurskóla í þeirri viðleitni okkar að hægja á útbreiðslu hennar til suðurs frá skólanum. Við lögðum annað árið í röð í tvær lúpínubreiður undir Geitahlíð, rétt norðan við veginn miðja vegu milli Krýsuvíkur og Eldborgar. Vestari breiðan var tekin alveg, enda frekar ræfilsleg því þar var allt slitið upp árið áður. Austari breiðan var mjög braggleg, mikið blómstruð og byrjuð að mynda fræbelgi, enda var hún ekki hreyfð árið áður. Nú kipptum við blómunum af henni og tíndum upp

8 ungviði í jaðrinum. Ekkert var átt við þessa staði meira þetta sumar og er það miður. Sérstaklega er miklvægt að stöðva útbreiðsluna undir Geitahlíð því okkur vitandi er enga lúpínu að finna með Suðurstrandarveginum alveg frá Ísólfsskála og að Vogsósum. Ef útbreiðslan undir Geitahlíð verður stöðvuð mun ferðamönnum í nánustu framtíð gefast kærkomið tækifæri til að hvíla augun frá því að horfa á lúpínu sem innan frárra ára verður alls staðar að sjá við Reykjanesbraut vestan Vatnsleysustrandarvegamóta um allan Reykjanesbæ og með öllum Grindarvíkurveginum.

Hádegishlé í vinnunni undir Geitahlíð. Eldborg í baksýn á hægri myndinni. Þar sést líka austari lúpínubreiðan. Á myndina vantar Ragnheiði og Jóhönnu.

Að lokinni vinnu undir Geitahlíð ókum við gamla vegin frá Krýsuvík hjá Krýsuvíkurkirkju og yfir Tóubruna í Hjalladali og Móhálsadal og sáum hvergi lúpínu á þeirri leið nema 2-3 litla toppa norðan við Norðlingaháls. Lítið bar nú á lúpínubreiðunni skammt vestan við Vatnsskarð sem var reitt rækilega í fyrra og var hún látin óáreitt að þessu sinni. Lauk þessari ferð okkar í Hafnarfirði kl. 16. Þorvaldur fór sér ferð 15. júlí að fyrrnefndri lúpínubreiðu vestan Vatnsskarðs og hamaðist þar í 3 tíma án þess að ljúka verkinu. Lagði áherslu á að hreinsa upp ungviði á jöðrunum. Þorvaldur og Ragnheiður komu þar aftur 30 ágúst og var þá rosa mikið ungviði sem við hömuðumst á í tæpa klukkustund en náðist ekki að klára. Góðu fréttirnar þær að þarna náði engin planta að blómstra í sumar vegna þess hve hart þær voru leiknar í fyrra. En það er greinilega gríðarmikill fræbanki í jarðveginum og ekki síst mosanum þarna og verður nóg að gera næstu ár að slíta upp ungplöntur.

9 Sumarið 2014 var búið að slétta námuna með jarðýtu, en lúpínubreiðan var óröskuð ofan við jaðarinn. Á myndinni til hægri sést hvað hafði náð að vaxa upp 15. júlí, en þarna hafði allur ofanjarðarvöxtur verið fjarlægður vorið 2013.

Í ferð sinni 30. ágúst fundu Þorvaldur og Ragnheiður lúpínubreiðu í klettaskoru neðan við veginn Hofmannaflöt (sem Óskar landvörður hafði bent okkur á) og slitum upp snarlega. Fundum svo nýja, fremur litla breiðu upp í hlíðinni skömmu áður en við komum að Norðlingahálsi og slitum upp líka. Enn er ófundin lúpína einhvers staðar í nánd við Hrútagjá sem Sveinn Jóhansson sá fyrir fáum árum. Mjög brýnt er að leita hana uppi. Það ætti að vera forgangsatriði að vakta svæðið frá Hofmannaflöt að Vatnsskarði næstu ár. Með nokkurri vinnu þar ætti að vera hægt að tryggja lúpínulaust svæð meðfram Vigdísarvallaveginum frá Vatnsskarði og alveg að sjó í suðri. Það er hægt að stöðva útbreiðslu lítilla lúpínubreiða með því að hreinsa árlega allan ofanvöxt og taka þær yngstu upp með rót. Vinnuálagið ætti að fara minnkandi með árunum, en við hvert ár sem sleppt er úr vex verkefnið að nýju. Enn veit enginn hversu mörg ár eða áratugi þarf að vakta, en vöktun er málið! Mikilvægast af öllu er þó að ákveða hvaða stóru svæði við viljum hafa lúpínulaus. Mestur hluti Reykjanesfólkvangs er einmitt þannig svæði ásamt mestöllu heiðarlandi Sveitarfélagsins Voga sem er í beinu framhaldi. Þar ætti enn að vera mögulegt að tryggja stórt lúpínulaust svæði a.m.k. til nokkurra áratuga.

Niðurstaða þessa lúpínumats í Reykjanesókvangi er í grófum dráttum sú að mikið er af lúpínu við Krýsuvíkurskóla, mis stórar breiður víða vestan og norðvestan við Kleifarvatn (þó ekki uppi á hálsinum) og mikið á svæðinu við Vatnskarðsnámuna og þaðan til Hafnarfjarðar og Helgafells. Tvær frekar litlar lúpínubreiður eru við Krýsuvíkurveg miðja vegu milli Krýsuvíkur og Eldborgar undir Geitahlíð, en svo virðist að engin lúpína sé með Suðurstrandarveginum innan fólkvangsins. Mikilvægt er að fólkvangurinn móti sér stefnu um hvernig tekið verði á lúpínu innan hans, með hliðsjón af þessari stefnu stýrihóps á vegum umhverfisráðherra: http://agengar.land.is/ og samkvæmt samþykkt stjórnar hans s.l. vetur að vakta skuli útbreiðslu lúpínu í fólkvanginum. Þovaldur Örn Árnason tók þessi skýrslu saman fyrir Sjálfboðaliðasamtök um náttúruvernd. Valdurorn@simnet.is Sent til: Formanns Reykjanesfólkvangsnefndar, Sverris Bollasonar Óskars Sævarssonar, landvarðar Stjórnar Sjáflboðaliðasamtakanna Ólafs A. Jónssonar hjá Umhverfisstofnun Anrésar Arnalds hjá Landgræðslunni Borgþórs Magnússonar hjá Náttúrufræistofnun. Hafnarfjarðarkaupstaðar Grindavíkurbæjar

10 Sveitarfélagsins Voga. https://www.facebook.com/pages/SJ%C3%81LFBO%C3%90ALI%C3%90ASAMT%C3%96K-UM-N%C3%81TT%C3%9ARUVERND/119960348030736