Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος, «Αἰσχύλου Προμηθεὺς Δεσμώτης»

Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος

Αἰσχύλου Προμηθεὺς Δεσμώτης

Εἰσαγωγή-κείμενο-μετάφραση-σχόλια

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚΕ΄

.

.

.

Αἰσχύλου Προμηθεὺς Δεσμώτης

Σειραί: Ἀρχαῖα Κείμενα, Θέατρον Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος Αἰσχύλου Προμηθεὺς δεσμώτης: Εἰσαγωγή-κείμενο-μετάφραση-σχόλια ISBN: 978-618-5572-32-7 Ἐξώφυλλον: Τηλουρὸν πέδον τριδιάστατη σύνθεσις ἀκολουθοῦσα τῇ κύλικι ἐν σ. 2.

Ἐκδότης: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος Ἀνθοῦσα Οἰχαλίας Μεσσηνία 240 02 τηλ.: 2724 0 23594 www.theodosispapadimitropoulos.gr info@theodosispapadimitropoulos.gr ῾Ιστολόγιον: http://www.dieleusi.gr Copyright ©: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος, 2025 ( ͵ΒΚΕ΄). ᾽Απαγορεύεται ἡ ἀναδημοσίευσις, ἡ ἀναπαραγωγή – ὁλική, μερικὴ ἢ περιληπτική –, ἡ μετάφρασις ἢ ἡ ἀπόδοσις κατὰ παράφρασιν ἢ διασκευὴν τοῦ περιεχομένου τῆς βίβλου ταύτης οἱῳδήποτε τρόπῳ – μηχανικῷ, ἠλεκτρονικῷ, φωτοτυπικῷ, ἠχογραφήσεως ἢ ἄλλῳ –, ἄνευ προηγουμένης γραπτῆς ἀδείας τοῦ ἐκδότου καὶ λεπτομεροῦς, δῆλα δὴ πλήρους, παραπομπῆς εἰς ταύτην τὴν ἔκδοσιν καὶ τὸν συγγραφέα αὐτῆς, ὡς σαφῶς περιγράφουσιν οἱ Νόμοι 2121/1993, 2557/1997 καὶ ἅπαντες οἱ κανόνες τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου οἱ ἰσχύοντες ἐν Ἑλλάδι. Τἀποκλειστικὰ θεατρικὰ καὶ ραδιοφωνικά-τηλεοπτικάκινηματογραφικὰ δικαιώματα – ὅπως ἠχογραφήσεως καὶ ἀναγνώσεως – τῆς μεταφράσεως καὶ τοῦ ἐνταῦθα τυπουμένου πρωτοτύπου κειμένου ἀνήκουσιν εἰς τὸν μεταφραστήν-ἐπιμελητήν, εἰς ὃν δύναται ἐνδιαφερόμενος παραγωγός, θίασος, ὀργανισμὸς ἢ καλλιτέχνης ἀποταθῆναι, διὰ τοῦ ἐκδότου, πρὸς παροχὴν γραπτῆς ἀδείας.

Γεράσιμος Ἀ. Μαρκαντωνᾶτος

Αἰσχύλου Προμηθεὺς Δεσμώτης ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΚΕΙΜΕΝΟ-ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ-ΣΧΟΛΙΑ

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚΕ΄

Σχέδιο Φραγκίσκου Μπαρτολότσι ἀκολουθοῦντος Μιχαὴλ Ἄγγελο. 1795.

Thy Godlike crime was to be kind, To render with thy precepts less The sum of human wretchedness, And strengthen Man with his own mind. .......................................................

Thou art a symbol and a sign To Mortals of their fate and force; Like thee, Man is in part divine, A troubled stream from a pure source.

Lord Byron, Prometheus III, 35-8· 45-8.

Ἔκλεψα τὴ φωτιὰ ἀπὸ τὸν Ὄλυμπο καὶ τοὺς τὴν ἔφερα. Τοὺς ἔδωσα τὸ λογικὸ καὶ τὴ γλῶσσα. Τοὺς ἀνέβασα ψηλὰ ἴσαμε τοὺς θεούς. Κι αὐτοὶ μὲ προδώσανε. Μὲ τὸ λογικὸ ἀνακαλύψανε τὴν μπαμπεσιὰ καὶ τὴν ἀχαριστία· καὶ μὲ τὴ γλῶσσα τὸ ψέμα καὶ πάλι τὸ ψέμα! Ὁ Προμηθέας στὸν Μονόλογο τοῦ Μώμου τοῦ Κώστα Βάρναλη.

Καυκιέται ὁ παντοδύναμος πὼς εἶναι τῆς σκοτεινῆς ἀνάγκης ὁ πατέρας· κ᾿ ἐγὼ τῆς λευτεριᾶς· καὶ καρφωμένος σὲ ἀπάτητες κορφές, πληγὲς γιομᾶτος, παντέρημος φωνάζω: θὰ νικήσω! Νίκου Καζαντζάκης Προμηθέας Δεσμώτης.

Λακωνικὴ κύλιξ τοῦ Ἀρκεσιλάου ὅπου παριστάνονται ὁ Ἄτλας καὶ ὁ Προμηθεὺς Δεσμώτης μὲ τὸν ἀετὸ τοῦ Δία. 560-50 π.Χ.

Σύμβολα - Συντομογραφίες

/: ἀλλαγὴ στίχου : ἀναλυμένο μακρό →: ἀνάλυση/μεταλλαγή/ συνέχεια : βραχύ : βραχὺ ἢ μακρό ]: εἰσαγωγὴ λήμματος : μακρό : μακρὸ ἢ βραχύ ⊞: νέο λῆμμα §: παράγραφος ἀγγλ.: ἀγγλικ-ός/-ή/-ό αἰ.: αἰῶν-ας/-ες Aἰλιαν.: Αἰλιανός Ποικ. Ἱστ.: Ποικίλη Ἱστορία αἰολ.: αἰολικ-ός/-ή/-ό Αἰσχ.: Αἰσχύλος Ἀγαμ.: Ἀγαμέμνων Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβ.: Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβας Πέρσ.: Πέρσαι Προμ. Δεσμ.: Προμηθεὺς Δεσμώτης Χοηφ.: Χοηφόραι Ἀλκ.: Ἀλκαῖος ἀνατ.: ἀνατύπωση ἀντιστρ.: ἀντιστροφή ἀόρ.: ἀόριστος

ἀπαρ.: ἀπαρέμφατ-ο/-α ἀπόλ.: ἀπόλυτ-ος/-η/-ο Ἀπολλ. Ῥόδ.: Ἀπολλώνιος Ῥόδιος Ἀπολλόδ.: Ἀπολλόδωρος ἀποσπ.: ἀποσπάσματα ἀπόσπ.: ἀπόσπασμα ἀποφθ.: ἀποφθεγματικ-ός/-ή/-ό ἀριθ.: ἀριθμός Ἀριστ.: Ἀριστοτέλης Μετεωρ.: Μετεωρολογικά Ποιητ.: Ποιητική Πολιτ.: Πολιτικά Ἀριστοφ.: Ἀριστοφάνης Ἀχ.: Ἀχαρνεῖς Βάτρ.: Βάτραχοι Ὄρν.: Ὄρνιθες Πλοῦτ.: Πλοῦτος ἀρχ.: ἀρχ-αῖος/-αία/-αῖο ἀττ.: ἀττικ-ός/-ή/-ό Βακχυλ.: Βακχυλίδης βλ.: βλέπε Γαλ.: Γαληνός Εἰς Ἐπιδ. Ἱπποκρ.: Εἰς Ἐπιδημίας Ἱπποκράτους γεν.: γενική δηλ.: δηλαδή Διογ. Λαέρτ.: Διογένης Λαέρτιος Διον. Ἁλικ.: Διονύσιος Ἁλικαρνασσεύς

10

Αἰσχύλος

Ῥητορ.: Ῥητορικὴ Τέχνη διόρθ.: διόρθωση δοτ.: δοτική δωρ.: δωρικ-ός/-ή/-ό ἔκδ.: ἔκδοση ἐκδ.: ἐκδόσεις/ἐκδότ-ης/-ες ἐκφρ.: ἐκφράσεις ἔκφρ.: ἔκφρασ-η/-εις ἑλλ.: ἑλληνικ-ός/-ή/ό ἐνεργ.: ἐνεργητικ-ός/-ή/-ό ἐνν.: ἐννοεῖται/ἐννοούμεν-ος/-η/-ο ἔνν.: ἔννοια ἐπανάλ.: ἐπανάληψη ἐπίθ.: ἐπίθετ-ο/-α ἐπικ.: ἐπικ-ός/-ή/-ό ἐπίκλ.: ἐπίκληση ἐπιμ.: ἐπιμελητ-ής/-ές ἐπίρρ.: ἐπίρρημα ἐτυμολ.: ἐτυμολογικ-ός/-ή/-ό εὐκτ.: εὐκτική Εὐριπ.: Εὐριπίδης Ἄλκ.: Ἄλκηστις Ἀνδρ.: Ἀνδρομάχη Βάκχ.: Βάκχαι Ἑκ.: Ἑκάβη Ἑλ.: Ἑλένη Ἱκέτ.: Ἱκέτιδες Ἱππόλ.: Ἱππόλυτος Ἰφιγ. ἐν Ταύρ.: Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις Μήδ.: Μήδεια Ὀρ.: Ὀρέστης Τρῳάδ.: Τρωάδες Φοίν.: Φοίνισσαι Ἡρόδοτ.: Ἡρόδοτος Ἡσίοδ.: Ἡσίοδ. Θεογ.: Θεογονία Ἔργ. καὶ Ἡμ.: Ἔργα καὶ Ἡμέραι Ἡσύχ.: Ἡσύχιος Ἡφαιστ.: Ἡφαιστίων Θέογν.: Θέογνις Θουκ.: Θουκυδίδης

Ἱπποκρ.: Ἱπποκράτης Περὶ ἀέρ.: Περὶ ἀέρων ὑδάτων τόπων Ἰσοκρ.: Ἰσοκράτης Ἀρεοπαγ.: Ἀρεοπαγιτικός Πανηγ.: Πανηγυρικός ἰων.: ἰωνικ-ός/-ή/-ό κ.ἀ.: καὶ ἀλλοῦ κ.ἑξ.: καὶ ἑξῆς κεφ.: κεφάλαι-ο/-α Kλεάνθ.: Κλεάνθης Ὕμν.: Ὕμνος εἰς Δία κ.λπ.: καὶ λοιπά κώδ.: κώδικ-ας/-ες λ.: λέξ-η/-εις λῆμ.: λῆμμα Λυσ.: Λυσίας Ἐπιταφ..: Ἐπιτάφιος λ.χ.: λόγου χάρη μέλλ.: μέλλων μεταβ.: μεταβατικ-ός/-ή/-ό μεταφ.: μεταφορικ-ός/-ή/-ό μτφρ.: μετ-άφραση/-αφράσεις μτχ.: μετοχ-ή/-ές Ξενοφ.: Ξενοφῶν Ἀθην. Πολιτ.: Ἀθηναίων Πολιτεία Ἀπομν.: Ἀπομνημονεύματα Κυνηγ.: Κυνηγετικός Κύρ. Ἀνάβ.: Κύρου Ἀνάβασις Ὅμ.: Ὅμηρος Ἰλ.: Ἰλιάς Ὀδ.: Ὀδύσσεια ὅ.π.: ὅπου παραπάνω οὐδ.: οὐδέτερος/-η/-ο παθητ.: παθητικ-ός/-ή/-ό Παυσ.: Παυσανίας πβ.: παράβαλε πίν.: πίνακ-ας/-ες Πίνδ.: Πίνδαρος Ἰσθμ.: Ἰσθμιόνικος Νεμ.: Νεμεόνικος Ὀλυμπ.: Ὀλυμπιόνικος

Προμηθεὺς δεσμώτης: Σύμβολα - Συντομογραφίες

Πυθ.: Πυθιόνικος Πλάτ.: Πλάτων Γοργ.: Γοργίας Κρίτ.: Κρίτων Πολιτ.: Πολιτεία Πρωτ.: Πρωταγόρας πληθ.: πληθυντικός Πλουτ.: Πλούταρχος ποιητ.: ποιητικ-ός/-ή/-ό Πολυδ.: Πολυδεύκης πρόθ.: πρόθεση προστακτ.: προστακτική Πτολ.: Πτολεμαῖος Γεωγρ.: Γεωγραφικά π.χ.: παραδείγματος χάρη π.Χ.: πρὸ Χριστοῦ ρ.: ρῆμα/ρήματα σ.: σελίδα σημ.: σημ-είωση/-ειώσεις Σοφ.: Σοφοκλῆς Ἠλ.: Ἠλέκτρα Οἰδ. ἐπὶ Κολ.: Οἰδ. ἐπὶ Κολ. Οἰδ. Τύρ.: Οἰδίπους Τύραννος Τραχ.: Τραχίνιαι Φιλ.: Φιλοκτήτης σσ.: σελίδες στ.: στίχ-ος/-οι στερ.: στερητικό Στέφ. Bυζ.: Στέφανος Βυζάντιος στρ.: στροφή Στράβ.: Στράβων Γεωγρ.: Γεωγραφικά συγκρ.: συγκριτικ-ός/-ή/-ό συνεπτ.: συνεπτυγμέν-ος/-η/-ο σύντ.: σύνταξη συντάσσ.: συντάσσεται συνών.: συνώνυμ-ος/-η/-ο σχόλ.: σχόλι-ο/-α τόμ.: τόμ-ος/-οι Τρικλ.: Τρικλίνιος Ὑπόθ.: Ὑπόθεσις ὑποκείμ.: ὑποκείμεν-ο/-α χειρόγρ.: χειρόγραφ-ο/-α

11

χρον.: χρονικ-ός/-ή/-ό gr.: graec-us/-a/-um Horat.: Horatius Epod.: Epodi n.s./N.S.: new series Ovid.: Ovidius Metamorph.: Metamorphoses P. Oxyr.: Papyrus Oxyrhynchus Plaut.: Plautus Trinumm: Trinummus Quint.: Quintilianus Inst. Orat.: Instituto Oratoria suppl.: supplement-um/-a

Ἐκδόσεις, περιοδικὰ καὶ συντομογραφίες αὐτῶν

ΕΑΤ: Γ. Ἀ. Μαρκαντωνάτου Εἰσαγωγὴ στὴν Ἀττικὴ Τραγῳδία, ΘΑΠ, ἐν Ἀνθούσῃ Μεσ. ͵ΒΚΕ΄2 ΘΑΠ: ἐκδ. Θεοδόση Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου Παρνασσός ΠΕΦ: Πανελλήνια Ἕνωση Φιλολόγων Σεμινάριο Aevum AJPh: American Journal of Philology BICS: Bulletin of Institute of Classical Studies Classica & Mediaevalia CB: Classical Bulletin CJ: Classical Journal CPh: Classical Philology CQ: Classical Quarterly CR: Classical Review Eikasmos FHGr: Fragmenta Historicorum Graecorum Gnomon GRBS: Greek, Roman and Byzantine Studies Greece and Rome Hermes

HSCPh: Harvard Studies in Classical Philology Il Pensiero Storico JCS: Journal of Classical Studies JHS: Journal of Hellenic Studies JWC: Journal of the Warburg and Courtauld Institutes MECW: Marx and Engels Collected Works Mnemosyne Mus. Helv.: Museum Helveticum NJA: Neue Jahrbücher für das klassische Altertum Palingenesia PCPS: Proceedings of the Cambridge Philological Society RE: Pauly - Wissowa, Realencycl. der classischen Altertumswissenschaft RhM: Rheinisches Museum Rome RPh: Revue de Philologie Sandalion TAPhA: Transactions and Proceedings of the American Philological Association TrGF: Tragicorum Graecorum Fragmenta

Προλογικά

Ὁ Προμηθέας ἀποτελεῖ τὸν ἐπιφανέστερο ἅγιο καὶ μάρτυρα τοῦ φιλοσοφικοῦ ἡμερολογίου.

Karl Marx¹

Ὁ Προμηθέας Δεσμώτης ὑπῆρξε τὸ δημοφιλέστερο απ᾽ ὅλα τὰ ὑπόλοιπα σωζόμενα ἔργα τοῦ Αἰσχύλου τόσο στὴν Ὕστερη Ἀρχαιότητα ὅσο καὶ στοὺς Μεσαιωνικοὺς Χρόνους. Ἡ δημοφιλία του διατηρήθηκε ζωντανὴ καὶ στοὺς ἑπόμενους αἰῶνες, ἰδιαίτερα κατὰ τὴ Ρωμαντικὴ Περίοδο, καθὼς βέβαια καὶ στὶς μετέπειτα περιόδους μέχρι σήμερα. Περιώνυμοι ποιητές, δραματογράφοι, στοχαστὲς καὶ συγγραφεὶς ἐξέφρασαν ἀνεπιφύλακτο θαυμασμὸ γιὰ τὴν τραγωδία αὐτὴ τοῦ Αἰσχύλου, καὶ μάλιστα μερικοὶ ἐμπνεύσθηκαν κιόλας ἀπὸ τὸν προμηθεϊκὸ μῦθο καὶ συνέθεσαν ἀξιόλογα ὁμόθεμα δημιουργήματα.² Στὴν τραγωδία αὐτὴ τοῦ Αἰσχύλου ὁ κεντρικὸς χαρακτῆρας τοῦ ἔργου – ὁ Προμηθέας – προβάλλει ὡς τὸ αἰώνιο σύμβολο

¹Ἀπὸ τὸν Πρόλογο τῆς διδακτορικῆς διατριβῆς τοῦ Κ. Marx, τὴν ὁποία ὑπέβαλε στὸ Πανεπιστήμιο τῆς Ἰένας τὸ 1841. Βλ. K. Marx & Fr. Engels, MECW, I. 31. ²Πβ. Bacon, Calderón, Byron, Shelley, Voltaire, Goethe, Marx, Nietzsche, Kafka, Freud, Brecht, Camus, Gide, Καζαντζάκη καὶ πολλοὺς ἄλλους. Πβ. R. Trousson, Le thème de Prométhée dans la littérature européene, Genève 1964. Ἐπίσης A. J. Podlecki, Aeschylus: Prometheus Bound, Aris and Phillips, Oxford 2005, σσ.

46 κ.ἑξ. Ἀξίζει νὰ ἐπισημανθῆ ὅτι ὁ Προμηθέας ὑπῆρξε ὁ ἀγαπημένος ἥρωας τῶν Goethe, Shelley καὶ Byron. Πβ. G. Highet, Ἡ Κλασικὴ Παράδοση, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, ἐκδ. ΜΙΕΤ, Ἀθήνα 1988, σ. 904.

14

Αἰσχύλος

τοῦ ἡρωικοῦ ἐπαναστάτη, ποὺ ἐξεγείρεται μὲ ἀπαράμιλλη γενναιότητα καὶ μοναδικὴ αὐταπάρνηση μπροστὰ στὴν ἀδικία, τὴν ἀναλγησία καὶ τὴν αὐθαιρεσία τοῦ τυράννου -ἔχοντας συνάμα πλήρη ἐπίγνωση τῆς σημασίας τῆς πράξης του καὶ τῶν συνεπειῶν της. Ὁ φιλεύσπλαγχνος Τιτᾶνας νιώθει βαθύτατη συμπόνια γιὰ τὸ ἀνθρώπινο γένος, ποὺ ἀφέθηκε ἀβοήθητο καὶ ἀπροστάτευτο ἀπὸ τὸν Δία, ὁ ὁποῖος μάλιστα εἶχε στὸν νοῦ του νὰ τὸ καταδικάσει σὲ πλήρη ἀφανισμό, μὲ ἀπώτερο σκοπὸ νὰ πλάσει ἄλλο ὁλότελα – ὡς φαίνεται – ὑπάκουο στὰ κελεύσματά του καὶ ἀπόλυτα πειθήνιο στὴν ἐξουσία του. Στὸ ἀποτρόπαιο πράγματι αὐτὸ σχέδιο τοῦ Δία ἀντιτάσσεται σθεναρὰ ὁ Προμηθέας, ὁ ὁποῖος – ἀψηφῶντας τὴν ἀπόφαση τοῦ νέου κοσμοκράτορα – κλέβει τὸ θεϊκὸ πῦρ ἀπὸ τὸν Ὄλυμπο καὶ τὸ χαρίζει στοὺς ἀνθρώπους -δῶρο ἀνέλπιστο καὶ πολύτιμο βέβαια γιὰ τὴν ἐπιβίωση καὶ τὴν προκοπή τους. Τὸ λυτρωτικὸ αὐτὸ δῶρο – τὸ πάντεχνον πῦρ (στ. 7) – δὲν εἶναι ἄλλο ἀπὸ τὴν εὐφυΐα, τὸ δημιουργικὸ πνεῦμα, μ᾿ ἕναν λόγο τὸ δαιμονικὸ ἐκεῖνο στοιχεῖο ποὺ ὑποκινεῖ τοὺς ἀνθρώπους ν᾿ ἀνακαλύψουν τὶς ἐπιστῆμες καὶ τὶς τέχνες, ν᾿ ἀπαλλαγοῦν ἀπὸ τὴ ζωώδη κατάσταση καὶ νὰ ὁδηγηθοῦν στὸν πολιτισμὸ -μ᾽ ἕναν λόγο στὸν ἐξανθρωπισμό τους. Ἡ ἀνταρσία ὅμως τοῦ Προμηθέα γιὰ χάρη τοῦ ἀνθρώπινου γένους εἶχε καταλυτικὲς ἐπιπτώσεις στὴ δική του μοῖρα. Ὁ Δίας – ὡς ἀμείλικτος τιμωρός – ἀποφασίζει ν᾿ ἁλυσοδέσει καὶ νὰ καθηλώσει τὸν Τιτάνα σ᾿ ἔρημο καὶ ἄγριο βράχο πολὺ μακριὰ στὸν Καύκασο, ὥσπου ὁ φιλάνθρωπος ἐπαναστάτης νὰ λυγίσει καὶ νὰ ὑποταχθῆ ἄνευ ὅρων στὸν νέο ἐξουσιαστὴ τοῦ κόσμου. Καμιὰ ὅμως τιμωρία καὶ καμιὰ ἀπειλὴ δὲν μποροῦν νὰ κάμψουν τὴ χαλύβδινη θέληση καὶ τὴν πεισματικὴ ἀντίσταση τοῦ Προμηθέα· ἀντίθετα ἡ εὐψυχία, ἡ ἐγκαρτέρηση, ἡ ἀδάμαστη ἀντοχὴ καὶ ἡ ὑπερηφάνειά του εἶναι τόσο μεγάλα καὶ δυνατά, ὥστε τοῦ ἐπιτρέπουν νὰ προκαλεῖ κιόλας τὸν Δία, ἐνόσω ὑφίσταται τὴν ἀφόρητη ἐκείνη δοκιμασία. Αὐτός, λοιπόν, ὁ πρῶτος «ἀντιστασιακὸς» τῆς οἰκουμένης, ὁ σταυρωμένος μάρτυρας, ἔχει τὸ σθένος – ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὴν οἰκτρὴ θέση στὴν ὁποία βρίσκεται – νὰ κραδαίνει ἀπειλητικὰ πρὸς τὸν οὐρανὸ ἕνα φοβερὸ μυστικὸ ποὺ κατέχει, καὶ ἀφορᾶ στὸν θρόνο καὶ στὴν ἐξουσία τοῦ νέου κοσμοκράτορα. Ὁ Δίας

Προμηθεὺς δεσμώτης: Προλογικά

15

συνταράσσεται, πανικοβάλλεται καὶ στέλνει ἀλλεπάλληλα ἐκβιαστικὰ μηνύματα στὸν Τιτᾶνα ν᾿ ἀποκαλύψει τὸ μυστικὸ καὶ νὰ ἐνδώσει· ἐκεῖνος ὅμως δὲν ὀρρωδεῖ, δὲν τρομάζει -διατηρεῖ ἀταλάντευτο τὸ ἀτσάλινο πεῖσμα του καὶ τὴν ἀγέρωχη ἀξιοπρέπειά του. Ἔτσι ὁ μεγαλόψυχος εὐεργέτης τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἀναπόδραστο νὰ πέσει -παραμένοντας ὡστόσο ἐς ἀεὶ ἀπτόητος καὶ ἀήττητος· ἐξυπακούεται ὅτι τὸ μαρτύριό του εἶναι ἀσυγκρίτως ἐπαχθέστερο ἀπ᾿ ὁποιουδήποτε ἄλλου, γιατὶ αὐτὸς εἶναι ἀναγκασμένος νὰ τὸ ὑφίσταται αἰώνια ὡς ἀθάνατος. Τὸν ἀ γ α π ᾶ μ ε καὶ τὸν θ α υ μ ά ζ ο υ μ ε ὄχι μόνο γιὰ τὸ ἐνδιαφέρον καὶ τὴ στοργή του πρὸς τὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸ ὑψηλὸ ἦθος του καὶ τὸ μεγαλειῶδες φρόνημά του σὲ ὅλη τὴ διάρκεια τῆς σκληρῆς δοκιμασίας του. Τὸ μέγιστο μάθημα ποὺ παραδίδει ἀνὰ τοὺς αἰῶνες ὁ Προμηθέας, μὲ τὸν ἀγῶνα καὶ τὴν ἀγωνία του – ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν ἀπίστευτη σθεναρότητα καὶ τὴν ψυχική του δύναμη – εἶναι ὅτι τὸ μονοπάτι τοῦ μαρτυρίου καὶ τῆς αὐτοθυσίας ποὺ ἀκολούθησε ἐκεῖνος – ὡς ἄλλος Ἰησοῦς – ἀποτελεῖ καὶ γιὰ τὸν ἄνθρωπο τὸ μοναδικὸ μονοπάτι ὀδύνης, ἡ via dolorosa, ποὺ πρέπει νὰ πάρει καὶ αὐτός, ἂν θέλει νὰ κατακτήσει τὴν ἐλευθερία του, ἀλλὰ καὶ νὰ ἐπιτύχει τὴν ἠθική του ἀνάταση καθὼς καὶ τὴν πνευματικὴ καὶ πολιτιστική του ἄνοδο. Αὐτὸ τὸ ὑψηλόπνοο ἔργο τοῦ Αἰσχύλου παρουσιάζουμε στὴν ἀνὰ χεῖρας ἑρμηνευτικὴ ἔκδοση, εὐελπιστῶντας ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ ταπεινὴ φιλολογικὴ ἐργασία μας θὰ συμβάλει – στὸ πλαίσιο τῶν δυνατοτήτων της – στὴν ἀνετότερη προσέγγισή του καὶ κατ᾿ ἀκολουθίαν στὴ γονιμότερη κατανόηση καὶ βίωσή του ἀπὸ κάθε ἀναγνώστη.

Ἀπό: Compositions from the Tragedies of Aeschylus, designed by John Flaxman, engraved by Thomas Piroli, Moses, and Howard, London 1882.

Εἰσαγωγή

Ἀπό: Compositions from the Tragedies of Aeschylus κ.λπ., London 1882.

I. Ὁ μῦθος τοῦ Προμηθέα πρὶν ἀπὸ τὸν Αἰσχύλο -καινοτομίες τοῦ Αἰσχύλου 1. Πρὶν ἀπὸ τὸν Aἰσχύλο ἐκεῖνος ποὺ πραγματεύεται τὸν μῦθο τοῦ Προμηθέα εἶναι ὁ Ἡσίοδος.³ Στὴ Θεογονία του διηγεῖται ὅτι ὁ Ἰαπετός – γιὸς τοῦ Oὐρανοῦ καὶ τῆς Γῆς – νυμφεύθηκε τὴν ὡραία Kλυμένη, τὴ θυγατέρα τοῦ Ὠκεανοῦ, κι ἀπέκτησε μαζί της τὸν γενναιόψυχο Ἄτλαντα, τὸν μεγαλοφάνταστο Mενοίτιο, τὸν εὔστροφο καὶ πολυμήχανο Προμηθέα καὶ τὸν ἀπερίσκεπτο Ἐπιμηθέα. Ἀλλά μετὰ τὴν «οὐράνια μεταπολίτευση»,⁴ κατὰ τὴν ὁποία νέος ἄρχοντας τοῦ κόσμου ἀναδείχθηκε ὁ Δίας, οἱ γιοὶ τοῦ Ἰαπετοῦ εἶχαν κακὴ τύχη: τὸν ἐπηρμένο Ἄτλαντα καταδίκασε ὁ Δίας στὸ αἰώνιο μαρτύριο νὰ σηκώνει μὲ τὸ κεφάλι, τοὺς ὤμους καὶ τὰ χέρια του τὸν Oὐρανό, τὸν ἀσεβῆ Mενοίτιο τὸν γκρέμισε στὰ βάθη τοῦ ἐρέβους καὶ τὸν δολιόφρονα Προμηθέα τὸν ἔδεσε χειροπόδαρα μὲ ἀκατάλυτα δεσμὰ καὶ τὸν κάρφωσε πάνω σὲ μιὰ κολόνα μπηγμένη βαθιὰ στὸ χῶμα· ἔπειτα ἐξαπέστειλε ἐναντίον του ἕναν ἀετό, πού – ἐνῶ τοῦ κατέτρωγε τὸ συκῶτι τὴν ἡμέρα – στὴ διάρκεια τῆς νύχτας αὐτὸ ξαναγινόταν ἀκέραιο:⁵ Δῆσε δ᾿ ἀλυκτοπέδῃσι Προμηθέα ποικιλόβουλον δεσμοῖς ἀργαλέοισι μέσον διὰ κίον᾿ ἐλάσσας· καὶ οἱ ἀπ᾿ αἰετόν ὦρσε τανύπτερον· αὐτὰρ ὅ γ᾿ ἧπαρ ἤσθιεν ἀθάνατον, τὸ δ᾿ ἀέξετο ἴσον ἁπάντη νυκτός, ὅσον πρόπαν ἦμαρ ἔδοι τανυσίπτερος ὄρνις. Ὡστόσο τὸ σαρκοβόρο ἐκεῖνο ὄρνιο τὸ σκότωσε μὲ τὸ ἀλάθητο τόξο του ὁ Ἡρακλῆς, ὁ γιὸς τῆς ξακουστῆς γιὰ τὴν ὀμορφιά της Ἀλκμήνης, καὶ λύτρωσε ἔτσι τὸν Προμηθέα ἀπὸ τὴ φρικτὴ

³Πβ. Θεογ. 507-616· Ἔργ. καὶ Ἡμ. 42-89. ⁴Πβ. τὴν Tιτανομαχία καὶ τὴ νίκη τοῦ Δία κατὰ τοῦ Kρόνου καὶ τῶν συμμάχων του (Θεογ. 383-403· 501-6· 617-735)· ἐπίσης Ἀπολλόδ. 1.6-7. ⁵Θεογ. 521-5.

20

Αἰσχύλου

αὐτὴ τιμωρία· αὐτὸ ἔγινε μὲ τὴ συναίνεση βέβαια τοῦ Δία, ὁ ὁποῖος ἐγκατέλειψε κάποια στιγμὴ τὴν ὀργὴ καὶ τὴ μνησικακία ποὺ ἔτρεφε κατὰ τοῦ Προμηθέα καὶ τοῦ ἀνθρώπινου γένους. Ἡ ἱστορία βέβαια αὐτὴ ἔχει τὴν ἀφετηρία της τότε ποὺ συναθροίσθηκαν οἱ νέοι κύριοι τοῦ Ὀλύμπου στὴ Mηκώνη – τη σημερινὴ Σικυῶνα⁶ – γιὰ νὰ μοιρασθοῦν τὶς τιμὲς καὶ τὶς ἐξουσίες ποὺ ὄφειλε νὰ δώσει στὸν καθένα ὁ καινούργιος κοσμοκράτορας, ὁ Δίας, μετὰ τὴ νίκη του καὶ τὴν ἐκθρόνιση τοῦ Kρόνου.⁷ Tότε ἦταν ποὺ ὁ Προμηθέας ἔβαλε στὸν νοῦ του νὰ ξεγελάσει τὸν Δία: πῆρε ἕνα βόδι καί – ἀφοῦ τὸ ἔσφαξε καὶ τὸ τεμάχισε – μὲ τὴν κοιλιὰ τοῦ σφαχτοῦ τύλιξε προσεκτικὰ τὰ κόκκαλα, ἐνῶ μὲ λευκὸ λίπος τύλιξε τὰ ψαχνὰ κομμάτια τοῦ ζώου φτειάχνοντας ἔτσι δύο μερίδες· ὕστερα κάλεσε τὸν Δία νὰ διαλέξει ποιά μερίδα ἀπὸ τὶς δύο προτιμάει. Φυσικὰ ὁ ἄρχοντας τῶν θεῶν κατάλαβε τὴν ἀπάτη του καὶ ξέσπασε ὀργισμένος πάνω στοὺς ἀνθρώπους, ποὺ ἦταν προστατευόμενοι τοῦ Προμηθέα. Ἔτσι ὁ Δίας, γιὰ νὰ ἐκδικηθῆ τὸν Tιτᾶνα, σταμάτησε νὰ κατευθύνει τὴ φλόγα του στὰ ξερὰ δένδρα ἀπ᾿ ὅπου τὴν προμηθεύονταν οἱ ἄνθρωποι καὶ τὴ χρησιμοποιοῦσαν γιὰ τὶς ἀνάγκες τους.⁸ Tότε ὅμως ὁ παμπόνηρος γιὸς τοῦ Ἰαπετοῦ ἔκλεψε τὴ φωτιὰ ἀπὸ τὸν Ὄλυμπο μέσα σὲ κούφιο καλάμι καὶ τὴ χάρισε στοὺς ἀνθρώπους:⁹ ἀλλά μιν ἐξαπάτησεν ἐὺς παῖς Ἰαπετοῖο κλέψας ἀκαμάτοιο πυρὸς τηλέσκοπον αὐγὴν ἐν κοίλῳ νάρθηκι... Μόλις ὁ Δίας ἀντίκρυσε ἀπὸ ψηλὰ τὴ λάμψη τῆς θεϊκῆς

⁶Πβ. Στράβ. VIII, σ. 26· Στέφ. Bυζ., λ. Σικυών. ⁷Γιὰ τοὺς ἀνθρώπους ὁ νέος βασιλιὰς τοῦ Ὀλύμπου δὲν σκέφτηκε τίποτε, καὶ ἀρκέστηκε νὰ πεῖ πὼς ὅταν ξεκληρισθῆ τὸ γένος τους, τότε αὐτὸς θὰ πλάσει καινούργιο καὶ καλύτερο. Φαίνεται πὼς αὐτὸ ἐξόργισε τὸν Προμηθέα καὶ ἀντιτάχθηκε στὴν ἀπόφαση αὐτὴ τοῦ Δία· ἔτσι ἐνεργῶντας μὲ παράτολμη ἀποκοτιὰ καὶ σοφὴ πρόβλεψη, πέτυχε νὰ λυτρώσει τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τὸν ἀφανισμό. Πβ. Ἑλληνικὴ Mυθολογία, Β΄, σ. 31. ⁸Oἱ ἄνθρωποι δηλ. ἔπαιρναν τὸ πῦρ ἀπὸ τὶς φωτιὲς ποὺ προκαλοῦσαν στὰ ξερὰ κλαδιὰ οἱ κεραυνοὶ τοῦ Δία, ἀλλὰ δὲν μποροῦσαν οὔτε νὰ τὸ διατηρήσουν οὔτε νὰ τὸ ἔχουν στὴ διάθεσή τους ὅποτε τὸ χρειάζονταν. ⁹Θεογ. 565-7.

Προμηθεὺς δεσμώτης: Εἰσαγωγή

21

φλόγας, ἔγινε ἔξω φρενῶν ἀπὸ τὸν θυμό του· πρόσταξε ἀμέσως τὸν Ἥφαιστο νὰ πλάσει ἀπὸ χῶμα καὶ νερὸ τὴν Πανδώρα, ἡ ὁποία ἀπέβη ὀλέθρια παγίδα γιὰ τοὺς ἀνθρώπους· γιατὶ ἀπ᾿ αὐτὴν προῆλθε τὸ γένος τῶν γυναικῶν, ποὺ κατάντησε ἀνυπόφορο βάσανο γιὰ τοὺς θνητοὺς κ᾿ αἰτία πολλῶν συμφορῶν στὴν πολύμοχθη ζωή τους.¹⁰ Ἔτσι τὸ μεγάλο καλό, ἡ φ ω τ ι ὰ – ποὺ δόθηκε δῶρο στοὺς ἀνθρώπους – πληρώθηκε μὲ ἰσάξιο κακό -τή... γ υ ν α ῖ κ α! Στὸ ἄλλο ποίημά του, τὰ Ἔργα καὶ Ἡμέραι, ὁ Ἡσίοδος βρίσκει τὴν εὐκαιρία ν᾿ ἀναφερθῆ διεξοδικότερα στὸν μῦθο τῆς Πανδώρας, ἡ ὁποία στάλθηκε ἀπὸ τὸν Δία στοὺς ἀνθρώπους ὡς ἀντίποινα γιὰ τὴ διπλῆ ἀπάτη τοῦ Προμηθέα -στὸ μοίρασμα ποὺ ἔκαμε τῶν τεμαχίων τοῦ βοδιοῦ καὶ στὸν τρόπο ποὺ ἔδωσε τὴ φωτιὰ στοὺς ἀνθρώπους. Ἀφοῦ ὁ Ἥφαιστος ἔπλασε τὴν Πανδώρα ἀπὸ χῶμα καὶ νερὸ καὶ τὴν ἔκανε νὰ μοιάζει μὲ τὶς ἀθάνατες θεές, τότε ἀνέλαβε ἡ Ἀθηνᾶ νὰ τῆς μάθει τὶς δουλειὲς τοῦ σπιτιοῦ, ἡ Ἀφροδίτη νὰ τῆς διδάξει τὰ θέλγητρα τοῦ ἔρωτα καὶ ὁ Ἑρμῆς νὰ τὴν προικίσει μὲ ἀναίσχυντο χαρακτῆρα. Ὅταν ὁλοκληρώθηκε ἡ διάπλαση τῆς Πανδώρας, ὁ Δίας τὴν ἔστειλε ὡς δῶρο στὸν ἀπερίσκεπτο Ἐπιμηθέα, ποὺ τὴ δέχθηκε μὲ μεγάλη χαρὰ καὶ τὴν ἔκανε σύζυγό του, παρὰ τὴ ρητὴ προειδοποίηση τοῦ ἀδελφοῦ του, τοῦ Προμηθέα, νὰ μὴ δεχθῆ ποτὲ δῶρο σταλμένο ἀπὸ τὸν Δία. Ἡ Πανδώρα ὑπῆρξε πράγματι αἰτία δεινῶν γιὰ τὸ ἀνθρώπινο γένος· γιατὶ ἐκεῖ στὸ σπίτι τοῦ Ἐπιμηθέα φυλασσόταν τὸ πιθάρι, μέσα στὸ ὁποῖο ἦταν κλεισμένα ὅλα τὰ καλὰ ποὺ χαίρονταν οἱ ἄνθρωποι·¹¹ ἐκείνη ὅμως περίεργη κι ἀσυγκράτητη,

¹⁰Προφανῶς ἡ στάση τοῦ Ἡσιόδου ἀπέναντι στὶς γυναῖκες εἶναι ἀδικαιολόγητα ἐπικριτική· τὰ ἴδια περίπου λέει καὶ στὸ ἄλλο του ποίημα Ἔργα καὶ Ἡμέραι, ὅπου ἐκεῖ τονίζει πὼς ὅποιος ἐμπιστεύεται μιὰ γυναῖκα εἶναι σὰν νὰ ἐμπιστεύεται κλέφτες (375)! Παρόμοια στάση ἔναντι τῶν γυναικῶν συναντοῦμε καὶ στὸ γνωστὸ ποίημα τοῦ Σιμωνίδη, τὸν Ψόγον τῶν γυναικῶν, καθὼς καὶ σὲ κάποια ἀνατολικὰ κείμενα ποὺ περιέχουν συμβουλὲς στοὺς ἄνδρες. Πβ. M. L. West, Hesiod: Works and Days, Oxford ἀνατ. 1990, σ. 251. ¹¹Kατ᾿ ἄλλην ἐκδοχὴ μέσα στὸ πιθάρι εἶχαν κλεισθῆ ὅλα τὰ κακά· τὸ πιθάρι αὐτὸ τὸ πῆρε ὁ Προμηθέας ἀπὸ τοὺς Σατύρους καὶ τὸ ἐμπιστεύθηκε στὸν ἀδελφό του Ἐπιμηθέα μὲ τὴν ἐντολὴ νὰ μὴ δεχθῆ τὴν Πανδώρα. Πβ. σχόλ. Πρόκλου στὸν στ. 89. Ἐπειδὴ ὅμως στὸ πιθάρι παρέμεινε κλεισμένη

22

Αἰσχύλου

ὅπως ἦταν, σήκωσε μιὰ μέρα τὸ κούπωμα τοῦ πιθαριοῦ καὶ σκορπίσθηκαν ὅλα, ἐκτὸς ἀπὸ τὴν Ἐλπίδα, ποὺ μόλις κατάφερε ἡ Πανδώρα νὰ τὴν προλάβει καὶ νὰ τὴν ξανακουπώσει μέσα στὸ πιθάρι:¹² ἀλλὰ ἡ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμ᾿ ἀφελοῦσα ἐσκέδασ᾿, ἀνθρώποισι δ᾿ ἐμήσατο κήδεα λυγρά. μούνη δ᾿ αὐτόθι, Ἐλπὶς ἐν ἀρρήκτοισι δόμοισιν ἔνδον ἔμιμνε πίθου ὑπὸ χείλεσιν, οὐδὲ θύραζε ἐξέπτη... Ἀπὸ τὴν ἀφήγηση τοῦ Ἡσιόδου γιὰ τὸν Προμηθέα ποὺ προεκτέθηκε, δὲν φαίνεται πουθενὰ γιὰ ποιό λόγο ὁ Tιτᾶνας ἔτρεφε ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιὰ τοὺς ἀνθρώπους, καὶ ὑποβλήθηκε μάλιστα σὲ τόσο σκληρὴ τιμωρία γιὰ χάρη τους. Oὔτε ὅμως καὶ ἀπὸ ἄλλες ἐκδοχὲς τοῦ σχετικοῦ μύθου μπορεῖ κανεὶς νὰ ἐξηγήσει τὴν αἰτία γιὰ τὴν ὁποία ὁ Προμηθέας ἀναδείχθηκε μεγάλος φίλος καὶ εὐεργέτης τοῦ ἀνθρώπινου γένους. Σὲ κάποιες μάλιστα περιπτώσεις ὁ Προμηθέας θεωρεῖται καὶ ὡς ὁ δημιουργὸς τοῦ ἀνθρώπου¹³ – ὄχι μόνον ἐπειδὴ ἦταν πατέρας τοῦ Δευκαλίωνα – τοῦ γενάρχη τῶν Ἑλλήνων καὶ ὅλων τῶν ἀνθρώπων –, ἀλλὰ κ᾿ ἐπειδὴ τοὺς εἶχε πλάσει αὐτὸς μὲ τὰ ἴδια του τὰ χέρια.¹⁴ Ὁ Προμηθέας φέρεται συχνὰ συνδεδεμένος μὲ τὸν Ἥφαιστο καὶ τὴν Ἀθηνᾶ· σὲ κάποιες μάλιστα μυθολογικὲς ἐκδοχὲς ἀναφέρεται ὅτι ὁ Tιτᾶνας ἦταν ἐκεῖνος ποὺ βοήθησε στὴ γέννηση τῆς θεᾶς ἀπὸ τὸ κεφάλι τοῦ Δία.¹⁵ Γι᾿ αὐτὸ ἐκεῖ ὅπου ὁ Προμηθέας εἶχε πρὸς τιμήν του λαμπρὴ ἑορτή, ἦταν στὴν Ἀθήνα: Στὰ Προμήθεια – καθώς λεγόταν ἡ ἑορτὴ αὐτή – εἶχε καθιερωθῆ νὰ γίνεται καὶ λαμπαδηφορία, ὅπου διεξαγόταν μάλιστα καὶ ἀγῶνας μεταξὺ τῶν νέων ποὺ κρατοῦσαν τὶς ἀναμμένες δᾶδες

ἡ ἐλπίδα, ποὺ εἶναι καλὸ καὶ ὄχι κακό, ὑποθέτουμε ὅτι ὁ Ἡσίοδος υἱοθέτησε τὴν πρώτη ἐκδοχή. ¹²Ἔργ. καὶ Ἡμ. 94-8. ¹³Bλ. Ἑλλην. Mυθολ., Β΄, σ. 31. ¹⁴Πβ. ὅ.π., σ. 36. ¹⁵Πβ. Eὐριπ., Ἴων 454-7: Ἀθάναν ἱκετεύω,/ Προμηθεῖ Tιτᾶνι λοχευ-/ θεῖσαν κατ᾿ ἀκροτάτας/ κορυφὰς Διός...

Προμηθεὺς δεσμώτης: Εἰσαγωγή

23

(δᾳδοῦχος ἢ λαμπαδοῦχος ἀγών)· γιὰ τοὺς νικητὲς μάλιστα ἦταν ἀθλοθετημένα καὶ εἰδικὰ βραβεῖα.¹⁶ Mεταξὺ τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἡσιόδου καὶ τοῦ 5ου αἰ. π.X. ἐλάχιστες ἀναφορὲς συναντοῦμε γιὰ τὸν Προμηθέα στὴν Ἑλληνικὴ Λογοτεχνία, ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἐμφάνισή του στὴ χαμένη κωμωδία Πύρρα ἢ Προμηθεὺς¹⁷ τοῦ κωμωδιογράφου Ἐπίχαρμου ποὺ ἔζησε κ᾿ ἔδρασε στὴ Σικελία (α΄ μισὸ 5ου αἰ. π.X.), καὶ στὸ χαμένο ἐπίσης δρᾶμα τοῦ Aἰσχύλου Προμηθεὺς Πυρκαεύς (472 π.X.).¹⁸ Tὸ ἔργο ποὺ σώζεται ἀπὸ τὸν 5ο αἰ. π.X., στὸ ὁποῖο ὁ Tιτᾶνας ἔχει ἕναν σημαντικὸ ρόλο, ὅπως γνωρίζουμε, εἶναι ὁ Πρωταγόρας τοῦ Πλάτωνα -εἰδικότερα στὸν περίφημο μύθο τοῦ Πρωταγόρα (320D-3E) γιὰ τὴ δημιουργία τοῦ ἀνθρώπου καὶ τὴ γένεση τοῦ πολιτισμοῦ του.¹⁹

2. Συγκρίνοντας τὴν ἐκδοχὴ τοῦ μύθου γιὰ τὸν Προμηθέα, ὅπως τὸν πραγματεύεται ὁ Aἰσχύλος στὸν Προμηθέα Δεσμώτη του, μὲ τὴν ἐκδοχὴ ποὺ κυρίως υἱοθετεῖ ὁ Ἡσίοδος, διαπιστώνουμε ὅτι ὁ δραματογράφος εἰσάγει μερικὲς σημαντικὲς καινοτομίες,²⁰ ποὺ ἀξίζει νὰ ἐπισημανθοῦν: (α΄) Ὁ Προμηθέας παρουσιάζεται ὡς ἀδιάλλακτος ἀντίπαλος τοῦ Δία καὶ ἀντίθετα ὡς ἐξαιρετικὰ φιλάνθρωπος (στ. 11)· ὁ Δίας στὸ ἔργο αὐτὸ τοῦ Aἰσχύλου ἔχει μιὰν ἀποκρουστικὴ ὄψη -ἀφοῦ ἐμφανίζεται ὡς σκληρὸς καὶ αὐθαίρετος τύραννος, ποὺ δὲν διστάζει νὰ ἐπιστρατεύσει ὁποιοδήποτε μέσο, ¹⁶Πβ. σχόλ. στὸν στ. 131 τῶν Bατράχων τοῦ Ἀριστοφάνη· ἐπίσης Ξενοφ., Ἀθην. Πολιτ. 3.4· Παυσ. I. 30.2. ¹⁷Πβ. ἀπόσπ. 114-22, Kaibel· ἐπίσης P. Oxyr. 2427. ¹⁸Πβ. P. Oxyr. 2245. ¹⁹Ὁ γνωστὸς αὐτὸς κοσμογονικὸς μῦθος ἀνάγει τὴν προέλευσή του μᾶλλον στὸ σύγγραμμα τοῦ Πρωταγόρα Περὶ τῆς ἐν ἀρχῇ καταστάσεως, ποὺ δὲν ἔχει σωθῆ (Διογ. Λαέρτ. IX. 55), ἢ μπορεῖ νὰ εἶχε ληφθῆ ἀπὸ κάποιο ἔργο τοῦ Προδίκου σύμφωνα μὲ μαρτυρία τοῦ Ξενοφῶντα (Ἀπομν., II. 1.21). ²⁰Φυσικὰ δὲν ἀποκλείεται οἱ καινοτομίες αὐτὲς νὰ προέρχονται ἀπὸ ἐκδοχὲς τοῦ μύθου ἐντελῶς ἄγνωστες -ποὺ δὲν ἔφθασαν δηλ. σ᾽ ἐμᾶς. Γιὰ τὶς μυθολογικὲς προϋποθέσεις τοῦ Προμηθέα Δεσμώτη πβ. F. Solmsen, Hesiod and Aeschylus, Ithaca 1949, σσ. 114 κ.ἑξ.· J. H. Finley, Pindar and Aeschylus, Cambridge Mass. 1955, σσ. 220 κ.ἑξ.· K. Reinhard, Aischylos als Regisseur und Theologe, Bern 1949, σσ. 29 κ.ἑξ.

24

Αἰσχύλου

προκειμένου νὰ κατοχυρώσει καὶ νὰ διατηρήσει τὴ νεοπαγῆ κοσμοκρατορία του. (β΄) Ὁ Tιτᾶνας δὲν ἐμφανίζεται μόνον ὡς πυρὸς κλέπτης (στ. 946) – κλέφτης τῆς φωτιᾶς ἀπὸ τὴ θεϊκὴ ἑστία, ἀλλὰ καὶ ὡς φορέας τοῦ ἀνθρώπινου πολιτισμοῦ γενικότερα. Ἔτσι τὸ θέμα στὸ ἔργο τοῦ Aἰσχύλου μεταλλάσσεται σημαντικά ἀφοῦ ὁ βασικὸς ἥρωας προβάλλει ὄχι ὡς ἁπλὸς μεταφορέας τῆς φωτιᾶς ἀπὸ τὸ θεϊκὸ βασίλειο τοῦ οὐρανοῦ στοὺς κατοίκους τῆς γῆς, ἀλλὰ καὶ ὡς δωρητὴς καὶ ἄλλων σπουδαίων προνομίων (πβ. στ. 248-58), ποὺ βοήθησαν τοὺς ἀνθρώπους νὰ ξεφύγουν ἀπὸ τὴν πρωτόγονη κατάσταση στὴν ὁποία βρέθηκαν καὶ νὰ προχωρήσουν μὲ αὐτοπεποίθηση κ᾿ αἰσιοδοξία στὸν δρόμο τῆς προόδου καὶ τοῦ πολιτισμοῦ.²¹ (γ΄) Στὸν τόπο τοῦ μαρτυρίου του ἐπισκέπτονται τὸν Προμηθέα, κατὰ τὴν ἐκδοχὴ τοῦ Aἰσχύλου, δύο θεοὶ – ὁ πρεσβύτερος Tιτᾶνας Ὠκεανὸς καὶ ὕστερα ὁ Ἑρμῆς – μὲ σκοπὸ νὰ τὸν πείσουν νὰ μετριάσει τὴν ἔπαρση καὶ τὸν θυμό του καὶ νὰ δεχθῆ συμβιβασμὸ καὶ συνδιαλλαγὴ μὲ τὸν Δία, γιὰ νὰ βρεῖ ἐπιτέλους τὴ λύτρωση· ὁ δεύτερος μάλιστα τοῦ συνιστᾶ μὲ αὐστηρὸ τρόπο νὰ παραδώσει τὸ μυστικὸ ποὺ κατέχει στὸν νέο ἄρχοντα τοῦ Ὀλύμπου, ἂν θέλει νὰ μὴν ὑποστῆ κι ἄλλες τρισχειρότερες συμφορές. (δ΄) Tον Προμηθέα ἐπισκέπτονται ἐπίσης στὸν βράχο του καὶ γυναῖκες: εἶναι οἱ νύμφες Ὠκεανίδες, οἱ κόρες τοῦ Ὠκεανοῦ καθὼς καὶ ἡ τραγικὴ θυγατέρα τοῦ Ἰνάχου, ἡ Ἰώ. Oἱ πρῶτες σπεύδουν νὰ παρηγορήσουν τὸν Tιτᾶνα καὶ νὰ συμπαρασταθοῦν στὰ πάθη του, δημιουργῶντας μὲ τὴν τρυφερότητα καὶ τὴ συμπόνια τους ἔντονη ἀντίθεση στὴν ἀγέρωχη ἀκαμψία του. Ἡ Ἰώ – ἀθῶο θῦμα τῆς ἐρωτικῆς λαιμαργίας τοῦ Δία – ἔρχεται νὰ συναντήσει τὸν Tιτᾶνα καὶ ν᾿ ἀφηγηθῆ τ᾿ ἀβάσταχτα βάσανά της. Ὁ Προμηθέας – ἀφοῦ τῆς προδιαγράψει τὸ ζοφερὸ μέλλον

²¹Ἀξιοσημείωτο ὅτι ἡ φωτιὰ ἐδῶ μνημονεύεται μιὰ φορὰ μαζὶ μὲ ἄλλα στοιχεῖα -καὶ μόνο γιὰ τὴν ἀναγνώριση τῶν οἰωνῶν· ἀντίθετα, βλέπουμε τὸν Προμηθέα ν᾿ ἀναπτύσσει μιὰ πραγματικὴ θεωρία γιὰ τὴ γένεση τοῦ πολιτισμοῦ, ὅπου ὁ ἴδιος κατέχει, ὡς μέγας εὑρετής, κεντρικὴ θέση. Πβ. A. Lesky, Ἡ τραγικὴ ποίηση τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδη, ἐκδ. ΜΙΕΤ , Ἀθήνα 1987, τ. A΄, σ. 230.

Προμηθεὺς δεσμώτης: Εἰσαγωγή

25

της – προφητεύει ἀκόμη πὼς ὁ δικός του λυτρωμὸς συνδέεται ἄρρηκτα μὲ τὴ δική της μοῖρα, γιατὶ ἀπὸ τὴν Ἰὼ καὶ τὸν Δία θὰ γεννηθῆ στὴν Aἴγυπτο ὁ Ἔπαφος – ὁ δέκατος τρίτος ἀπόγονος τοῦ ὁποίου θ᾿ ἀπαλλάξει τὸν Tιτᾶνα ἀπὸ τὸ μαρτύριό του:²² σπορᾶς γε μὴν ἐκ τῆσδε φύσεται θρασύς, τόξοισι κλεινός, ὃς πόνων ἐκ τῶνδ᾿ ἐμὲ λύσει... (ε΄) Στὸν Προμηθέα Δεσμώτη προβάλλει μ᾿ ἔντονο τρόπο τὸ κίνητρο τοῦ Tιτᾶνα γιὰ τὶς τόσες εὐεργεσίες του πρὸς τὸ ἀνθρώπινο γένος: εἶναι ἀποκλειστικὰ καὶ μόνο τὸ αἴσθημα δικαιοσύνης ποὺ τὸν ὤθησε στὴν ἐπαναστατικὴ αὐτὴ πράξη του ἐναντίον τοῦ Δία -ὁ ὁποῖος, ἐνῶ ἐνδιαφέρθηκε νὰ μοιράσει στοὺς θεοὺς τιμὲς κι ἀξιώματα, δὲν νιάστηκε καθόλου γιὰ τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ ἤθελε κιόλας νὰ τοὺς ἀφανίσει καὶ νὰ πλάσει νέους:²³ ὅπως τάχιστα τὸν πατρῷον ἐς θρόνον καθέζετ᾿, εὐθὺς δαίμοσιν νέμει γέρα ἄλλοισιν ἄλλα, καὶ διεστοιχίζετο ἀρχήν· βροτῶν δὲ τῶν ταλαιπώρων λόγον οὐκ ἔσχεν οὐδέν᾿, ἀλλ᾿ ἀιστώσας γένος τὸ πᾶν ἔχρῃζεν ἄλλο φιτῦσαι νέον. Ἡ ἀντίδραση τοῦ Προμηθέα ἀπέναντι στὴν ἄδικη καὶ σκληρὴ συμπεριφορὰ τοῦ νέου ἄρχοντα τῶν θεῶν πρὸς τὸ ἀνθρώπινο γένος ἦταν ἀναπόδραστο νὰ ἐπισύρει ἐναντίον του τὴν μῆνιν τοῦ Δία, ποὺ τοῦ ἐπέβαλε φρικτὴ τιμωρία γιὰ τὴν παρακοή του. Ἔτσι ὁ Tιτᾶνας ἀπέβη ἕνας θεὸς πάσχων – ὅπως ὁ Ἰησοῦς – γιὰ

²²Πρόκειται γιὰ τὸν γιὸ τῆς ὡραίας Ἀλκμήνης, τὸν Ἡρακλῆ, ὅπως ρητὰ ἀναφέρεται στὴ Θεογονία τοῦ Ἡσιόδου (526-7) -Προμ. Δεσμ. 871-3. ²³Γιὰ ποιό λόγο εἶχε ἀποφασίσει ὁ Δίας νὰ καταστρέψει τὸ ἀνθρώπινο γένος δὲν ἀναφέρεται οὔτε στὸ κείμενο τοῦ Ἡσιόδου οὔτε σ᾿ αὐτὸ τοῦ Aἰσχύλου. Πιθανότατα ὁ νέος κοσμοκράτορας ἤθελε νὰ ἐξαφανίσει «ὅλα τὰ ἴχνη» τοῦ προηγούμενου βασιλείου τοῦ Kρόνου· στὴν προκειμένη περίπτωση σχεδίαζε ἴσως νὰ πλάσει νέους ἀνθρώπους ἀφοσιωμένους στὴν ἐξουσία του. Πβ.

M. Griffith, Aeschylus: Prometheus Bound, Cambridge 1983, σ. 130 -Προμ. Δεσμ.

228-33.

26

Αἰσχύλου

τὴν ἀγάπη του στὸν ἄνθρωπο.²⁴ Ἡ ἐπίνοια αὐτὴ τοῦ ποιητῆ στὴν προκειμένη περίπτωση συνεπάγεται σπουδαία δραματικὴ λειτουργία, γιατὶ ὁ Προμηθέας ἐμφανίζεται ὡς εὐεργέτης καὶ σωτῆρας τοῦ ἀνθρώπου, στοιχεῖο ἀκριβῶς ἀπαραίτητο στὴν πλοκὴ τοῦ ἔργου, γιὰ νὰ προκληθῆ ὁ ἔλεος καὶ ὁ φόβος²⁵ τῶν θεατῶν πρὸς τὸν ἀνάλγητα δοκιμαζόμενο πρωταγωνιστὴ τῆς τραγωδίας αὐτῆς τοῦ Aἰσχύλου. (Ϛ΄) Στὸ τέλος τοῦ ἔργου του ὁ δραματογράφος παρουσιάζει τὸν καθηλωμένο στὸν βράχο Tιτᾶνα νὰ καταποντίζεται στὰ τάρταρα μέσα ἀπὸ ἕνα τρομακτικὸ χάσμα ποὺ ἄνοιξε μπροστά του ὁ σεισμός, τὸν ὁποῖο προκάλεσε ὁ κεραυνὸς τοῦ Δία· ὁ ἄρχοντας τῶν θεῶν ἤθελε νὰ τιμωρήσει ἀκόμη σκληρότερα τὸν Προμηθέα γιὰ τὴν ἀδιάλλακτη συμπεριφορά του καὶ τὸ ἀλύγιστο πεῖσμα του· μαζὶ μὲ τὸν Tιτᾶνα κατακρημνίζονται στὴν ἄβυσσο μὲ τὴ θέλησή τους καὶ οἱ Ὠκεανίδες, ποὺ δὲν θέλησαν νὰ τὸν ἐγκαταλείψουν τὴν κρίσιμη ἐκείνη στιγμή -προδίδοντας τὰ αἰσθήματα συμπόνιας ποὺ εἶχαν ἤδη ἐκδηλώσει γι᾿ αὐτόν·²⁶ τὸ εὕρημα αὐτὸ τοῦ Aἰσχύλου τοῦ δίνει τὴ δυνατότητα νὰ ἐπιτύχει ἕνα ἐντυπωσιακὸ θεατρικὸ φινάλε, νὰ διατηρήσει τὴν ἔνταση τῆς ἀγωνίας τῶν θεατῶν σὲ ὑπέρτατο βαθμὸ ὡς τὸ κλείσιμο τοῦ ἔργου καὶ νὰ μᾶς προσφέρει γενικότερα τελικὴ δραματικὴ ἀποκορύφωση, ποὺ ὅμοιά της δὲν ὑπάρχει σὲ καμιὰν ἄλλη ἀρχαία ἑλληνικὴ τραγωδία. (ζ΄) Ἀλλά σ᾿ ἐκεῖνο τὸ σημεῖο τοῦ ἔργου του, ὅπου ἡ

²⁴Στὸ πάθος τοῦ Tιτᾶνα ἀναγνωρίζουμε πράγματι μιὰ μακρινὴ προαπεικόνιση τοῦ πάθους τοῦ Ἰησοῦ. Πάσχει καὶ αὐτὸς ἐγκαταλελειμμένος ἀπὸ ἐκείνους στοὺς ὁποίους χάρισε τὴ θεϊκὴ φλόγα κ᾿ ἔχει ὑποβληθῆ γι᾿ αὐτὸ σὲ φρικτὴ δοκιμασία. Πάσχει διὰ τὴν λίαν φιλότητα βροτῶν -γιὰ τὴ μεγάλη του ἀγάπη πρὸς τοὺς ἀνθρώπους (στ. 123). Πβ. τὸν εὔγλωττο παραλληλισμὸ τῶν δύο αὐτῶν προσώπων στὸ Φῶς ποὺ καίει τοῦ Kώστα Bάρναλη (ἐκδ.

Kέδρος, 17η ἔκδ., Ἀθήνα 1989, σσ. 16 κ.ἑξ.). ²⁵Bλ. Ἀριστοτ., Ποιητ. 1449 b27· 1453 b12. ²⁶Στὸ σημεῖο αὐτὸ ὑπάρχει διχογνωμία μεταξὺ τῶν φιλολόγων, ἂν ὁ Χορὸς ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὸν Προμηθέα πρὶν κατακρημνισθῆ στὴν ἄβυσσο, ἢ παραμένει κοντά του καὶ καταποντίζεται μαζί του. Yἱοθετοῦμε τὴ δεύτερη ἄποψη στηριζόμενοι κυρίως στὸ κείμενο: μετὰ τοῦδ᾿ ὅ,τι χρή πάσχειν ἐθέλω·/ τοὺς προδότας γὰρ μισεῖν ἔμαθον,/ κοὐκ ἐστὶ νόσος/ τῆσδ᾿ ἥντιν᾿ ἀπέπτυσα μᾶλλον (Προμ. Δεσμ. 1067-70).

Προμηθεὺς δεσμώτης: Εἰσαγωγή

27

δραματικὴ μεγαλοφυΐα τοῦ Aἰσχύλου φαίνεται ἀξεπέραστη, εἶναι τὸ μεγάλο μυστικὸ ποὺ δίνει στὴν κατοχὴ τοῦ Προμηθέα, ὅσον ἀφορᾶ στὸν θρόνο καὶ στὴν ἐξουσία τοῦ Δία, κάτι ποὺ ἀποβαίνει τὸ κυριότερο μοτίβο τῆς ὑπόθεσης τῆς τραγωδίας -τὸ κλειδὶ θὰ λέγαμε τῆς ὅλης πλοκῆς της· τὸ μυστικὸ αὐτὸ τοῦ Tιτᾶνα ἀποτελεῖ τῷ ὄντι τὸ ἀκαταμάχητο κρυφὸ ὅπλο του, πρᾶγμα ποὺ γνωρίζει καὶ ὁ ἴδιος, καὶ δὲν φοβᾶται κιόλας νὰ τὸ κραδαίνει ἀπειλητικὰ πρὸς τὸν οὐρανό, ὅταν νιώθει ἀφόρητα καταθλιπτικὴ τὴν πίεση τοῦ Δία, γιὰ νὰ ἐξαναγκασθῆ στὴν ἀποκάλυψή του·²⁷ ἐκεῖ ἐπίσης ὅπου ἡ τέχνη τοῦ Aἰσχύλου ἀναδεικνύεται ἀπαράμιλλη, εἶναι ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο κλιμακώνει τὴν προβολὴ τοῦ μοτίβου αὐτοῦ κατὰ τὴν ἐξέλιξη τῆς ὑπόθεσης τοῦ ἔργου -ἀρχίζοντας μὲ ἀόριστους ὑπαινιγμούς, συνεχίζοντας μὲ τολμηρότερες νύξεις καὶ ἀναφορές, καὶ φτάνοντας σὲ ἀπροκάλυπτες καὶ συγκεκριμένες ἀπειλές.²⁸

II. Γνησιότητα τοῦ ἔργου καὶ χρονολογησή του Ἐνῶ γιὰ τὶς ἕξι ἀπὸ τὶς ἑπτὰ σωζόμενες τραγωδίες τοῦ Aἰσχύλου ἔχουμε ρητὲς ἀρχαῖες μαρτυρίες (testimonia)²⁹ ὅτι εἶναι γνήσια ἔργα τοῦ ποιητῆ καὶ ὅτι παραστάθηκαν στὸ Ἀθηναϊκὸ θέατρο κατὰ σειρά: τὸ 472 π.X. οἱ Πέρσες, τὸ 467 π.X. οἱ Eπτά ἐπὶ Θήβας, μεταξὺ τῶν ἐτῶν 465-59 π.X. οἱ Ἱκέτιδες καὶ τὸ 458 π.X. ἡ Ὀρέστεια, γιὰ τὴν πατρότητα τοῦ Προμηθέα Δεσμώτη καί – κατ᾿ ἀκολουθίαν – γιὰ τὴ χρονολογία συγγραφῆς ἢ

²⁷Πβ. στ. 907-14. ²⁸Mὲ τὸν τρόπο αὐτὸν ὁ τραγωδιογράφος πετυχαίνει ν᾿ ἀνανεώνει κάθε φορὰ τὴν περιέργεια καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν θεατῶν, ν᾿ ἀνατροφοδοτεῖ τὴ δράση καὶ ἰδιαίτερα νὰ φορτίζει τὴ δραματικὴ ἀτμόσφαιρα δημιουργῶντας ἀλλεπάλληλες ἐντάσεις ἀγωνίας καὶ φόβου (suspense). ²⁹Πληροφορίες κυρίως ἀπὸ διδασκαλίες -δηλ. ἀπὸ ἐπιγραφὲς ποὺ χάραζαν στὶς βάσεις τριπόδων οἱ χορηγοί, γιὰ νὰ ἐπευφημήσουν καὶ μνημειώσουν τὴ νίκη τους· σ᾿ αὐτὲς ἀναφέρονται συνήθως καὶ τὰ ὀνόματα τῶν νικητῶν ποιητῶν, τὰ ἔργα ποὺ προκρίθηκαν κ.λπ. Ἐπίσης ἀπὸ ἀναφορὲς ἢ ὑπαινιγμοὺς στὶς κωμωδίες τοῦ Ἀριστοφάνη. Bλ. ΕΑΤ, σ. 134.

28

Αἰσχύλου

παράστασής του δὲν ἔχουν σωθῆ ἀνάλογες σαφεῖς ἐνδείξεις ἀπὸ τὴν Κλασικὴ Ἐποχή. Ἐκεῖνο ποὺ πρέπει νὰ ποῦμε ὡστόσο εἶναι ὅτι τὸ ἔργο αὐτὸ ἀποδίδεται στὸν Aἰσχύλο τοὐλάχιστον ἀπὸ τὸν 3ο αἰ. π.X., καὶ καμιὰ ἀρχαία ἢ μεσαιωνικὴ πηγή (συγγραφέας, σχολιογράφος κ.λπ.) δὲν ἐκφράζει ἀμφιβολίες γιὰ τὴ γνησιότητά του.³⁰ Oἱ πρῶτες ἐνστάσεις ἐναντίον τῆς αὐθεντικότητας τοῦ ἔργου διατυπώθηκαν κατὰ τὸν ΙΘ΄ αἰῶνα καὶ συνεχίζουν ἔκτοτε νὰ διατυπώνονται ἄλλοτε μὲ μεγαλύτερη καὶ ἄλλοτε μὲ μικρότερη ἔμφαση.³¹ Πρῶτος ὁ R. Westphal (1856· 1869) ὑπέδειξε μερικὲς ἰδιομορφίες – κατὰ τὴν ἄποψή του μὴ αἰσχύλειες – στὰ χορικὰ ἰδίως τῆς τραγωδίας αὐτῆς, δὲν ἔφθασε ὅμως σὲ ἀθέτηση· ἀργότερα δέχθηκε ὅτι πρόκειται γιὰ μεταγενέστερη ἐπεξεργασία ἀπὸ ἄγνωστο ποιητὴ στὰ λυρικὰ μέρη τοῦ ἔργου. Ἀλλά μὲ τὶς ἀμφιβολίες ποὺ ἐξέφρασε ὁ Westphal, ἔδωσε τὸ ἔναυσμα σὲ μερικοὺς ἄλλους μελετητὲς νὰ ἐντοπίσουν ἀκολούθως καὶ ἄλλες ἰδιοτυπίες – πραγματικὲς ἢ καὶ υποθετικές – στὸ περιεχόμενο, στὴ μορφή, στὸ μέτρο καὶ στὸ ὕφος, ποὺ κατὰ τὴ γνώμη τους τὸ ἀπομακρύνουν ἀπὸ τὴν αἰσχύλεια τεχνοτροπία.³² Πολὺ ἀργότερα ὁ A. Körte (1920) προέβη σὲ μιὰν ἐμπερίστατη ἐπισκόπηση τῶν ἀπόψεων ποὺ εἶχαν ὣς τότε διατυπωθῆ πάνω σ᾿ αὐτὸ τὸ ζήτημα κ᾿ ἐξέθεσε μὲ τόση πειστικότητα τὰ δικά του ἐπιχειρήματα ὑπὲρ τῆς γνησιότητας τοῦ ἔργου, ὥστε γιὰ ἕνα χρονικὸ διάστημα φάνηκε ὅτι τὸ πρόβλημα τῆς πατρότητας τοῦ Προμηθέα Δεσμώτη εἶχε πιὰ ὁριστικὰ λυθῆ.³³ Δὲν πρόλαβε ὅμως νὰ περάσει δεκαετία, καὶ ὁ W. Schmid (1929), στηριζόμενος σὲ γλωσσικὰ κυρίως στοιχεῖα, πρότεινε τὴν ἀπόρριψη τῆς αὐθεντικότητας τοῦ ἔργου καὶ ἰσχυρίστηκε ὅτι εἶναι μεταγενέστερο προϊόν, ποὺ γράφτηκε πιθανότατα ὑπὸ τὴν ἐπίδραση τῆς Σοφιστικῆς.³⁴

³⁰M. Griffith, The Authenticity, σσ. 226 κ.ἑξ. ³¹Γιὰ μιὰ συνοπτικὴ ἱστορία τοῦ θέματος βλ. M. Griffith, The Authenticity, σσ. 1-7. Ἐπίσης A. J. Podlecki, Appendix I (σσ. 195-199). ³²Πβ. M. Griffith, The Authenticity, σσ. 1-7· A. Lesky, τ. A΄, σσ. 236-7 κ.ἀ. ³³Πβ. A. Körte, «Das Prometheus Problem», NJA, 45 (1920), σσ. 201 κ.ἑξ. ³⁴Πβ. W. Schmid, «Unterschungen zum Gefesselten Prometheus», Tübinger Beiträge, 9 (1929). Tα ἴδια περίπου ὑποστηρίζει καὶ στὸν τρίτο τόμο τῆς γνωστῆς Ἱστορίας του τῆς Ἀρχαίας Eλληνικῆς Λογοτεχνίας (1940). Πβ. ἐπίσης

Προμηθεὺς δεσμώτης: Εἰσαγωγή

29

Oἱ ἀμφιβολίες καὶ οἱ ἐνστάσεις ποὺ προβλήθηκαν γιὰ τὴν πατρότητα τοῦ Προμηθέα Δεσμώτη ἔχουν συνοπτικὰ ὡς ἀκολούθως:³⁵ (α΄) Ἕνας ἀριθμὸς φιλολόγων θεωρεῖ ὁλόκληρο τὸ ἔργο ὡς μὴ γνήσιο καὶ τὸ ἀποδίδει σὲ ἄλλον ποιητή -πιθανότατα στὸν γιὸ τοῦ Aἰσχύλου, τὸν Eὐφορίωνα λ.χ., ποὺ ἦταν καὶ ὁ ἴδιος τραγωδιογράφος, ἢ σὲ ἄλλο του γιὸ τὸν Εὐαίωνα, ἢ ἀκόμη στὸν ἀνιψιό του Φιλοκλῆ, ἢ σ᾿ ἕτερον μεταγενέστερο δραματογράφο.

Kάποιοι μάλιστα μιλοῦν γιὰ πρόσωπο ἐπηρεασμένο ἀπὸ τὴ μετέπειτα Σοφιστική. (β΄) Mερικοί ὑποστηρίζουν ὅτι ἡ τραγωδία αὐτὴ δέχθηκε μεταγενέστερη διασκευὴ ἢ ἐπεξεργασία κ᾿ ἔχασε ἔτσι τὸν ἀκραιφνῆ αἰσχύλειο χαρακτῆρα της. (γ΄) Ἄλλοι ἐντοπίζουν στὸ ἔργο, πλάι στὰ καθαρὰ αἰσχυλικὰ στοιχεῖα, καὶ ἄλλα ποὺ δὲν ἀνήκουν στὸν ποιητή· ὑποθέτουν π.χ. πὼς ὁ πρόλογος ἔχει συντεθῆ ὑπὸ σοφόκλεια ἐπίδραση -ἰσχυριζόμενοι δηλ. ὅτι ἡ διαλογικὴ μορφὴ τοῦ «τραγικοῦ προλόγου» ἦταν ἀποκλειστικὴ ἐπινόηση τοῦ Σοφοκλῆ. (δ΄) Tέλος ἀρκετοὶ φιλόλογοι ἐρειδόμενοι σὲ γλωσσικές, στυλιστικές, μετρικές, ἰδεολογικὲς ἢ θεολογικὲς ἰδιαιτερότητες ἐπισημαίνουν ὅτι ἡ τραγωδία αὐτὴ ἀφίσταται τοῦ αἰσχύλειου προτύπου, καὶ γι᾿ αὐτὸ πρέπει νὰ εἴμαστε πολὺ ἐπιφυλακτικοὶ ὡς πρὸς τὴ γνησιότητά της καὶ τὸ ἔτος συγγραφῆς της. Tο ζήτημα τῆς αὐθεντικότητας τοῦ ἔργου εἶναι προφανῶς ἄμεσα συνδεδεμένο μὲ τὸ πρόβλημα τῆς χρονολόγησής του ἢ τῆς πρώτης θεατρικῆς του παράστασης. Ἔτσι μερικοὶ μιλοῦν γιὰ μιὰ πολὺ πρώιμη σύνθεσή του -ἴσως λίγα χρόνια μετὰ τὸ 479 π.X., ὅταν συνέβη μιὰ μεγάλη ἔκρηξη τοῦ ἡφαιστείου τῆς Aἴτνας·³⁶ ἄλλοι,

καὶ G. Müller, «The Structure of Imagery in Aeschylus», Classica & Mediaevalia, 26 (1965), ποὺ ἰσχυρίζεται ὅτι ὁ διάλογος στὸν πρόλογο τοῦ Προμηθέα Δεσμώτη ἀπηχεῖ σοφόκλεια τεχνική. ³⁵Πβ. J. Coman, L᾿authenticité du Prom. enchaîné, Bucuresti 1943· C. Herington, The Author of the Prometheus Bound, Austin 1970· M. Griffith, The Authenticity of Prometheus Bound, Cambridge 1977· O. Taplin, The Stragecraft of Aeschylus, Oxford 1977, σσ. 460-469· A. J. Podlecki, Prometheus Bound κ.ἄ. ³⁶Σὲ μιὰν ἔκρηξη τοῦ ἡφαιστείου αὐτοῦ ἀναφέρεται τὸ Πάριον Xρονικόν, ποὺ συνέβη τὸ 479 π.X. ἢ τὸ 475 π.X. Πβ. καὶ Θουκ. III. 116. Ἡ ἔκρηξη

158

Αἰσχύλου Προμηθεὺς δεσμώτης: Ἀρχαῖο κείμενο

ΚΡΑΤΟΣ:

5

10

15

20

Χθονὸς μὲν εἰς τηλουρὸν ἥκομεν πέδον, Σκύθην ἐς οἷμον, ἄβροτον εἰς ἐρημίαν. Ἥφαιστε, σοὶ δὲ χρὴ μέλειν ἐπιστολὰς ἅς σοι πατὴρ ἐφεῖτο, τόνδε πρὸς πέτραις ὑψηλοκρήμνοις τὸν λεωργὸν ὀχμάσαι ἀδαμαντίνων δεσμῶν ἐν ἀρρήκτοις πέδαις. τὸ σὸν γὰρ ἄνθος, παντέχνου πυρὸς σέλας, θνητοῖσι κλέψας ὤπασεν· τοιᾶσδέ τοι ἁμαρτίας σφε δεῖ θεοῖς δοῦναι δίκην, ὡς ἂν διδαχθῇ τὴν Διὸς τυραννίδα στέργειν, φιλανθρώπου δὲ παύεσθαι τρόπου. ΗΦΑΙΣΤΟΣ: Κράτος Βία τε, σφῷν μὲν ἐντολὴ Διὸς ἔχει τέλος δὴ κοὐδὲν ἐμποδὼν ἔτι, ἐγὼ δ᾽ ἄτολμός εἰμι συγγενῆ θεὸν δῆσαι βίᾳ φάραγγι πρὸς δυσχειμέρῳ· πάντως δ᾽ ἀνάγκη τῶνδέ μοι τόλμαν σχεθεῖν, ἐξωριάζειν γὰρ πατρὸς λόγους βαρύ. τῆς ὀρθοβούλου Θέμιδος αἰπυμῆτα παῖ, ἄκοντά σ᾽ ἄκων δυσλύτοις χαλκεύμασι προσπασσαλεύσω τῷδ᾽ ἀπανθρώπῳ πάγῳ,

⊞ τηλουρὸν (τῆλε + ὅρος/ὅριον) ... πέδον· μακρινὴ χώρα, μακρινὸ σύνορο γῆς. Πβ. Εὐριπ., Ἀνδρ. 889-90: τηλουρὰ ... πεδία. Ὁ West γράφει πήλουρον κατὰ τὸ ὅμορον, Aesch. Trag. LI. ⊞ 2. οἷμον· λωρίδα γης, μέρος, τόπος, χώρα. Πβ. Ὅμ., Ἰλ. Λ 24: ἄβροτον (= ἄμβροτον)· τὰ χειρόγρ. ἔχουν ἄβατον, ἀλλὰ υἱοθετεῖται τὸ ἄβροτον ὡς lectio difficilior, ποὺ διασώζεται στ᾿ ἀρχ. σχόλ. Πβ. Ὅμ., Ἰλ. Ξ 78: καὶ Αἰσχύλος ἄβροτον εἰς ἐρημίαν. Τὸ ἑρμήνευμα ἀπάνθρωπον (= ἀκατοίκητο, παντέρημο) τοῦ Ἡσυχ. φαίνεται εὔστοχο στὴ συγκεκριμένη περίπτωση. ⊞ 5· λεωργόν (λέως, λείως + ἔργον)· πβ. Ἡσύχ.: κακοῦργον, πανοῦργον, ἀνδροφόνον... ⊞ 9 σφε (= αὐτόν).

Αἰσχύλου Προμηθεὺς δεσμώτης: Μετάφραση

159

ΚΡΑΤΟΣ:

Nά, λοιπόν, φτάσαμε στὸ μακρινὸ σύνορο τῆς γῆς, σὲ τόπο Σκυθικό, παντέρημο ἀπ᾿ ἀνθρώπους. Ἥφαιστε, ἐσὺ τώρα πρέπει νὰ φροντίσεις γιὰ τὶς ἐντολὲς ποὺ σοῦ ἔδωσε ὁ πατέρας· αὐτὸν ἐδῶ τὸν πανοῦργο ν᾿ ἁλυσοδέσεις πάνω σὲ ψηλὸ κι ἀπόκρημνο βράχο μὲ ἀκατάλυτα δεσμὰ ἀπὸ ἀτσάλινους χαλκᾶδες. Γιατὶ τὸ ἄνθος τὸ δικό σου, τῆς πάντεχνης φωτιᾶς τὴ λάμψη, ἀφοῦ ἔκλεψε, τὴ χάρισε στοὺς ἀνθρώπους. Γι᾿ αὐτὸ τὸ κρῖμα του, λοιπόν, λόγο πρέπει νὰ δώσει στοὺς θεούς, ὥσπου νὰ μάθει νὰ τιμάει τὴν ἐξουσία τοῦ Δία καὶ ν᾿ ἀφήσει κατὰ μέρος τὰ «φιλάνθρωπα» καμώματα του.

HΦAIΣTOΣ: Kράτος καὶ Bία, γιὰ σᾶς τώρα ἡ ἐντολὴ τοῦ Δία τελειώνει βέβαια ἐδῶ, καὶ τίποτε πιὰ δὲν σᾶς κρατάει· ἐγὼ ὅμως δὲν τολμῶ συγγενικὸ θεὸ νὰ δέσω μὲ τὴ βία σὲ φαράγγι θυελλοδαρμένο.

Kι ὅμως εἶναι ἀνάγκη αὐτὰ ἐδῶ ν᾿ ἀποτολμήσω· γιατὶ εἶναι βαρὺ ν᾿ ἀψηφῶ τὶς προσταγὲς τοῦ πατέρα. (Πρὸς τὸν ΠΡΟΜΗΘΕΑ:) Tῆς γνωστικῆς Θέμιδας, μεγαλοφάνταστε γιέ, χωρὶς νὰ θέλεις καὶ νὰ θέλω, μὲ ἀκατάλυτα δεσμὰ θὰ σὲ καρφώσω σ᾿ αὐτὸν ἐδῶ τὸν ἄγριο βράχο,

⊞ ἐξωριάζειν (ἐξωριάζω < ἐξ + ὤρα)· ἡ γραφὴ τῶν κωδ. Μερικοὶ υἱοθετοῦν εὐωριάζειν κατὰ διόρθωση τοῦ Porson· ἐνν.: ν᾿ ἀδιαφορῶ, ν᾿ ἀμελῶ, ν᾿ ἀψηφῶ. Πβ. Σοφ., ἀπόσπ. 561 (517). ⊞ 18 αἰπυμῆτα (αἰπύς – ψηλός/βαθύς – + μῆτις)· ὑψηλόφρονα, μεγαλοφάνταστο. ⊞ 20 πάγῳ (< πάγος < πήγνυμι: βράχος) ἔχουν τα περισσότερα χειρόγρ.: τόπῳ ὁ κώδ. Μ ζεύγμα. Smyth § 3048.

5

10

15

20

Scholia in Aeschyli tragoedias omnes ex vetustissimis libris manuscriptis collecta atque in hoc corpus redacta a Francisco Robortello Utinense, Venetiis, ex officina Erasmiana Vincentii Valgrisii MDLII.

Προμηθεὺς Δεσμώτης: Σχόλια

253

Πρόλογος: στ. 1-87 Ἡ σκηνὴ παρουσιάζει ἀπόμακρο κ᾿ ἐρημικὸ μέρος στὸν Σκυθικὸ Kαύκασο, ποὺ ὑποτίθεται ὅτι βρίσκεται στὰ πέρατα τοῦ κόσμου (πβ. 1). Στὸ βάθος ὑψώνεται ἄγριος κι ἀπότομος βράχος, ποὺ ἀντικρύζει τὸν ἀπέραντο ὠκεανό (15· 20· 571-3). Ἐμφανίζονται τὸ Kράτος καὶ ἡ Bία (βωβὸ πρόσωπο) νὰ ὁδηγοῦν ἐκεῖ τὸν Προμηθέα, γιὰ νὰ τὸν ἁλυσοδέσουν στὸν ἀπόκρημνο βράχο -ἐκτελῶντας πιστὰ τὴ διαταγὴ τοῦ Δία. Ὁ Ἥφαιστος ἀκολουθεῖ ἀπὸ κοντὰ κάπως ἀπρόθυμα κρατῶντας στὰ χέρια του τὰ σύνεργα τοῦ σιδηρουργοῦ (βλ. M. Griffith, Prometheus, σσ.

30· 80· ἐπίσης Podlecki, 75.). σ. 158) 2 Σκύθην ἐς οἷμον· οἱ ἐρημότοποι τῆς Σκυθίας, ποὺ περιέκλειε σχεδὸν ὅλες τὶς τεράστιες ἐκτάσεις βορείως τοῦ πολιτισμένου κόσμου, εἶχαν καταστῆ παροιμιώδεις στὴν Ἀθήνα τοῦ πέμπτου αἰῶνα π.X. Πβ. Ἀριστοφ., Ἀχ. 704 καὶ Στράβ.

I.2.27-8. σ. 158) 7-8 τὸ σὸν γὰρ ἄνθος ... ὤπασεν· σύμφωνα μὲ τὸν Ἡσίοδο (Θεογ. 563-9), ὁ Δίας ὀργισμένος μὲ τὸν Προμηθέα, ποὺ προσπάθησε νὰ ἐξαπατήσει τὸν πατέρα τῶν θεῶν στὴ μοιρασιὰ τοῦ δείπνου, στέρησε τὴ φωτιὰ ἀπὸ τὸ ἀνθρώπινο γένος. Ὁ Προμηθέας ὅμως ἔκλεψε τὴ φωτιὰ κρύβοντας τὴν μέσα σ᾿ ἕνα κούφιο καλάμι καὶ τὴ χάρισε πάλι στοὺς ἀνθρώπους. Ἀξίζει νὰ σημειωθῆ ὅτι ὁ Ἡσίοδος στὴ Θεογονία του δὲν ἀναφέρεται στὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Προμηθέας ἀπέκτησε τὴ φωτιά, οὔτε κάνει νύξη στὸν ρόλο τοῦ Ἡφαίστου. Ὀ Σέρβιος παραθέτει τὴν ἐνδιαφέρουσα ἐκδοχὴ ὅτι ὁ Προμηθέας ἔκλεψε τὴ φωτιὰ ἀπὸ τὸν Ἥλιο. Ἐδῶ ἡ σχέση τοῦ Ἡφαίστου μὲ τὴν ἱστορία τῆς κλοπῆς τῆς ἡλιακῆς φλόγας εἶναι προφανής, μιὰ ποὺ ἦταν κοινὴ συνείδηση ἀνάμεσα στοὺς Ἀρχαίους ὅτι ὁ χωλὸς θεὸς ἐκπροσωποῦσε γενικὰ τὴ φωτιὰ ἀπ᾿ ὅπου κι ἂν αὐτὴ τυχαίνει νὰ ἐκπορεύεται. Mάλιστα ἕνας ὀρφικὸς ὕμνος (66) χαρακτηρίζει τὸν αἰθέρα, τὸν ἥλιο, τ᾿ ἄστρα, τὴ σελήνη καὶ τὸ φῶς ὡς Ἡφαίστου μέλη καὶ ἰσχυρίζεται ὅτι ὁ θεὸς τῆς φωτιᾶς βρίσκεται παντοῦ. Ἡ ἰδιαίτερη σχέση τοῦ Ἡφαίστου μὲ τὸν Ἥλιο μαρτυρεῖται ἤδη στὴ Γιγαντομαχία, ὅπου ὁ Ἥλιος προσφέρει τὴν ἀμέριστη βοήθειά του στὸν τεχνίτη θεό, καὶ μὲ τὸν τρόπο αὐτὸν ἐπισημαίνεται ἡ συγγένεια τῆς ἡλιακῆς ἐνέργειας

.

Πίνακας περιεχομένων

Σύμβολα - Συντομογραφίες Ἐκδόσεις, περιοδικὰ καὶ συντομογραφίες αὐτῶν Προλογικά

9 12 13

Εἰσαγωγή

17

I. Ὁ μῦθος τοῦ Προμηθέα πρὶν ἀπὸ τὸν Αἰσχύλο καινοτομίες τοῦ Αἰσχύλου II. Γνησιότητα τοῦ ἔργου καὶ χρονολογησή του III. Ἡ τριλογία Προμήθεια IV. Ἡ δραματοποίηση τοῦ μύθου ἀπὸ τὸν Αἰσχύλο Πρόλογος: στ. 1-127 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Πάροδος: στ. 128-92 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Πρῶτο Ἐπεισόδιο: στ. 193-396 . . . . . . . . . . . . . Πρῶτο Στάσιμο: στ. 397-435 . . . . . . . . . . . . . . Δεύτερο Ἐπεισόδιο: στ. 436-525 . . . . . . . . . . . . . Δεύτερο Στάσιμο: στ. 526-60 . . . . . . . . . . . . . . .

Tρίτο Ἐπεισόδιο: στ. 561-886 . . . . . . . . . . . . . . Τρίτο Στάσιμο: στ. 887-906 . . . . . . . . . . . . . . . Ἔξοδος: στ. 907-1093 . . . . . . . . . . . . . . . . . .

V. Ἑρμηνευτικὴ προσέγγιση τοῦ ἔργου -κυριότερα προβλήματα Ι. Πρόλογος: στ. 1-127 . . . . . . . . . . . . . . . . . . Πάροδος: στ. 128-92 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Πρῶτο Ἐπεισόδιο: στ. 193-396 . . . . . . . . . . . . . Πρῶτο Στάσιμο: στ. 397-435 . . . . . . . . . . . . . . Δεύτερο Ἐπεισόδιο: στ. 436-525 . . . . . . . . . . . . .

19 27 37 44 44 45 45 46 47 48 48 50 51 53 53 58 61 66 68

326

Αἰσχύλου

Δεύτερο Στάσιμο: στ. 526-60 . . . . . . . . . . . . . . . 71 Tρίτο Ἐπεισόδιο: στ. 561-886 . . . . . . . . . . . . . . 74 Tρίτο Στάσιμο: στ. 887-906 . . . . . . . . . . . . . . . 77 Ἔξοδος: στ. 907-1093 . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 VI. Ἡ λειτουργία τοῦ Δία στὴν τραγωδία 86 VII. Δραματικὴ τεχνικὴ τοῦ ἔργου 97 Κυριότερα προβλήματα . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Πρόλογος: στ. 1-127 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Πάροδος: στ. 128-92 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Πρῶτο Ἐπεισόδιο: στ. 193-396 . . . . . . . . . . . . . 107 Πρῶτο Στάσιμο: στ. 397-435 . . . . . . . . . . . . . . 113 Δεύτερο Ἐπεισόδιο: στ. 436-525 . . . . . . . . . . . . . 116 Δεύτερο Στάσιμο: στ. 526-560 . . . . . . . . . . . . . . 119 Τρίτο Ἐπεισόδιο: στ. 561-886 . . . . . . . . . . . . . . 121 Tρίτο Στάσιμο: στ. 887-907 . . . . . . . . . . . . . . . 127 Ἔξοδος: στ. 908-1093 . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 VII. Ἡ παράδοση τοῦ κειμένου -οἱ σημαντικότερες κριτικὲς καὶ ἑρμηνευτικὲς ἐκδόσεις 137 VIII. Ἡ δομὴ τοῦ δράματος -τὰ πρόσωπα -ἡ διανομὴ τῶν ρόλων 148

Κείμενο - Μετάφραση

153

Συντμήσεις στὸ ὑπόμνημα Πρόλογος: στ. 1-87 Πάροδος: στ. 128-92 Πρῶτο Ἐπεισόδιο: στ. 193-396 Πρῶτο Στάσιμο: στ. 397-435 Δεύτερο Ἐπεισόδιο: στ. 436-525 Δεύτερο Στάσιμο: στ. 526-60 Tρίτο Ἐπεισόδιο: στ. 561-886 Τρίτο Στάσιμο: στ. 887-906 Ἔξοδος: στ. 907-1093

155 158 170 174 192 194 202 204 232 234

Σχόλια

251

Πρόλογος: στ. 1-87 Πάροδος: στ. 128-92 Πρῶτο Ἐπεισόδιο: στ. 193-396 Πρῶτο Στάσιμο: στ. 397-435

253 258 261 272

Προμηθεὺς δεσμώτης: Πίνακας περιεχομένων

327

Δεύτερο Ἐπεισόδιο: στ. 436-525 Δεύτερο Στάσιμο: στ. 526-60 Tρίτο Ἐπεισόδιο: στ. 561-886 Τρίτο Στάσιμο: στ. 887-906 Ἔξοδος: στ. 907-1093

275 280 282 291 291

Ἐπιλογικά

301

Γενεαλογίες 303 Ἡ προφητεία γιὰ τὴν λύση τοῦ Προμηθέα 305 Ἐκλογὴ βιβλιογραφίας 307 (α΄) Ξενόγλωσση βιβλιογραφία . . . . . . . . . . . . . . 307 (α΄) Ἑλληνόγλωσση βιβλιογραφία . . . . . . . . . . . . . 312 Εὑρετήριο ἀρχαιοτέρων συγγραφέων καὶ χωρίων 315 Εὑρετήριο νεωτέρων συγγραφέων 321

ΑΙΣΧΥΛΕΙΟΣΠΡΟΜΗΘΕ ΥΣΔΕΣΜΩΤΗΣΜΕΤΑΤΗ ΣΕΠΙΜΕΛΕΙΑΣΤΗΣΕΙΣΑ ΓΩΓΗΣΤΗΣΜΕΤΑΦΡΑΣΕ ΩΣΚΑΙΤΩΝΣΧΟΛΙΩΝΤΟ ΥΓΕΡΑΣΙΜΟΥΑΜΑΡΚΑΝ ΤΩΝΑΤΟΥΕΣΤΟΙΧΕΙΟΘ ΕΤΗΘΗΥΠΟΤΟΥΘΕΟΔΟ ΣΙΟΥΑΓΓΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡ ΟΠΟΥΛΟΥΚΑΤΑΤΟΝΜΗ ΝΑΙΟΥΛΙΟΝΤΟΥ͵ Β ΚΕ΄ΔΙ ΑΤΑΣΕΚΔΟΣΕΙΣΑΥΤΟΥ

customer:

762846982

.

ΕΡΜΗΣ: τόλμησον, ὦ μάταιε, τόλμησόν ποτε πρὸς τὰς παρούσας πημονὰς ὀρθῶς φρονεῖν. ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ: ὀχλεῖς μάτην με κῦμ᾽ ὅπως παρηγορῶν.

Ἔξοδος, στίχοι 999-1001.

Μετάφραση: ΕΡΜΗΣ: Bρὲς τὸ θάρρος, ματαιόδοξε, βρὲς τὸ θάρρος ἐπιτέλους μπροστὰ στὶς συμφορὲς νὰ λογικευτῆς. ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ: Tοῦ κάκου μ᾿ ἐνοχλεῖς, σὰ νὰ μιλᾶς στὸ κῦμα.

ISBN: 978-618-5572-32-7