Διονυσίου Θρᾳκὸς «Γραμματικὴ Τέχνη»

Διονυσίου Θρακὸς

Γραμματικὴ Τέχνη

Γ

ραμματική ἐστιν ἐμπειρία τῶν παρὰ ποιηταῖσ τε καὶ συγγραφεῦσιν ὡσ ἐπὶ τὸ πολὺ λεγομένων.

ΚΕΙΜΕΝΟΝ-ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΣΧΟΛΙΑ: Θεοδόσιος Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος γ΄ ἀναθεωρηθεῖσα ἔκδοσις

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚΕ΄

.

.

.

Γραμματικὴ Τέχνη

Σειραί: Γραμματικαί, Ἀρχαῖα Κείμενα Διονυσίου Θρᾳκὸς Γραμματικὴ Τέχνη, γ΄ ἔκδοσις α΄ ἔκδοσις 2016, β΄ ἔκδοσις 2018 ISBN: 978-618-5572-27-3 Κόσμημα ἐξωφύλλου: Ἀρχὴ σοφίας ὀνομάτων ἐπίσκεψις

Ἐκδότης: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος Ἀνθοῦσα Οἰχαλίας Μεσσηνία 240 02 τηλ.: 2724 0 23594 www.theodosispapadimitropoulos.gr info@theodosispapadimitropoulos.gr ῾Ιστολόγιον: http://www.dieleusi.gr Copyright ©: Θεοδόσης Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος, 2025 ( ͵ΒΚΕ΄). Ἀπαγορεύεται ἡ ἀναδημοσίευσις, ἡ ἀναπαραγωγή – ὁλική, μερικὴ ἢ περιληπτική –, ἡ μετάφρασις ἢ ἡ ἀπόδοσις κατὰ παράφρασιν ἢ διασκευὴν περιεχομένου τῆς βίβλου ταύτης οἱῳδήποτε τρόπῳ – μηχανικῷ, ἠλεκτρονικῷ, φωτοτυπικῷ, ἠχογραφήσεως ἢ ἑτέρῳ –, ἄνευ προηγουμένης γραπτῆς ἀδείας τοῦ ἐκδότου καὶ λεπτομεροῦς, δηλαδὴ πλήρους, παραπομπῆς εἰς ταύτην τὴν ἔκδοσιν καὶ τὸν ἐπιμελητήν-ἐκδότην αὐτῆς, ὡς σαφῶς περιγράφουσιν οἱ Νόμοι 2121/1993, 2557/1997 καὶ ἅπαντες οἱ κανόνες τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου οἱ ἰσχύοντες ἐν Ἑλλάδι.

Διονυσίου Θρᾳκὸς

Γραμματικὴ Τέχνη γ΄ ἀναθεωρηθεῖσα ἔκδοσις

ΚΕΙΜΕΝΟΝ-ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΣΧΟΛΙΑ:

Θεοδόσιος Ἀγγ. Παπαδημητρόπουλος

ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚΕ΄

.

Γραμματικὴ Τέχνη

7

Σύμβολα καὶ συντμήσεις

→: []: ⟨⟩: {}: >: <: ↠: : : : ἀγγλ.: αἰ.: αἰολ.: αἰτ.: ἀνατ.: ἀναφ.: ἀντων.: ἀορ.:

ἀνάλυσις/μεταλλαγή ἀπαλοιφή/παράθεσις ἢ προσθήκη ἐκτὸς ἀρχαίου κειμένου προσθήκη ἐπιμελείας ἐν ἀρχαίῳ κειμένῳ δηλωτικὴ προσθήκη ἀναγωγὴ ἀριστεροῦ εἰς δεξιόν ἀναγωγὴ δεξιοῦ εἰς ἀριστερόν μετρικὴ ὑποκατάστασις βραχύ μακρόν συναιρέσιμον δίβραχυ ἀγγλικ-ός/-ή/-όν αἰ-ών/-ῶνες αἰολικ-ός/-ή/-όν αἰτιατική ἀνατύπωσις ἀναφορικ-ός/-ή/-όν ἀντωνυμί-α/-αι ἀόριστος

8

ἀπάρ. ἀπόσπ.: ἀττ.: γεν.: γερμ.: Γ Τ: δοτ.: δυϊκ.: δωρ.: ἔκδ.: ἐκδ.: ἑν.: ἐναντιωμ.: ἐνεργ.: ἐνεστ.: ἐπίθ.: ἐπιμ.: ἐπιρ.: ἰων.: λ.χ.: μελ.: μτφρ: μτχ: ὁμηρ.: ὀνομ.: ὁρ.: παθ.: παρακ.: παρατ.:

Διονυσίου Θρᾳκὸς

ἀπαρέμφατ-ον/-α ἀπόσπασμα ἀττικ-ός/-ή/-όν/-ῶς γενική γερμανικ-ός/-ή/-όν Γραμματικὴ Τέχνη δοτική δυϊκός δωρικ-ός/-ή/-όν ἔκδοσις ἐκδ-όσεις/-όσεως ἑνικός ἐναντιωματικ-ός/-ή/-όν/-ῶς ἐνεργητική ἐνεστώς ἐπίθετ-ον/-α ἐπιμέλεια ἐπ-ίρρημα/-ιρρήματα ἰωνικ-ός/-ή/-όν λόγου χάριν μέλλων μετάφρασις μετοχ-ή/-αί ὁμηρικ-ός/-ή/-όν ὀνομαστική ὁριστική παθητική παρακείμενος παρατατικός

Γραμματικὴ Τέχνη

9

πληθ.: πρβλ: προθ.: πρόσ.: προστ.: πρωτοελ.: π.χ.: ῥ.: σελ.: στ.: σχ.: τ.: τόμ.: ὑπ.: ὑποτ.:

πληθυντικός παράβαλε πρόθεσις πρόσωπ-ον/-α προστακτική πρωτοελληνικόν παραδείγματος χάριν ῥ-ῆμα/-ήματα σελί-ς/-δες στίχ-ος/-οι σχόλι-ον/-α τεῦχος τόμ-ος/-οι ὑποσημ-είωσις/-ειώσεις ὑποτακτική

Com. Byz.:

Commentariolus Byzantinus: Hilgard, σελ. 565-86.

Commentarius Melampodis seu Diomedis: Hilgard, σελ. 10-67.

Scholiorum collectio Londinensis: Hilgard, σελ. 442-565.

Scholiorum collectio Marciana: Hilgard, σελ. 292-442.

Scholiorum collectio Vaticana: Hilgard, σελ. 106-292.

Verlag

Com. Mel. Diom.: Sch. Lon.: Sch. Mar.: Sch. Vat.: Ver.:

Monacensis codex graecus 310 (Ι΄ αἰ.), σελ. 18v.

Γραμματικὴ Τέχνη

11

Βιβλιογραφία

Ἐκδόσεις Fabricius 1715: Bekker 1816: Uhlig 1883: Botas 2002:

Johannis Alberti Fabricii Bibliotheca Graeca, τόμ. VII, sumtu Christiani Liebezeit, Hamburgi MDCCXV, σελ. 24-34.

Immanuelis Bekkeri Anecdota Graeca, τόμ. ΙΙ, apud G. Reimerum, Berolini 1816, σελ. 627-41.

Dionysii Thracis Ars Grammatica, edidit Gustavus Uhlig, in aedibus B. G. Teubneri, Lipsiae MDCCCLXXXIII. Dionisio Tracio Gramática - Comentarios Antiguos, introducción, traducción y notas de Vicente Bécares Botas, Editorial Gredos, Madrid 2002.

Ἐκδόσεις σχολίων Bekker:

Im. Bekkeri Anecdota Graeca, ὡς ἄνω, σελ. 643-972.

12

Botas: Hilgard:

Διονυσίου Θρᾳκὸς

Dionisio Tracio Gramática - Comentarios Antiguos, ὡς ἄνω.

Scholia in Dionysii Thracis Artem Grammaticam, recensuit et apparatum criticum indicesque adiecit Alfredus Hilgard, in aedibus B. G. Teubneri, Lipsiae MCMI.

Μεταφράσεις Grammaire de Denis de Thrace: Tirée de deux manuscrits arméniens de la Biblithèque du Roi, par M. Cirbied, au Bureau de l᾽Almanach du Commerce, Paris MDCCCXXX. Συριακή: Historia artis grammaticae apud Syros, composuit et edidit Adalbertus Merx, F. A. Brockhaus, Leipzig 1889.

Davidson The Grammar of Dionysios Thrax, 1874: translated from the Greek by Th. Davidson, R. P. Studley Co., St. Louis 1874. Δημητριά- Διονυσίου Θρᾳκὸς Γραμματικὴ Τέχνη, δης εἰσαγωγή-ἐποπτεία Γεωρ. Ξανθάκη2003: Καραμάνου, μτφρ-σημειώσεις Ν. Δημητριάδη, Ἑλληνικὴ Γλωσσικὴ Κληρονομιά, Ἀθήνα 2003. Ἀρμενική:

Γραμματικὴ Τέχνη

13

Βιογραφικά, ἐργογραφικά, ἐπίδρασις BAGS:

di Benedetto:

Pagani:

Pfeifer:

Robins:

Brill᾽s companion to ancient greek scholarship, ἐπιμ. Fr. Montanari, St. Matthaios, Ant. Rengakos, Brill, LeidenBoston 2015, σελ. 141· 153· 159-6· 198· 202· 204· 475-6· 494-5· 522-8· 541-3· 785-9· 990-3.

Vincenzo di Benedetto, Dionisio Trace e la Techne a lui attributa, Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa: Lettere, Storia e Filosofia, σειρὰ II, τ. 27 (3/4), 1958, σελ. 169-210.

L. Pagani, Pioneers of Grammar: hellenic scholarship and the study of language ἐν: From scholars to scholia, ἐπιμ. Fr. Montanari, L. Pagani, de Gruyter, Berlin-New York 2011, σελ. 17-64.

R. Pfeifer, History of Classical Scholarship: from the beginnings to the end of the hellenistic age, Clarendon Press, Oxford 1968, σελ. 267-72.

R. H. Robins, Dionysius Thrax and the western grammatical tradition, Transactions of the Philological Society, τ.

56 (1), November 1957, σελ. 67-106.

14

Διονυσίου Θρᾳκὸς

SGLG:

Fragmente des Dionysios Thrax ἐν Sammlung griechischer und lateinischer Grammatiker, ἐπιμ. Kl. Alpers, Hart.

Erbse, τόμ. ΙΙΙ, Al. Kleinlogel, de Gruyter, Berlin-New York 1977.

Sandys: J. E. Sandys, A history of classical scholarship, Cambridge University Press, Cambridge 1903, σελ. 7-8· 137-8.

Schmidt: M. Schmidt, Dionys der Thraker, Philologus, τ. 7, 1852, σελ. 360-9· τ.

8, 1853, σελ. 231-53· 510-20.

Wiliamowitz: Ul. von Wiliamowitz-Moellendorff, Geschichte der Philologie, Springer, ἀνατ. γ΄ ἐκδ., Wiesbaden 1998, σελ. 3.

Ἑλληνικὴ Γραμματεία Ἀριστείδης Aristidis Quintiliani De musica libri Κοϊντιtres, edidit R. P. Winnington-Ingram, λιανός: in aedibus B. G. Teubneri, Lipsiae MCMLXIII. Ἀριστοφά- Aristophanes, Frogs, edited by K. Dover, νης: Clarendon Press, Oxford 1993. Ο΄: Septuaginta, edidit Al. Rahlfs, editio altera R. Hanhart, Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2006.

Γραμματικὴ Τέχνη

Ὅμηρος:

OT:

Πλάτων:

Σοφοκλῆς: Στράβων: Χρυσολωρᾶς: Ψελλός:

TrGF:

15

Homeris Opera, recognoverunt, brevique adnotatione critica instruxerunt D. B. Monro, Th. W. Allen, τόμ. Ι-ΙV, e typographeo Clarendoniano, Oxonii 1917-20. Σοφοκλέους Οἰδίπους Τύραννος, κείμενον-μεταγραφή-σχ.-ἑρμηνεία: Θ. Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου, ἐκδ. ΘΑΠ, Ἀνθοῦσα Μεσσηνίας 2002.

Platonis Opera, recognovit brevique adnotationte critica instruxit Ioannes Burnet, τόμ. Ι-V 2, e typographeo Clarendoniano, Oxonii 1900.

Sophoclis Tragoediae, iterum edidit R. D. Dawe, B. G. Teubner, Leipzig 1985, τόμ. ΙΙ· καὶ κάτω TrGF. Strabon, Géographie, texte étable et traduit par Germaine Aujac, Les Belles Lettres, Paris 1969. Μανουὴλ Χρυσολωρᾶ Ἐρωτήματα, ἐπιμ.-εἰσαγωγή-σχ. Θ. Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου, ἐκδ. ΘΑΠ, Ἀθήνα 2020. Μιχαὴλ Ψελλοῦ Γραμματικὴ διὰ στίχων πολιτικῶν, ἐπιμ.-ἑρμηνευτικὰ σχ. Θ. Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου, ἐκδ. ΘΑΠ, Ἀθήνα 2018.

Tragicorum Graecorum Fragmenta, τόμ. Ι-V, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1986-2004.

16

Διονυσίου Θρᾳκὸς

Γραμματικὴ Ἑλληνικῆς Οἰκονόμου: Μιχ. Χ. Οἰκονόμου Γραμματικὴ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, ΟΕΔΒ, Ἀθήνα. Τζάρτζανος: Ἀχ. Τζαρτζάνου Γραμματικὴ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς γλώσσης, ΟΕΔΒ, Ἀθῆναι 1967.

Allen: W. S. Allen, Vox Greaca: A Guide to the Pronunciation of Classical Greek, Cambridge University Press, γ΄ ἔκδ., Cambridge 1987.

Chantraine: P. Chantraine, Ἱστορικὴ Μορφολογία τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσας, μτφρ Ν. Γκ. Ἀγκαβανάκη, Ἰνστιτοῦτο τοῦ ΒιβλίουἈ. Καρδαμίτσα, β΄ ἔκδ., Ἀθήνα 1998.

Denniston: J. D. Denniston, The Greek particles, Clarendon Press, β΄ ἔκδ., Oxford 1954.

Schwytzer: E. Schwytzer, Griechische Grammatik, auf der Grundlage von Karl Brugmanns Griechische Grammatik, τόμ. I-IV, C. H. Beck, München 1939-71.

West: M. L. West, Εἰσαγωγὴ στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ μετρική, μτφρ Μ. Ξάνθου Τ. Τυφλοπούλου, ἐπιμ. Γ. Μ. Παράσογλου, Ἰνστιτοῦτο Νεοελληνικῶν Σπουδῶν, Θεσσαλονίκη 2004.

Γραμματικὴ Τέχνη

17

Ἀρχαιογνωσία Der Neue Pauly: Jeffery: RE:

Der Neue Pauly: Enzyklopädie der Antike, ἐπιμ. von Hubert Cancik - Helmuth Schneider, Ver. J. B. Metzler, StuttgartWeimar 1996/9-2004.

L. H. Jeffery, The local Scripts of Archaic Greece, Clarendon Press, Oxford 1961.

Paulys Real-Encyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, Metzlerscher Verlag-Al. Drückenmüller Verlag, Stuttgart-München 1894-1980.

Γλωσσολογία J. Lyons, Εἰσαγωγὴ στὴ θεωρητικὴ γλωσσολογία, Μεταίχμιο, Ἀθήνα 2002.

Nespor: Μ. Nespor, Φωνολογία, προσαρμογὴ στὴν Ἑλληνικὴ γλῶσσα Ἀγ. Ῥάλλη M. Nespor, ἐκδ. Πατάκη, Ἀθήνα 1999. Κρύσταλ: Ντ. Κρύσταλ, Λεξικὸ γλωσσολογίας καὶ φωνητικῆς, μτφρ Γ. Ξυδοπούλου, ἐκδ. Πατάκη, Ἀθήνα 2000. Φιλιππάκη- Εἰρ. Φιλιππάκη-Warburton, Εἰσαγωγὴ Warburton: στὴ θεωρητικὴ γλωσσολογία, Νεφέλη, η΄ ἔκδ., Ἀθήνα 1992.

Lyons:

18

Διονυσίου Θρᾳκὸς

Λεξικά Δημητράκος: Ἐτυμολογικὸν τὸ Μέγα:

Ζηκίδης:

Ἡσύχιος:

Λογεῖον: Σουΐδας:

Δημητρίου Δημητράκου Μέγα Λεξικὸν ὅλης τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, τόμ. Α΄ΙΕ΄, ἐκδ. Δομή, ᾽Αθῆναι 1964-6. Ἐτυμολογικὸν τὸ Μέγα ἢγουν Ἡ Μεγάλη Γραμματική = Etymologicon Magnum seu Magnum Grammaticae, opera Friderici Sylburgii, editio nova correctior, apud Io. Aug. Gottl. Weigel, Lipsiae MDCCCXVI. Γ. Δ. Ζηκίδου Λεξικὸν Ὀρθογραφικὸν καὶ Χρηστικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης, βιβλιοπωλεῖον Ἰωάννου Σιδέρη, δ΄ ἔκδ., ἐν Ἀθήναις 1926.

Hesychii Alexandrini Lexicon, recensuit et emendavit Kurt Latte, editionem alteram curaverunt et post K. L. continuantes recensuerunt et emendaverunt Peter Allan Hansen et Ian C. Cunningham, τόμ. Ι-IV, De Gruyter, Berlin-New York 2009-18. https://logeion.uchicago.edu Suidae Lexicon, edidit Ada Adler, τόμ. IV, in aedibus B. G. Teubneri, Stutgardiae MCMLXXI-XXXVIII.

Γραμματικὴ Τέχνη

Beekes:

BeekesBeek: CGL: DMic:

Frisk:

LSJ: LSJM

19

Robert S. P. Beekes, Προελληνικά: Φωνολογία, Μορφολογία, Λεξικόν, ἐπιμ. πρωτοτύπου ὑπὸ Stefan Norbruis, μτφρ Γ. Κ. Κατσιφάρα, ἐπιμ. μτφρ Θ. Ἀγγ. Παπαδημητροπούλου, ἐκδ. ΘΑΠ, ἐν Ἀνθούσῃ Μεσσηνίας ͵ΒΚΓ΄.

R. Beekes, Etymological Dictionary of Greek, with the assistance of L. Beek, Brill, Leiden-Boston 2010.

The Cambridge Greek Lexicon, τόμ. Ι-ΙΙ, Cambridge University Press, Cambridge 2021.

Francisco Aura Jorro - Francisco R. Adrados, Diccionario Micénico, τόμ. ΙΙΙ, Consejo superior de investigaciones scientíficas, Madrid 1985-93.

Hjalmar Frisk, Griechisches Etymologisches Wörterbuch, τόμ. Ι-ΙΙI, Carl Winter Universitätsverlag, Heidelberg 1960-72. https://lsj.gr A Greek-English Lexicon, compiled by H. G. Liddell and R. Scott, revised by Sir H. S. Jones with assistance of R. McKenzie, Clarendon Press, θ΄ ἔκδ. ἐπηυξημένη, Oxford 1996.

Fabricius 1715, σελ. 26.

Γραμματικὴ Τέχνη

21

Εἰσαγωγικὰ καὶ ἐκδοτικά Ὁ Διονύσιος (μᾶλλον 170-90 π.Χ.) ἀπεκαλεῖτο Θρᾷξ εἴθ᾽ ἕνεκα πιθανοῦς αὐτοῦ καταγωγῆς εἴτε διὰ τὸ τραχὺ τῆς φωνῆς, ὡς λέγεται ἐν σχολίοις διὰ Γραμματικὴν αὐτοῦ Τέχνην, τὴν πρώτην συστηματικὴν γραμματικὴν τῆς Ἑλληνικῆς καὶ δευτέραν σῳζομένην ἐν πάσῃ γλώσσῃ (πρώτη ἡ τῆς Σανσκριτικῆς ὑπὸ Ἰνδοῦ Pāṇini) ἥτις – παρὰ τὴν σύγχρονον καὶ τροποποιηθεῖσαν ὁρολογίαν – ἀποτελεῖ συνοπτικὴν κάτοψιν τῶν θεμελιωδῶν ἐννοιῶν ἐν τούτῳ τῷ ἐπιστημονικῷ πεδίῳ. Πιθανώτατα ὁ γραμματικὸς κατήγετο ἐξ Ἀλεξανδρείας Αἰγύπτου μετὰ Θρᾳκῶν προγόνων. Ἐμαθήτευσε παρ᾽ Ἀριστάρχῳ καὶ ἵδρυσεν σχολὴν ἐπὶ τῆς νήσου Ῥόδου. Μαθητὴς αὐτοῦ ὑπῆρξεν ὁ Τυραννίων οὗτινος τὰς γνώσεις καὶ ἱκανότητας ἐξυμνεῖ ὁ Ῥωμαῖος καὶ ἑλληνομαθέστατος Μᾶρκος Τύλλιος Κικέρων ἐν αὑτοῦ ἐπιστολαῖς πρὸς ἕτερον ἑλληνομαθῆ Κόιντον Καικίλιον Πομπωνιανὸν Ἀττικόν.

22

Διονυσίου Θρᾳκὸς

Διὰ τὴν πατρότητα τοῦ κειμένου διετυπώθησαν ἐνστάσεις παλαιόθεν. Οἱ σύγχρονοι ἐρευνηταὶ ἐρίζουν περὶ τοῦ ζητήματος ἐξάρχοντος ἀναιρετικῶς τοῦ Βικεντίου ντὶ Μπενεντέττο.¹ Τὸ θεμέλιον ἐπιχείρημα εὑρίσκεται ἤδη ἐν παραδιδομένοις σχολίοις:² Θέλουcιν οὖν τινεc μὴ εἶναι γνήcιον τοῦ Θρᾳκὸc τὸ παρὸν cύγγραμμα, ἐπιχειροῦντεc οὕτωc: ὅτι οἱ τεχνικοὶ μέμνηνται Διονυcίου τοῦ Θρᾳκὸc καὶ λέγουcιν ὅτι διεχώριζε τὴν προcηγορίαν ἀπὸ τοῦ ὀνόματοc καὶ cυνῆπτε τὸ ἄρθρον καὶ τὴν ἀντωνυμίαν·³ ἄρα οὖν οὐκ ἔστι Διονυcίου τοῦ Θρᾳκὸc τὸ παρὸν cύγγραμμα. Ὅμως ἀδύνατον ἀποκλεισθῆναι ἐξέλιξιν διὰ τὰς θεωρίας τοῦ Διονυσίου κατὰ τὸν βίον αὐτοῦ, ὥστε τότε οὐκ ἀντιφάσκει τὸ μαρτυρούμενον τῇ παρούσῃ δομῇ τῆς Γραμματικῆς Τέχνης. Ἡ εἰσαχθεῖσα ὑπὸ Θρᾳκὸς ὁρολογία ἴσως ξενίσῃ τὸν σύγχρονον μέσον ἀναγνώστην (τὰ σχόλια ἐπιχειροῦσι βοηθῆσαι αὐτῷ κατὰ τοῦτο). Ἰστέον ὅτι ἡ ταξινόμησις καὶ συστηματικὴ τῶν νεωτέρων σχολικῶν καὶ οὐχὶ μόνον ἐγχειριδίων φέρουσι τρόπον, ἐπὶ τὸ πολύ, τῶν ¹Ἰδὲ di Benedetto. ²Sch. Vat., σελ. 124. ³Πρβλ σελ. 49.

Γραμματικὴ Τέχνη

23

λατινικῶν γραμματικῶν· ὅθεν κρίνονται αὗται «παρείσακται», καίτοι συχνάκις χρησιμώταται κατ᾽ ἔρευναν Ἑλληνικῆς.⁴ Ἡ σύγχρονος Γλωσσολογία ἵσταται πλησιέστερον τῇ πρακτικῇ τοῦ ἀρχαίου γραμματικοῦ καὶ τεχνικοῦ.⁵ Τὰ ἐπίλοιπα, ἀποσπασματικῶς σῳζόμενα, τοῦ Διονυσίου ἐξηγοῦνται κυρίως ὁμηρικὰ ζητήματα (μορφολογικά, γλώσσας, ἑτυμολογίας καὶ λεξικολογικά, διευκρινίσεις περιεχομένου, ἀθετήσεις, γενικώτερα θέματα).⁶ Ἡ μελέτη τοῦ Ὁμήρου καὶ ἡ ἀναγκαία δι᾽ αὐτὴν ὑποδομὴ πασιφανὴς καθ᾿ ὅλον τοῦ συγγράμματος. Ἡ ἐπιμέλεια τῆσδε ἐκδόσεως (τὰ πλάγια, ἔντονα στοιχεῖα, αἱ ἀ ρ α ι ώ σ ε ι ς, ἡ στίξις, ὁ εἰς παραγράφον χωρισμὸς τοῦ κειμένου, οἱ συνοπτικοὶ πίνακες, αἱ ἀπεικονίσεις) προσέδωκε μορφὴν πρωτοτύπῳ πλησίον συγχρόνῳ γραμματικῇ, ἵνα ἡ γνῶσις τοῦ τεχνικοῦ λειτουργήσῃ καὶ σήμερον παιδευτικῶς, ὡς ἀπὸ Ἀρχαιότητος ἕως πρὸ ὀλίγων αἰώνων -ἐν Ἀνατολῇ καὶ Δύσει. Ἥδε ἔκδοσις ἐπιχειρεῖ ἐξᾶραι αὐτὴν ταύτην τὴν παιδαγωγικὴν διάστασιν τοῦ ἔργου: τὸ ⁴Καίπερ ὁ τῆς Λατινικῆς τρόπος ἱστορικῶς εἰς τὸν τῆς Ἑλληνικῆς ἀναγόμενος. ⁵Ἰδὲ τὰς εἰσαγωγὰς τοῦ Schwyzer. ⁶Ἰδὲ SGLG, σελ. 8-9.

24

Διονυσίου Θρᾳκὸς

εὔληπτον, εὐcύνοπτον καὶ ἐcτενωμένον, κατὰ τὸ προτασσόμενον.⁷ Ὁ εἰδικός (φιλόλογος, γλωσσολόγος) δύναται προστρέχειν πρὸς ἱστορικοκριτικὰς ἐκδόσεις πρωτοτύπου διὰ τὰ περαιτέρω ἀναγκαῖα.⁸ Διετηρήθησαν τὰ c, C τῶν χειρογράφων ἀντὶ τῶν συγχρόνων σ, Σ, ς. Τὰ ἑρμηνευτικὰ σχόλια ἐξηγοῦνται τὰς δυσκόπας καί, σχετικῶς, ἀσυνήθεις πλέον λέξεις, τὴν μεταγραφὴν τῶν παραδειγματικῶν ὁμηρικῶν στίχων, τὴν σχέσιν κρατούσῃ νῦν ὁρολογίᾳ, ζητήματά τινα πραγματολογικὰ καὶ ἀξιολογικά.

⁷Ἰδὲ ἐπίγραμμα ἐν σελ. 26. ⁸Ἰδὲ οἰκείας ἑνότητας ἐν Βιβλιογραφίᾳ.

Γραμματικὴ Τέχνη

25

Διάρθρωσις τοῦ συγγράμματος (α΄) Ὁρισμὸς τῆς Γραμματικῆς. (β΄) Ὁρισμὸς τῆς ἀναγνώσεως. (γ΄) Περὶ τόνου καὶ σημείων στίξεως. (δ΄) Περὶ ῥαψωδίας («ὁμηρ. παρεκβολή»). (ε΄) Περὶ στοιχείου. (Ϛ΄) Περὶ συλλαβῆς (μακρᾶς, βραχείας καὶ κοινῆς). (ζ΄) Περὶ λέξεως καὶ λόγου. (η΄) Μορφολογικόν: περὶ ὀνόματος· περὶ ῥήματος (συζυγιῶν, μετοχῶν)· περὶ ἄρθρου· περὶ ἀντωνύμιας· περὶ προθέσεως· περὶ ἐπιρρήματος· περὶ συνδέσμου.

26

5

Διονυσίου Θρᾳκὸς

Τῆc γραμματικῆc εἰμι τέχνηc πυξίον εὔληπτον, εὐcύνοπτον, ἐcτενωμένον, cαφέc, καθαρόν, εὐκρινέc -γεγραμμένον πρὸc πεῦcιν ἰθύνουcαν εἰc ἀποκρίcειc· ὁ γὰρ τρόποc φέριcτοc εἰc τὸ cυνέχειν ἅπαν λόγου μάχημα τοῖc λογεμπόροιc.

1-6 Τῆc γραμματικῆc ... λογεμπόροις: ἀρχὴ κώδικος μετὰ τῶν Ἐρωτημάτων γραμματικῶν καὶ ρἡτορικῶν, τῶν πάλαι ἀποδιδομένων ἐσφαλμένα εἰς Διονύσιον (ἰδὲ καὶ Schmidt, σελ. 516-7)· καίπερ οἱ στίχοι περιγράφουσιν ἄριστα τὴν ἐνταῦθα κατάστασιν. 1 πυξίον: < πύξος (πυξάριον/τσαμσίριον, πρβλ ἀγγλικῷ box, γερμανικῷ Büchse), ἡ ξυλεία αὐτοῦ κατάλληλος διὰ πλακίδια ἐγχαράξεως· πρβλ καὶ πυξίς. 4 πεῦcιν: < πεῦσις = ἐξέτασις/μελέτη. 5 φέριcτοc: πρβλ φέρτερον] κρεῖσσον, ἀπὸ τοῦ φέρειν, βέλτιον (Ἡσύχιος· ἐνταῦθα, φέρω = παράγω).

6 λογεμπόροιc: λογέμπορος = ὁ καθιστὰς τὰ λόγια/τὸν λόγον ἐμπόριον (ἀρχικῶς διὰ τοὺς ἀρχαίους σοφιστάς).

Γραμματικὴ Τέχνη

27

Περὶ Γραμματικῆc Γραμματική ἐcτιν ἐμπειρία τῶν παρὰ ποιηταῖc τε καὶ cυγγραφεῦcιν ὡc ἐπὶ τὸ πολὺ λεγομένων.

1-3 Γραμματική ἐcτιν ... λεγομένων: ἐν συνόλῳ, ὅδε ὁρισμός ἐστιν εὔληπτοc, εὐcύνοπτοc, ἐcτενωμένοc, cαφήc, καθαρόc, εὐκρινήc, ὅθεν παιδαγωγικώτατος ἐν διδασκαλίᾳ καὶ ἐξυπηρετικώτατος κατ᾽ ἔρευναν. 1 Γραμματική: τὸ ὄνομα τοῦδε πεδίου ἐρεύνης· ἐτυμολογικῶς < γράμμα· πρβλ σελ. 34. Ἀκατανόητος ἡ δραστηριότης τοῦ γραμματικοῦ ἄνευ τῆς προϋπαρχούσης γ ρ α π τ ῆ ς παραδόσεως καὶ τῆς ἕως μνημειακῆς ἀξιολογήσεως αὐτῆς. 1 ἐμπειρία: ἡ Γραμματικὴ ἑδράζεται ἐπὶ μελέτης φαινομένου· γνῶcιc διὰ λόγου (Com. Byz., σελ. 566), οὐχὶ ἐντύπωσις τῶν αἰσθήσεων. 1-2 παρὰ ποιηταῖc τε καὶ cυγγραφεῦcιν: ἐξ ὑπαρχῆς διακρίνεται ὁ ποιητικός/στιχηρὸς λόγος ἀπὸ τοῦ πεζοῦ, καὶ δὴ κυρίως ὑπὸ τὴν ἔννοιαν τοῦ πεζογράφου ἀντιληπτὸς ὁ συγγραφεὺς ἐνταῦθα. 2 πολύ: ὡc ἐπὶ τὸ πλεῖcτον εὑριcκομένων (Com. Mel. Diom., σελ. 11)· ὅθεν εἰσάγεται ἡ ἔννοια τῆς δοκίμου χρήσεως δόκιμον τὸ συστηματικῶς ἐπαναλαμβανόμενον παρὰ ποιηταῖc τε καὶ cυγγραφεύcιν ἐγνωσμένης ἀξίας ἐν Παραδόσει.

28

Διονυσίου Θρᾳκὸς

Μέρη δὲ αὐτῆc ἐcτιν ἕξ: πρῶτον, ἀνάγνω5 cιc ἐντριβὴc κατὰ προcῳδίαν· δεύτερον, ἐξήγηcιc κατὰ τοὺc ἐνυπάρχονταc ποιητικοὺc τρόπουc· τρίτον, γλωccῶν τε καὶ ἱcτοριῶν πρόχειροc ἀπόδοcιc· τέταρτον, ἐτυμολογίαc εὕρεcιc· πέμπτον, ἀναλογίαc ἐκλογιcμόc· ἕκτον, κρίcιc 10 ποιημάτων (ὃ δὴ κάλλιcτόν ἐcτι πάντων τῶν ἐν τῇ τέχνῃ).

4-5 ἀνάγνωcιc: < ἀνά + γι-γνώ-σκ-ω· ἐν ἀρχῇ: γνωρίζω καλῶς, ἔπειτα: ἀναγνωρίζω τοὺς γεγραμμένους χαρακτῆρας καὶ ἐν γένει τρέπω εἰς ἔναρθρον λόγον τὸ γράμμα, κυρίως ἠχηρῶς ἐν Ἀρχαιότητι καὶ οὐχὶ μόνον νοερῶς ὡς ἐν νεωτέροις ἀναγνώσταις. 5 ἐντριβήc: ἔμπειρος· πρβλ Πλάτωνος Νόμοις 769B: ἐπεὶ ἐντριβήc γε οὐδαμῶc γέγονα τῇ τοιαύτῃ τέχνῃ (τῇ τῶν ζωγράφων ἐν Πλάτωνι).

5 προcῳδίαν: < πρός + ᾠδή· τὰ τῷ ᾄδειν συνηρτημένα στοιχεῖα τοῦ λόγου καὶ τὰ σημεῖα τῶν τόνων· ὡς ἐπέβαλλεν ἄρα ἡ τότ᾽ ἐκφορὰ τῶν μακρῶν καὶ βραχέων.

6 ἐνυπάρχονταc: παραδεδομένους, ἀλλὰ καὶ κριθέντας ὡς δοκίμους (ἰδὲ σελ. 27). 7 γλωccῶν: διαλεκτικῶν τύπων ἢ καὶ ἅπαξ λεγομένων. 7 ἱcτοριῶν: «ὑπαινιγμῶν»/«νύξεων». 7-8 πρόχειροc: ἕτοιμοc (Com. Mel. Diom., σελ. 14). 8 ἐτυμολογίαc: < ἔτυμος (πρβλ ἐτεός = ἀληθής) + λόγος. 9 ἀναλογίαc ἐκλογιcμόc: εὕρεσις ἀναλογιῶν μεταξὺ λέξεων καὶ χρήσεων· συστηματικὴ θεώρησις τῆς γλώσσης -τὸ θεμέλιον ἔργον τῆς Γραμματικῆς. 10 κάλλιcτον: ἡ κριτικὴ τῶν κειμένων, τὸ ἐπιστέγασμα τῆς ὅλης προσπαθείας καὶ ὁ ὡραιότατος καρπὸς τῆς τελειωθείσης μελέτης.

Περιεχόμενα Σύμβολα καὶ συντμήσεις Βιβλιογραφία Εἰσαγωγικὰ καὶ ἐκδοτικά Διάρθρωσις τοῦ συγγράμματος Περὶ Γραμματικῆc Περὶ ἀναγνώcεωc Περὶ τόνου Περὶ cτιγμῆc Περὶ ραψῳδίαc Περὶ cτοιχείου Περὶ cυλλαβῆc Περὶ μακρᾶc cυλλαβῆc Περὶ βραχείαc cυλλαβῆc Περὶ κοινῆc cυλλαβῆc Περὶ λέξεωc Περὶ λόγου Περὶ ὀνόματοc Περὶ ῥήματοc Περὶ cυζυγίαc Περὶ μετοχῆc

7 11 21 25 27 29 31 32 33 34 44 45 46 47 48 49 50 62 64 66

Περὶ ἄρθρου Περὶ ἀντωνυμίαc Περὶ προθέcεωc Περὶ ἐπιρρήματοc Περὶ cυνδέcμου

67 68 70 71 74

ΤΗΝΓ΄ΕΚΔΟΣΙΝΤ ΗΣΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΣΤΕΧΝΗΣΤΟΥΔΙΟ ΝΥΣΙΟΥΘΡᾼΚΟΣΕ ΠΕΜΕΛΗΘΗΕΣΧΟ ΛΙΑΣΕΚΑΙΕΣΤΟΙΧ ΕΙΟΘΕΤΗΣΕΝΟΘ ΕΟΔΟΣΙΟΣΑΓΓΠΑ ΠΑΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥ ΛΟΣΚΑΤΑΤΟΝΜΗ ΝΑΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΝ ΤΟΥ͵ Β ΚΕ΄ΔΙΑΤΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣΑΥΤΟΥ

.

.

Τῆc γραμματικῆc εἰμι τέχνηc πυξίον εὔληπτον, εὐcύνοπτον, ἐcτενωμένον, cαφέc, καθαρόν, εὐκρινέc -γεγραμμένον πρὸc πεῦcιν ἰθύνουcαν εἰc ἀποκρίcειc· ὁ γὰρ τρόποc φέριcτοc εἰc τὸ cυνέχειν ἅπαν λόγου μάχημα τοῖc λογεμπόροιc.

ISBN: 978-618-5572-27-3