STORIA HD classic 2 - Werkschrift

IN VA

N

2

ar @

Werkschrift Kristel Bekers

Katleen Dillen

pl a

Senne Hendrickx Caroline Jans

In

ki

jk

ex

em

Rogier Lindemans Kris Merckx Wim Moreau Jacky Philips

Luc Van den Broeck Jos van Dooren Ann Wachters o.l.v. Gorik Goris

Via www.diddit.be heb je toegang tot het onlineleerplatform.

Activeer je account aan de hand van de onderstaande code en accepteer de gebruiksvoorwaarden.

IN

Auteurs: Kristel Bekers, Katleen Dillen, Senne Hendrickx, Caroline Jans, Rogier Lindemans, Kris Merckx, Wim Moreau, Jacky Philips, Luc Van den Broeck, Jos van Dooren, Ann Wachters o.l.v. Gorik Goris Met dank aan Paul De Volder en Guy Jossart

em

pl a

Fotokopieerapparaten zijn algemeen verspreid en vele mensen maken er haast onnadenkend gebruik van voor allerlei doeleinden. Jammer genoeg ontstaan boeken niet met hetzelfde gemak als kopieën.

Boeken samenstellen kost veel inzet, tijd en geld. De vergoeding van de auteurs en van iedereen die bij het maken en verhandelen van boeken betrokken is, komt voort uit de verkoop van die boeken.

In België beschermt de auteurswet de rechten van deze mensen. Wanneer u van boeken of van gedeelten eruit zonder toestemming kopieën maakt, buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen, ontneemt u hun dus een stuk van die vergoeding. Daarom vragen auteurs en uitgevers u beschermde teksten niet zonder schriftelijke toestemming te kopiëren buiten de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen.

Verdere informatie over kopieerrechten en de wetgeving met betrekking tot reproductie vindt u op www.reprobel.be.

Ook voor het onlinelesmateriaal gelden deze voorwaarden. De licentie die toegang verleent tot dat materiaal is persoonlijk. Bij vermoeden van misbruik kan die gedeactiveerd worden. Meer informatie over de gebruiksvoorwaarden leest u op www.diddit.be.

ex

© Uitgeverij VAN IN, Wommelgem, 2020

jk

De uitgever heeft ernaar gestreefd de relevante auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Wie desondanks meent zekere rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht zich tot de uitgever te wenden.

In

ki

Fotocredits p. 114 Trojaanse boogschutter, origineel © State Collections of Antiquities and Glyptothek Munich, photograph by Renate Kühling, p. 114 Trojaanse boogschutter, reconstructie in kleur: Liebieghaus Skulpturensammlung, Polychromy Research Project, Frankfurt am Main, on permanent loan from University of Heidelberg, Institut of Classical Archeology, © Vinzenz Brinkmann / Ulrike Koch-Brinkmann

Eerste druk, vijfde bijdruk 2023 ISBN 978-90-306-9528-8 D/2020/0078/44 Art. 594235/06 NUR 130

!

N

ar @

VI4235J3Y84EUJ3N8

VA

2

LET OP: ACTIVEER DEZE LICENTIE PAS VANAF 1 SEPTEMBER; DE LICENTIEPERIODE START VANAF ACTIVATIE EN IS 365 DAGEN GELDIG.

Cover- en lay-outconcept: Peer bvba Opmaak: Provo nv, Gierle Tekeningen: Katrien Davans Cartografie: Van Dijk Vormgeving & Kartografie, Van Oort redactie en cartografie, Almere, Rerink kartografie & vormgeving, Eindhoven

Woord vooraf

IN

Beste leerling Je hebt op dit moment het werkschrift van STORIA HD classic 2 in handen. Het zal je helpen om de geschiedenis te verkennen. Net zoals het leerboek bevat het werkschrift verschillende onderdelen. Je krijgt hier een klein overzicht. Ben je er klaar voor?

Wat bedoelt de leraar?

VA

N

In het leerboek op blz. 8 en 9 vind je nuttige tips terug over hoe je het beste studeert. In les 1 van dit werkschrift vind je daar toepassingen op. Het begrijpen van een opdracht is niet altijd eenvoudig. Wat bedoelt de leraar juist? Om je daar een klein beetje bij te helpen, vind je in diezelfde les een overzicht terug. Daarin staat wat leraars precies bedoelen als ze je een bepaalde opdracht geven.

Schema en opdrachten

1 Lesnummer

ar @

2 Met deze icoontjes kun je zelf aanduiden welke domeinen in de les aan bod gekomen zijn.

3 Duidelijke lestitels

5 Reeks opdrachten

SCHEMA

Kaartnr(s).

•

Aristoi =

em

•

B o

•

H w Z

•

O t

het volk

Volksvergadering (‘ecclesia’) • elke mannelijke burger ouder dan twintig • veertig vergaderingen per jaar • beslist over nieuwe wetten • beslist over oorlog of vrede

Koningen • Oorspronkelijk in de meeste poleis • 8e eeuw: uit meeste poleis verdwenen

•

•

Raad van Vijfhonderd (‘boulè’) • via loting aangeduid • bereiden volksvergadering voor

1 De macht van de adel wordt betwist

Aristocratie

OPDRACHT 2

Democratie vanaf 508 v.C., ingevoerd door Kleisthenes Verklaring: democratie is een bestuursvorm.

• betekent ‘volksheerschappij’

pl a

10

2 De democratie in de stadstaat Athene

Het ontstaan van de democratie (Athene)

Democratie is beperkt • enkel mannelijke burgers • geen vrouwen, slaven, vreemdelingen

Macht wordt betwist

! In het begin worden leden niet betaald 

• •

willen kwijtschelding schulden + herverdeling grond

Oplossing: Solon = adellijke bestuurder in 594 v.C.

Bevrijdt schuldslaven  vervangen door Verdeling in vier klassen naargelang van rijkdom.

Hoe rijker, hoe meer macht: • Rijken (eerste twee klassen) mogen polis besturen.

• Alle mannelijke burgers zitten in volksvergadering.

OPDRACHT 1

ex

• •

jk

grijpt de macht  titel: ‘tyrannis’ (546 v.C.) zorgt voor werk in nijverheid en bouwsector = goede tiran. helpt kleine boeren.

Klas:

Naam:

Lee • W

•

V

•

W

•

O

iedereen – de helft – een kwart – een vijfde – een tiende – niemand

Naam:

Nummer:

C de bloeI vaN de grIeKse Wereld

45

46 LES 10

Klas:

Nummer:

het oNtstaaN vaN de democratIe (atheNe)

4 Zelf aan te vullen schema

In

ki

Naam:

OPDRACHT 3

Lees bron 1B op blz. 46 in je leerboek.

• Hoeveel burgers nemen aan de volksvergadering deel in de 5e eeuw v.C.? Onderstreep het juiste antwoord.

Tirannie

• •

Lees bron 1A op blz. 46 in je leerboek.

• Op wie heeft Aristophanes kritiek?

Klas:

Nummer: WOORD VOORAF

3

Onlinelesmateriaal

IN

Bij het onlinelesmateriaal vind je interessante oefeningen en boeiende ontdekplaten. Je moet je slechts eenmaal registreren met de code die je vooraan in dit werkschrift vindt. Gedurende een volledig schooljaar mag je dan gebruikmaken van het onlinelesmateriaal.

Tijdlijn met overzicht van zeven tijden

VA

‘KENNEN’ oplossen: wat bedoelt de leraar?

N

Bij dit werkschrift hoort een opvouwbare tijdlijn. Die geeft een overzicht van de zeven tijden, met extra aandacht voor de leerstof die je in de eerste graad voor geschiedenis bestudeert.

ar @

Na elke lestekst vind je een aantal vragen die je moet ‘KENNEN’. Toch is het zeker niet altijd makkelijk om die vragen op te lossen. We helpen je even op weg.

De vragen oplossen is jouw belangrijkste werk bij het bestuderen van de geschiedenis. Het is niet altijd fijn, maar het is zeer belangrijk dat je zelfstandig leert om de vragen te beantwoorden. Zo leer je nadenken en dat zal je bij je studie nog vaak van pas komen.

1 Lees de vraag grondig en zoek het antwoord in je schema

pl a

Het is belangrijk om elke vraag grondig te lezen. Op de meeste vragen vind je zonder problemen het antwoord in het schema. Meestal staan de vragen ook in de volgorde waarin je ze in je schema kunt terugvinden.

2 Soort vraag

em

Natuurlijk stellen we nooit ja-neevragen. Dan zou je antwoord snel gegeven zijn. Bovendien staan er geen echte vragen onder ‘KENNEN’, want er staan geen vraagtekens achter.

ex

Controleer of een van de onderstaande kernwoorden in de opdracht voorkomt. Los de opdracht dan op. Gebruik daarvoor de juiste oplossingsmethode onder titel 3. Welke oplossingsmethode je moet kiezen, kun je vaak al aan het schema zien.

Type opdracht/ vraag

Kernwoorden

1

Opsommen

opnoemen, opsommen, eigenschappen, kenmerken ...

2

Chronologisch

feiten, volgorde, situeren ...

3

Vergelijken

verschillen, overeenkomsten, gelijkenissen ...

4

Oorzaak-gevolg

oorzaken, aanleiding, redenen, gevolgen, uitleggen, verklaren ...

5

Beschrijven

uitleggen, schetsen …

6

Bewijzen

bewijzen, aantonen ...

In

ki

jk

Nr.

Naam:

4

WOORD VOORAF

Klas:

Nummer:

Belangrijke tips: • Zet de antwoorden om in volledige zinnen.

• Een zin begint met een hoofdletter en eindigt met een leesteken.

• De zinnen moeten duidelijk zijn voor iemand die niets van de leerstof afweet.

IN

3 Oplossingsmethoden

VA

N

Oplossingsmethode 1: Opsommen Voorbeelden van vragen • Geef vier kenmerken van het Middellandse Zeeklimaat.

• Noem drie grote samenlevingen uit het oostelijke Middellandse Zeebekken.

• Noem twee manieren waarop de Egyptenaren de Kretenzers hebben beïnvloed.

• Verklaar de begrippen ‘zeevolkeren’, ‘Palestina’, ‘joden’, ‘Oud Testament’, ‘Feniciërs’ en ‘Etrusken’ (zie voor deze vraag ook oplossingsmethode 5).

ar @

Jouw antwoord • Schrijf één kenmerk per zin.

• Nummer de opsomming.

• Leg elk kenmerk kort uit en geef eventueel een voorbeeld.

• Zorg ervoor dat je over verschillende kenmerken schrijft.

• Je moet niet altijd alleen maar opsommen: soms moet je de gevraagde opsomming uitleggen.

em

pl a

Voorbeelden van antwoorden • Geef vier kenmerken van het Middellandse Zeeklimaat.

1 De zomers zijn lang, warm en droog.

2 Het is een mild klimaat met voldoende regen en veel zon.

3 De winters zijn kort, zacht en vochtig.

4 Het vriest er bijna nooit.

Schema omzetten in zinnen

In

ki

jk

ex

Op een toets moet je de informatie van het schema omzetten in zinnen.

Naam:

Klas:

Nummer: WOORD VOORAF

5

Oplossingsmethode 2: Chronologisch ordenen Bij een chronologie moet je de volgorde van historische feiten geven door de tijd heen. Geef bij elk feit ook wat uitleg.

Voorbeelden van vragen Tips

Situeer de Minoïsche samenleving in de tijd.

Geef het beginpunt en het eindpunt.

Noem de drie periodes in de Minoïsche geschiedenis en geef van elke periode een kenmerk.

•

N

Geef het beginpunt en het eindpunt van elke periode. Het is natuurlijk handig dat de ene periode begint wanneer de vorige eindigt.

Geef aan elke periode ook een gepaste naam en schrijf bij elke periode uitleg.

Controleer hoeveel kenmerken je per periode moet geven.

VA

•

IN

Voorbeelden van vragen

ar @

Jouw antwoord • Geef een opsomming in zinnen per feit of belangrijke gebeurtenis.

• Als dat gevraagd wordt, kun je bij elke zin ook het jaartal of de datum geven.

• Plaats de gebeurtenissen in volgorde: wat eerder gebeurd is, plaats je eerst.

pl a

Oplossingsmethode 3: Vergelijken Voorbeelden van vragen • Geef twee overeenkomsten tussen de mythe van de Minotaurus en de Minoïsche samenleving.

Minoïsche samenleving

Mythe van de Minotaurus

Koning heet Minos

Minotaurus

Veel afbeeldingen van stieren

Minotaurus: half mens, half stier

Paleizen hebben ingewikkelde gangen

Labyrint in mythe

jk

ex

em

Jouw antwoord A Stop zo’n vraag eerst in een tabel voor je het antwoord in zinnetjes uitschrijft. Vaak vind je de tabel al in je schema.

In

ki

B Daarna schrijf je de inhoud van elke rij of kolom in zinnetjes uit.

Voorbeelden van antwoorden • De koning heet Minos. In de mythe heet het monster Minotaurus.

• In de paleizen op Kreta staan veel afbeeldingen van stieren. In de mythe komt een monster voor dat half mens, half stier is.

• De paleizen hebben ingewikkelde gangen. In de mythe komt een labyrint voor.

Naam:

6

WOORD VOORAF

Klas:

Nummer:

Oplossingsmethode 4: Oorzaak-gevolg Een oorzaak vertelt hoe iets komt of waarom iets gebeurt. Een gebeurtenis kan verschillende oorzaken hebben.

Voorbeelden van vragen Jouw antwoord

Voorbeelden van antwoorden

Leg de oorzaak van de oorlog met Troje uit.

1 Leg uit wie tegen wie vecht.

2 Leg uit waarom ze tegen elkaar vochten.

•

Leg drie gevolgen uit van de kolonisatie.

Schrijf drie zinnen waarin je het resultaat of de gevolgen van de kolonisatie uitlegt. Let op dat je niet enkel voorbeelden geeft, maar vooral ook zegt welk soort gevolg er was.

De kolonisatie had economische gevolgen ... / had voor de economie tot gevolg dat ...

De kolonisatie heeft geleid tot ...

Deze vraag is een dubbele vraag: 1 Verklaar het succes van de Dorische inval. (Het woord ‘succes’ leert dat de Doriërs ‘gewonnen’ hebben. Leg uit waarom.)

2 Verklaar het gevolg van de Dorische inval.

1 De Doriërs hebben gewonnen omdat ze over ijzeren wapens beschikken en hun tegenstanders over bronzen wapens.

2 Daardoor vluchten de Achaïers naar de kusten van Klein-Azië.

•

De Grieken stichten kolonies omdat ...

De kolonisatie wordt veroorzaakt door ...

ex

em

N

VA •

pl a

Verklaar het succes en het gevolg van de Dorische inval.

De oorlog werd veroorzaakt door ...

De Grieken waren het beu dat ze tol moesten betalen aan Troje. Daarom ...

Schrijf twee zinnen waarin je uitlegt waarom de Grieken koloniseren.

ar @

Geef en verklaar twee oorzaken van kolonisatie.

•

IN

Voorbeelden van vragen

jk

Jouw antwoord • Als je een ‘oorzaak’ moet geven, moet je uitleggen waarom iets gebeurd is.

• Een gevolg moet vertellen wat het resultaat is van een bepaalde ‘oorzaak’.

In

ki

Voorbeelden van antwoorden Het slechte weer had tot gevolg dat ...

• Som de oorzaken of gevolgen op (eventueel kort op een kladblad).

• Schrijf per oorzaak of gevolg minstens één zin.

• Wanneer je gevolgen moet geven, moet je starten met een korte herhaling van de ‘vraag’.

Naam:

Klas:

Nummer: WOORD VOORAF

7

Let op: Een antwoord begin je nooit met ‘omdat’.

Vraag: Geef de oorzaak van de oorlog met Troje.

Niet: Omdat ze tol moesten betalen.

Maar wel: De Grieken vielen Troje aan omdat ze tol moesten betalen.

IN

Bijvoorbeeld: Vraag: Geef de gevolgen van de kolonisatie.

Antwoord: De kolonisatie had tot gevolg dat …

VA

N

Oplossingsmethode 5: Beschrijven Als de leraar vraagt om iets te schetsen, moet je het niet gaan tekenen met potlood en papier. Je moet het verhaal ‘tekenen’ met woorden. Geschiedenis bijvoorbeeld is een verhalend vak. Vertel het verhaal met je eigen woorden.

Zorg dat iemand die de les niet heeft gekregen, jouw antwoord volledig snapt.

Zie ook oplossingsmethode 4.

Voorbeelden van vragen

ar @

Bijvoorbeeld: Tips

Dubbele vraag. Hier moet je één voor één elk woord of begrip uitleggen.

Leg het ontstaan en de werking van de Peloponnesische Bond uit.

Dubbele vraag. Leg eerst het ontstaan uit.

Daarna leg je uit hoe de Peloponnesische Bond werkt.

pl a

Leg de begrippen ‘kolonie’, ‘grootgrondbezitter’ ... uit.

Leg uit hoe Athene misbruik maakt van zijn macht.

Leg uit hoe Philippos II Hellas onderwerpt.

Hoe laat Philippos II de Helleense poleis naar zich luisteren?

em

Schets het machtsmisbruik van Athene.

jk

ex

Oplossingsmethode 6: Bewijzen ‘Bewijzen’ ken je uit het vak wiskunde. Je moet het bewijs leveren van iets. Vergelijk het met een rechtbank: de politie moet het bewijs leveren dat iemand schuldig is. Je moet mensen met je antwoord overtuigen.

Schrijf per bewijs minstens één zin.

Zie ook oplossingsmethode 4.

In

ki

Bijvoorbeeld:

Naam:

8

WOORD VOORAF

Voorbeelden van vragen

Tips

Toon de beperktheid van de Atheense democratie aan.

Bewijs dat de democratie van Athene ook beperkingen heeft.

Toon het voordeel van het bezit van slaven aan.

Bewijs dat het voordelen heeft om slaven te bezitten.

Klas:

Nummer:

4 Controle

IN

Controleer of je antwoord volledig is.

Zorg dat je je eigen antwoord zelf begrijpt.

Gebruik geen woorden waarvan je de betekenis niet kent.

Let op de spelling: begin een zin met een hoofdletter en eindig met een leesteken.

Iemand die de leerstof niet gekregen heeft, moet je antwoord begrijpen.

Bekijk bij een toets of een examen hoeveel punten je leraar aan een vraag toekent. Dan kun je ongeveer raden hoeveel ‘zinnen’ je moet schrijven.

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

VA

N

• • • • • •

Naam:

Klas:

Nummer: WOORD VOORAF

9

Hoe studeer ik geschiedenis?

ar @

Voorbereiden

VA

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

1

Inleiding

em

Zelfde avond

pl a

Verkennen

In

ki

jk

ex

Lezen en bestuderen

Naam:

10

LES 1 Inleiding

Klas:

Nummer:

IN

Memoriseren

ar @

Controleren

VA

N

Avond voor de volgende les

Toepassing van ‘Leren leren’ Raadpleeg je leerboek op blz. 8. Pas de verschillende stappen van ‘Geschiedenis studeren: in de klas en thuis’ toe op les 3.

Verkennen Noteer de titels en ondertitels van les 3. Stel jezelf W- en H-vragen over die titels zoals in het leerboek uitgelegd wordt.

em

TITEL:

pl a

OPDRACHT 1

Vragen:

ex

ONDERTITELS:

jk

1

In

ki

Vragen:

Naam:

•

•

Klas:

Nummer:

LES 1 Inleiding 

11

•

2

IN

Vragen:

N

•

VA

•

ar @

•

3

•

em

•

pl a

Vragen:

In

ki

jk

ex

•

Naam:

12

LES 1 Inleiding

Klas:

Nummer:

Lezen en bestuderen • Lees de tekst en ga na welke woorden je niet begrijpt. Noteer drie woorden die je niet begrijpt en zoek de betekenis ervan op.

•

Lees de tekst per ondertitel. Zoek een antwoord op de vragen die je zelf stelde bij de vorige opdracht. Misschien vind je nog andere vragen. Dat gaat wat gemakkelijker als je denkt dat je een leraar bent die een toets voor de leerlingen maakt. Om dat wat te oefenen, pas je het toe op de eerste twee ondertitels van les 3. Je noteert de kernwoorden om achteraf je antwoorden te formuleren.

•

Raadpleeg de oefeningen die je maakte in je werkschrift. Ga na welke oefeningen aansluiten bij titel 1 en 2. Nu zal veel je al duidelijker worden.

pl a

Memoriseren (en schematiseren) Raadpleeg je schema en vertel de inhoud van de les aan je buurman, of ga vooraan in de klas staan en leg de les uit met behulp van het schema.

em

OPDRACHT 3

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 2

Probeer vervolgens het schema – zonder te kijken – te noteren op een apart blad.

ex

Welke begrippen moet je kennen? Studeer ze uit je hoofd. Maak kaartjes met aan de ene kant het begrip en aan de andere kant de verklaring. Ondervraag je buurman.

Controleren • Raadpleeg de lijst ‘KENNEN’. Studeer wat daar gevraagd wordt. Ondervraag je buurman.

• Raadpleeg de lijst ‘KUNNEN’. Oefen in met behulp van je werkschrift. Wedden dat je nu hoog scoort op een toets?

In

ki

jk

OPDRACHT 4

Naam:

Klas:

Nummer:

LES 1 Inleiding 

13

Even je geheugen opfrissen Kaartnr(s).

Bepaal of een onderstaande uitspraak juist of fout is. Zoek eventueel het antwoord in de lestekst.

N

OPDRACHT 1

De eerste stappen in het tweede jaar

IN

2

A

Elke tijdrekening begint met een jaar 1.

De hedendaagse tijd komt na de vroegmoderne tijd.

Fout

VA

Juist

ar @

Politiek gaat over besturen, macht en hoe groepen van mensen samenwerken.

Een bron is primair als de maker zelf leefde in de periode waarover hij het heeft.

Historische bronnen kunnen elkaar tegenspreken.

Op basis van bronnen maak je een beeld van het verleden.

Raadpleeg de bronnen op blz. 11-13. Beantwoord de onderstaande vragen door de tabel aan te vullen. Bij bron 8 gaat het om de tekst.

•

Geef voor elke bron de juiste tijd uit het referentiekader.

Geef voor elke bron een of meer maatschappelijke domeinen waarover ze gaat.

ex

•

em

OPDRACHT 2

pl a

Eens je een beeld van het verleden hebt, staat dat vast en kun je dat niet meer veranderen.

Welke bronnen gaan over Europa? Zet een kruisje in de tabel als dat voor een bron het geval is.

jk

•

Welke bronnen zijn secundaire bronnen? Zet een kruisje in de tabel als dat voor een bron het geval is.

In

ki

•

Naam:

14

LES 2 Even je geheugen opfrissen

Klas:

Nummer:

Bron

Tijd

Domein

Europa?

Secundaire bron

1 2

IN

3 4

N

5

VA

6 7

OPDRACHT 4

Raadpleeg bron 3 op blz. 11.

In welk gedeelte van Europa raakt de landbouw het eerst bekend?

•

Wanneer schakelt men aan de Vlaamse kust over op landbouw?

pl a

•

em

OPDRACHT 3

ar @

8

Raadpleeg bron 8 op blz. 13.

De tekening die we erbij gevoegd hebben is een historische bron / een werk.

ex

•

In welke tijd spelen de beschreven feiten zich af ?

jk

•

Hoeveel eeuwen na de feiten schrijft Herodotos dit? Omcirkel het juiste antwoord.

16

17

18

19

20

21

22

23

In

ki

•

Naam:

Klas:

Nummer:

A De eerste stappen in het tweede jaar

15

•

Zoek in de info over de auteur nog een gegeven waaruit je kunt besluiten dat hij misschien niet altijd alles juist weergeeft.

Welke historische vraag kun je met de bron NIET met zekerheid beantwoorden?

IN

•

1 Wie liet de Grote Piramide bouwen?

N

2 Welke negatieve invloed had de bouw van de piramiden op de Egyptenaren?

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

VA

3 Hoe werd het materiaal voor de piramiden vervoerd?

Naam:

16

LES 2 Even je geheugen opfrissen

Klas:

Nummer:

IN

Kaartnr(s).

1 Het Middellandse Zeeklimaat beïnvloedt de klassieke samenlevingen De gebieden rond de Middellandse Zee hebben een een Middellandse Zeeklimaat.

Kenmerken

Temperatuur

of

Neerslag

Zomer

ar @

Winter

N

SCHEMA

De natuurlijke omstandigheden in het Middellandse Zeegebied

VA

3

B

Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

Invloed van het klimaat op de landbouw:

pl a

Teelt van

2 Het westelijke en oostelijke bekken van de Middellandse Zee zijn zeer verschillend

em

Natuurlijke omstandigheden

ex

Aantal eilanden

Westelijk bekken

Oostelijk bekken

Kleiner aantal eilanden Grotere eilanden

Groot aantal kleine eilanden

Bergachtig binnenland

Bergachtig binnenland

Kustlijn

jk

Reliëf

Kleine kustvlaktes

In

ki

Vruchtbare vlaktes

Naam:

Klas:

Nummer:

B Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

17

Invloed op de leefomstandigheden van de mens Westelijk bekken

Oostelijk bekken

Kustlijn

Minder aanlegplaatsen voor schepen

Inhammen ideale

Eilanden

Weinig eilanden om te oriënteren

Bergachtig binnenland

Weinig contact over land, kleine gemeenschappen

N

VA

Invloed op de landbouw

Westelijk bekken

Oostelijk bekken

ar @

Natuurlijke omstandigheden Vruchtbare vlaktes

IN

Natuurlijke omstandigheden

Grote vlaktes

Kleine vlaktes

pl a

3 De natuurlijke omstandigheden geven de Griekse wereld en het Italische schiereiland hun eigenheid Bekijk de kaart op blz. 14 in je leerboek. Duid op de blinde kaarten de volgende gegevens aan.

Oostelijk bekken (Griekse wereld)

Adriatische Zee, Alpen, Apennijnen, Ionische Zee, Middellandse Zee, Po, Povlakte, Rome, Sicilië, Tiber, Tyrreense Zee

Athene, Attika, Egeïsche Zee, Griekse eilanden, Grieks schiereiland, Klein-Azië, Kreta, Middellandse Zee, Peloponnesos, Sparta

In

ki

jk

ex

em

Westelijk bekken (Italisch schiereiland)

Naam:

18

LES 3 De natuurlijke omstandigheden in het Middellandse Zeegebied

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 1

Lees de inleiding van les 3 op blz. 16 in je leerboek hieronder opnieuw: Vorig schooljaar heb je kennisgemaakt met de levenswijze van de eerste mensen en de eerste landbouwsamenlevingen in de prehistorie en het oude nabije oosten. Dit schooljaar maak je kennis met de Grieken en de Romeinen. Die horen bij de klassieke oudheid.

N

IN

1 Waar ontwikkelen de Griekse en de Romeinse samenlevingen zich?

2 Welke rol spelen het klimaat en het reliëf in het ontstaan van de Griekse en Romeinse samenlevingen?

3 Wat zijn de natuurlijke kenmerken van de Griekse wereld en van het Italische schiereiland?

ar @

VA

Zijn deze vragen historische vragen? Rangschik de nummers in het venndiagram.

Noteer daarna onder de vragen waarom je deze keuze hebt gemaakt.

TWIJFEL

NEE

In

ki

jk

ex

em

pl a

JA

Naam:

Klas:

Nummer:

B Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

19

Bij bron 1 op blz. 18 in je leerboek vind je typische landbouwproducten uit het Middellandse Zeegebied. Van welke landbouwproducten zijn de volgende producten het eindresultaat? Noteer telkens de naam van het landbouwproduct en het eindresultaat.

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 2

Naam:

20

LES 3 De natuurlijke omstandigheden in het Middellandse Zeegebied

Klas:

Nummer:

IN

1 In het oostelijke bekken van de Middellandse Zee ontstaan al vroeg belangrijke samenlevingen Langs grote stromen  eerste grote rijken

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

VA

4

Oudere samenlevingen in het Middellandse Zeegebied

ar @

Bv. in Egypte, maar ook in Mesopotamië, bv. h andelscontacten met Egypte + andere gebieden uit het oostelijke bekken van de Middellandse Zee (bv. Kreta) + samenlevingen aan de Indus 

In de loop van de 22e eeuw v.C.  einde Rijk van Akkad Oorzaken?

•

em

•

pl a

•

•

Daarna: nieuwe rijken

jk

ex

Tussen ruwweg 1200 en 1000 v.C. worden alle rijken in het gebied getroffen door een reeks rampen  begin van een ‘donkere tijd’.

Dat blijkt o.a. uit

In

ki

•

Naam:

• •

Klas:

Nummer:

B Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

21

Verklaring: Vroeger: Nu:

Oorsprong:

•

Vestigen zich ten noorden van de Sinaï-woestijn 

N

•

IN

Een ‘nieuw’ volk zijn de Filistijnen

VA

Een ander volk dringt dat gebied ook binnen: Zijn deels de voorlopers van Aanvankelijk:

•

Later:

ar @

•

Het Oude Testament is geen echte geschiedenis maar vooral

 worden later onderworpen door: Assyriërs, Babyloniërs en Perzen.

pl a

 van Libië tot de Indus (in 6e eeuw v.C.  grootste rijk ooit)

Dat samengaan van al die rijken en samenlevingen 

em

2 In het westelijke bekken vestigen zich vanaf de 9e eeuw v.C. nieuwe volkeren Rond 1000 v.C.: huidige

 ontwikkeling Fenicische samenleving

ex

Kenmerken:

•

jk

•

In

ki

•

 basis van ons huidige alfabet

• •

 stichten op de kusten van Noord-Afrika, Zuid-Italië, Frankrijk en Spanje talrijke kolonies.

Naam:

22

LES 4 Oudere samenlevingen in het Middellandse Zeegebied

Klas:

Nummer:

Belangrijkste kolonie = cultuur. In de 3e eeuw v.C.  conflict met Rome

 wordt centrum van de Fenicische

Etrusken  noorden van het huidige Italië

IN

• • •

N

•

VA

• •

ar @

Bekijk bron 1 op blz. 21 in je leerboek.

ex

em

pl a

OPDRACHT 1

 onderwerpt de Etrusken in de 4e eeuw v.C.

In

ki

jk

Duid de volgende zaken aan op de kaart: Middellandse Zee, Fenicië, Palestina, Carthago, Etrusken

Naam:

Klas:

Nummer:

B Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

23

OPDRACHT 2

Lees volgende bronnen.

VA

N

IN

Aan zijn paleis heeft Salomo dertien jaar gebouwd voordat het helemaal voltooid was. Zo liet hij het huis ‘Woud van Libanon’ bouwen. Dat was 100 el [1 el = 69 cm] lang, 50 el breed, met vier rijen van cederhout, waarop cederhouten balken rustten. (…) Ook bouwde hij een zuilenhal; die was 50 el lang en 30 el breed, met daarvoor een portiek, bestaande uit zuilen en een dak. Verder bouwde hij een troonzaal waar hij rechtsprak,de rechtszaal; die was van de vloer tot het plafond met cederhout betimmerd. (…) Al die gebouwen, van het fundament tot de kroonlijst en van de straat tot het grote binnenhof, waren opgetrokken uit kostbare, op maat gehouwen stenen, die zowel aan de voor- als aan de achterzijde gezaagd waren. De gebouwen stonden op een fundering van kostbare, grote stenen van 10 el en 8 el. Daarop stonden muren van kostbare, op maat gehouwen stenen en cederhout. De muur rondom het grote binnenhof bestond uit drie lagen gehouwen steen en een laag van balken van cederhout, juist zoals die van het binnenhof van de tempel en die van de zaal van het paleis.

em

Welk beeld krijg je van het paleis van Salomo op basis van deze Bijbelse tekst?

ex

•

pl a

ar @

Uit: De Bijbel (het Oude Testament, het Eerste Boek der Koningen, hoofdstuk 7) De Hebreeuwse koning Salomo zou rond het midden van de 10e eeuw v.C. geregeerd hebben over een Verenigd Koninkrijk Israël met Jeruzalem als centrum. Volgens de Bijbelse teksten was hij een machtig en wijs vorst, maar hij zou ook minstens 700 vrouwen en 300 minnaressen hebben gehad. Hij liet ook een tempel bouwen ter ere van God (de eerste Joodse tempel). Die tempel zou in de 6e eeuw v.C. verwoest zijn door de Babyloniërs, die de Joden daarna als gevangenen meenamen naar hun land.

De Bijbel is het heilige boek van de christenen. De oudste teksten, het zogenaamde Oude Testament, dateren van voor de christelijke jaartelling en gaan deels over de ‘geschiedenis’ van de Israëlieten (‘Joden’). In hoeverre die verhalen ook op ware feiten zijn gebaseerd blijft een belangrijk punt van discussie. Sommige historici stellen zelfs het bestaan van Salomo zelf in vraag.

De tekst hierboven uit het Eerste Boek der Koningen dateert vermoedelijk uit de 7e of 6e eeuw v.C.

Lees de informatie bij de tekst.

Geef een argument waarom deze tekst misschien niet (helemaal) betrouwbaar is.

In

ki

jk

•

Naam:

24

LES 4 Oudere samenlevingen in het Middellandse Zeegebied

Klas:

Nummer:

N

IN

Helaas zijn er (…) geen bewijzen dat de grote koning ooit over een machtig rijk heeft geregeerd.

Bijbelwetenschappers hebben Salomo’s heerschap­pij gedateerd in de 10e eeuw voor Christus.

Maar als de Egyptenaren al afwisten van een machtig heerser op hun oostelijke flank, dan achtten ze hem in elk geval geen vermelding waard in de talloze geschrif­ten die ons uit de 10e eeuw van hen zijn overgeble­ven. En na meer dan 150 jaar graven in Palestina hebben archeologen helaas nog geen spoor van koning Salomo’s indrukwekkende bouwwerken teruggevonden. (…)

Volgens Herzog [een bekende archeoloog] blijkt uit archeologische vondsten op vele plaatsen dat de periode onder David en diens zoon Salomo –door de Bijbel voorgesteld als het hoogtepunt van Israëls politieke, economische en militaire macht in de eer­ste ijzertijd –in werkelijkheid weinig voorstelde. (…) Vermoedelijk was Jeruzalem onder David en Salomo een bescheiden stad, met misschien een kleine burcht voor de koning, schrijft Herzog in Ha’aretz [een Israëlische krant]. Maar in geen geval de hoofd­stad van een rijk zoals de Bijbel het beschrijft.

Geef twee redenen waarom het beeld uit de Bijbel waarschijnlijk niet juist is.

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

•

VA

Uit: Hilde Van den Eynde, De Bijbel ondergraven, in: De Standaard, 21 februari 2000

Naam:

Klas:

Nummer:

B Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

25

1 De Minoïsche samenleving bloeit tussen de 20e en de 14e eeuw v.C.

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

5

De Minoïsche samenleving

VA

Evans  Minoïsche geschiedenis  3 periodes (tussen 34e eeuw v.C. en 15e eeuw v.C.): •

• Tegenwoordig: •

•

em

Het begrip

pl a

•

ar @

•

verwijst naar de resten van de vele ‘paleizen’ op het eiland.

Wel discussie over de juiste afbakening van die verschillende periodes (ca. 20e eeuw v.C. - ca. 15e eeuw v.C.)  hoogtepunt Minoïsche

ex

samenleving

jk

2 De opkomst en de ondergang van de Minoïsche samenleving

In

ki

Ca. 7000 v.C.  eerste permanente bewoners op Kreta  veel onduidelijkheid: • • •

Naam:

26

LES 5 De Minoïsche samenleving

Klas:

Nummer:

Vanaf vierde millennium v.C.  bevolkingstoename en ontstaan van nieuwe en steeds grotere nederzettingen/paleizen (o.a. Knossos) Paleizen  vermoedelijk zelfstandige ‘staatjes’ Tussen 20e en de 15e eeuw v.C.  bloeiende centra van handel, industrie en kunst.

IN

Toch veel paleizen  meermaals verwoest Oorzaken:

N

Vanaf 15e eeuw v.C. komst

VA

3 Enkele kenmerken van de Minoïsche cultuur Kretenzers 

ar @

Door handelscontacten, o.a. met het oude Egypte  Bv. Kretenzisch beeldschrift  gebaseerd op Egyptische hiërogliefenschrift?

Later  eigen schrift (Lineair A); nog niet ontcijferd Mykeners  nieuw schrift (Lineair B); wel ontcijferd Bewijs voor belang handel  meeste paleizen: Aanvankelijk verschillende paleizen 

pl a

Toch: Bv. alle paleizen  ± zelfde grondplan en zelfde stijl Geen enkel paleis ommuurd  Minoïsche samenleving = vreedzaam?

em

Later meer centraal bestuur 

= ‘hoofdstad’

ex

4 Recent onderzoek brengt nieuwe visies aan, maar vele vragen blijven onbeantwoord

In

ki

jk

Geschiedenis oude Kreta = mysterieus (weinig bronnen) Bv. dagelijkse leven? sociale verhoudingen?

Archeologische vondsten  verschillende interpretaties Bv. • Veel afbeeldingen van vrouwen  vrouwen belangrijk?

• Is de Minoïsche cultuur wel zo geweldloos?

(Vondsten van mensenoffers en zelfs vormen van kannibalisme) • Heersten de Kretenzers wel over een écht zeerijk?

• Mykeners  Kreta in één keer veroverd of er zich geleidelijk gevestigd?

• ...

Naam:

Klas:

Nummer:

B Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

27

Lees bron 1 op blz. 24 in je leerboek.

Geef twee argumenten waarom je dit verhaal niet als geloofwaardig kunt beschouwen.

•

Zoek op wie de mythologische architect is van het Labyrint. (Hij was ook degene die de houten koe voor de vrouw van Minos had ontworpen.)

IN

•

OPDRACHT 2

VA

N

OPDRACHT 1

Bekijk deze afbeeldingen (zie ook bron 2 op blz. 24 in je leerboek).

B

ex

em

pl a

ar @

A

Geef twee redenen waarom men aan de Minoïsche samenleving het verhaal van de Minotauros heeft verbonden.

In

ki

jk

•

Naam:

28

LES 5 De Minoïsche samenleving

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 3

Lees onderstaande tekst.

em

pl a

ar @

VA

N

IN

Een van de problemen die we hebben met het huidige Knossos is dat Evans het [paleis] gereconstrueerd heeft in overeenstemming met zijn eigen theorieën over de ‘betekenis’ ervan. Hij stelde vast dat er in Knossos geen defensieve muren waren, zag de vele afbeeldingen van godinnen en stieren-aanbidding, legde verbanden met de mythe van de Minotaurus en kwam tot de conclusie dat er een zekere waarheid moest zitten in het verhaal van Theseus en Ariadne.

Overeenkomstig met de mode van de dag, besloot hij dat Knossos een pacifistisch [vredelievend], matriarchaal [geleid door vrouwen] koninkrijk was, vol met godinnen-aanbidders. De [afbeeldingen van] vrouwen met ontbloot bovenlijf suggereerden aan anderen dan weer een hippie-samenleving die genoot van ‘een vrij en goed-gebalanceerd seksleven’, waarin naar alle waarschijnlijkheid ‘soms drugs werden gebruikt om een gevoel van verheffing, bezetenheid en trance te bekomen’. Dit allemaal in scherp contrast met die verschrikkelijke, onevenwichtige, ongedrogeerde Mykeners.

Het eerste fresco dat Evans blootlegde werd onmiddellijk uitgeroepen tot [een afbeelding van] Ariadne (in feite was het mannelijk); zodra de ruimte werd opgegraven waarin zich een gipsen zetel bevond, werd het een ‘troonzaal’; (…)

Een van de gerestaureerde fresco’s van een vrouwengezicht werd (gedurfd) getiteld ‘La Parisienne’ –het hoogtepunt van Franse verfijning. Evans was erop uit aan te tonen dat de Minoïsche beschaving ‘in één klap het beginpunt en het vroegste stadium was in de ontwikkeling van de Europese beschaving’ en dat koning Minos ‘een welwillende heerser was, een beschermer van de kunsten, stichter van paleizen, oprichter van een geciviliseerde heerschappij’. Maar hoe vallen dan de Minotaurus en het labyrint te verklaren? Evans stelde dat die [verhalen] het resultaat waren van Atheense propaganda (…).

Evans nam de Zwitserse kunstenaar en restaurateur Émile Gilliéreron in dienst, en later ook diens zoon, om de [gevonden] frescofragmenten en voorwerpen te herstellen. Zij vormden die zaken perfect tot wat Evans wilde zien. In 1929 bracht [de Britse schrijver] Evelyn Waugh een bezoek aan Knossos en verkondigde dat het niet gemakkelijk was om de Minoïsche schilderkunst naar verdienste te schatten omdat ‘alleen maar een paar vierkante centimeters van de enorme ruimte die ons werd getoond ouder zijn dan de laatste twintig jaar, (…)

ex

Uit: PETER JONES, Eureka! Everything you ever wanted to know about the Ancient Greeks, but were afraid to ask, 2014 Peter Jones (°1942) is een Brits classicus en auteur van talrijke boeken over de Klassieke Oudheid Duid de juiste stellingen aan.

De ruïnes van Knossos zoals je ze vandaag kunt bezoeken zijn min of meer in de huidige staat opgegraven.

Evans reconstrueerde Knossos zoals hij dacht of hoopte dat het er moet hebben uitgezien.

De archeologische site van Knossos is een wetenschappelijk onderbouwde reconstructie van het Minoïsche origineel.

Het beeld dat we hebben van het verleden leert ons soms meer over diegene die dat beeld mee bepaald heeft dan over het eigenlijke verleden zelf.

jk

•

ki

• •

In

•

Naam:

Klas:

Nummer:

B Een eerste kennismaking met het Middellandse Zeegebied

29

Mykeners, de eerste Grieken

IN

Kaartnr(s).

1 De komst van de Grieken •

Ca. 2000 v.C.: Griekssprekenden  Grieks vasteland

•

Belangrijkste vindplaats

•

Bronstijd

N

SCHEMA

De bloei van de Griekse wereld

VA

6

C

 naam Mykeners

ar @

zware muren + bronzen wapenrustingen

 oorlog?

Mykeense huursoldaten

Bloei ca. 1600 - ca. 1200 Aantal vorstendommen?

pl a

• •

em

2 Het Lineair B getuigt van Griekse aanwezigheid op Kreta •

Taal: lineair B-tabletten = vroeg-Grieks

 lineair A-tabletten = geen Grieks

veel lineair B-tabletten op Kreta

ex

 Griekse/Mykeense

In

ki

jk

•

Midden 14e eeuw v.C.: Mykene leider van de Griekse wereld

•

Op lineair B-tabletten vooral aantekeningen

•

Veel goud/rijkdom  Griekenland is arm?

 paleiseconomie?

!  Plundertochten? Handel?

Naam:

30

van Kreta?

LES 6 Mykeners, de eerste Grieken

Klas:

Nummer:

3 Mykene heeft handelscontacten met Kreta, Egypte en het Nabije Oosten Egypte Kusten Nabije Oosten Cyprus

 Mykene/Griekenland  netwerk

IN

Zuid-Italië (kolonies)

Ca. 1250-1000 v.C. netwerk verzwakt door: politiek verval in Mykeense paleiseconomie

Waarom?

Natuurlijke rijkdom uitgeput?

Overbevolking?

Oorlog tussen Mykeense vorsten?

Vreemde invallers?

Zeker :

Mykeense centra Ronddolende groepen op zee Grieken verhuizen naar kusten Turkije.

em

• • •

pl a

• • • •

en Mesopotamië

ar @

• •

VA

4 Mykene gaat ten onder in oorlogen en migraties

N

Invloed cultuur van Kreta/Egypte  Mykeense cultuur

ex

Gevolgen: luxueuze cultuur verdwijnt, Lineair B in onbruik

jk

De goden blijven.

In

ki

5 Zeker of onzeker?

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

31

Bestudeer aandachtig het kaartje en de legende in bron 1 op blz. 31 in je leerboek.

•

Over welke hedendaagse gebieden strekte de macht van de Mykeners zich uit?

•

Geef drie hedendaagse steden die al bestonden in de Mykeense periode.

IN

OPDRACHT 1

OPDRACHT 3

N

Waarom ligt Mykene op een hoogte?

•

Waaraan kun je zien dat de Mykeners zich willen beschermen?

ar @

VA

•

Lees aandachtig het volgende verhaal over Klytaemnestra. Onderstreep daarna bij elke uitspraak de juiste naam.

Zij blijft tot de verbeelding spreken, Klytaemnestra, vrouw van Agamemnon, heerser van Mykene. Agamemnon was de leider van de Mykeense vorsten die Troje belegerden (zie ook Les 7). Volgens vele Griekse auteurs was de oorlog tussen de Grieken (of Mykeners) en de Trojanen een oorlog voor een andere vrouw: de mooie Helena, de vrouw van Menelaos (broer van Agamemnon) en de zus van Klytaemnestra. Helena werd geschaakt door Paris en naar zijn vaderstad Troje meegevoerd.

De Grieken maakten zich klaar om naar Troje uit te zeilen, maar er was geen wind, tot Agamemnon zijn dochter Iphigenia offerde aan Artemis. De wind stak op, de Grieken voeren uit.

Klytaemnestra bleef achter, verscheurd van woede en verdriet om de dood van haar dochter.

Tien jaar duurde de oorlog. Intussen begon Klytaemnestra een affaire met Aegisthus. Die haatte Agamemnon en zijn hele familie omdat Agamemnons vader Aegisthus’ vader had vermoord.

Wanneer Agamemnon terugkeert uit de Trojaanse oorlog, wordt hij door Aegisthus en Klytaemnestra in zijn bad vermoord.

Natuurlijk blijft die moord niet ongewroken, maar dat is alweer een ander verhaal.

In

ki

jk

ex

em

EXTRA

Bestudeer aandachtig bron 2 op blz. 32 in je leerboek.

pl a

OPDRACHT 2

Naam:

32

LES 6 Mykeners, de eerste Grieken

Klas:

Nummer:

•

Klytaemnestra was de vrouw van Menelaos / Paris / Agamemnon.

•

Helena was de vrouw van Menelaos / Paris / Agamemnon.

•

Paris ontvoerde Klytaemnestra / Helena / Iphigenia.

•

Om de wind te doen opsteken, werd Klytaemnestra / Helena / Iphigenia geofferd.

•

Klytaemnestra heeft een minnaar: Menelaos / Aegisthus / Paris.

•

Klytaemnestra vermoordt Menelaos / Paris / Agamemnon.

VA

N

IN

Agamemnon was de heerser van Athene / Mykene / Sparta.

Los deze opdracht op met behulp van bron 4A en 4B op blz. 34 in je leerboek. Onderstreep telkens het juiste antwoord.

•

Wie gaf de Grieken de naam Grieken? De Grieken zelf / de Romeinen / de historici.

•

Waarvoor werd het lineair B vooral gebruikt?

ar @

OPDRACHT 4

•

Om te bewaren / om lijsten van voorraden bij te houden / om te bakken.

Leg uit: “Het is een geluk bij een ongeluk dat we uit de Mykeense tijd nog kleitabletten hebben.”

Welke van deze verklaringen is juist? a Omdat het zo ongelukkig lang geleden is dat ze gemaakt zijn, is het een geluk dat archeologen ze ontdekt hebben. b Per ongeluk werd de bovenste laag van die tabletten gewist. Door het bakken bij de brand zijn de inkervingen opnieuw leesbaar geworden. c Dat die paleizen of burchten door een brand werden verwoest, is een ongeluk.

Maar door dat ongeluk werden de tabletten gebakken. Een geluk, want daardoor kunnen we ze nu nog lezen.

ex

em

pl a

•

Bestudeer bron 5A en 5B op blz. 34 in je leerboek.

jk

OPDRACHT 5

In

ki

•

Naam:

•

Zoek op wat een ‘hiërarchie’ is.

Zoek op wat een ‘klassensysteem’ is.

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

33

Waarover zijn beide bronnen het eens?

•

Wat zou je uit beide teksten kunnen besluiten?

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

VA

N

IN

•

Naam:

34

LES 6 Mykeners, de eerste Grieken

Klas:

Nummer:

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Hellas bestaat uit afzonderlijke, zelfstandige poleis

N

7

De Grieken: politiek verdeeld, cultureel één

VA

Hellas =

Reliëf:

ar @

 geen grote gemeenschappen  ontstaan van kleine boerennederzettingen  burcht op hoge rots of helling

pl a

Polis

Bestaat uit

• • •

Openbare gebouwen: Produceert zijn eigen voedsel en gebruiksvoorwerpen Elke polis: eigen bestuur, wetgeving, leger en rechtspraak

em

Kenmerken

ex

2 Hellas vormt een eenheid op cultureel gebied

In

ki

jk

Homeros • Dichter uit 800 v.C. • Schrijver van heldendichten: • Belangrijke rol van Homeros in Griekse cultuur: •

• •

Naam:

Teksten tonen de juiste deugden:

Beschrijving Griekse goden 

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

35

•

Gemeenschappelijke godsdienst:

• •

Eén taal: Overal ongeveer dezelfde kunststijl Cultureel één

VA

N

Politiek verscheiden

IN

Culturele eenheid

Raadpleeg bron 2A op blz. 37 in je leerboek.

Welke vijf zaken moet je volgens Pausanias zeker in een polis aantreffen?

OPDRACHT 2

Vergelijk de oppervlakten van Athena (Attika) en Korinthe met die van Vlaanderen, jouw provincie en jouw gemeente. Zoek zelf de juiste gegevens.

em

pl a

ar @

OPDRACHT 1

Korinthe

2550 km²

880 km²

Vlaanderen

Jouw provincie

Jouw gemeente

ex

Athene (Attika)

jk

Besluit: De Griekse stadsstaten hebben in vergelijking met onze huidige regio een grote oppervlakte.

In

ki

Juist / fout (schrap wat niet past).

Naam:

36

LES 7 De Grieken: politiek verdeeld, cultureel één

Klas:

Nummer:

Bekijk de afbeelding en lees bron 4D in je leerboek op blz. 38.

VA

N

IN

OPDRACHT 3

ar @

Op welke manier slagen de Grieken volgens Homeros erin om Troje te verwoesten?

OPDRACHT 4

Los de oefening op met behulp van bron 5 op blz. 38 in je leerboek. Maak ook gebruik van de lestekst. Is de uitspraak juist of fout? Kruis aan.

Juist

ex

EXTRA

em

pl a

Zoek op wat een ‘Trojaans paard’ is in de computerwereld. Waarom zou het die benaming gekregen hebben?

Fout

De Grieken vereren dezelfde goden.

jk

Alle Grieken beseffen dat zij in één grote staat (Hellas) wonen.

Alle poleis hebben hetzelfde politieke bestuur.

Alle bewoners van Hellas vertonen dezelfde culturele gewoonten.

In

ki

Taal vormt geen bindmiddel tussen de bewoners van de verschillende poleis.

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

37

IN

1 De Grieken lossen een aantal samenlevingsproblemen op door te koloniseren Oorzaken kolonisatie • Tekort aan vruchtbare grond • Bevolkingstoename • De meeste grond is van grootgrondbezitters

ar @

Gevolg

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

VA

8

De Griekse kolonisatie (750-550 v.C.)

Oplossing

Kolonie

Griekse moederpolis sticht overzee een nieuwe polis = Politiek onafhankelijk

em

• •

pl a

Op zoek naar nieuwe landbouwgronden  stichten van

Griekse kolonie

Kolonies in latere tijden

ex

Bestuurt zichzelf

jk

2 De Griekse kolonies zorgen voor nieuwe handelsrelaties

In

ki

Kolonisatie tussen 750 v.C. en 550 v.C. Exploitatiekolonies

Mijnbouw, landbouw of veeteelt

Handelskolonies

Steun- en verbindingspunten voor handel

Naam:

38

LES 8 De Griekse kolonisatie (750-550 v.C.)

Klas:

Nummer:

Invloed van de kolonisatie op de economie • Handelscontacten tussen moederpolis en dochterpolis • Nijverheid in moederpolis • Nieuwe groep rijken = eisen deelname aan bestuur Moederpolis

Grondstoffen:

Afgewerkte producten:

IN

Dochterpolis / kolonie

N

Exporteren (= uitvoeren)

/

Importeren (= invoeren)

ar @

Nijverheid

VA

Grondstoffen verwerken tot

3 De kolonisatie verspreidt en verandert de Griekse cultuur Gevolgen van de kolonisatie

•

Grieken nemen dingen over van andere volkeren:

•

Voldoende voedsel  geen nieuwe kolonies nodig

em

pl a

Verspreiding van de Griekse cultuur:

Bestudeer bron 1 op blz. 40 in je leerboek.

Zet een kruisje achter de uitspraken die juist zijn.

ex

OPDRACHT 1

•

Er ontstaat een conflict tussen slaven en boeren.

jk

Er ontstaat een conflict tussen de grondadel en het gewone volk.

In

ki

De boeren moeten pacht betalen aan de grondadel.

Naam:

De boeren bezitten het overgrote deel van de landbouwgronden.

Schuldslavernij betekent: slaaf worden omdat je je verplichtingen tegenover een rijke edelman niet nakomt.

De grondadel is de kleinste groep, maar bezit de meeste landbouwgronden.

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

39

OPDRACHT 2

Raadpleeg bron 2 op blz. 40 in je leerboek. Onderstreep wat juist is.

•

De kolonisatie door de Theraiers heeft een economische / politieke / sociale / culturele reden.

•

De kolonisten zijn vrijwilligers / Libiërs / gedwongen Theraiers / terdoodveroordeelden /

Bekijk bron 3 op blz. 41 in je leerboek.

Hieronder staan vijf namen van steden die je op de kaart terugvindt. Drie ervan werden gesticht door de Grieken.

Omcirkel ze en geef hun actuele naam.

OPDRACHT 4

Gades

Carthago

Massilia

Nikaea

ar @

Byzantion

VA

N

OPDRACHT 3

IN

piraten.

Bestudeer bron 4 op blz. 41 in je leerboek. Vul de tabel aan.

Handelswaar

Streek van herkomst

ijzer slaven

em

koper

pl a

Sicilië (Italië), Oekraïne, Egypte, Libië

Juist of fout? Kruis aan. Leg mondeling uit waarom.

ex

OPDRACHT 5 EXTRA

jk

Juist

In

ki

Door de Griekse kolonisatie verspreidt de Griekse cultuur zich over de Middellandse Zee. De kolonisten onderhouden geen contact met het moederland.

Door de Griekse kolonisatie ontstaan er nieuwe handelsrelaties.

De Grieken nemen niets van anderen over.

De kolonisatie zorgt voor nieuwe sociale problemen.

Naam:

40

LES 8 De Griekse kolonisatie (750-550 v.C.)

Klas:

Nummer:

Fout

IN

1 Handel en transport zorgen voor een bloeiende nijverheid

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

Oorspronkelijk

Boeren en veetelers

Probleem

Gebrek aan vruchtbare grond en grootgrondbezit

VA

9

De Griekse economie

Oplossing

Invoer van grondstoffen en uitvoer van gebruiks- en luxevoorwerpen



Amforen en kruiken voor transport van olie en wijn



Scheepsbouw en havenaanleg



Bouwsector en marmerwinning

ar @



Bloeiende nijverheid en arbeidsspecialisatie

pl a

Gevolg

2 De handel schept een geldeconomie

em

Oorspronkelijk

Ruilhandel

Door kolonisatie Probleem

Moeilijk om ruilwaarde te bepalen

ex

Oplossing

Elke polis heeft zijn eigen munt.

Oplossing

In

ki

jk

Probleem

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

41

3 De rijken controleren de economie

IN

Rijken • bezitten grond, kapitaal, schepen, bedrijven • kopen grondstoffen • verkopen afgewerkte producten • hun huis is de draaischijf van de meeste economische activiteiten

Bestudeer bron 1 op blz. 43 in je leerboek.

•

Welke bron is bruikbaar om iets te leren over:

de productie van wapens het weven van stoffen

ar @

de oogst van olijven

VA

OPDRACHT 1

N

Ambachtslieden, boeren en slaven • werken voor rijken

het atelier van een pottenbakker

• •

Zijn deze bronnen primair of secundair? Onderlijn.

Situeer de bronnen in de tijd en de ruimte.

em

pl a

Welke activiteit wordt door vrouwen uitgeoefend?

Bekijk bron 3 op blz. 44 in je leerboek.

• Waarvoor zou het aardewerk gediend hebben, denk je?

ki

jk

ex

OPDRACHT 2

•

Geef de naam van zes hedendaagse landen waarnaar Griekse producten werden uitgevoerd.

Twee ervan moeten buiten Europa liggen.

In

•

Naam:

42

LES 9 De Griekse economie

Klas:

Nummer:

IN

Waarom werd er zoveel Grieks aardewerk langs rivieren teruggevonden, denk je?

•

Welke rivieren hebben de Grieken zeker bevaren? Geef drie voorbeelden.

ar @

Lees bron 2 op blz. 43 in je leerboek.

•

Elke letter in de tekst komt overeen met een cijfer op de tekening. Zoek uit wat bij elkaar hoort.

1=

2=

3=

4=

5=

6=

7=

8=

em

Waarom werden de lange muren gebouwd?

ex

•

pl a

OPDRACHT 3

VA

N

•

Bekijk bron 4 op blz. 44 in je leerboek.

jk

OPDRACHT 4

In

ki

•

Naam:

• •

Welk betaalmiddel gebruiken de Grieken voor de invoering van geld?

Gebruiken alle Griekse stadstaten dezelfde munt? Ja / nee.

Hoe wordt de waarde van de Griekse munten bepaald, denk je?

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

43

•

EXTRA

De overgang van een ruileconomie naar een geldeconomie ging niet overal even snel. In meerdere talen vinden we nog sporen van de ruileconomie. Hieruit kun je afleiden welke producten als belangrijke ruilmiddelen werden gebruikt. Vul in.

IN

OPDRACHT 5

Waarom denk je dat Griekenland voor de ‘Atheense uil’ gekozen heeft op het muntstuk van 1 euro?

VA

Pecunia is het Latijnse woord voor geld. Het is afgeleid van pecus, wat vee betekent.

N

Ruilmiddel

In het Nederlandse salaris herken je het Latijnse woord sal, wat zout betekent.

•

OPDRACHT 6

ar @

Het Engelse ‘fee’ (fooi, vergoeding) is verwant met het woord vee.

Waarom is betalen met geld makkelijker dan betalen met vee of zout?

Juist of fout? Duid aan.

pl a

EXTRA

Juist

Het gebruik van geld vergemakkelijkt de handel tussen alle poleis.

em

De Grieken nemen ook zaken van andere volkeren over.

De Grieken hebben een handelsvloot, maar geen oorlogsvloot.

De kolonisatie schept geen nieuwe economische mogelijkheden.

ex

Transport is een onbelangrijk onderdeel van de Griekse economie.

Griekse pottenbakkers zouden vandaag producenten van verpakkingsmiddelen kunnen zijn.

In

ki

jk

Adel, handelaars en ondernemers beschikken over alle productiemiddelen.

Geldwisselaars vervullen een onbelangrijke functie in de Griekse handelsbetrekkingen.

De kleine boer koopt meestal de grondstoffen om een product te maken.

Ruilhandel is eenvoudiger dan een geldeconomie.

Naam:

44

LES 9 De Griekse economie

Klas:

Nummer:

Fout

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 De macht van de adel wordt betwist

N

10

Het ontstaan van de democratie (Athene)

VA

Koningen • Oorspronkelijk in de meeste poleis • 8e eeuw: uit meeste poleis verdwenen

• •

Aristoi =

Macht wordt betwist

pl a

•

ar @

Aristocratie

•

willen kwijtschelding schulden + herverdeling grond

em

Oplossing: Solon = adellijke bestuurder in 594 v.C. Bevrijdt schuldslaven  vervangen door Verdeling in vier klassen naargelang van rijkdom.

Hoe rijker, hoe meer macht: • Rijken (eerste twee klassen) mogen polis besturen.

• Alle mannelijke burgers zitten in volksvergadering.

ex

• •

• •

grijpt de macht  titel: ‘tyrannis’ (546 v.C.) zorgt voor werk in nijverheid en bouwsector = goede tiran. helpt kleine boeren.

In

ki

jk

Tirannie

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

45

2 De democratie in de stadstaat Athene Democratie vanaf 508 v.C., ingevoerd door Kleisthenes Verklaring: democratie is een bestuursvorm.

• betekent ‘volksheerschappij’ het volk

IN

•

VA

Volksvergadering (‘ecclesia’) • elke mannelijke burger ouder dan twintig • veertig vergaderingen per jaar • beslist over nieuwe wetten • beslist over oorlog of vrede

N

Raad van Vijfhonderd (‘boulè’) • via loting aangeduid • bereiden volksvergadering voor

ar @

Democratie is beperkt • enkel mannelijke burgers • geen vrouwen, slaven, vreemdelingen

Lees bron 1A op blz. 46 in je leerboek.

• Op wie heeft Aristophanes kritiek?

ex

OPDRACHT 1

em

pl a

! In het begin worden leden niet betaald 

jk

Lees bron 1B op blz. 46 in je leerboek.

• Hoeveel burgers nemen aan de volksvergadering deel in de 5e eeuw v.C.? Onderstreep het juiste antwoord.

In

ki

iedereen – de helft – een kwart – een vijfde – een tiende – niemand

Naam:

46

LES 10 Het ontstaan van de democratie (Athene)

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 2

•

Bekijk bron 2 op blz. 47 in je leerboek. Geef een aantal begrippen die het woord ‘tiran’ bij jou oproepen. Vergelijk jouw visie met wat de lestekst je leert over de Griekse ‘tiran’.

De Griekse ‘tiran’

IN

Jouw visie

Het begrip ‘tiran’ heeft tegenwoordig een negatieve (slechte) bijklank (vergelijk met jouw antwoord hierboven).

Zou je Pisistratos (zie lestekst) als ‘slecht’ beoordelen?

•

Onderstreep het juiste woord. De voorstanders / tegenstanders van de tirannie hebben de stèle opgericht.

Lees bron 3 op blz. 47 in je leerboek.

• Wat is een lijkrede?

ex

OPDRACHT 3

em

pl a

ar @

VA

N

•

Voor wie, bij welke begrafenis werd deze lijkrede gehouden?

ki

jk

•

Waarom heet de staatsvorm in Athene, volgens Thucydides, een democratie?

•

Onderstreep het juiste woord. Armen mogen niet / wel aan de democratie deelnemen.

In

•

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

47

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1

N

11

De Atheners zijn niet gelijk

3 Kenmerken •

• Burgers

•

Inwoners die altijd in Athene hebben gewoond Beide ouders moeten van Athene zijn.

Mannelijke burgers:

Vrouwelijke burgers:

ex

em

pl a

•

Plichten

ar @

Bevolkingsgroep

VA

2

Man baas over de vrouw

•

Een van de ouders niet van Athene

•

Mensen van buiten de polis

•

Toestemming om langere tijd in polis te

jk

Nietburgers

•

wonen  •

Mogen geen grond bezitten  werken in

•

Staan onder toezicht van burger.

In

ki

•

•

Naam:

48

LES 11 De Atheners zijn niet gelijk

Klas:

Nummer:

Bevolkingsgroep

Kenmerken

Plichten

Soorten slaven

•

Oorlogsslaven:

•

Gekochte slaven:

•

Mijnslaven en staatsslaven:

•

VA

N

IN

Schuldslaven:

ar @

Nietburgers

•

Werken voor de rijken of voor de stadstaat.

Huisslaven:

•

Mag geen kinderen hebben.

•

Soms seksueel misbruikt

•

Soms vrijgelaten

Voordeel van het bezit van slaven •

Rijke burgers moeten niet meer werken.

•

Tijd voor andere dingen zoals

In

ki

jk

ex

em

pl a

Kenmerken

Naam:

Slavernij vandaag slavernij

maar wereldwijd

Soorten slavernij: dwangarbeid,

huwelijk,

miljoen

, prostitutie

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

49

IN

Bestudeer bron 1 en 2 op blz. 50 in je leerboek.

• Maakt de Belgische grondwet een onderscheid tussen de Belgen?

•

Mag men volgens de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens een onderscheid maken tussen mensen?

•

Zijn alle mensen vandaag gelijk? Worden alle mensen gelijk behandeld? Motiveer je antwoord.

ar @

Bestudeer bron 3 op blz. 50-51 in je leerboek.

• Leg met je eigen woorden uit hoe mensen in schuldslavernij geraken.

jk

ex

em

pl a

OPDRACHT 3

VA

N

OPDRACHT 2

In

ki

•

Schrijf een verhaaltje dat aantoont hoe mensen in schuldslavernij geraken. Gebruik daarbij de volgende woorden: India – arme familie – vader – ongeval – één week ziekenhuis – rijke buurman – eigenaar van een tapijtweverij – lening.

Naam:

50

LES 11 De Atheners zijn niet gelijk

Klas:

Nummer:

1 In vele poleis neemt de adel de macht van de koning over

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

12

De Spartaanse militaire oligarchie

VA

In de meeste poleis ligt de politieke macht bij adel of grootgrondbezitters.

Er blijven wel vaak koningen bestaan, maar die hebben meestal weinig macht.

ar @

Gewone vrije burgers = volksvergadering (kiest uit adel bestuurders van polis voor bepaalde tijd)

2 De Spartanen heersen over perioiken en heloten Wie?

•

Opgeleid tot militairen

pl a

•

Wie? Mensen die op Spartaans grondgebied wonen.

•

Ze zijn vrij, mogen grond bezitten.

•

Maar: geen politieke rechten

•

Werken als

•

Wie?

•

Grootste bevolkingsgroep

jk

ex

em

•

•

= geen rechten, werken voor Spartanen

In

ki

Militarisme =

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

51

3 In Sparta regeert een kleine groep vooraanstaanden De Spartaanse wetgeving wordt toegeschreven aan

.

Bestuursorganen Bevoegdheid (taak)

Koningen

Wetten maken

•

Hoogste rechtbank

pl a

•

Voor het leven gekozen

•

Wetten uitvoeren

•

•

Wetten goed- of afkeuren

•

Benoemen eforen

em

Oligarchie

ar @

Eforen (opzichters)

Volksvergadering

•

VA

Raad van de Ouden

IN

Aantal en leeftijd

N

Bestuursorgaan

=

Peloponnesische Bond

ex

= militair bondgenootschap tussen Sparta en

jk

•

bondgenoten: geven

+ erkennen

In

ki

•

Sparta: geeft bescherming en veiligheid.

Naam:

52

LES 12 De Spartaanse militaire oligarchie

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 1

Bestudeer bron 1 op blz. 55 in je leerboek.

Zet een kruisje in het juiste vakje.

Onafhankelijk lid van de Peloponnesische Bond

Onder Spartaanse controle

Onafhankelijk

IN

Argolis Arkadië Attika

N

Elis

Messenië

Bestudeer bron 2 op blz. 56 in je leerboek.

© Renata Sedmakova/Shutterstock.com

Standbeeld van Lykourgos in het Justitiepaleis van Brussel

jk

ex

em

pl a

ar @

OPDRACHT 2

VA

Korinthe

In

ki

Leg uit waarom men dit standbeeld in een gerechtsgebouw plaatst.

Lees A en B. Beantwoord de volgende vragen.

• Hoeveel eeuwen verlopen er tussen de gebeurtenissen en de periode dat Ploutarchos leeft?

Meer dan

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

53

Beantwoord de vragen en argumenteer of deze tekst van Ploutarchos betrouwbaar is.

Is de bron daardoor meer of minder betrouwbaar?

Nee

meer / minder

Vermeldt Ploutarchos zijn bronnen?

meer / minder

Zijn de bronnen van Ploutarchos duidelijk?

meer / minder

Op welke wijze gebruikt Ploutarchos zijn bronnen? Onderzoekt hij ze op een kritische manier?

meer / minder

Heeft Ploutarchos een bijbedoeling bij het schrijven van dit verhaal?

meer / minder

VA

N

Beschikt Ploutarchos over voldoende bronnen?

IN

Ja

ar @

Besluit: Is deze tekst van Ploutarchos betrouwbaar of niet? Welke van de drie volgende antwoorden is volgens jou juist?

Juist

Fout

Alhoewel Ploutarchos zijn best doet om een geloofwaardig verhaal te schrijven, moet je toch heel erg oppassen. Hij geeft zelf toe dat het heel moeilijk is om te achterhalen wat er precies is gebeurd.

pl a

Alhoewel Ploutarchos Lykourgos heeft gekend, moet je toch oppassen.

Hij heeft namelijk een bijbedoeling bij het schrijven van het verhaal.

Bestudeer bron 3 op blz. 57 in je leerboek.

Zet een kruisje in het juiste vakje.

ex

OPDRACHT 3

em

Alhoewel Ploutarchos over voldoende duidelijke bronnen beschikt, moet je toch heel erg oppassen. Hij leeft immers in Delphi en niet in Sparta.

Taak

Koningen

Raad van de Ouden

Eforen

Volksvergadering

Wetten uitvoeren

jk

Leger aanvoeren

In

ki

Wetten maken Controle uitoefenen Wetten goedkeuren / afkeuren Hoogste rechtbank

Naam:

54

LES 12 De Spartaanse militaire oligarchie

Klas:

Nummer:

In de linkerkolom vind je vier vragen en in de rechterkolom twee antwoorden. Verbind de antwoorden met de juiste vraag (er staan dus twee vragen te veel). a Omdat de verovering van Lakonië en Messenië de Spartanen voldoende grond en arbeidskrachten levert voor hun levensonderhoud.

IN

1 Waarom is de macht van de koningen beperkt?

2 Waarom is Sparta een oligarchie?

3 Waarom koloniseren de Spartanen niet?

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

4 Waarom zijn de heloten slaven?

b Omdat het land bestuurd wordt door een zeer kleine groep mensen uit de bevoorrechte stand.

N

EXTRA

VA

OPDRACHT 4

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

55

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Het Perzische Rijk bedreigt Hellas Perzische Rijk

ar @

Omvang

pl a

Politiek

Cultuur

Hellas

VA

Tegenstanders

N

13

De Perzische oorlogen (500-449 v.C.)

em

Oorzaken van de oorlog

Perzische koning wil Hellas veroveren.

•

Hij wil controle over

.

ex

•

In

ki

jk

546 v.C.

500 v.C.

492 v.C.

Eerste aanval mislukt:

Naam:

56

LES 13 De Perzische oorlogen (500-449 v.C.)

Klas:

Nummer:

2 De Perzische oorlogen geven Athene aanzien en macht Veldslag

Zeeslag

Overwinnaar

490 v.C.

IN

480 v.C. 479 v.C.

ar @

Verdeeldheid van de Grieken =

VA

N

449 v.C.

3 Door de Delisch-Attische Zeebond wordt Athene de leidende stadstaat Tweehonderd Griekse stadstaten zijn ‘lid’ van het bondgenootschap.

Doel:

em

Delos:

pl a

Athene  leiding  Waarom?

Attika:

Bondgenoten:

ex

Machtsmisbruik van Athene

jk

•

Dulden niet dat

In

ki

•

Gebruiken geld om

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

57

OPDRACHT 1

N

IN

“De anderen spreken er schande van”, riepen ze, “dat we de gemeenschappelijke kas van Delos naar Athene hebben overgebracht. Tot nu toe konden we ons tenminste verdedigen met het argument dat de angst voor de Perzen onze drijfveer is geweest en dat we het geld nu in volledige bewaring hebben, maar dat schitterende excuus heeft Perikles ons uit handen genomen. Griekenland voelt het als een ontzettende belediging, als een openlijke vorm van tirannie, om te moeten zien hoe wij van de verplichte oorlogsbijdragen onze stad verfraaien. (...)”

Antwoord van Perikles: “We voeren toch oorlog voor hen? We houden de Perzen toch op een afstand voor hen? Nog geen paard, geen schip, geen soldaat dragen ze bij. Het enige wat zij moeten leveren, is geld.

En geld is nu eenmaal niet van wie het betaalt, maar van wie het krijgt, zolang de laatste maar zijn verplichtingen nakomt. Onze stad voldoet op dit moment ruimschoots aan alle eisen die de oorlog stelt.”

VA

Bewerking van: Thucydides, Geschiedenis van de Peloponnesische oorlogen.

Wat verwijt men Perikles?

•

Bewijs dat de aanklagers niet zozeer de andere Grieken verdedigen.

•

Het oorspronkelijke doel van de Zeebond is verdwenen. Juist of fout?

Motiveer je antwoord.

pl a

em

Geef de nieuwe taakverdeling binnen de Zeebond.

ex

•

ar @

•

Hoe zou het komen dat Perikles het geld op die manier durft aan te wenden?

ki

jk

•

In

•

Gedraagt Perikles zich als leider van de Deltisch-Attische Zeebond democratisch? Motiveer je antwoord.

Naam:

58

LES 13 De Perzische oorlogen (500-449 v.C.)

Klas:

Nummer:

•

Zijn de volgende uitspraken juist of fout?

Juist

Fout

De Perzische koning wil Hellas veroveren, omdat de Grieken de Perzische kusten onveilig maken.

IN

Op de Perzische kuststreek bevinden zich Griekse poleis.

Athene is de sterkste landmacht van Hellas.

N

De Delisch-Attische Zeebond werd opgericht, omdat men Athene wilde verfraaien.

Delos is een stadstaat op Kreta.

Athene heeft geen imperialistische neigingen.

VA

De leden van de Delisch-Attische Zeebond zijn niet langer bondgenoten, maar onderdanen van Athene.

ar @

Als leider van de Delisch-Attische Zeebond gedraagt Athene zich heel democratisch.

Sparta heeft in Hellas even veel invloed als Athene.

In

ki

jk

ex

em

pl a

Athene streeft naar meer macht en rijkdom.

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

59

1 Een groeiende spanning tussen Sparta en Athene leidt tot oorlog

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

14

De Peloponnesische oorlogen

VA

Oorzaken • Groeiende spanning tussen Sparta en Athene: Athene behaalt in zijn eentje de overwinning van de eerste Perzische oorlogen.

Tussen Athene en Sparta bestaan er een hele reeks tegenstellingen.

Tegenstellingen Bondgenootschap

Verspreidt democratie onder bondgenoten.

em

Sterkte

Sparta

pl a

Politiek

Athene

ar @

•

Vreest invloed te moeten inboeten.

ex

Reden groeiende spanning

In

ki

jk

Aanleiding (= start van de oorlog)

Korinthe • bondgenoot van Sparta • een van de belangrijkste concurrenten van Athene in de handel • heeft een kolonie: Corcyra Corcyra • vindt dat het slecht behandeld wordt door zijn moederpolis • zoekt hulp bij Athene.

Naam:

60

LES 14 De Peloponnesische oorlogen

Klas:

.

Nummer:

Athene • helpt Corcyra.

Waarom?

IN

•

Sparta • komt zijn bondgenoot Korinthe te hulp.

VA

N

Gevolg

2 De Peloponnesische oorlogen maken een einde aan het Atheense overwicht Sparta verwoest Attika.

Athene krijgt voedsel via haven en ommuurde weg.

Atheense vloot teistert Peloponnesos.

Sparta sluit voedseltoevoer van Athene af  rust vloot uit met Perzisch geld.

Athene wil graantoevoer van Peloponnesos in Sicilië veroveren  loopt fout af.

Athene geeft zich uitgehongerd over.

ar @

• • • • • •

Lees bron 1 op blz. 61 in je leerboek.

• Geef twee zaken die men Athene verwijt.

jk

ex

OPDRACHT 1

em

pl a

De verzwakking van de Griekse poleis in de 4e eeuw v.C. • Poleis bestrijden Sparta en elkaar.

• Poleis sluiten afwisselend bondgenootschappen met elkaar.

• Perzen moedigen verdeeldheid aan.

Wat verlangen de klagende poleis van Sparta, denk je?

In

ki

•

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

61

OPDRACHT 3

Lees bron 3 op blz. 62 in je leerboek.

• Gaat het om een primaire of een secundaire bron?

Waarom zou je de auteur als betrouwbaar kunnen beschouwen?

•

Waarom willen de Meliërs zich niet overgeven?

•

Op de steun van wie rekenen de Meliërs?

•

Welk voorstel doen de Meliërs? Wat is hun lot?

•

Wat doet Athene nadien met de stad? Waarom?

VA

N

IN

•

ar @

OPDRACHT 2

Onderstreep de juiste uitspraak.

zee

land

De militaire macht van Sparta ligt vooral op

zee

land

De economische kracht van Athene ligt vooral in

handel

landbouw

De economische kracht van Sparta steunt vooral op

kolonies

onderdrukking

Als twee honden vechten om een been, loopt een derde ermee heen.

klopt

klopt niet

De straf die Sparta Athene oplegt in 404 v.C. raakt Athene vooral

economisch

politiek

De overwinnaar in de strijd tussen Athene en Sparta is

Athene

Sparta

geen van beide

De inzet van de strijd is het overwicht in

DelischAttische Zeebond

Hellas

Peloponnesos

Na de oorlog vertonen de Griekse stadstaten

eenheid

verdeeldheid

Na de strijd zijn de Helleense poleis

versterkt

verzwakt

In

ki

jk

ex

pl a

De militaire macht van Athene ligt vooral op

em

EXTRA

Naam:

62

LES 14 De Peloponnesische oorlogen

Klas:

sociaal

cultureel

Nummer:

1 Philippos II verenigt de Grieken

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

15

De hellenistische rijken

VA

Philippos II (koning van Makedonië, bewonderaar van Griekse cultuur)

ar @

Beweegredenen:

Onderwerping van Griekenland: Sticht Korinthische Bond: Griekse poleis

•

Aanvaarden Makedonische leiding.

•

Sparta

em

pl a

•

2 Alexander de Grote verovert een wereldrijk Verovert in vier jaar tijd Perzische Rijk + verwoest

•

Een Perzische legeraanvoerder vermoordt Perzische koning.

jk

ex

•

In

ki

 Alexander wordt opvolger.

Naam:

•

Droomt van wereldheerschappij 

•

Alexander sterft in 323 v.C.

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

63

3 Het rijk van Alexander de Grote valt uiteen Bestuur Alexander

Democratische polis

IN

Burgers hebben politieke macht.

Hellenistische politiek

VA

N

Wat?

ar @

Hoe? Gemengde huwelijken

•

Zelf huwt hij oosterse prinsessen.

•

Sticht nieuwe steden: Alexandrië met gemengde bevolking.

•

Grieks wordt voertaal van

•

Eenheidsmunt (Attische munt)

pl a

•

em

Uiteenvallen van rijk Alexander Generaals bestrijden elkaar 

•

Vermenging mislukt.

ex

•

Enkel rijken profiteren van hellenistische bloei.

•

Onderlinge strijd 

•

Romeinen en oosterse volkeren 

In

ki

jk

•

Naam:

64

LES 15 De hellenistische rijken

Klas:

Nummer:

Bestudeer de kaart (zie ook bron 3 op blz. 65 in je leerboek).

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 1

De oppervlakte van het rijk van Alexander de Grote is ca. 6,2 miljoen km². Zoek op wat de oppervlakte van het huidige België is en bereken dan hoeveel keer het rijk van Alexander groter is dan ons land.

•

Geef acht hedendaagse landen die geheel of gedeeltelijk in het rijk van Alexander liggen. Zoek op in een atlas.

em

pl a

•

5

2

6

3

7

4

8

ki

jk

ex

1

Alexander begint in 334 v.C. aan zijn veroveringstocht. Hoe lang doet hij over de verovering van zijn wereldrijk?

In

•

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

65

OPDRACHT 2

Lees deze bron en los de opdrachten op.

EXTRA

N

IN

Als middel om de verbroedering tussen de volkeren van zijn rijk te bevorderen, heeft koning Alexander opdracht gegeven dat 30.000 Perzische jongelieden zullen worden onderwezen in het Grieks. De instructeurs (…) zullen niet alleen de Perzische jongelui Grieks moeten leren, maar ook moeten onderwijzen in lezen en schrijven van onze taal. Daarnaast zullen instructeurs worden aangesteld, die deze groep zullen moeten onderrichten in het gebruik van onze wapens en in onze gevechtstechnieken, zoals de falanx. (…) De koning gaat uit van het idee, dat het beter is het rijk door vriendschapsbanden en onderling begrip samen te binden, dan met wapengeweld.

VA

Uit: Histokrant. De geschiedenis als aktualiteit, jaargang 1, nr. 15, 1973.

Waarom moeten Perzische jongeren Grieks kunnen lezen, schrijven en spreken?

•

Hoe probeert Alexander dat doel nog te bereiken?

•

Zoek op wat het begrip ‘hellenisme’ betekent.

•

Is de bron een historische bron?

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

•

Naam:

66

LES 15 De hellenistische rijken

Klas:

Nummer:

Kaartnr(s).

IN

16

Historisch denken: Atlantis

VA

N

Neem de les over Atlantis in je leerboek op blz. 67. Hieronder krijg je ruimte om de opdrachten op te lossen.

Bronnen situeren Welke bronnen stammen niet uit de hedendaagse tijd? Antwoord door te omcirkelen. bron 1A – bron 1B – bron 1C – bron 2 – bron 3A – bron 3B – bron 3C – bron 4A – bron 4B

OPDRACHT 2

Bronnen bestuderen Geef voor elke bron om welke soort het gaat. Zet een kruisje in de tabel.

Omcirkel in de tabel de bron die geen historisch werk is.

ar @

OPDRACHT 1

bron 1A bron 1B bron 1C

Secundaire bron

em

bron 2

Primaire bron

pl a

Bron

bron 3A

bron 3B

ex

bron 3C bron 4A

In

ki

jk

bron 4B

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

67

OPDRACHT 3

Een historische vraag stellen We geven je drie historische vragen.

• Geef voor elke vraag de bronnen die je nodig hebt om ze te beantwoorden.

• Onderzoek of elke bron wel betrouwbaar is om de vraag te beantwoorden. Kijk daarbij naar de gegevens over de maker en waar en wanneer de bron gemaakt is.

Bron

Betrouwbaar

Onbetrouwbaar

ar @

Motivering

VA

Vraag 1 Wat is Atlantis en wanneer zou het bestaan hebben?

Bron

Betrouwbaar

Onbetrouwbaar

em

pl a

Motivering

N

Als bij een vraag dezelfde bron opduikt, hoef je die niet te herhalen.

IN

Je antwoordt door in de tabel het nummer van de bron te zetten en een kruisje te plaatsen bij betrouwbaar of onbetrouwbaar. Verder motiveer je waarom je dat vindt.

Bron

Betrouwbaar

Onbetrouwbaar

Betrouwbaar

Onbetrouwbaar

In

ki

jk

ex

Motivering

Bron

Motivering

Naam:

68

LES 16 Historisch denken: Atlantis

Klas:

Nummer:

Vraag 2 Ligt Atlantis aan de oorsprong van alle beschavingen?

Bron

Betrouwbaar

Onbetrouwbaar

Bron

Betrouwbaar

ar @

Motivering

Onbetrouwbaar

em

Formuleer zelf een antwoord op vraag 3 hieronder.

ex

•

Betrouwbaar

Onbetrouwbaar

pl a

Bron

Motivering

VA

Vraag 3 Is Atlantis een verzinsel?

N

IN

Motivering

Formuleer zelf een vierde historische vraag (Ze mag op één van de andere lijken).

In

ki

jk

•

Naam:

Klas:

Nummer:

C De bloei van de Griekse wereld

69

Een beeld over het verleden vormen Omschrijf op basis van je onderzoek kort wat we onder Atlantis moeten verstaan. Hou daarbij rekening met de volgende hulpvragen: wat is Atlantis? Wie en wanneer schrijft voor het eerst over Atlantis? Wat beweren sommigen dat Atlantis was? Waarom kan daaraan getwijfeld worden? Antwoord eventueel op een apart blad.

OPDRACHT 5

Nadenken over een beeld van het verleden Zijn de volgende uitspraken juist of fout?

• Mensen proberen soms aan overblijfselen die ze vinden verhalen uit het verleden te koppelen.

Juist / fout.

• Mensen passen het verhaal van Plato aan om te bewijzen dat ze Atlantis gevonden hebben.

Juist / fout.

• Het beeld dat we van het verleden hebben, kan veranderen als we nieuwe bronnen vinden.

Juist / fout.

ex

em

pl a

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 4

Zoek zelf een boek, artikel, film … over Atlantis en ga na welk idee erin vermeld wordt: Atlantis heeft echt bestaan, het ligt aan de basis van alle beschaving, het gaat om een verzinsel …

In

ki

jk

OPDRACHT 6

Naam:

70

LES 16 Historisch denken: Atlantis

Klas:

Nummer:

Het Romeinse Rijk is zo groot geweest dat je vandaag in zowel Europa, Afrika als Klein-Azië restanten van Romeinse bouwwerken terugvindt. Op blz. 72-73 in je leerboek en hieronder zie je enkele voorbeelden. In welk hedendaags land ligt elk bouwwerk? Zoek het juiste antwoord op.

Hedendaags land

Romeinse villa in Volubilis Leptis Magna

In

ki

jk

ex

em

pl a

Sagalassos

ar @

De ‘Porta Nigra’ in Trier

VA

N

OPDRACHT 1

Kaartnr(s).

IN

D

Het Romeinse Rijk

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

71

1 Het ontstaan van Rome: mythe en feiten

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

17

Rome begint als een bescheiden koninkrijk

Rome heeft gunstige ligging: Rome ligt midden op

•

Heuvels en moerassen vormen

•

Afstand tussen Rome en zee groot genoeg om

•

Tiber ideaal om

•

Tiber makkelijk om

pl a

ar @

•

VA

Mythe: afstamming van Romulus en Remus Wetenschap: Romeinen: Indo-Europeanen 1000 v.C.  eerste nederzettingen in Latium Levenswijze: eenvoudige boeren en herders, zoutwinning aan kust

In

ki

jk

ex

em

2 Etrusken, Italiërs en Grieken bevolken het Italische schiereiland

Naam:

72

LES 17 Rome begint als een bescheiden koninkrijk

Klas:

Nummer:

3 Kenmerken van de Romeinse samenleving Pater familias •

IN

•

N

Gens (geslacht)

Bevolkingsgroep

Wie?

VA

Romeinse bevolking

ar @

Stammen af van stichters van Rome.

em

pl a

Plebejers

•

•

Kiezen koning en geven hem raad.

•

Persoonlijke vrijheden

• •

Boeren, ambachtslieden en handelaars

•

Werken op gronden rijken.

•

Zwaar bestaan

• •

Worden als zaak beschouwd.

In

ki

jk

ex

Slaven

Kenmerken

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

73

4 De koning bezit de grootste macht in het Romeinse bestuur

•

opperrechter

•

opperbevelhebber

•

bijna alle macht

N

opperpriester

VA

•

IN

(gekozen voor leven)

Senaat

pl a

Volksvergadering

)

ar @

Familiehoofden (

em

5 De invloed van de Etrusken op de stadstaat Rome Etruskische invloed op Rome Koning van Rome

•

Waarzeggerij:

•

Gladiatorenspelen

•

Bouwkunst:

•

Romeinen komen via Etrusken in contact met Grieken.

In

ki

jk

ex

•

Naam:

74

LES 17 Rome begint als een bescheiden koninkrijk

Klas:

Nummer:

IN

Bestudeer bron 1 op blz. 75 in je leerboek.

• Wat is een mythe? Zoek eventueel op in een naslagwerk.

•

Haal minstens twee onwaarschijnlijkheden uit het verhaal van de stichting van Rome.

•

Hoeveel jaren verstrijken er ongeveer tussen de stichting van Rome en het opschrijven van de eerste mythes? Wat betekent dat voor de betrouwbaarheid van de verhalen?

Bestudeer bron 5B op blz. 76 in je leerboek.

• Het gaat om een beeld uit een Etruskisch graf. Beschrijf het kunstvoorwerp met je eigen woorden.

ki

jk

ex

em

OPDRACHT 2

pl a

ar @

VA

N

OPDRACHT 1

In

•

Naam:

Zoek een ander woord voor zo’n doodskist.

TIP Het woord komt uit het Grieks en betekent ‘vleesetend’.

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

75

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Rome wordt een republiek

N

18

De Romeinse republiek

Republiek Het koninkrijk

De republiek (vanaf 509 v.C.)

Twee consuls (één jaar) = dagelijks bestuur

pl a

Koning (levenslang) = opperpriester = opperrechter = opperbevelhebber

ar @

VA

Einde koninkrijk: Koningen • krijgen te veel macht.

• houden geen rekening met senaat en volksvergadering.

Laatste koning wordt verjaagd.

Senaat = de familiehoofden

Senaat

jk

ex

em



ki

In

=

=

 geeft raad aan de koning.

• • • • • Vetorecht: kan beslissingen volksvergadering ongedaan maken.

 kiest de koning.



Volksvergadering = alle mannelijke patriciërs

Volksvergadering • stemt over wetsvoorstellen, maar kan er zelf geen indienen.

• beslist over oorlog en vrede.

Naam:

76

Pontifex maximus

LES 18 De Romeinse republiek

Klas:

Nummer:

2 Plebejers vechten om gelijke politieke rechten Vanaf 500 v.C. start Rome met de verovering van het Italische schiereiland.

Probleem Plebejers moeten naar het leger en moeten belastingen betalen.

Eis Plebejers

Politieke macht

IN

Oplossing

N

Toegeving patriciërs

VA

Maar door de voortdurende oorlogen geraken de plebejers opnieuw in problemen.

Niemand om hun velden te bewerken

Probleem Eis Plebejers

Gevolg Toegeving patriciërs

ar @

Luisteren niet naar plebejers.

Patriciërs

pl a

Verdedigt de rechten van de plebejers in de volksvergadering en kan beslissingen van andere instellingen tegenhouden.

Raadpleeg bron 2 op blz. 78 in je leerboek.

• Welke bestuursinstellingen bestonden er tijdens de republiek?

jk

ex

OPDRACHT 1

em

In 287 v.C. zijn plebejers en patriciërs politiek gelijk. Er ontstaan nieuwe problemen tussen de nobiles (patriciërs en rijke plebejers) en de proletariërs (het gewone volk). Uiteindelijk veroorzaken die burgeroorlogen.

In

ki

•

Naam:

Onderstreep in het vorige antwoord wie volgens jou de meeste macht heeft.

•

Hoe kun je dat op het schema zien?

•

De senaat maakt de nieuwe wetten. Juist of fout?

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

77

•

Bestudeer bron 3 op blz. 79 in je leerboek.

• Wie is niet tevreden? Waarom niet?

Wat zullen de plebejers vragen, denk je?

VA

•

ar @

Wie bedoelen ze met ‘onze medeburgers’?

Lees bron 5 op blz. 79 in je leerboek.

• Wat betekent ‘de ambten waren niet bezoldigd’?

Om verkozen te worden, moet men elke keer opnieuw een verkiezingscampagne voeren. Wie slaagt er dan in om de sociale ladder te beklimmen? Hoe verklaar je dat?

ex

em

•

pl a

OPDRACHT 3

•

N

IN

OPDRACHT 2

Met welke Griekse polis stemt de Romeinse republiek het meest overeen? Athene of Sparta?

Wie wordt er in feite uitgesloten?

ki

jk

•

In

•

De opeenvolging van ambten die een Romein moet doorlopen om consul te kunnen worden, heeft wel één groot voordeel. Welk?

Naam:

78

LES 18 De Romeinse republiek

Klas:

Nummer:

IN

1 Rome wordt meester in Italië Rome voert oorlog tegen Latijnse en Etruskische steden.

Galliërs veroveren korte tijd Rome.

Rome onderwerpt Latijnse steden.

Romeins burgerrecht Romeinen veroveren Griekse kolonies in het zuiden van Italië.

VA

• • • • •

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

ar @

19

Rome wordt machtig

2 De Middellandse Zee wordt een Romeinse Zee Punische oorlogen (tussen 264 en 146 v.C.) Wat?

em

Waarom?

pl a

Oorlog tegen Carthago

ex

Punische oorlogen

Verloop en afloop Rome verwerft eerste gebieden buiten Italië (Sicilië).

2

Carthaagse generaal Hannibal maakt het Rome moeilijk.

3

Carthago wordt verwoest, wordt in 146 v.C. provincie Africa.

In

ki

jk

1

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

79

3 Verdeel en heers Provincia =

1 Belonen of bestraffen Wat? Gebieden proberen bevorderd te worden.

• • •

2 Goed geoefend leger Doel?

N

VA

meer of minder belastingen meer vrijheid ...

IN

Veroverde steden en stammen krijgen verschillende behandeling = meer of minder rechten:

ar @

Waarom?

Raadpleeg bron 1 op blz. 81 in je leerboek.

“Rome verliest weleens een veldslag, maar nooit een oorlog.” Verklaar waarom dat Romeinse gezegde zeker van toepassing is op de Punische oorlogen.

ki

jk

ex

OPDRACHT 1

em

pl a

3 Heerbanen Doel?

In

OPDRACHT 2

Lees bron 3 op blz. 82 in je leerboek.

•

“Cato is erg tevreden over de landbouw in Carthago.” Juist of fout? Leg uit met behulp van een tekstfragment.

Naam:

80

LES 19 Rome wordt machtig

Klas:

Nummer:

Welke tactiek gebruikt Cato om de senatoren aan het bestaan van Carthago te herinneren?

•

Bewijs dat Cato zich door eigenbelang laat leiden.

ar @

Ontleed bron 4 op blz. 82 in je leerboek.

Rome probeert opstanden in de veroverde gebieden te voorkomen. Dat lukt aardig. Het geheim zit hem onder andere in de behandeling van die gebieden. Het schema in je leerboek vat die behandeling samen.

• Waaruit bestaan de politieke rechten?

1 2

Onderstreep de steden die volledige Romeinse rechten hadden.

em

•

pl a

OPDRACHT 3

VA

N

IN

•

bevoorrechte steden – onderworpen steden – kolonies – Latijnse steden – verbonden steden Haal uit de tekst twee feiten die aantonen dat Rome het ‘verdeel-en-heersprincipe’ toepaste in de veroverde gebieden.

ki

jk

ex

•

In

Het gaat hier om een primaire / secundaire bron.

OPDRACHT 4

Naam:

Lees bron 5 op blz. 82 in je leerboek en vervolledig de identiteitskaart van de bron.

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

81

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 De kleine boer in Italië gaat ten onder

N

20

De veroveringen veranderen de Romeinse samenleving

VA

Kleine boer raakt in problemen Waarom?

Vecht in leger 

•

Oorlog betalen 

•

Goedkope landbouwproducten uit veroverde gebieden 

ar @

•

pl a

Gevolgen • Kleine boeren verkopen boerderij aan rijken + trekken naar stad Rijken kopen boerderijen op en maken er grote landbouwbedrijven van: Slaven telen er de producten.

.

em

•

2 In Rome neemt de tegenstelling tussen arm en rijk toe Boeren vinden weinig of geen werk in de stad.

(bezitlozen)

In

ki

jk

ex

Waarom?

Rijken (Nobilitas)

Nieuwkomers + arme plebejers

Patriciërs + rijke plebejers Equites (ridders) speciale groep: bezig met handel en bankzaken

Zijn met veel Arme plebejers hebben

Om opstanden te voorkomen geven zij aan de armen brood = spelen =

Naam:

82

LES 20 De veroveringen veranderen de Romeinse samenleving

Klas:

Nummer:

3 De Gracchen proberen de boerenstand te herstellen Tiberius Gracchus (volkstribuun + rijke plebejer) wil een landwet

IN

Gevolgen: populair bij het volk en tegenstand

N

laten Tiberius vermoorden

•

VA

Gaius Gracchus (jongere broer) wil tien jaar later wraak nemen op senaat drie wetten:

•

ar @

verliest aan populariteit omdat hij in ruil voor grond voordelen wil geven aan buurvolkeren  wordt vermoord

4 Een nieuwe politieke strijd: optimates tegen populares

pl a

Populares of

Optimates

Macht blijft bij

Zoveel mogelijk macht voor zichzelf

Zoveel mogelijk macht voor zichzelf

em

Alle macht voor

Gevolg: burgeroorlogen, vooral in 1e eeuw v.C.

Neem je leerboek op blz. 84 en 85. Vergelijk bron 3 met bron 2 en 1. Spreken de bronnen elkaar tegen of niet? Motiveer je antwoord.

In

ki

jk

ex

OPDRACHT 1

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

83

Raadpleeg bron 4 op blz. 85 van je leerboek en los de vragen op.

Het gaat om een primaire / secundaire bron.

•

Omcirkel in de lijst die begrippen die van toepassing zijn op de auteur: Tijdgenoot van Gaius Gracchus –rijk –Romein –Griek –bekleedt belangrijke functies –favoriet van Romeinse keizers –proletariër –schrijver

•

Welk doel heeft de auteur met zijn werk?

•

Waarvoor moet je oppassen als je Ploutarchos als bron wilt gebruiken?

•

Waarom zouden geschiedkundigen het werk van Ploutarchos toch als bron gebruiken? a Omdat hij een Griek is en die zijn slim. b Omdat er niet zoveel bronnen uit die periode zijn. c Omdat Ploutarchos een ooggetuige is.

•

Welk beeld van Gaius Gracchus krijg je als je de bron leest?

•

Waaruit blijkt dat Gaius volgens de schrijver ook aan zichzelf dacht.

N

IN

•

pl a

em

OPDRACHT 3

ar @

VA

OPDRACHT 2

Raadpleeg bron 6 op blz. 86 van je leerboek en los onderstaande vragen op.

Het gaat om een primaire / secundaire bron.

ex

•

Omcirkel in de lijst die begrippen die van toepassing zijn op de auteur Tijdgenoot van Gaius Gracchus –advocaat –Romein –Griek –bekleedt belangrijke functies –proletariër –schrijver

ki

jk

•

Waarom zou men zijn werk belangrijk vinden?

In

•

Naam:

84

LES 20 De veroveringen veranderen de Romeinse samenleving

Klas:

Nummer:

Bekijk ook opnieuw bron 4 van opdracht 2.

•

Waarin stemmen beide bronnen overeen? a Gaius wil populair zijn. b Gaius zorgt voor het leger. c Gaius geeft gratis graan weg.

•

Wat lijkt het belangrijkste doel van Gaius Gracchus geweest te zijn? a Het gewone volk verder helpen. b De senaat bestrijden. c De ridders helpen.

•

Formuleer een historische vraag over Caius Gracchus die je met deze bronnen zou kunnen oplossen?

ar @

VA

N

IN

Is Appianus kritischer dan Ploutarchos over Caius Gracchus? Ja / Nee. Leg uit.

pl a

Je zou de gebroeders Gracchus populisten kunnen noemen. Je vindt hier twee definities voor een populist terug. a Iemand die opkomt voor het volk en strijdt tegen een elite die veel macht heeft. Met de steun van het volk wil hij veranderingen doorvoeren. b Iemand die zich populair wil maken bij het volk door het te vleien en in alles gelijk te geven.

Zo verwerft hij macht en invloed. De steun van het volk is belangrijker dan de inhoud van de boodschap.

Arceer die definitie die min of meer geldt voor de gebroeders Gracchus.

ex

•

em

OPDRACHT 4

•

Geef een voorbeeld van een hedendaags populist. Dat mag zowel iemand zijn die overeenkomt met definitie a als b. Leg ook uit waarom je hem een populist vindt.

In

ki

jk

•

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

85

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 De burgeroorlog tussen Marius en Sulla brengt de republiek aan het wankelen

N

21

De burgeroorlogen

•

Koning van Numidië (in Algerije)

•

VA

Buitenlandse bedreigingen leiden tot oorlog.

ar @

Consul Marius (populares) legeraanvoerder Marius maakt beroepsleger.

Marius: beroepsleger

Soldaten uit bezittende klassen

Proletariërs

pl a

Wie?

Vroeger: burgerleger

Beloftes Marius

Reactie senaat + gevolgen Geen landverdeling

Bondgenoten

Geen burgerrecht b ondgenoten komen in opstand.  BONDGENOTENOORLOG  senaat geeft toe.

Naam:

86

Willen niet te lang vechten 

Willen via leger aan bezittingen geraken  luisteren vooral naar generaal die hen bezittingen belooft.  generaals meer macht.  senaat verliest macht.

Soldaten

In

ki

jk

ex

em

Motivatie soldaten

LES 21 De burgeroorlogen

Klas:

Nummer:

Eerste burgeroorlog Nieuwe buitenlandse bedreiging: Mithridates (koning rijk in Klein-Azië)  Consul Sulla (optimates) Romeins legeraanvoerder

IN

 Marius en medestanders ontevreden 

VA

N

Dood Marius  Sulla keert terug 

2 Pompeius en Caesar geven de republiek de doodsteek

 Krachtig optreden nodig

ar @

Nieuwe bedreigingen:

 Driemanschap of triumviraat

pl a

=

em

Tweede burgeroorlog

Caesar verovert heel Gallië 

•

Pompeius vreest Caesar 

•

Caesar verslaat Pompeius.

•

Caesar regeert als alleenheerser 

In

ki

jk

ex

•

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

87

3 Met Octavianus begint het keizerrijk Nieuw (of tweede) triumviraat =

,

en

•

IN

Derde burgeroorlog • Marcus Antonius • regeert oosten van rijk • sluit verbond met Egypte • huwt Cleopatra (Egyptische koningin)  Rome ziet dat als een bedreiging.

Octavianus verslaat Marcus Antonius 

Uiteindelijk

Bekijk bron 1 op blz. 89 in je leerboek.

• Noem vier gebieden die tussen ca. 100 en 31 v.C. aan het Romeinse Rijk worden toegevoegd.

Lees bron 2 op blz. 90 in je leerboek.

• Wat gebeurt er met de mensen die op de lijst komen?

ex

OPDRACHT 2

Welke veldheer heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld?

em

•

pl a

OPDRACHT 1

ar @

Tegenstelling rijk en arm

VA

Oorspronkelijk

N

Oorzaak burgeroorlogen

Wie stelt die lijst samen?

ki

jk

•

Wat is een vogelvrijverklaarde?

In

•

Naam:

88

LES 21 De burgeroorlogen

Klas:

Nummer:

Waarom worden de meesten vermoord?

•

Waarom noemen we de strijd tussen Marius en Sulla een burgeroorlog?

•

Geef een recent voorbeeld van een burgeroorlog.

VA

Lees bron 3 op blz. 90 in je leerboek.

• Is Suetonius een voor- of tegenstander van Caesar? Motiveer je antwoord.

Is er veel tijd tussen het gebeuren en het schrijven van de bron? Motiveer je antwoord.

In

ki

jk

ex

em

•

pl a

ar @

OPDRACHT 3

N

IN

•

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

89

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Octavianus wordt Augustus

N

22

Augustus, de eerste keizer

VA

Octavianus • Geeft macht terug aan senaat.

Titels van Octavianus • Princeps = eerste man • Augustus = verhevene

ar @

Senaat • Vreest voor nieuwe burgeroorlog.

• Vraagt Octavianus om rijk te blijven besturen in zijn eentje.

Functies Octavianus en senaat

pl a

Macht van de senaat

em

Instellingen en ambten van republiek en senaat blijven bestaan.

In

ki

jk

ex

Macht over rustige provincies

Naam:

90

LES 22 Augustus, de eerste keizer

Macht van Octavianus

Belangrijkste functies:

•

•

Bestuurt belangrijke provincies zoals

Waarom? Grote opbrengsten uit Egypte 

Klas:

Nummer:

•

Propaganda 

•

Uitschakelen tegenstanders

•

Rust, vrede en welvaart

•

Pater patriae =

N

Populaire maatregelen 

3 Augustus kiest voor natuurlijke grenzen Waarom natuurlijke grenzen?

VA

•

IN

2 Augustus versterkt zijn macht

ar @

Octavianus bestuurt grensprovincies en rebelse provincies 

Duid de volgende natuurlijke grenzen op de kaart aan: Atlantische Oceaan – Rijn – Donau – Eufraat – Zwarte Zee – Arabische Woestijn

In

ki

jk

ex

em

OPDRACHT 1

pl a

Gewapende vrede Legioenen zorgen voor vrede en veiligheid.

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

91

OPDRACHT 2

Bestudeer bron 1A op blz. 92 in je leerboek.

Pas de historische methode op de bron toe.

A De identiteitskaart van de bron 1 Wat voor soort bron is het? Een geschreven bron / een ongeschreven bron? (1) Gaat het om een ongeschreven bron? Is het dan een mondelinge / materiële bron? (1)

VA

3 Wanneer werd de bron gemaakt?

N

IN

2 Wie heeft de bron gemaakt? Zoek inlichtingen over de maker: zijn naam, nationaliteit, geboortedatum, sterfdatum, beroep, functie, afkomst …

Op welke datum?

•

Er is een / geen (1) groot tijdverschil tussen het maken en de feiten die verhaald worden.

(Een groot tijdverschil werkt verdraaiing in de hand.)

ar @

•

4 Waar is de bron gemaakt?

Waar bevindt de bron zich vandaag?

•

De maker was een / geen (1) ooggetuige.

•

De maker heeft andere bronnen gebruikt. Ja / nee. (1)

pl a

•

em

Voorlopig besluit: vind je in de bovenstaande gegevens zaken terug die de maker beïnvloed kunnen hebben? Ja / nee. (1) Zo ja, motiveer je antwoord.

ex

B De inhoud van de bron Waarover gaat de bron?

Wat vertelt de bron?

•

Staan er meningen in de bron? Zo ja, geef dan een voorbeeld.

In

ki

jk

•

Naam:

92

LES 22 Augustus, de eerste keizer

Klas:

Nummer:

C De beoordeling van de bron

IN

Wat kun je uit de bron leren?

(1) Onderstreep het juiste antwoord.

N

Raadpleeg bron 3A en 3B op blz. 93 in je leerboek.

Een van de beelden stelt Octavianus voor als ‘imperator’. Zoek op wat een imperator is. Onderstreep het juiste antwoord.

em

•

pl a

ar @

VA

OPDRACHT 3

Romeinse keizer – Romeinse opperbevelhebber – Romeinse opperpriester Het andere beeld stelt Octavianus voor als ‘pontifex maximus’. Wat is een ‘pontifex maximus’?

Onderstreep het juiste antwoord.

ex

•

Romeinse keizer – Romeinse opperbevelhebber – Romeinse opperpriester Welk beeld stelt Octavianus voor als ‘imperator’ en welk als ‘pontifex maximus’? Motiveer je antwoord.

In

ki

jk

•

1 Als ‘imperator’: Motivatie: 2 Als ‘pontifex maximus’: Motivatie:

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

93

IN

1 De eerste keizers versterken de macht van Rome, maar zijn geen goede heersers Eerste keizers: Tiberius, Caligula, Nero Geen goede heersers

•

Macht van Rome stijgt: Mare Nostrum =

•

Nero  voert schrikbewind 

ar @

•

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

VA

23

De bloei van het Romeinse Rijk

pl a

2 De Flaviërs breiden het rijk nog verder uit (69-96) Nieuwe familie aan de macht: Flaviërs

Vespasianus: rekenen af met opstand van de Joden 

em

•

Belangrijke monumenten:

•

Verovering van Britannië voltooid

•

Domitianus  voert schrikbewind 

In

ki

jk

ex

•

Naam:

94

LES 23 De bloei van het Romeinse Rijk

Klas:

Nummer:

3 Onder de adoptiekeizers (96-180) bereikt de macht van Rome zijn hoogtepunt Adoptiekeizers

Trajanus: rijk bereikt grootste omvang 

•

: zet veroveringen stop = einde van het Romeins

N

•

IN

=

Grootse werken:

•

Pax Romana =

•

Marcus Aurelius • invallen van buurvolkeren • oorlogen om grenzen te herstellen • epidemie

pl a

ar @

•

Bestudeer de kaart in bron 1 op blz. 96 in je leerboek.

• Noem één Europees, één Aziatisch en één Afrikaans land dat aan het begin van de 1e eeuw n.C. tot het Romeinse Rijk behoort.

ex

em

OPDRACHT 1

VA

Onder het bewind van welke keizer wordt Britannia (deels) veroverd?

In

ki

jk

•

Naam:

•

Welke gebieden verovert Trajanus?

•

Welke gebieden worden na de dood van Trajanus opnieuw prijsgegeven?

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

95

OPDRACHT 2

Lees bron 2B op blz. 97 in je leerboek.

Pas op de tekst van Tacitus de historische methode toe.

A De identiteitskaart van de bron 1 Wat voor soort bron is het? Een geschreven bron / een ongeschreven bron? (1) Gaat het om een ongeschreven bron? Is het dan een mondelinge / materiële bron? (1)

VA

3 Wanneer werd de bron gemaakt?

N

IN

2 Wie heeft de bron gemaakt? Zoek inlichtingen over de maker: zijn naam, nationaliteit, geboortedatum, sterfdatum, beroep, functie, afkomst …

Op welke datum?

•

Er is een / geen (1) groot tijdverschil tussen het maken en de feiten die verhaald worden.

(Een groot tijdverschil werkt verdraaiing in de hand.)

ar @

•

4 Waar is de bron gemaakt?

Waar bevindt de bron zich vandaag?

• •

De maker was een / geen (1) ooggetuige.

De maker heeft andere bronnen gebruikt. Ja / nee. (1)

pl a

•

em

Voorlopig besluit: vind je in de bovenstaande gegevens zaken terug die de maker beïnvloed kunnen hebben? Ja / nee. (1) Zo ja, motiveer je antwoord.

B De inhoud van de bron

ex

Waarover gaat de bron?

jk

•

In

ki

•

Wat vertelt de bron?

Staan er meningen in de bron? Zo ja, geef dan een voorbeeld.

C De beoordeling van de bron Wat kun je uit de bron leren?

(1) Onderstreep het juiste antwoord.

Naam:

96

LES 23 De bloei van het Romeinse Rijk

Klas:

Nummer:

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Alle wegen leiden naar Rome ... en de grenzen

VA

Veroverde gebieden: slechte economische toestand

N

24

De economie in het Romeinse Rijk

Verovering = Redenen: Goederen en mensenlevens vernietigd

•

Schatting aan Rome betalen

•

Plaatselijke bestuurders

pl a

Handel naar Rome

ar @

•

em

Bevolking Rome stijgt (1e eeuw v.C.):

In

ki

jk

ex

Grootste deel bevolking leeft van

(proletariërs)

Bouwmateriaal + voedsel nodig

Handelaars leveren

ROME EN ANDERE STEDEN = PARASIET

weinig

Naam:

veel

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

97

Rome = handelscentrum • Leger aan grenzen bevoorraden • Langs zee, rivieren, heerbanen

IN

2 Een bloeiende handel Hoogtepunt handel: Waar?

In en rond Middellandse Zee

•

Handel in luxeproducten met Indië:

•

Rivieren en heerbanen = alle wegen leiden naar Rome.

VA

N

•

ar @

3 Landbouw blijft de belangrijkste economische activiteit 95 % bevolking leeft van landbouw.

Latifundia (latifundium of villa) = Grootgrondbezitters

•

Nemen grond armen in (3e en 2e eeuw v.C.)

•

Produceren

em

pl a

•

•

Pachter

ex

Kleine boer pacht grond van grootgrondbezitter.

jk

Pacht =

In

ki

Technische vernieuwingen •

Persen voor

•

Watermolens

•

Mijnbouw:

Naam:

98

LES 24 De economie in het Romeinse Rijk

Klas:

Nummer:

Vandaag, sporen van looduitstoot Waar?

•

Geleerden besluiten uit die sporen:

•

Vanaf

IN

tot midden 2e eeuw.

Bestudeer bron 3 op blz. 100 in je leerboek.

•

Duid aan met kruisjes: Rome en Ostia. Duid de volgende steden aan met de eerste drie letters van hun naam: Cadiz, Marseille, Carthago.

Omcirkel onze gewesten (het huidige België, het zuiden van Nederland en Luxemburg).

Welke producten worden in onze gewesten voortgebracht?

jk

ex

• •

em

pl a

ar @

VA

N

OPDRACHT 1

•

Welke twee soorten transport geeft de kaart weer?

In

ki

•

Naam:

•

Hoeveel tijd had men nodig om van Ostia naar Marseille te varen? En naar Cadiz?

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

99

Geef telkens één product dat wordt geproduceerd in : Gallië / de omgeving van Marseille / Carthago.

•

Waar komt volgens de kaart zijde vandaan?

•

Geef twee andere producten die van buiten het Romeinse Rijk komen.

•

Uit welk land komt papyrus? Duid het aan op de blinde kaart. Waarvoor gebruikt men papyrus?

•

Uit welk hedendaags land komt purper? Duid het land aan op de blinde kaart.

ar @

OPDRACHT 2

VA

N

IN

•

Lees deze onderstaande tekst aandachtig.

pl a

EXTRA

em

Purper was de waardevolste en duurste kleurstof uit de oudheid. De kleur was bij Romeinse wet voorbehouden voor de goden en de Romeinse keizers. Purper wordt gemaakt van purperslakken. De schelpdieren worden ingezouten en daarna gekookt. Daardoor komt de kleurstof vrij.

Voor 1 kg verfstof zouden miljoenen slakken nodig geweest zijn.

In

ki

jk

ex

Waarom was purper zo duur?

Naam:

100 LES 24

Klas: De economie in het Romeinse Rijk

Nummer:

Lees aandachtig bron 6A in je leerboek op blz. 101 en beantwoord de vragen.

Waarvoor gebruikten de Romeinen zilver? Hoe kun je aan de toename of afname van de productie van zilver de vooruitgang of neergang van de economie meten?

•

Hoe kun je aan de toename van de looduitstoot de vooruitgang van de economie meten?

•

Beschrijf hoe men vandaag de looduitstoot in het Romeinse keizerrijk in het pakijs van Groenland meet.

IN

•

Bekijk bron 6B.

Vanaf welke datum stijgt de looduitstoot en blijft die hoog? Wanneer begint die uitstoot te dalen?

ex

em

•

pl a

ar @

VA

N

OPDRACHT 3

Welk verband leggen de wetenschappers met de Romeinse geschiedenis?

In

ki

jk

•

Een schuit met tonnen wordt over de Tiber getrokken Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

101

1 De soldatenkeizers en de crisis van de 3e eeuw betekenen een verzwakking voor het rijk

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

25

Het verval van het Romeinse Rijk

VA

Volkeren buiten grenzen willen grenzen over.

ar @

Redenen:

Legioenen beschermen grenzen.

pl a

Aanvoerders beseffen dat Rome niet zonder hen kan 

em

Generaals willen keizer worden 

In

ki

jk

ex

Soldatenkeizers = steun van legioenen nodig

Naam:

102

LES 25 Het verval van het Romeinse Rijk

Legioenen verlaten plaats.

Buurvolkeren houden plundertochten.

Economie gaat eronder lijden.

Bevolkingsdaling Rijkere delen van Rijk proberen zich los te scheuren.

Klas:

Nummer:

2 Een heropleving onder Diocletianus en Constantijn Diocletianus: probeert het rijk een stabieler bestuur te geven (3e eeuw) Hoe? Ontneemt senaat haar laatste macht.

Laat zich vereren als een god.

Nieuw bestuur

IN

• • •

VA

N

Splitst Romeinse Rijk.

Keizer (Augustus)

Keizer (Augustus)

Medekeizer (Caesar)

Medekeizer (Caesar)

•

Helpt bij bestuur.

•

Na dood keizer

Constantijn (4e eeuw)

ar @

Medekeizer:

Trekt alle macht naar zich toe.

•

Byzantium nieuwe hoofdstad =

em

pl a

•

en

3 Nieuwe invallen van barbaarse volkeren Volksverhuizingen Germanen

In

ki

jk

ex

Oorzaken: • Op zoek naar betere levensomstandigheden • Slecht verdedigde grenzen • Op vlucht voor Hunnen

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

103

Germanen vestigen zich in West-Romeinse Rijk.

Germanen beginnen zich te bemoeien met Romeinse politiek.

Theodosius: 395

(verovering van Constantinopel)

Bekijk bron 1 op blz. 104 in je leerboek.

• Wat was de gemiddelde regeringsduur van een Romeinse keizer tussen 180 en 284?

Welk gevolg voor de sterkte van het rijk heeft dat volgens jou gehad? Waarom?

ki

jk

ex

•

Waarom was die zo kort?

pl a

•

em

OPDRACHT 1

(laatste keizer afgezet)

Oost-Romeinse Rijk

ar @

Einde:

VA

West-Romeinse Rijk

N

Romeinse Rijk

IN

Romeinen hopen

Hoe heeft Didius Julianus de keizerstitel verworven? Heeft zijn bewind lang geduurd?

In

•

Naam:

104

LES 25 Het verval van het Romeinse Rijk

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 2

Bestudeer de bronnen en beantwoord de vragen.

ar @

VA

N

IN

Hadden de Romeinen nog dezelfde dapperheid bezeten, waardoor zij zich in vroegere tijden onderscheidden, dan zou die geduchte stad [Rome] in zich zelve de kracht gehad hebben, om elken aanval van buiten af te slaan. Hadden Rome’s inwoners zelfs nog maar de kunst verstaan om te strijden! Doch hiertoe waren zij niet meer in staat; het geheele volk, van den hoogsten tot den laagsten stand, was ontaard, ontzenuwd en verwijfd door weelde en zingenot. (…)

Even als met de aanzienlijksten, zoo was het ook, met het volk gesteld. Het onttrok zich zooveel mogelijk aan den arbeid. Het leefde op de kosten van den staat, want nog altijd werd het door de gewoonte om kosteloos levensmiddelen uit te deelen, tot luiheid en werkeloosheid verleid.

Zoo werd het geheel ontzenuwd door een wellustig, droomend leven. Een deel van den dag sleet het in de prachtige badhuizen (…); den overigen tijd bracht het in ledigheid op de straten door. Slechts in de openbare spelen betoonde het volk nog belangstelling, waarbij het met eene ware hartstochtelijkheid partij koos voor de eene of de andere partij onder de wagenmenners; van den afloop van een wedstrijd scheen in het oog der toeschouwers het heil van den staat af te hangen. De naam eene vermaarde danseres was toen te Rome meer gevierd, dan de naam van een held.

Zulk een volk was geheel ongeschikt zich te verdedigen tegen de dappere Barbaren, die Alarik [de leider van de Visgoten] voor de poorten van Rome gevoerd had. (…)

ex

em

pl a

Uit: ADOLF STRECKFUSS, De geschiedenis der wereld aan het volk verhaald, deel III, 1868.

Adolf Streckfuss (1823 –1895) was een Duits schrijver. In deze passage schetst hij de situatie in Rome aan de vooravond van de plundering van de stad door de Visigoten (in 410)

jk

THOMAS COUTURE, ‘Les Romains de la décadence’ (‘De Romeinen tijdens de decadentie’), 1847 (Olie op doek, 472 x 772 cm; Musée d’Orsay)

In

ki

Thomas Couture (1815 –1879) is een Frans schilder. Hij is gespecialiseerd in historieschilderijen, een populair genre in die tijd. Het doel van dit soort schilderijen is het weergeven van het menselijke gedrag (met alle tekortkomingen) samen met een morele boodschap over dat gedrag. Voor het maken van dit werk laat Couture zich inspireren door een citaat van de Romeinse dichter Juvenalis (ca. 55 –140) ‘wreder dan oorlog, overviel de ondeugd Rome en wreekt de veroverde wereld’. Op het moment dat hij het werk maakt, is Frankrijk een koninkrijk, maar het regime is zeer onpopulair. Er is bijvoorbeeld veel kritiek op de extreme rijkdom van sommigen binnen de regering en de wijdverbreide corruptie. Een jaar nadat Couture zijn werk heeft voltooid, breekt er in Parijs een opstand uit die leidt tot de val van de monarchie.

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

105

In welk tijdperk van het referentiekader leven Streckfuss en Couture?

•

Welk beeld schetst Streckfuss van de Romeinse samenleving? Een positief of een negatief beeld? Motiveer je antwoord.

•

Wat was de mening van Streckfuss over de plundering van Rome, denk je?

•

Toont Couture hetzelfde beeld van de Romeinen als Streckfuss? Argumenteer.

•

Wat was de boodschap die Streckfuss en Couture hun tijdgenoten wilden meegeven?

ex

em

pl a

ar @

VA

N

IN

•

Op welke historische vragen geven deze bronnen een betrouwbaar antwoord?

• Hoe is Rome ten onder gegaan?

• Wat denken Streckfuss en Couture over hun tijd?

• Wat denken Streckfuss en Couture over de ondergang van Rome?

In

ki

jk

•

Naam:

106 LES 25

Klas: Het verval van het Romeinse Rijk

Nummer:

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Het Romeinse leger is getraind en gedisciplineerd

N

26

Het Romeinse leger in de keizertijd

VA

Leger: Legioenen Aantal soldaten/legioen:

•

Ruiterij, voetvolk, marine

•

Hoofd van het leger:

•

Officieren:

•

Militairen:

•

Bouwen

pl a

ar @

•

em

Pretorianen •

Verblijven in

•

Taak:

ex

Hulptroepen

jk

•

In

ki

•

Naam:

Wie:

1e eeuw: meer hulptroepen dan legioenen

Sterkte van het leger Oorzaken: • Training en discipline • Straffen: doodstraf, zweep- en stokslagen, ontslag • Beloning: promotie, geld

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

107

2 De Romeinse soldaten krijgen veel voordelen Militaire loopbaan is aantrekkelijk: Legioenen

Hulptroepen

Goed betaald Promotie:

Minder loon

N

Voordelen

• •

• •

pl a

•

ar @

Stuk landbouwgrond of som geld, kunnen in leger blijven:

VA

•

Na dienst

IN

Duur

em

3 Het leger heeft veel invloed Economische invloed

Legerkampen goed voor

ex

Culturele invloed

Generaals willen keizer worden (zie les 25) 

In

ki

jk

Politieke invloed

Naam:

108 LES 26

Klas: Het Romeinse leger in de keizertijd

Nummer:

Bekijk bron 1 op blz. 107 in je leerboek.

• Uit welke delen bestaat een legioen? Noteer in dit schema bij elk onderdeel de juiste benaming.

Bestudeer deze tekening (bron 2 op blz. 108 in je leerboek). Zet in de tekening de volgende onderdelen op de juiste plaats: wachttoren, muur, heerbaan, klein fort en gracht.

In

ki

jk

ex

em

OPDRACHT 2

Hoeveel manschappen telt een cohort als een legioen uit 6 000 soldaten bestaat? Onderstreep het juiste antwoord: 500 à 1000 – 600 à 1000 – 838 à 1000 – 144 à 555.

pl a

•

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 1

Naam:

Klas:

Nummer:

D Het Romeinse Rijk

109

Kaartnr(s).

IN

E

De klassieke kunst

ex

em

pl a

ar @

VA

N

Vorig schooljaar heb je al kennisgemaakt met de kunst van de prehistorie en het Oude Egypte.

STORIA HD frist je geheugen even op. Raadpleeg ook de bronnen op blz. 110 en 111 in je leerboek.

Waarom schildert de prehistorische mens waarschijnlijk dieren op de grotwanden?

jk

•

Waarom zijn de beelden van de farao zo groot?

In

ki

•

•

Hoe schilderen de Egyptenaren mensen: in vooraanzicht of in zijaanzicht?

Naam:

110

E De klassieke kunst

Klas:

Nummer:

1 De Griekse bouwkunst is een openbare, monumentale kunst

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

N

27

De Griekse bouwkunst

In opdracht van polis: tempels, theaters Eerst: lukraak in centrum

VA

Openbare gebouwen

Monumentale bouwkunst Wat?

pl a

Doel?

ar @

Later: stadsplanning of urbanisatie 

2 De Griekse tempel volgt meetkundige regels

em

Griekse tempel • Woning van god • Priesters voeren in de tempels godsdienstige rituelen uit.

• Offers buiten tempel

In

ki

jk

ex

Onderdelen tempel • Onderbouw: drie treden • Zuilen • Hoofdbalk, fries, fronton • Ommuurde kamer: met beeld godheid • Kamer omgeven met zuilengangen

Naam:

Uitzicht tempel = eenvoud en duidelijkheid • Grondplan: rechthoek met zuilen • Voor- en achterzijde ongeveer hetzelfde • Zijkanten hetzelfde • Meetkundige figuren: rechthoeken, driehoeken

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

111

Bouwmateriaal: Soorten zuilen Ionische zuil

Korinthische zuil

Log

Uitzicht

Slank Ja

Voetstuk

Ja

Diepe groeven

N

Groeven zijn

Schacht

IN

Dorische zuil

VA

en

Rijkelijk versierd met bladmotief

Kapiteel

ar @

3 Ook burgerlijke gebouwen krijgen veel aandacht

In

ki

jk

ex

em

pl a

Burgerlijke gebouwen: bibliotheken, stadions, zuilengangen, theaters Kenmerken van Griekse theaters:

•

Zonder

•

Tegen

•

Plaats voor

Naam:

112

LES 27 De Griekse bouwkunst

Klas:

Nummer:

Bekijk bron 2 op blz. 114 in je leerboek.

Welke ‘soort’ zuilen (Dorisch, Ionisch en/of Korinthisch) heeft men in deze gebouwen gebruikt?

VA

Tempel van de Olympische Zeus (Athene, voltooid 2e

Bekijk de afbeeldingen. (Zie ook bronnen 2 en 3 op blz. 114 in je leerboek.)

Hieronder vind je drie afbeeldingen van de tempel van de godin Afaia op het Griekse eiland Egina.

Je krijgt ook een lijst van begrippen en kenmerken. Plaats telkens één begrip of kenmerk in elk vakje. Hou er rekening mee dat sommige mogelijkheden fout zijn. veelkleurig –monochroom –Dorische zuil –Ionische zuil –Korinthische zuil –metoop –fries –kapiteel –triglief –fronton –akoestiek

In

ki

jk

ex

em

pl a

OPDRACHT 2

Parthenon (Athene, 5e eeuw v.C.) eeuw n.C.)

ar @

Philippeion (Olympia, 4e eeuw v.C.)

N

IN

OPDRACHT 1

Naam:

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

113

IN N

VA

Trojaanse boogschutter, tempel van Afaia, reconstructie van hoe hij eruitgezien moet hebben, 5e eeuw v.C. Fine Arts Museums, San Francisco

ex

em

pl a

ar @

Trojaanse boogschutter en reconstructie op de tempel van Afaia. Opvallend aan de reconstructie is dat de boogschutter is.

Reconstructie van het westelijk fronton. Scènes uit de Tweede Trojaanse oorlog, met in het midden Athena.

In

ki

jk

De boogschutter was geplaatst in een driehoekige bekroning van de tempel. Zo’n driehoekige bekroning is een .

Naam:

114

LES 27 De Griekse bouwkunst

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 3

•

EXTRA

Onder Perikles werden grote bouwwerken op de Akropolis opgericht. Zoek in een naslagwerk de nodige informatie over de Akropolis en verbind de volgende namen met de juiste afbeelding.

IN

Erechteion

VA

Toegangspoort of propyleeën

N

Parthenon

•

ar @

Niketempeltje

Het Niketempeltje is gebouwd ter ere van de godin Athena Nike. Wat behaalt de godin Athena als je de omschrijving Nike vertaalt? Onderstreep het juiste antwoord.

In

ki

jk

ex

em

pl a

de liefde – de heldhaftigheid – het huwelijk – de nederlaag – de overwinning – de trouw

Naam:

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

115

1 De Romeinse bouwkunst is praktisch en monumentaal

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

N

28

De Romeinse bouwkunst

VA

Bouwkunst is monumentaal Wat? Doel?

ar @

Invloed van de Etrusken:

Invloed van het hellenisme: Nieuwe technieken Kruisgewelf

•

Gebruik van beton

•

Voordeel:

em

pl a

•

•

Betonnen muur bekleed met: •

ex

•

Functioneel

Grieken gebruiken zuilen om gebouw te ondersteunen.

Esthetisch

Romeinen gebruiken zuilen vaak om het gebouw mooier (esthetischer) te maken.

In

ki

jk

Gebruik van zuilen

Naam:

116

LES 28 De Romeinse bouwkunst

Klas:

Nummer:

2 Openbare gebouwen met praktische functies Openbare gebouwen Wat?

Functie:

•

Basis voor Openbaar gebouw

ar @

•

VA

Basilica Wat? Overdekt gebouw

N

Forum Wat? Godsdienstig en maatschappelijk centrum van de stad

IN

Voorbeelden:

Functie

Tempel voor verschillende goden

Badplaatsen Water naar water- en rioleringsnetwerk en thermen

em

Circus

pl a

Colosseum

ex

Triomfbogen en triomfzuilen

Bekijk bron 3 op blz. 118 in je leerboek.

• Voor welk ander beroemd gebouw heeft dit theater als voorbeeld gediend? Kijk naar de andere bronnen.

In

ki

jk

OPDRACHT 1

Naam:

•

Bestudeer de zuilen. Welke stijl en welke functie hebben de zuilen hier: functioneel of esthetisch (ter versiering)?

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

117

OPDRACHT 2

Triomfboog - Jubelpark (Brussel)

ar @

VA

N

IN

EXTRA

•

Waarom kun je bij deze triomfboog van een Romeinse stijl spreken?

•

em

pl a

Het gebouwencomplex in het Jubelpark werd opgericht in opdracht van Leopold II, om de 50e verjaardag van de onafhankelijkheid te vieren. De triomfboog dateert echter van 1905. Een indrukwekkend bronzen beeld verheerlijkt de Belgische onafhankelijkheid: Brabant, zwaaiend met de nationale vlag, op een strijdwagen getrokken door vier paarden.

ex

Waarom bouwde men triomfbogen?

Waarom bouwde men de triomfboog in het Jubelpark?

In

ki

jk

•

•

In welke stad staat de ‘Arc de Triomphe’?

•

De Romeinse bouwkunst wordt later wel / niet nagebootst. Onderstreep het juiste antwoord.

Naam:

118

LES 28 De Romeinse bouwkunst

Klas:

Nummer:

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

Naam

Situering in de tijd

Archaïsche periode

Typisch

N

29

De beeldende kunsten bij de Grieken

= jonge man

VA



frontaal statisch

symmetrisch

archaïsche glimlach

= jonge vrouw

ar @



ca. 490 - ca. 330 v.C.

gedrapeerd kleed iets minder stijf afgebeeld

5e eeuw v.C.: evolutie naar: 

ex

em

pl a

 anatomisch correct

In

ki

jk

Hellenistische periode

  dynamisch: bevroren beweging   weinig emotie: rust en evenwicht 4e eeuw v.C.  meer echte, persoonlijke  1/8 verhouding reliëfkunst: op tempels •

verspreiding naar veroverde gebieden

evolutie naar:  meer realisme  uitbeelding dagelijkse activiteiten  dramatische, ingewikkelde bewegingen  meer emoties

Naam:

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

119

1 De Griekse beeldhouwkunst evolueert van statisch naar dynamisch 3 periodes + stijlen

2 De Griekse schilderkunst op aardewerk kent verschillende stijlen

IN

2 stijlen •

N

•

VA

afgebeelde thema’s •

 historisch belang:

Het kourosbeeld is symmetrisch. Argumenteer.

•

Geef twee verschillen tussen de kouros en de korè.

pl a

•

Bekijk bron 3 op blz. 123 aandachtig.

ex

OPDRACHT 2

Bekijk bron 1 op blz. 122 in je leerboek.

em

OPDRACHT 1

ar @

•

Geef twee verschillen met een kourosbeeld.

In

ki

jk

•

Naam:

120

LES 29 De beeldende kunsten bij de Grieken

Klas:

Nummer:

Bekijk bronnen 5 en 6 op blz. 123-124 aandachtig.

•

Vergelijk de anatomie en de houding van de personages van bronnen 5 en 6. Wat stel je vast?

•

Vergelijk ook de gelaatsuitdrukking bij beide beelden.

IN

OPDRACHT 3

OPDRACHT 5

Vergelijk met de onderwerpen van de andere beelden. Wat is hier opmerkelijk?

VA

•

N

Bekijk bron 7 op blz. 124 in je leerboek.

ar @

OPDRACHT 4

Bekijk bron 8 A en B op blz. 124 in je leerboek aandachtig.

Vergelijk de kleur van de figuren en de achtergrond op beide afbeeldingen.

In

ki

jk

ex

em

pl a

•

Naam:

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

121

1 Vooral realistische beeldhouwkunst en schilderkunst

VA

Invloed Griekse beeldhouwkunst:



Eigen Romeinse kunst Kunsten

ar @

Invloed Etrusken:

Waar?

pl a em

In

ki

jk

ex

Historische reliëfs

Kenmerken Van politici

Borstbeelden

Huizen versierd met bas-reliëfs

Realisme: Soms idealisme Waarom?

Verhaal of gebeurtenis Belang voor historicus?

Schilderingen

Stillevens, landschappen, menselijke figuren  Griekse invloed

Mozaïeken

Wat?

Naam:

122

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

N

30

De beeldende kunsten bij de Romeinen

LES 30 De beeldende kunsten bij de Romeinen

Klas:

Nummer:

2 Steensnijkunst en edelsmeedkunst bewijzen het Romeinse vakmanschap

•

Wat?

•

Doel? Gebruikt als juwelen

IN

Steensnijkunst Cameeën:

Bekijk deze foto (zie ook bron 3 op blz. 127 in je leerboek).

Leg uit wat een spiraalreliëf is.

In

ki

jk

ex

em

pl a

•

ar @

De zuil van Trajanus is 30 meter hoog en bestaat uit grote marmerblokken. Oorspronkelijk stond het beeld van keizer Trajanus op de zuil. In de 16e eeuw is het vervangen door een beeld van de heilige Petrus. Op het spiraalreliëf zijn ongeveer 2 500 mensen afgebeeld.

Onder aan de zuil bevindt zich een grafkamer met daarin een gouden urne met de as van keizer Trajanus.

VA

OPDRACHT 1

N

Edelsmeedkunst Zilveren bekers met historisch reliëf

Naam:

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

123

Bekijk bron 4 op blz. 127 in je leerboek.

Hoe denk je dat men zo’n mozaïek maakt? Raadpleeg eventueel een naslagwerk.

N

IN

OPDRACHT 2

VA

OPDRACHT 3

ar @

EXTRA

In

ki

jk

ex

em

pl a

Waarom noemt men deze kunst ‘realistische’ kunst?

Naam:

124

LES 30 De beeldende kunsten bij de Romeinen

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 4 EXTRA

Juist of fout? Als het antwoord fout is, schrijf dan het juiste eronder. Raadpleeg eventueel de lestekst.

Een camee wordt als zegel of als juweel gebruikt.

•

Idealisme wil zeggen dat men iets waarheidsgetrouw afbeeldt.

•

De Griekse kunst is sterk beïnvloed door de Romeinse.

•

De Romeinen maken heel veel kopieën van Griekse beelden.

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

VA

N

•

Fout

IN

Juist

Naam:

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

125

1 In Griekenland liggen religieuze en mondelinge tradities aan de basis van theater en literatuur ( = continuïteit)

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

IN

31

Theater en literatuur in de klassieke oudheid

•

of treurspel  menselijke gevoelens en problemen

•

of blijspel  kritiek op maatschappij

ar @

Genres:

VA

Grieks toneel Ontstaan: uit de wijnfeesten voor de god Dionysos (6e eeuw v. C.?)

Vorm:

mengeling van poëzie, muziek en dans

Acteurs:

enkel mannen, gemaskerd en verkleed

em

pl a

Theatergebouw Locatie: • bijna in elke stad • openlucht • meestal prachtig uitzicht Literatuur

epische gedichten

geschiedschrijving

vorm

poëzie/gedichten

proza

continuïteit

gebaseerd op mondelinge traditie, nl.

verandering

eerst mondeling, later opgeschreven

In

ki

jk

ex

genres

Naam:

126

LES 31 Theater en literatuur in de klassieke oudheid

filosofische werken

gebaseerd op mondeling overgeleverde filosofie – oudste bekend proza – ontwikkelt de

Klas:

eerst mondeling, later opgeschreven

Nummer:

•

Griekse waarden

•

en benadrukken midden 8e eeuw: evolutie naar uitdrukken

reconstructie verleden:

nadenken over

IN

doel

VA

N

belangrijk auteur

2 In de Romeinse literatuur gaan continuïteit en verandering hand in hand overname Griekse literatuur  •

Verandering

vertalen in Latijn

ar @

•

Continuïteit

ook originele Romeinse werken:

Belangrijke auteurs

Onderwerp van hun werken:

•

•

redevoeringen over rechtspraak en politiek

•

Gallische oorlogen

pl a

•

 

em

Hoogtepunt Romeinse literatuur Wanneer?

27 v.C. - 14 n.C.  financiert auteurs, bv. • de dichter

ex

Wie?

•

keizer =

•

de oude Romeinse

• de historicus

en de grootsheid van Rome , bv. deugdzaamheid, dapperheid, waardigheid

In

ki

jk

Waarom?

Politiek doel, nl. verheerlijking van:

Naam:

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

127

Bekijk bron 2 op blz. 130 in je leerboek.

•

Beschrijf de ligging van dit theater in verhouding tot de natuurlijke omgeving.

•

Welk voordeel biedt dat aan de toeschouwers?

•

Welke onderdelen vind je ook in hedendaagse theaters en operagebouwen terug?

VA

ar @

Bekijk de afbeeldingen bij bron 3 A - B - C en lees de informatie aandachtig.

Wat leren deze bronnen over het Griekse toneel?

Welke soort verhalen worden er verteld?

•

Wat doen de acteurs om hun personages en het verhaal goed over te brengen?

•

Welke van de drie bronnen toont aan dat er op het vlak van het toneel continuïteit is in de klassieke oudheid? Leg concreet uit.

pl a

•

ex

em

OPDRACHT 2

N

IN

OPDRACHT 1

Lees bron 4 op blz. 131 aandachtig.

jk

OPDRACHT 3

In

ki

•

•

Is dit verhaal een komedie of een tragedie? Argumenteer met een fragment uit de tekst.

Met wie spot de auteur: met de vrouwen of met de mannen?

Naam:

128

LES 31 Theater en literatuur in de klassieke oudheid

Klas:

Nummer:

•

N

IN

Lees de informatie over de Griekse auteurs bij bron 7 A-B-C op blz. 132 in je leerboek.

• Welke literaire genres beoefenen zij?

Wat willen deze auteurs met hun werk bereiken?

•

Toon aan dat er continuïteit is tussen hun werk en dat van vroegere generaties.

•

Herodotos wordt de vader van de geschiedschrijving genoemd. Geef drie redenen waarom.

em

pl a

ar @

VA

•

jk

ex

OPDRACHT 4

Een blijspel noemen de Grieken ook een saterspel. Ons woord ‘satire’ is daarvan afgeleid. Zoek de betekenis van dat Nederlandse woord op.

Waarom moeten we ook kritisch zijn over wat hij schrijft in zijn Historiën?

In

ki

•

Naam:

•

Geef nog één reden (die niet expliciet vermeld is) waarom we zijn werk als historische bron kunnen gebruiken voor de geschiedenis van de Griekse Oudheid.

Klas:

Nummer:

E De klassieke kunst

129

Kunnen we van de buste van Homeros afleiden hoe hij eruitzag?

Argumenteer je antwoord.

•

Geef uit de historische achtergrond nog een bewijs dat we kritisch moeten zijn met informatie.

Welke twee levenswijzen vergelijkt Vergilius?

•

Welke levenswijze verkiest Vergilius? Argumenteer je antwoord met een tekstfragment.

ar @

•

pl a

OPDRACHT 6

Lees bron 5 op blz. 131 aandachtig.

Lees bron 6 op blz. 131 aandachtig.

Livius vindt de bronnen van de tijd van voor de stichting van Rome niet erg betrouwbaar. Juist of fout? Argumenteer met een fragment uit de tekst.

jk

ex

•

em

OPDRACHT 5

VA

N

IN

•

Hoe motiveert hij dat het Romeinse volk Mars als de vader van zijn stichter en zijn eigen vader kan noemen? Leg uit in je eigen woorden.

In

ki

•

Naam:

130 LES 31

Klas: Theater en literatuur in de klassieke oudheid

Nummer:

Kaartnr(s).

IN

F

Godsdienst in de klassieke oudheid

VA

N

Voor heel wat mensen vandaag en in het verleden is godsdienst belangrijk. Godsdienst geeft een antwoord op tal van vragen: Wat ben ik? Waarom besta ik? Waarom leef ik? Bestaat er een hogere macht? Is er leven na de dood? Het antwoord op die vragen verschilt soms van geloof tot geloof.

Verschillende godsdiensten hebben toch ook vaak dezelfde kenmerken. Vorig schooljaar heb je kennisgemaakt met de prehistorische godsdiensten en de Egyptische godsdienst. Welke overeenkomsten met het christelijke geloof vind je terug in de volgende bronnen in je leerboek?

ar @

Bestudeer deze beeldjes (zie ook bron 1A en 1B op blz. 134 in je leerboek).

em

pl a

OPDRACHT 1

jk

ex

Met welke heilige figuur uit het christendom stemt de Egyptische godin min of meer overeen?

Bekijk bron 2 op blz. 135 in je leerboek, over het dodengericht bij de Egyptenaren.

• Met welke gebeurtenis uit het christendom stemt dit ongeveer overeen?

In

ki

OPDRACHT 2

Naam:

•

Is de Egyptische godsdienst monotheïstisch of polytheïstisch?

Klas:

Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

131

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 De Griekse en de Romeinse godsdienst: een zaak van geven en nemen

N

32

De Griekse en de Romeinse godsdienst

VA

Kenmerken Griekse en Romeinse godsdienst: Polytheïsme =

•

Godsdienst =

•

Goden verantwoordelijk voor

•

Offers brengen om goden gunstig te stemmen

ar @

•

Orakel

Doel?

em

Hoe?

pl a

Wanneer?

•

Antwoord via ziener of zieneres  antwoorden

ex

•

2 De goden: een bont gezelschap

jk

Mythen =

In

ki

• • •

Naam:

132

LES 32 De Griekse en de Romeinse godsdienst

Klas:

Nummer:

Verschillen tussen Griekse en Romeinse godsdienst Romeinse godsdienst

Mythen

Verhalen over goden: twaalf voornaamste goden, één familie op berg Olympos

Bijna geen mythen: goden staan naast elkaar zonder familieverband

Voorstelling goden

Voorstellen van goden als mensen

Oorspronkelijk: •

Verschillen met mensen

• •

N

handelen niet zoals mensen

ar @

•

•

VA

(= ) • mooi in hun mensengedaante • gedragen zich zoals mensen

IN

Griekse godsdienst

goden zijn overal aanwezig en kunnen tussen mensen komen

Zeus

Jupiter, Mars en Quirinus

em

Oppergod

pl a

Elke stad 

Gelijkenissen Griekse en Romeinse godsdienst Geen heilig boek

ex

•

Geen aparte groep priesters

•

Priesters =

•

Regelen

•

Vaste feestdagen voor goden  burgerplicht

•

Goden krijgen offers  verbrand in offervuur voor tempel

In

ki

jk

•

Naam:

Klas:

Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

133

3 Goden komen en gaan Godsdienstig verdraagzaam Vanaf 3e eeuw v.C. stellen Romeinen hun goden gelijk met die van de Grieken.

•

Romeinen nemen elementen Griekse mythologie over.

•

Voeren vreemde goden en godsdiensten in, bv.

•

Grieken en Romeinen herkennen hun goden bij andere volkeren.

•

Bij verovering

•

Plicht =

N VA

•

Populariteit van goden:

•

Godsdienstig shoppen:

ar @

Gevolg

•

Waar op de afbeelding staan twee godenparen?

Waarom weten we niet om welke goden het gaat?

In

ki

jk

ex

•

pl a

Bestudeer bron 1 op blz. 137 in je leerboek. Je vindt ook een grotere afbeelding van het votiefreliëf bij het onlinelesmateriaal.

em

OPDRACHT 1

IN

•

Naam:

134

LES 32 De Griekse en de Romeinse godsdienst

Klas:

Nummer:

OPDRACHT 2

Bestudeer bron 2 op blz. 138 in je leerboek.

• Welke elementen uit de tekst vind je op de afbeelding terug?

Waarom zijn de uitspraken van de ‘Pythia’ zo vaag en dubbelzinnig?

•

Wat is de bedoeling van het offer?

VA

Wat is er speciaal aan die dieren?

ar @

•

pl a

OPDRACHT 4

Lees en bekijk bron 4 op blz. 138 in je leerboek.

• Welke drie dieren zijn de ‘suovetaurilia’?

Raadpleeg bron 5 op blz. 139 in je leerboek.

• Wat is een belangrijke taak van de Vestaalse maagden?

Wat gebeurt er met een Vestaalse maagd die haar gelofte van kuisheid breekt?

jk

ex

•

em

OPDRACHT 3

N

IN

•

Raadpleeg bron 6 op blz. 139 in je leerboek.

• Wie is de centrale figuur in het beeldhouwwerk?

In

ki

OPDRACHT 5

Naam:

•

Wat doet hij?

Klas:

Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

135

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Spelen ter ere van Zeus

N

33

De Olympische Spelen in de oudheid

VA

Belangrijkste godsdienstige spelen: Olympische Spelen Doel?

Wanneer?

Vanaf

•

Theodosius verbiedt ze in

ar @

•

•

Eerst:

•

Later:

em

Wie niet?

pl a

Voor wie?

Bestand van drie maanden Atleten krijgen

jk

ex

•

Maand voor aanvang Spelen

In

ki

•

Naam:

136

LES 33 De Olympische Spelen in de oudheid

Klas:

Nummer:

Duur en programma van de Spelen Dag

Programma Processie van 57 km

1 2

IN

+ godsdienstige plechtigheden Wedstrijden

5

•

Offers voor

•

Winnaars krijgen

VA

Sportwedstrijden

ar @

4

N

3

2 De oude Olympische sporten Atleten sporten Wedstrijdonderdelen

pl a

Oorspronkelijk één wedstrijdonderdeel Daarna nieuwe loopnummers

em

Toevoeging vijfkamp

Pankration:

jk

ex

Later toegevoegde sporten

Boksen, wagenwedrennen, paardenkoersen, hardloopwedstrijd in wapenrusting

In

ki

Beloning overwinnaar:

Naam:

•

Olijftak van

•

In eigen stad beloond:

Klas:

Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

137

Lees bron 1 op blz. 141 in je leerboek.

• Wat bedoelt de schrijver met ‘deze wedstrijd’?

OPDRACHT 3

Waarom kreeg Kallipateira geen straf ?

ar @

•

N

Lees bron 3 op blz. 142 in je leerboek.

• Welke straf kregen vrouwen als ze ontdekt werden?

VA

OPDRACHT 2

Onder welke naam is Herakles het best bekend?

IN

•

Bestudeer bron 4 op blz. 142 in je leerboek.

• Identificeer de verschillende afgebeelde sporten.

B

em

C

pl a

OPDRACHT 1

E F

D

Wat is ‘pankration’? Raadpleeg eventueel een naslagwerk.

In

ki

jk

ex

•

Naam:

138

LES 33 De Olympische Spelen in de oudheid

Klas:

Nummer:

IN N

1 Jezus van Nazareth • • •

Geboren: 7 à 4 v.C. Rondtrekkende prediker Verzamelt volgelingen.

•

Gevangengenomen en terechtgesteld door

•

Na zijn dood:

VA

SCHEMA

Kaartnr(s).

ar @

34

Het christendom

2 De eerste christenen worden soms vervolgd Eerste leerlingen =

pl a

Apostel (= leerling) Paulus:

em

Verspreiding van christendom in Romeinse Rijk Wanneer?

• Snelle uitbreiding vanaf Waar?

• Eerst in

, dan op

ex

Hoe? • Via handelsroutes en wegennet

In

ki

jk

Fasen in de christenvervolgingen • Romeinen verdraagzaam: christendom een van de vele godsdiensten • Af en toe christenvervolgingen

Naam:

•

Systematische vervolgingen:

Waarom?

Klas:

Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

139

3 Het christendom als de Romeinse staatsgodsdienst

•

Edict van Milaan (313):

•

Christendom:

IN

Godsdienstpolitiek van Constantijn

Godsdienstpolitiek van Theodosius Christendom: enige toegelaten godsdienst

•

Oude goden

•

Christendom =

ar @

4 Een nieuwe leer krijgt vorm

VA

N

•

Talrijke stromingen en opvattingen over Jezus Gevolg • 4e en 5e eeuw:

pl a

•

em

Belangrijk • Onderlinge liefde • Zorg voor armen, weduwen en wezen • Wekelijkse eucharistie Godsdienst staat open voor iedereen:

ex

Godsdienst van het woord Christelijke teksten

•

Welke teksten zijn richtinggevend?

In

ki

jk

•

Naam:

140 LES 34

Klas: Het christendom

Nummer:

Lees bron 1 op blz. 144 in je leerboek.

Welke informatie geeft de tekst over de oorsprong van het christendom?

OPDRACHT 2

Bestudeer deze afbeelding (zie ook bron 3 op blz. 145 in je leerboek).

em

pl a

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 1

jk

ex

Waarom gebruiken de eerste christenen de vis als symbool?

Bestudeer bron 4 op blz. 145 in je leerboek.

Waarom is het moeilijk om de juiste betekenis van het graffito te kennen?

In

ki

OPDRACHT 3

Naam:

Klas:

Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

141

•

Welke functie heeft Cyprianus?

•

Wat is de aanklacht tegen hem?

IN

Lees bron 5 op blz. 146 in je leerboek.

• Waar vindt het proces plaats? In welk werelddeel ligt die plaats?

OPDRACHT 5

Bestudeer bron 7 op blz. 146 in je leerboek.

Op de sarcofaag staan bepaalde christelijke verhalen of figuren afgebeeld. Schrijf het cijfer van de volgende Bijbelse passages bij de juiste afbeelding:

ar @

EXTRA

VA

N

OPDRACHT 4

In

ki

jk

ex

em

pl a

1 Jezus tussen Petrus en Paulus – 2 De intocht in Jeruzalem – 3 Adam en Eva.

Naam:

142

LES 34 Het christendom

Klas:

Nummer:

Kaartnr(s).

IN

35

Het visioen van Constantijn

Situering van de bronnen Welke bronnen stammen niet uit de hedendaagse tijd? Zet een kruisje.

Bron 1

Bron 3

Bron 4

Bron 5

Bron 6

Soorten bronnen Geef voor elke bron aan om welke soort bron het gaat. Omcirkel het juiste antwoord.

Bron 1

Bron 2

Bron 3

Bron 4

Bron 5

Bron 6

primair

primair

primair

primair

primair

em

primair

pl a

OPDRACHT 2

Bron 2

ar @

OPDRACHT 1

VA

N

Deze les is een kleine oefening in het omgaan met bronnen. De primaire bronnen zijn uit het Latijn vertaald. Het is belangrijk dat je de informatie bij de bronnen en de bronnen zelf aandachtig leest en/of bekijkt. Wij zoeken aan de hand van bronnen een antwoord op de vraag ‘Wat is het visioen van Constantijn?’

secundair

secundair

secundair

secundair

secundair

geschreven

geschreven

geschreven

geschreven

geschreven

geschreven

ongeschreven

ongeschreven

ongeschreven

ongeschreven

ongeschreven

ongeschreven

ex

secundair

Een historische vraag stellen

jk

OPDRACHT 3

Wat is het visioen van Constantijn?

•

Wat zeggen de bronnen hierover? Welke bronnen kunnen wij hiervoor gebruiken?

In

ki

3.1

Naam: Naam:

Klas:Klas:

Nummer: Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

143

Wie maakte de bron?

•

Waar en wanneer is de bron gemaakt?

•

Wat was de bedoeling van de schrijver?

•

Wat is het visioen van Constantijn?

ar @

VA

N

•

IN

Bron

Bron

Wie maakte de bron? (zie hiervoor ook de toelichting bij bron 3)

•

Wanneer?

em

pl a

•

Wat was de bedoeling van de schrijver?

ex

•

Wat was het visioen?

•

Heeft Eusebius in zijn Kerkgeschiedenis uit 315 het visioen vermeld? (zie bron 3)

In

ki

jk

•

Naam:

144

LES 35 Het visioen van Constantijn

Klas:

Nummer:

Wie maakte de bron?

•

Wanneer?

•

Wat was de bedoeling van de schrijver?

•

Wat was het visioen?

•

Welke teken stelt Christus voor (zie bron 6)?

Je kunt het hieronder tekenen.

ex

em

pl a

ar @

VA

N

•

IN

Bron

Is er een andere verklaring mogelijk?

Bestudeer bron 2. Is het mogelijk dat Constantijn toch iets heeft ‘gezien’ en wat zou dat kunnen geweest zijn?

In

ki

jk

3.2

Naam:

Klas:

Nummer:

F Godsdienst in de klassieke oudheid

145

Een beeld van het verleden vormen Omschrijf op basis van jouw onderzoek wat ‘het visioen van Constantijn’ is. Gebruik voor je antwoord de informatie uit de bronnen die je bestudeerd hebt.

ex

em

pl a

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 4

Nadenken over een beeld van het verleden Zijn de uitspraken juist of fout? Duid je antwoord met een kruisje aan.

Juist

We zijn heel zeker wat het visioen van Constantijn precies was.

Al in de 4e eeuw is er een evolutie over wat het visioen was.

In

ki

jk

OPDRACHT 5

Het beeld dat we van het verleden hebben, kan veranderen als we nieuwe bronnen vinden.

Naam:

Klas:

146

LES 35 Het visioen van Constantijn

Nummer:

Fout

Kaartnr(s).

IN

G

Wetenschap en techniek in de klassieke oudheid

Bestudeer bron 1 op blz. 152 in je leerboek.

• In welke materiaaltijd horen de Perzische oorlogen thuis?

•

De stichters van Rome gebruikten brons. Welk materiaal gebruikte men toen in het Nabije Oosten?

pl a

Bekijk bron 2 op blz. 153 in je leerboek.

Leg met je eigen woorden uit hoe men de steenblokken verplaatst.

ex

em

OPDRACHT 2

ar @

OPDRACHT 1

VA

N

In dit onderdeel bestudeer je de technische en wetenschappelijke kennis uit de klassieke oudheid.

Hieronder vind je oefeningen over soortgelijke leerstof uit het eerste jaar.

Bestudeer bron 3 op blz. 153 in je leerboek.

• Raadpleeg bron 1. In welke materiaaltijd heeft die uitvinding plaats?

In

ki

jk

OPDRACHT 3

Naam:

•

Uit hoeveel stukken bestaat het eerste wiel?

Klas:

Nummer:

G Wetenschap en techniek in de klassieke oudheid

147

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 Een kalender opstellen

N

36

Wetenschap en filosofie

VA

Doel?

Nut en belang?

Hoe?

ar @

Romeinse kalender 12 maanden van 29 of 30 dagen

pl a

probleem:

em

oplossing:

jk

ex

Oplossing van Caesar:

In

ki

Visies op het heelal Meeste Griekse wetenschappers Zon draait rond de aarde.

Naam:

148

LES 36 Wetenschap en filosofie



Aristarchos van Samos

Klas:

Nummer:

2 Wiskunde is meetkunde Doel?

IN

Wat? Opstellen van regels, wetten en formules Toepassingen

N

Pythagoras Archimedes

VA

Eratosthenes

ar @

3 Filosofie en wetenschap zoeken verklaringen

Verklaring voor natuurverschijnselen

Mythen

Filosofie Wat?

em

Wie?

pl a

Wetenschap en filosofie

Wetenschap

ex

Wat?

In

ki

jk

Wie?

Naam:

Klas:

Nummer:

G Wetenschap en techniek in de klassieke oudheid

149

4 Geneeskunde, meer dan bijgeloof Grieken maken ziektes en genezing los van bijgeloof.

Hoe?

IN

1 2

N

3

Dokters moeten eed afleggen (o.a. tegen abortus en euthanasie).

•

Kennis van organen door opensnijden van lijken

•

Keizersnede (als vrouw tijdens bevalling sterft)

•

Menselijk lichaam bestaat uit vier lichaamsvochten:

•

Vier vochten moeten in evenwicht zijn.

ar @

•

pl a

Bekijk bron 1 op blz. 157 in je leerboek.

• Hoe ziet Aristarchos het heelal?

Hoe zien Archimedes en de meeste Griekse wetenschappers het heelal?

ki

jk

ex

•

em

OPDRACHT 1

VA

Geneeskundige kennis

Wie van beiden heeft gelijk?

In

•

Naam:

150

LES 36 Wetenschap en filosofie

Klas:

Nummer:

Lees bron 2 op blz. 156 in je leerboek.

• Waarom wil Sokrates de mensen voortdurend aan het nadenken zetten?

Lees de commentaar bij de bron. Wat is er met Sokrates gebeurd?

OPDRACHT 4

Zoek zelf de juiste omtrek van de aarde bij de evenaar. Volgens de berekeningen van Eratosthenes was het 39 960 km. Hoeveel zit de geleerde ernaast?

pl a

•

ar @

Lees bron 3 op blz. 156 in je leerboek.

• Van welk onderdeel van de wiskunde maakt Eratosthenes gebruik?

Bestudeer bron 4 op blz. 157 in je leerboek.

Welke kalender is de meest nauwkeurige? Onderstreep het juiste antwoord.

em

OPDRACHT 3

VA

N

•

IN

OPDRACHT 2

In

ki

jk

ex

de Egyptische / de juliaanse / de gregoriaanse

Naam:

Klas:

Nummer:

G Wetenschap en techniek in de klassieke oudheid

151

IN

1 Spierkracht en watermolens in de landbouw Werk in de landbouw = door Graan malen = zwaar werk  door

Houten kraan Doel: Energie:

Doel:

pl a

Dubbele katrol

 oplossing:

ar @

2 Technieken in de bouwkunst

 gevolg:

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

VA

37

Techniek

em

Gebruik van beton

Belang voor de bouwkunst: Rondbogen

ex

Aanleg van heerbanen Aanleg honderden kilometers heerbanen naar alle delen van het rijk

In

ki

jk

Kenmerken • Tot 8 meter breed • Langs beide zijden greppels • Fundamenten met grote stenen • Bovenaan dikke kiezellagen • Straatstenen aan toegang van de steden

Naam:

152

LES 37 Techniek

Klas:

Nummer:

3 Het meten van de tijd Manieren van tijdmeting

Werking Schaduw van stok geeft tijd aan.

Weggelopen water geeft verstreken tijd aan.

IN

Tijdkaars

VA

N

Mechanische uurwerken

4 Slimme machines

Bestudeer bron 1 op blz. 160 in je leerboek.

• Van welk materiaal is dit toestel gemaakt?

Waarvoor dient het?

•

Met welke energie werkt het?

Waarom kan er meer last gehesen worden dan er kracht wordt gebruikt?

jk

ex

•

pl a

•

em

OPDRACHT 1

ar @

Heron van Alexandrië (10-70 na C.), ingenieur > ontwerpt stoommachine (de ‘aelopile’), ‘omenmachine’, automatische tempeldeuren, automatische theaters

Bestudeer bron 2 op blz. 160 in je leerboek.

Hoe lees je de tijd af op een zonnewijzer?

In

ki

OPDRACHT 2

Naam:

Klas:

Nummer:

G Wetenschap en techniek in de klassieke oudheid

153

Lees bron 3 op blz. 160 in je leerboek en bekijk de tekening.

Waarvoor dient de schroef van Archimedes?

•

Waarom is de benaming ‘schroef van Archimedes’ niet helemaal correct? Onderstreep het juiste antwoord. a Het gaat helemaal niet om een schroef. b Archimedes beschrijft enkel een Egyptische uitvinding. c Archimedes gebruikt de benaming ‘pomp’ in plaats van ‘schroef’.

em

pl a

•

Bestudeer bron 4 op blz. 160 in je leerboek.

• Wat is het doel van een graanmolen?

jk

ex

OPDRACHT 4

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 3

De molens leveren gemiddeld 4,5 ton bloem per dag. In 1 brood zit afgerond 900 gram bloem.

Van 1 brood kunnen ongeveer 2,5 mensen eten. Bereken hoeveel mensen dagelijks kunnen leven van 4500 kg.

In

ki

•

Naam:

154

LES 37 Techniek

Klas:

Nummer:

Kaartnr(s).

IN

H

De Romeinen in onze gewesten

VA

N

Vorig schooljaar heb je de Keltische samenleving bestudeerd. Raadpleeg de bronnen op blz. 162 en 163 in je leerboek.

Bestudeer bron 1 op blz. 162 in je leerboek.

“Onze gewesten behoren al vanaf 300 v.C. tot het Keltische gebied.” Juist of fout?

OPDRACHT 2

Bekijk bron 2 op blz. 163 in je leerboek.

Geef de drie belangrijkste groepen na het stamhoofd.

ex

•

em

pl a

ar @

OPDRACHT 1

In welke drie beroepsgroepen kun je de gewone bevolking indelen?

ki

jk

•

In

OPDRACHT 3

Naam:

Bekijk bron 3 op blz. 163 in je leerboek.

Waarom offert men mensen aan de goden, denk je?

Klas:

Nummer:

H De Romeinen in onze gewesten

155

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 De Romeinen veroveren Gallië

N

38

Romeinen en Galliërs

VA

Gallië Geen grote staat

•

Verschillende (vaak rondtrekkende) stammen of groepen 

•

Geen onbekenden voor Romeinen 

ar @

•

Verovering door Romeinen 2e eeuw v.C.:

•

1e eeuw v.C.:

pl a

•

Caesar maakt gebruik van onderlinge conflicten bij de Galliërs.

•

Belgae bieden veel weerstand.

em

•

•

Opstanden van Galliërs  Caesar straft hen:

ex

2 De Romeinen in Gallië Controle veroverde gebieden + vestiging Romeinen

In

ki

jk

•

• • •

Legerkampen op strategische plaatsen  handelaars en ambachtslieden komen er wonen  ontstaan steden in onze streken Aanleg heerbanen voor leger Romeinse kolonisten Sommige stammen worden bondgenoten.

Probleem: vanaf 3e eeuw 

Naam:

156

LES 38 Romeinen en Galliërs

Klas:

Nummer:

Bestudeer de kaart (bron 1) op blz. 165 van je leerboek.

Geef de namen van de hedendaagse landen waarin het stamgebied van de Belgae ligt. Raadpleeg eventueel de kaart van Europa vooraan in je leerboek.

OPDRACHT 2

Lees bron 2 op blz. 165 in je leerboek.

Heeft de auteur Caesar zelf gekend? Ja / Nee.

•

Waarom moet je oppassen met wat hij over Caesar schrijft?

•

Welke historische vraag kun je het best beantwoorden met deze bron?

1 Hoeveel Galliërs werden er door Caesar gedood?

2 Hoe gewelddadig verliep de Romeinse verovering van Gallië?

3 Welke gebieden veroverde Caesar?

pl a

ar @

VA

•

Lees bron 3 op blz. 166 in je leerboek.

•

Waarom bericht de auteur over de feiten?

ex

•

Het gaat om een primaire / secundaire bron.

em

OPDRACHT 3

N

IN

OPDRACHT 1

Welk beeld schetst Caesar van de Belgae? Waarom zou hij dat doen?

In

ki

jk

•

Naam:

•

Welke historische vraag kan min of meer betrouwbaar beantwoord worden met de bron?

1 Wie leefde er ten tijde van Caesar in onze gewesten?

2 Hoe dapper waren de inwoners van onze gewesten ten tijde van Caesar?

3 In welke luxe leefden de inwoners van onze gewesten?

Klas:

Nummer:

H De Romeinen in onze gewesten

157

Waarom gebruiken historici Caesar als bron voor onze gewesten, denk je?

•

Welke andere bronnen zouden kunnen helpen om de zaken die Caesar beschrijft te bevestigen of te weerleggen?

•

Welk feit uit bron 3 lijkt te bevestigen wat Ploutarchos in bron 2 beschrijft?

VA

Beschrijf twee materialen die gebruikt zijn voor het castellum.

•

Welk begrip is afgeleid van het Romeinse castellum, denk je?

ar @

•

Zoek zelf nog voorbeelden waar de uitspraak van Caesar over de Belgae gebruikt wordt.

In

ki

jk

ex

em

OPDRACHT 5

Bestudeer de tekening (bron 4) op blz. 166 van je leerboek.

pl a

OPDRACHT 4

N

IN

•

Naam:

158

LES 38 Romeinen en Galliërs

Klas:

Nummer:

IN N

1 De Romeinen verdelen Gallië in provincies •

Gallië = onderdeel Romeinse Rijk

•

Veroverde gebieden verdeeld in provincies  verder onderverdeeld in civitates

•

Elke civitas: • • •

•

VA

SCHEMA

Kaartnr(s).

ar @

39

De Gallo-Romeinse samenleving

Langs heerbanen en rivieren



pl a

 handel tussen Romeinse handelaars en

em

 uitwisseling ideeën en technieken

2 De Gallo-Romeinse cultuur

ex

Invloed van Romeinen op de Galliërs Kenmerken

Romeinse steden in Gallië: Romeins karakter

• •

Typisch Romeinse gebouwen:

In

ki

jk

Invloed

Naam:

Klas:

Nummer:

H De Romeinen in onze gewesten

159

Invloed

Kenmerken

Huizen

Tussen lemen boerderijen bouwen Romeinen bv. Latijn

•

Doel =

•

Hoe meer een woonplaats zich aanpast aan de Romeinse cultuur

IN

•

N

Romanisering

Godsdienst

•

Nieuwe godsdiensten zoals en

•

Nog steeds natuurgodsdienst aanwezig

•

Stenen tempels

Typisch zuiderse voedingsproducten zoals

em

Voeding

pl a

ar @

•

VA



Invloed van de Galliërs op de Romeinen Romeinen dragen

ex

•

Rijke Romeinen verzot op

In

ki

jk

•

Naam:

160 LES 39

Klas: De Gallo-Romeinse samenleving

Nummer:

Bestudeer bron 1 op blz. 168 in je leerboek en lees eventueel de lestekst opnieuw.

• Geef een synoniem voor ‘civitas’.

•

Zoek je eigen streek op de kaart. Geef vervolgens de naam van een vicus uit je streek.

•

“Zowel in de hedendaagse tijd als in de klassieke oudheid vormt ‘Vlaanderen’ een verkeersas.”

Juist of fout? Motiveer je antwoord.

•

Het huidige Vlaanderen zou volgens sommigen weinig geromaniseerd geweest zijn. Bewijs met behulp van deze bron dat zij ongelijk hebben.

pl a

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 1

Raadpleeg bron 2 op blz. 169 in je leerboek.

Waaraan herken je de Romeinse stadsorganisatie?

OPDRACHT 3

Bestudeer bron 3 op blz. 169 in je leerboek.

• Wat stel je vast in verband met de wegen op de tekeningen?

jk

ex

em

OPDRACHT 2

Welke dakbedekking hebben de verschillende types huizen?

In

ki

•

Naam:

Klas:

Nummer:

H De Romeinen in onze gewesten

161

Raadpleeg bron 4 op blz. 169 van je leerboek.

• Is dit een primaire of secundaire bron?

• Waardoor onderscheiden de belangrijksten zich?

Waarom zijn deze Galliërs volgens Strabo geen barbaren meer?

•

Welke taal zouden zij spreken?

•

Waar heeft Strabo zijn informatie over de Allobrogen gehaald, denk je? Maakt hem dat minder betrouwbaar?

IN

•

ar @

Raadpleeg bron 5 op blz. 170 in je leerboek.

• Zoek op de kaart in bron 1 op blz. 168 in je leerboek de hedendaagse namen van Augusta Trevorum en Orolaunum.

pl a

OPDRACHT 5

VA

N

OPDRACHT 4

Augusta Trevorum =

Waaruit blijkt dat onder het Romeinse bewind vreemde godsdiensten hun intrede doen?

In

ki

jk

ex

em

•

Orolaunum =

Naam:

162

LES 39 De Gallo-Romeinse samenleving

Klas:

Nummer:

De Romeinen in hun vrije tijd Kaartnr(s).

IN

SCHEMA

Het dagelijkse leven bij de Romeinen

1 De thermen zorgen voor ontspanning, hygiëne en sociaal contact

N

40

I

• Koude, lauwe en warme baden

Doel?

ar @

•

VA

Wat?

Persoonlijke hygiëne

•

Sporten:

•

Ontspanning

•

Ideale plaats om mensen te ontmoeten

pl a

•

em

2 De spelen verdrijven de verveling en voorkomen opstanden

ex

Waar?

In

ki

jk

Wat?

Naam:

Gevechten in amfitheaters • Veroordeelden tegen elkaar of tegen dieren • Zwakbewapenden tegen zwaarbewapenden

Klas:

Nummer:

I Het dagelijkse leven bij de Romeinen

163

Gladiatoren • Meestal slaven met opleiding om beter te leren vechten • Vechten niet tot verliezer dood achterblijft • Gladiatoren kunnen vrijheid terugkrijgen.

IN

Doelen van de spelen • •

VA

N

•

Bestudeer bron 1 op blz. 175 in je leerboek.

Wat betekent vandaag het woord ‘thermisch’? Zoek het antwoord eventueel in een naslagwerk.

Naar welk gedeelte van de badhuizen verwijst het woord eigenlijk?

OPDRACHT 2

Lees bron 2 op blz. 176 in je leerboek.

• Waarom bezocht Seneca de spelen? Wat leid je daaruit af in verband met het doel van de spelen?

Wat vindt Seneca van het schouwspel? Motiveer je antwoord.

ex

•

em

pl a

ar @

OPDRACHT 1

Lees bron 3 op blz. 176 in je leerboek.

• Wie is de opdrachtgever van de spelen?

ki

jk

OPDRACHT 3

Wat is de bedoeling van de spelen?

In

•

Naam:

164

LES 40 De Romeinen in hun vrije tijd

Klas:

Nummer:

Bestudeer deze afbeelding (zie ook bron 3 en 4 op blz. 176 in je leerboek).

ar @

VA

N

OPDRACHT 4

Bewijs dat Augustus via de spelen zijn opvolging door een familielid wil veiligstellen.

IN

•

Welke dieren worden hier getoond?

•

Waar komen ze vandaan?

em

Hoe benoemen we vandaag de manier waarop men deze dieren behandelt?

In

ki

jk

ex

•

pl a

•

Naam:

Klas:

Nummer:

I Het dagelijkse leven bij de Romeinen

165

IN

SCHEMA

Kaartnr(s).

1 ‘De man is de baas’

N

41

Gezin en opvoeding bij de Romeinen

Bezit alles:

•

Beslist over leven en dood:

Grote kindersterfte Oorzaken: •

pl a

•

ar @

•

VA

Man

•

em

Meisjes • Worden beschouwd als last.

• Worden vanaf 12 jaar uitgehuwelijkt.

ex

 ouders moeten bruidschat betalen. 

• •

Vanaf 1e eeuw v.C. meer rechten ( Krijgen nooit gelijke rechten.

)

In

ki

jk

Vrouwen

Naam:

166

LES 41 Gezin en opvoeding bij de Romeinen

Klas:

Nummer:

2 Enkel de rijke jongens gaan naar school Schoolgeld betalen  kinderen niet naar school  Kinderen van arme ouders Leren niet lezen of schrijven

•

Meisjes

•

Jongens

•

Sommige ouders sparen voor opleiding 

Scholen • Leraren zijn streng.

• Van 7 tot 18 jaar

Lees bron 1 op blz. 179 in je leerboek.

• Waaruit blijkt de macht van de vader?

Op welke wijze bewijst deze tekst dat het Romeinse gezin groter is dan het hedendaagse gezin?

ex

•

em

pl a

OPDRACHT 1

ar @

•

VA

Kinderen van rijke ouders

N

IN

•

Lees bron 2 op blz. 179 in je leerboek.

“Cato botst met de hedendaagse visie op de vrouw.” Juist of fout? Motiveer je antwoord.

In

ki

jk

OPDRACHT 2

Naam:

Klas:

Nummer:

I Het dagelijkse leven bij de Romeinen

167

Bestudeer deze illustratie (zie ook bron 3 op blz. 179 in je leerboek).

N

IN

OPDRACHT 3

Lees bron 4 op blz. 180 in je leerboek.

• Welke veranderingen schetst Tacitus?

Bestudeer bron 5A en lees bron 5B op blz. 180 in je leerboek.

In

ki

jk

ex

OPDRACHT 5

Wat vindt Tacitus van die veranderingen? Motiveer je antwoord.

em

•

pl a

OPDRACHT 4

ar @

VA

Welke twee soorten mensen worden door deze godinnen beschermd?

TIP Kijk naar de middelste figuur.

Hoe zet men leerlingen aan tot studeren?

Naam:

168

LES 41 Gezin en opvoeding bij de Romeinen

Klas:

Nummer:

IN

1 Wonen in Rome: luxueus of armoedig

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

Rijke Romein:

Arme Romein:

• •

•

Onderaan winkelruimtes

•

Boven flats

•

Weinig luxe:

•

Gevaren:

•

Hoge huurprijzen 

pl a

ar @

•

Voorhal met winkels die verhuurd worden Verschillende kamers gegroepeerd rond binnenplaats Eigen watervoorziening + aansluiting op riolering + vloerverwarming

VA

42

Rome: een stad vol tegenstellingen

2 Leven of overleven

Arme Romein

Lekker en gevarieerd voedsel:

Graanbrij, warme maaltijd in snackbars 

ex

em

Rijke Romein

jk

3 Rome leeft dag en nacht

In

ki

Rome is een overbevolkte stad met verschillende nadelen:

Naam:

•

Wagens mogen overdag de stad niet in 

•

‘s Avonds poorten opengezet 

•

Geen ophaaldiensten 

•

Dieven, bedelaars, dronkaards 

Klas:

Nummer:

I Het dagelijkse leven bij de Romeinen

169

OPDRACHT 1

Rome ook veel dieven, bedelaars, dronkaards, vech­ tersbazen … Het is dan ook niet veilig om ‘s avonds alleen door de straten te lopen.

Bestudeer bron 1 op blz. 182 in je leerboek.

• DOC Bekijk 1de plattegrond van de Romeinse villa en noteer het juiste cijfer tussen de haakjes in de Het huis van een rijke Romein onderstaande tekst.

• Dit is het huis van een

ar @

VA

N

IN

je aan de hand van dez te vormen van het huis gens met huizen uit jou len merk je op?

em

pl a

We duwen de deur open. De drempel is versierd met een mozaïek. Aan weerszijden van de voorDOC 2 Openbare toiletten hal of de vestibule (nr. ) zien we aan handelaars verhuurde winkels (nr. ), die op de straat uitkomen. Dan staan we in het atrium, een hal (nr. ) en de belangrijkste plaats in het huis.

Een opening midden in het dak laat het regenwater in een vijvertje (nr. ) terechtkomen. Verscheidene deuren en gangen geven toegang tot de woon- en slaapkamers (nr. , In de vele openbare en ). Door een kleine gang kom je in een tuintje omgeven door zuiltjes (nr. ). toiletten die Rom Bij deze tuin liggen de keuken (nr. ) en de eetkamer (nr. ). gemakkelijk een praatje maken of de l selen. Men zat er immers open en ‘blo scheidingswanden waren. In plaats van • Probeer aan de hand van de afbeelding een idee van het huis te vormen.

Vergelijk men een spons, het die vervolmen achteraf spoe gens met onze hedendaagse huizen. Welke verschillen merk je op?stromend Geef zes voorbeelden. water.

ex

• Bewijs dat de Romeinen andere ide privacy.

In

ki

jk

170 LES 40 ROME: EEN STAD VOL TEGENSTELLINGEN

Naam:

170

LES 42 Rome: een stad vol tegenstellingen

Klas:

Nummer:

Raadpleeg bron 2 op blz. 182 in je leerboek.

Bewijs dat de Romeinen andere ideeën hebben rond privacy.

OPDRACHT 3

Bestudeer de afbeelding van een oversteekplaats in Pompeii.

Waarom zouden de Romeinen de straat oversteken op een rij stenen?

ki

jk

ex

•

em

pl a

ar @

VA

N

IN

OPDRACHT 2

Aan welk gedeelte van de straat in een moderne stad doet deze oversteekplaats je denken?

In

•

Naam:

Klas:

Nummer:

I Het dagelijkse leven bij de Romeinen

171

België: een parlementaire democratie Kaartnr(s).

IN

SCHEMA

De democratie vandaag

1 België is een grondwettelijk parlementair koninkrijk

N

43

J

VA

Democratie = Belgische grondwet Voornaamste wet =

• •

ar @

•

Hoe het land bestuurd moet worden

Federaal bestuur

Federaal Parlement

em

Wetgevende macht

Instelling

pl a

Macht

Functie

•

Belgen kiezen

•

Maakt wetten

•

Indirecte democratie =

Federale regering (ministers)

Wetten uitvoeren

Rechterlijke macht

Rechtbanken

Mensen vervolgen die wetten niet volgen

jk

ex

Uitvoerende macht

In

ki

Rol van de koning = staatshoofd MAAR

Naam:

172

LES 43 België: een parlementaire democratie

Klas:

Nummer:

Jaartal

Beperkt stemrecht?

1831

Bij voldoende belasting:

1893

•

Enkel mannen

•

Rijke en belangrijke mannen krijgen

1919

IN

2 De lange weg naar democratie in België

Enkelvoudig kiesrecht: één man, één stem, opkomstplicht

N

1948

VA

1981

3 De moderne Belgische en de Atheense democratie België

Directe democratie: Alle burgers kiezen

het bestuur.

Geen partijen

kiezen.

Burgers hebben opkomstplicht.

Burgers kunnen ook geloot worden, deelname.

Geen verplichte deelname aan bestuur

Burger = man en kind van burger

Burger = man of vrouw vanaf

em

jaar

Lees aandachtig de lestekst op blz. 186 en 187 in je leerboek.

• Leg uit: België is een indirecte democratie.

In

ki

jk

ex

OPDRACHT 1

Alle burgers kiezen , die vertegenwoordigers kiezen het bestuur.

Burgers kiezen uit partijlijsten.

pl a

Burgers

ar @

Athene

Naam:

•

Waar was er in de oudheid een directe democratie?

Klas:

Nummer:

J De democratie vandaag

173

Vul de juiste datum en de ontbrekende woorden in.

Je mag zeggen dat België niet echt democratisch was …: omdat alleen

voor

omdat rijke en

voor

omdat

voor

omdat je

mochten stemmen. meer stemmen kregen.

IN

voor

mochten stemmen. jaar moest zijn om te stemmen.

N

•

Hieronder zie je afbeeldingen van de opeenvolgende Belgische koningen, in willekeurige volgorde.

Zet de juiste naam bij elke koning.

Raadpleeg eventueel een naslagwerk.

OPDRACHT 3

Bestudeer bron 5B op blz. 189 in je leerboek.

“De koning mag zelf beslissingen nemen.” Juist of fout? Motiveer je antwoord.

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

VA

OPDRACHT 2

Naam:

174

LES 43 België: een parlementaire democratie

Klas:

Nummer:

Lees aandachtig bronnen 6, 7 en 8 op blz. 189-190 en beoordeel volgende uitspraken.

In Athene waren er geen politieke partijen. Juist / Fout

•

Op de volksvergadering in Athene waren er veel aanwezigen als er moest gestemd worden over een oorlogsverklaring. Juist / Fout

•

Een representatiedemocratie is een directe democratie. Juist / Fout

•

Al deze auteurs zijn het eens: een directe democratie is vandaag onmogelijk. Juist / Fout

•

Volgens Anton van Hooff is een algemene volksvergadering in de 21e eeuw niet mogelijk.

Juist / Fout

•

Volgens één van de auteurs moeten de volksvertegenwoordigers rekening houden met de mening van hun kiezers. Juist / Fout

N

IN

•

VA

OPDRACHT 4

jk

ex

em

pl a

ar @

OPDRACHT 5

In

ki

•

Naam:

•

Wie is deze jongedame?

Waarom is zij belangrijk voor de emancipatie van de vrouw in België?

Klas:

Nummer:

J De democratie vandaag

175

IN

1 België discrimineerde de Vlamingen

N

SCHEMA

Kaartnr(s).

Rijke burgers hebben de politieke macht  vooral Franstalig

19e eeuw

ar @

Gevolg: Frans =

VA

44

Het federale België

Reactie: Vlaamse Beweging Toegeving einde 19e eeuw:

Groeiende tegenstellingen tussen Walen en Vlamingen: andere mening 

em

Hedendaagse tijd

Discriminatie verdwijnt langzaam.

pl a

20e eeuw

Oplossing: België wordt een federale staat.

In

ki

jk

ex

Vlaanderen, Wallonië en België krijgen afzonderlijke taken.

Naam:

176

LES 44 Het federale België

Klas:

Nummer:

2 België is een federale staat Federale staat

Federale overheid = i nstellingen voor het hele land

Deelstaten =

Bevoegdheden =

•

drie gewesten =

VA

drie gemeenschappen =

ar @

•

N

Deelstaten = i nstellingen voor delen van het land

Is de bron primair of secundair?

•

Hoelang na de Belgische onafhankelijkheid is de brief geschreven?

•

pl a

•

em

Lees bron 1 op blz. 192 van je leerboek.

Is de bron bruikbaar om iets over de positie van de Vlamingen in het België van de 19e eeuw te weten te komen? Motiveer je antwoord.

jk

ex

OPDRACHT 1

IN

Macht verdeeld tussen

Op welke manier zullen de Vlamingen gediscrimineerd worden volgens deze bron?

In

ki

•

Naam:

Klas:

Nummer:

J De democratie vandaag

177

Raadpleeg bron 3 op blz. 194 van je leerboek.

België heeft drie gemeenschappen en drie gewesten. Juist / fout

•

Brussel is een gemeenschap. Juist / fout

•

De Duitstalige gemeenschap ligt in het Waalse gewest. Juist / fout

•

De Vlaamse en de Franse gemeenschap hebben bevoegdheden in Brussel. Juist / fout

•

Schrijf in de juiste kaart: Vlaams gewest, Franse gemeenschap, Duitstalige gemeenschap.

Noordzee

N

IN

•

NEDERLAND

ar @

DUITSLAND

FRANKRIJK

FRANKRI

GROOTHERTOGDOM LUXEMBURG

Vul de tabel aan met het bestuursniveau en de naam van de wetgevende macht. Raadpleeg daarvoor de les in je leerboek.

em

OPDRACHT 3

50 km

pl a

0

In

ki

jk

ex

Bestuursniveau

Naam:

178

LES 44 Het federale België

Noordz

VA

OPDRACHT 2

Naam

Uitvoerende macht

Europese Unie (EU)

Europese Commissie

België

regering

Vlaanderen

Vlaamse regering

Provincie

provinciebestuur

Gemeente

gemeentebestuur (burgemeester + schepenen)

Klas:

Wetgevende macht

Nummer:

OPDRACHT 4

Zet het juiste begrip bij de juiste verklaring.

Kies uit: Europese Unie –federale staat –gemeenschap –gewest –regionaal –lokaal.

Organisatie van Europese landen waaronder België die grotendeels beslist over economische zaken, energie, milieu, vervoer …

Behorend tot een regio of streek. Een regio is groter dan een gemeente en dikwijls groter dan een provincie.

VA

Een land waar de macht verdeeld is tussen instellingen voor het hele land (federaal) en instellingen voor delen van het land (deelstaten).

N

Een deelstaat van België die beslist over onderwijs, cultuur, kinderbijslag, welzijn (o.a. hulp aan andersvaliden) …

IN

Een deelstaat van België die beslist over materiële zaken, zoals het wegennetwerk, milieu en de economie.

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

Een bestuursniveau dat zich beperkt tot de onmiddellijke omgeving van de burger en dat dus over een kleiner gebied gaat.

Naam:

Klas:

Nummer:

J De democratie vandaag

179

Herhalingsoefeningen Kaartnr(s).

Bekijk de bronnen op blz. 198 en 199 in je leerboek, los de opdrachten op en vul de tabel in.

1 Geef voor elke bron de juiste tijd uit het referentiekader.

2 Welke bronnen gaan over mensen uit Europa?

3 Over welk domein gaat elk document?

Motiveer je antwoorden mondeling.

Bron

VA

N

OPDRACHT 1

Een referentiekader voor het verleden

IN

45

K

Tijd

Domein

ar @

1 2 3 4 5

Los aan de hand van dezelfde bronnen de volgende opdrachten op en vul de tabel aan.

1 Geef voor elke bron aan of het gaat om een geschreven, mondelinge of materiële bron.

2 Welke bronnen dienen om de macht van iets of iemand aan te tonen?

ex

OPDRACHT 2

em

8

pl a

6 7

Europa?

Bron

Geschreven

Mondeling

Materieel

Macht aantonen?

1

jk

2

In

ki

3

4 5 6 7 8

Naam:

180 LES 45

Klas: Herhalingsoefeningen

Nummer:

IN

Raadpleeg bron 8 op blz. 199.

• Is de bron primair of secundair?

Zoek zelf de nodige informatie op het internet. Waardoor had Gibbon de tijd om te schrijven?

•

Hoe bewijst dit citaat van Gibbon dat geschiedenis niet hetzelfde is als het verleden?

VA

N

•

In

ki

jk

ex

em

pl a

ar @

OPDRACHT 3

Naam:

Klas:

Nummer:

K Een referentiekader voor het verleden

181

Kaartnr(s).

IN

46

Herhalingsles

N

Aan de hand van een reeks opdrachten en vragen herhaal je zelf de leerstof die je dit jaar gezien hebt. Als je het antwoord niet weet, kun je het opzoeken in de andere lessen.

VA

1 PREHISTORIE

ar @

1 Duid het juiste antwoord aan: Men spreekt van prehistorie als a de mensen zich hullen in beestenvellen en leven van de jacht; b men geen geschreven bronnen gebruikt; c men nog geen landbouw beoefent en rondzwerft; d men materiële bronnen maakt.

2 Ongeveer 1,5 / 2,5 / 3,5 / 4,5 miljoen (1) jaar geleden ontstaan de eerste echte mensen in Afrika / Amerika / Antarctica / Azië / Oceanië / Europa (1).

pl a

3 Onze rechtstreekse voorouder heet: homo habilis / homo sapiens sapiens / homo sapiens neanderthalensis / chimpansee / homo erectus (1).

ex

em

4 Onze voorouders zijn jager-voedselverzamelaars. Wat bedoelt men daarmee?

5 De laatste ijstijd eindigt ca. 20 000 / 15 000 / 10 000 / 5000 v.C. (1).

7 “De mens wordt sedentair.” Leg die uitspraak uit.

In

ki

jk

6 In China / Zuid-Amerika / het Nabije Oosten / de Balkan (1) schakelt de mens omstreeks 20 000 / 15 000 / 10 000 / 5000 v.C. (1) voor het eerst over op landbouw en veeteelt.

Naam:

182

LES 46 Herhalingsles

Klas:

Nummer:

8 De overschakeling op landbouw en veeteelt verandert de prehistorische samenleving grondig. Het gaat dus om een revolutie. Men noemt deze gebeurtenis: de industriële revolutie / de neolithische revolutie / de digitale revolutie (1).

NOORDWEST-EUROPA EN ONZE GEWESTEN

IN

9 De eerste mensen in onze gewesten leven van landbouw / veeteelt / jacht en voedselpluk (1).

10 De Kelten leven in de steentijd / kopertijd / bronstijd / ijzertijd (1).

N

11 De Kelten vormen een / geen (1) groot rijk.

2 OUDE NABIJE OOSTEN (3500-800 v.C.)

VA

(1) Onderstreep het juiste antwoord.

ar @

1 Onderstreep de rivieren waarlangs een stroomcultuur is ontstaan: Schelde / Gele Rivier / Amazone / Wolga / Eufraat en Tigris / Nijl / Mekong / Indus / Rijn (1).

pl a

2 De volkeren van het oude nabije oosten doen aan irrigatielandbouw. Verklaar wat men daarmee bedoelt.

HET OUDE EGYPTE

em

3 De Egyptische stroomcultuur ontstond in Afrika / Azië / Amerika / Europa / Oceanië (1).

ex

4 De macht van de farao is het best te vergelijken met die van een verkozen president / dictator / de Belgische koning (1).

5 De Oude Egyptenaren zijn tijdens het grootste gedeelte van hun geschiedenis monotheïstisch / polytheïstisch (1).

In

ki

jk

6 De piramiden zijn paleizen / voorraadschuren / begraafplaatsen / energiecentrales (1).

Naam:

7 Hoe heet de Egyptische techniek waarbij men lijken zodanig behandelt dat ze voor lange tijd bewaard kunnen worden?

(1) Onderstreep het juiste antwoord.

Klas:

Nummer:

K Een referentiekader voor het verleden

183

3 KLASSIEKE OUDHEID (800 v.C. - 500 v.C.)

POLITIEK

IN

HELLAS

2 De Grieken vormen een / geen (1) groot rijk.

VA

N

1 Wat is een polis?

ar @

3 Welke groep mag bij de Atheense democratie meebeslissen? Mannen / metoiken / slaven en vrouwen (1) 4 Athene is een directe / indirecte democratie (1).

5 Sparta is een democratie / oligarchie / geen van beide (1).

em

pl a

6 Wie vecht tegen wie in de Perzische oorlogen? Wie vecht tegen wie in de Peleponnesische oorlogen?

7 In welke eeuw verovert de Makedonische koning Alexander een groot rijk?

jk

ex

8 Wat gebeurt er met het rijk van Alexander na zijn dood?

In

ki

ROME 9 Welke periode uit de Romeinse geschiedenis duurt in het westen het langst? Koninkrijk / republiek / keizerrijk (1) 10 Tot welk volk behoort een deel van de Romeinse koningen?

Kies uit: Etrusken – Feniciërs – Galliërs – Grieken – Kretenzers – Vlamingen.

Naam:

184

LES 46 Herhalingsles

Klas:

Nummer:

11 Wat is een consul?

IN

12 Hoe heet de methode waarmee de Romeinen veroverde gebieden onder controle houden?

N

13 Geef twee kenmerken van de plebejers.

VA

14 De populares komen tijdens de burgeroorlogen op voor de koningen / de proletariërs / de nobilitas / de optimates (1).

ar @

15 Hoe heet de eerste Romeinse keizer? Van welke Romeinse veldheer is hij familie?

16 In welke eeuw kent het Romeinse Rijk zijn grootste omvang?

pl a

17 Geef drie oorzaken voor het verval van het Romeinse keizerrijk.

ex

em

18 “In 476 houdt het Romeinse Rijk op te bestaan.” Juist of fout? (1)

SOCIAAL EN ECONOMISCH

In

ki

jk

19 Waarom stichten de Grieken kolonies? In welke eeuwen doen ze dat?

Naam:

Klas:

Nummer:

K Een referentiekader voor het verleden

185

20 Geef drie producten die tussen de Griekse kolonies en hun moedersteden verhandeld worden.

IN

21 Geef twee kenmerken van slaven.

VA

23 Wat is een Romeinse proletariër?

N

22 “De Romeinse nobilitas bestaan uit de rijke plebejers en de patriciërs.” Juist of fout? (1)

ar @

24 Wanneer kent de handel langs de Middellandse Zee een enorme bloei?

756 v.C. - 100 / 200 v.C. - 200 / 100 - 300 / 300 v.C. - 476 (1) 25 Een latifundium is een groot / klein / middelgroot (1) landbouwbedrijf.

pl a

CULTUREEL

em

26 Welke drie soorten zuilen kent de klassieke bouwkunst?

27 Geef twee volkeren van wie de Romeinen veel overnemen.

ex

28 Teken een rondboog.

In

ki

jk

29 Bij een idealistische afbeelding a geeft men de mensen weer zoals ze in werkelijkheid zijn; b geeft men zijn idealen weer; c beeldt men mensen mooier en beter af dan ze zijn; d volgt men de methode van Homeros Idealos; e geeft men geen mensen weer.

Naam:

186

LES 46 Herhalingsles

Klas:

Nummer:

30 Over welke oorlog dicht Homeros?

31 De Grieken en de Romeinen zijn tijdens een groot deel van hun geschiedenis monotheïstisch / polytheïstisch (1).

IN

32 In welke eeuw wordt het christendom de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk?

ar @

(1) Onderstreep het juiste antwoord.

VA

N

33 Waarover proberen de Griekse filosofen en wetenschappers verklaringen te formuleren?

ONZE GEWESTEN IN DE KLASSIEKE OUDHEID

1 Welk volk leeft er in onze gewesten bij de komst van de Romeinen?

pl a

2 Welke Romeinse veldheer verovert onze gewesten?

em

3 Wat gebeurt er met de opstandelingen?

ex

4 Geef twee steden uit onze gewesten die in de Romeinse tijd gesticht zijn.

ki

jk

5 Hoe heet de cultuur die ontstaat uit de vermenging van Keltische en Romeinse gebruiken?

In

(1) Onderstreep het juiste antwoord.

Naam:

Klas:

Nummer:

K Een referentiekader voor het verleden

187

ki

In

ar @

pl a

em

ex

jk

N

VA

IN