MASTACTVA Magazine 4/2018

• Дэманстрацыя кічу ў дзень дурня • Дзецівыправілісяўпаход • Калі камяні ўмеюць маляваць…

4 /2018 красавік

16+

Яанна Забагла. Бог стаў чалавекам. Дошка, ляўкас, тэмпера. 2017. Выстава «Абожанае цела», што працавала ў мастацкай галерэі «Універсітэт культуры» (Палац Рэспублікі), зладжана па выніках Міжнародных майстар-класаў іканапісу ў Навіцы (Польшча). Летась вераснёвы пленэр сабраў больш за 40 мастакоў з Польшчы, Украіны, Беларусі і Румыніі. Куратары праекта: Катажына Якубоўска, Матэуш Сора.

Музыка 21 • Арт-дайджэст 22 • Асабісты кабінет Дзмітрыя Падбярэзскага © «Мас­тац­тва», 2018.

­

3 • Арт-дайджэст Крэ­атыў­ная індус­трыя 4 • Марына Гаеўская ГРАНТАВАЯ ГІСТОРЫЯ Май­стар-клас 6 • АНДРЭЙ ЯРАШЭВІЧ. ЛІТАГРАФІЯ Гутаркі на выставе 8 • ЗМЕСТ, ФОРМА ДЫ ІДЭЯ «Код 25.03.18» у Палацы мастацтва Тэма 10 • Алена Атрашкевіч ЖЫЦЦЁ АДНОЙ ТЭХНІКІ «Колер святла: Петр Стаха і яго вучні» і традыцыі беларускага шкларобства Агляды, рэцэнзіі 12 • Вольга Архіпава ВОБРАЗЫ РУХУ «Сублімацыя формы» Уладзіміра Слабодчыкава ў Нацыянальным мастацкім музеі 14 • Алеся Белявец Да­лё­кае, не­паз­на­ва­ль­нае... «Наш горад Мінск» у галерэі «Прадмесце» 15 • Аляк­сан­дра Пі­лі­по­віч-Суш­чыц Па­між лю­боў­ю і ня­на­віс­цю Вы­ста­ва кі­чу ў Га­ле­рэі Са­юза ды­зай­не­раў Культурны пласт 16 • Ігар Сурмачэўскі АРЫЕНТАЛЬНЫ ТЭКСТЫЛЬ Так званыя «дываны Маджарскага» Рэцэнзія 20 • Генадзь Благуцін ВЫКЛІКІ МАТЭРЫЯЛУ «Старонкі творчасці бабруйскага настаўніка» ў Бабруйскім мастацкім музеі

1

­ ­

Візуальныя мастацтвы

ХІІІ Міжнародны маладзёжны тэатральны форум «М.арт.кантакт»

­

46

і­ е.

40—42 34

­

­ я­

.­

­ я­

е­

­

.

3

змест

мастацтва № 4 (421) Красавік 2018

20­кар­цін,­ма­люн­каў,­ э­лей.­Ку­ра­тар­ка­Віў­ен­ а­ся­ро­дзі­ла­ся­на­неа­­ сі­яніз­ме,­сім­ва­ліз­ме­ час­ці­гру­пы­«На­бі».

ва­пі­су —­ад ува­гі­да­ко­ле­ру­ і­на­зі­ран­няў­за­рэ­аль­нас­цю­ да­падзен­ня­тэх­ніч­на­га­май­ стэр­ства­ў­по­зніх­ра­бо­тах­ аўта­раў.­Ве­не­цы­янская­шко­ ла­ў­пе­ры­яд­Рэ­не­сан­су­вы­ лу­ча­ла­ся­сва­імі­вы­ключ­ны­мі­ ка­ла­рыс­тыч­ны­мі­якас­ця­мі.

●

Трац­ця­коў­цы­на­Крым­скім­ Ва­ле­і­пра­цяг­нец­ца­да­18­ сту­дзе­ня.­Ку­ра­тар­кай­асноў­ на­га­пра­екта­«За­воб­лач­ныя­ ля­сы»­ста­ла­Юка­Ха­сэ­га­ва,­ га­лоў­ная­ку­ра­тар­ка­Му­зея­ су­час­на­га­мас­тац­тва­ў­То­кіа.­ Згод­на­з­яе­кан­цэп­цы­яй,­ лес­з’яўля­ецца­ме­та­фа­рай­ зям­лі­і­ку­ль­тур­ных­ка­ра­нёў,­ у­той­час­як­аб­ло­кі­звя­за­ныя­ з­маг­чы­мас­ця­мі­су­час­ ных­тэх­на­ло­гій­у­аб­ме­не­ інфар­ма­цы­яй­і­зно­сін­без­ меж­аў.­Ся­род­за­про­ша­ных­ зор­ных­удзе­ль­ні­каў­бі­ена­ле­ мож­на­адзна­чыць­спя­вач­ку­ і­мас­тач­ку­Б’ёрк,­якая­прад­ ста­віць­на­вы­ста­ве­сваю­ ві­дэ­аін­ста­ля­цыю­аль­бо­ digital­пра­ект.­

«Мастацтва» № 4 (421)

Лон­дан,­Нью­Ёрк»,­пры­све­ ча­ны­юбі­лею­ўзнік­нен­ня­ мас­тац­ка­га­кі­рун­ку­De­Stijl.­ Му­зей­ва­ло­дае­най­буй­ней­ шай­ка­лек­цы­яй­ра­бот­Пі­та­ Ман­дры­яна —­300­тво­раў,­ якія­і­пла­нуе­па­ка­заць.­ Га­ра­ды,­пе­ра­лі­ча­ныя­ў­наз­ ве,­Ман­дры­ян­лі­чыў­сва­ім­ до­мам,­па­куль­не­пе­ра­ехаў­ у­Нью­Ёрк,­дзе­пра­жыў­да­ са­май­смер­ці.

Петр Стаха. Адзін з тых дзён. Шкло, маліраванне, шліфаванне, паліраванне. 2015.

●

На першай старонцы вокладкі:

ва­пры­све­ча­ная­зна­ка­мі­та­ му­аген­цтву,­за­сна­ва­на­му­ не­ўза­ба­ве­па­сля­за­кан­чэн­ня­ Дру­гой­сус­вет­най­вай­ны­ та­кі­мі­зна­ка­мі­ты­мі­май­стра­ мі,­як­Ро­берт­Ка­па,­Анры­ Кар­цье­Брэ­сон,­Джордж­ Ро­джар­і­Дэ­від­Сей­мур.­Для­ аген­цтва­бы­ла­ство­ра­ная­ ве­лі­зар­ная­ко­ль­касць­куль­­ та­вых­фа­таг­ра­фій.­У­ро­лі­ арга­ні­за­та­ра­гэ­тай­вы­ста­вы­ вы­сту­піў­Кле­ман­Шэ­ру­з­ Му­зея­су­час­на­га­мас­тац­ тва­Сан­Фран­цыс­ка,­які­ ра­ней­пра­ца­ваў­у­Цэн­тры­ Па­мпі­ду.­Фа­таг­ра­фіі­аген­ц­ тва­бу­дуць­прад­стаў­ле­ны­ў­ тым­вы­гля­дзе,­як­яны­бы­лі­ апуб­лі­ка­ва­ныя­пер­ша­па­чат­ ко­ва —­у­га­зе­тах,­ча­со­пі­сах­і­ мас­тац­кіх­кні­гах.

48 • Лё­ша Лі­мо­наў Су­пер­ге­роі, лі­ха­дзеі і тыя, хто ні­ко­лі не спіць

●

In Design

У­ні­дэр­лан­дскай­ла­ка­цыі­ Foam­пра­хо­дзіць­вы­ста­ва­ ле­ген­дар­на­га­фа­тог­ра­фа­ Гор­да­на­Па­ркса.­Ён­стаў­ пер­шым­рэ­жы­сё­рам­афра­ аме­ры­кан­цам­у­Га­лі­ву­дзе,­ які­зняў­по­ўна­мет­раж­ны­ мас­тац­кі­фі­льм.­Паркс­на­ зы­ваў­сваю­ка­ме­ру­«збро­яй­ вы­ба­ру»­і­праз­фо­та­здым­кі­ звяр­таў­агу­ль­ную­ўва­гу­на­ сег­рэ­га­цыю,­мар­гі­на­лі­за­ цыю,­не­спра­вяд­лі­васць­і­ бед­насць.

45 • Арт-дайджэст Рэцэнзія 46 • Антон Сідарэнка Зі­ма, сы­ходзь! Новая стужка Евы-Кацярыны Махавай

●

Кіно

Ад­рас выдавецтва і рэ­дак­цыі: 220013, г. Мінск, пра­спект Не­за­леж­нас­ці, 77, пакой 409, 4 паверх. ­ Тэлефон 292-99-12, тэлефон/факс 334-57-35 (бух­гал­тэ­рыя). ­ www.kimpress.by/mastactva. Аў­тар­скія ру­ка­пі­сы не рэ­цэн­зу­юц­ца і не вяр­та­юц­ца. Аўта­ры над­ру­ка­ ва­ных ма­тэ­ры­ялаў ня­суць ад­каз­насць за пад­бор пры­ве­дзе­ных фактаў, а так­са­ма за змеш­ча­ныя да­ныя, якія не пад­ля­га­юць ад­кры­тай пуб­лі­ка­цыі. Рэ­дак­цыя мо­жа дру­ка­ваць арты­ку­лы ў па­ра­дку аб­мер­ка­ван­ня, не падзя­ля­ючы пун­кту гле­джан­ня аўта­раў. Пад­пі­са­на ў друк 14.04.2018. Фар­ мат 60х90 1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «PT Sans Narrow». Ум. друк. арк. 6,0. Ум.-выд. арк. 10,1. Ты­раж 817. Заказ 1028. Дзяржаўнае прад­пры­емства «Вы­да­вец­тва «Бе­ла­рус­кі Дом дру­ку». 220013, г. Мінск, праспект Не­за­леж­нас­ці, 79. ЛП № 02330/106 ад 30.04.2004. E-mail: art_mag@tut.by 3

37 • Арт-дайджэст Агляды, рэцэнзіі 38 • Жана Лашкевіч «Рэвізор» у Купалаўскім тэатры 40 • Кацярына Яроміна СПРАВА ДОСВЕДУ ХІІІ Міжнародны маладзёжны тэатральны форум «М.арт.кантакт» 43 • Крысціна Смольская ТЭАТР МОЦЫ І АФЕКТУ «Крыжовыпаходдзяцей» у «Ок16» 44 • Анастасія Васілевіч РАЗМОВЫ НА КУХНІ. СЭКАНД ЦІ НЕ? «Час сэканд-хэнд» у Мінскім абласным драматычным тэатры

Рэдакцыя: Га­лоў­ны рэ­дак­тар алена андрэеўна каваленка Намеснік галоўнага рэ­дак­тара Дзмітрый Падбярэзскі, рэдактары аддзелаў Алеся Белявец, Тац­ця­на Му­шын­ская, Жа­на Лаш­ке­віч, Антон сідарэнка, мас­тац­кі рэ­дак­тар вячаслаў ПАЎЛАВЕЦ, літаратурны рэдактар Лідзія НаліўКА, фо­та­ка­рэс­пан­дэнт сяргей ждановіч, на­бор: іна адзі­нец, вёр­стка: акса­на кар­та­шо­ва.

1.­Пол­Фус­ко.­Аген­цтва­ Magnum.­Фа­таг­ра­фія­зроб­ ле­ная­з­жа­лоб­на­га­цяг­ні­ка­ Ро­бер­та­Фрэн­сі­са­«Бо­бі»­ Ке­нэ­дзі.­1968.

2.­Жан­Мі­шэль­Бас­кія.­Без­ на­звы.­Зме­ша­ная­тэх­ні­ка.­ 1982.

3.­П’ер­Ба­нар.­Лю­дзі­на­ву­лі­ цы.­Алей.­1894.

4.­Піт­Ман­дры­ян.­Пе­ра­мо­га­ бу­гі­ву­гі.­Алей.­1942—1945.

5.­Па­бла­Пі­ка­са.­Ку­па­льш­ чы­цы.­Алей.­1937.

6.­Поль­Сі­нь­як.­Сэн­Тра­пэ.­ Фан­тан­дэ­Ліс.­Алей.­1895.

7.­Джа­ко­ма­Па­ль­ма­Ста­ рэй­шы.­Парт­рэт­дзяў­чы­ны. Алей.­1520.

8.­Гор­дан­Паркс.­Му­ха­мед­ Алі,­Ма­ямі,­Фло­ры­да.­Фа­та­ гра­фія.­1966.

Тэатр

Рэ­д ак­цый­н ая рада: На­тал­ля ГА­НУЛ, Свят­ла­на ГУТ­КОЎ­СКАЯ, Ка­ця­ры­на ДУ­ЛА­ВА, Эду­ард ЗА­РЫЦ­КІ, Анта­ні­на КАР­ПІ­ЛА­ВА, Аляк­сей ЛЯ­ЛЯЎ­СКІ, Мі­ка­лай ПІ­НІ­ГІН, Ула­дзі­мір РЫ­ЛАТ­КА, Антон СІ­ДА­РЭН­КА, Ры­гор СІТ­НІ­ЦА, Дзміт­рый СУР­СКІ, Ры­чард СМО­ЛЬС­КІ, На­тал­ля ША­РАН­ГО­ВІЧ, Ні­на ФРА­ЛЬ­ЦО­ВА, Кан­стан­цін ЯСЬ­КОЎ.

Тэ­ма­тыч­ная­вы­ста­ва­«Пі­ка­са­ на­пля­жы»­бу­дзе­па­ка­за­ ная­ў­Ве­не­цыі.­Экс­па­зі­цыя­ вы­бу­да­ва­ная­ва­кол­кар­ці­ны­ Па­бла­Пі­ка­са­«Ку­па­льш­чы­ цы»­(1937)­з­ка­лек­цыі­Пе­гі­ Гу­ген­хайм,­а­сам­пра­ект­ пры­све­ча­ны­тэ­ме­пля­жа­ як­лей­тма­ты­ву­твор­час­ці­ мас­та­ка­пад­час­яго­жыц­ця­ў­ Пра­ван­се.­Сё­ле­та­па­чы­ на­ецца­се­рыя­з­40­вы­стаў­ пра­су­вя­зі­вы­на­ход­ні­ка­ ку­біз­му­з­Між­зем­на­мо­р’ем,­

31 • Арт-дайджэст Тэма 32 • Cвятлана Гуткоўская КІНЕТАГРАФІЯ І GAGA Стажыроўкі ў Германіі, Бельгіі ды Ізраілі 34 • Святлана Уланоўская НАВУКА+ТАНЕЦ Сучасная харэаграфія: праблемы і тэндэнцыі

Вы­д а­вец — Рэ­дак­цый­на-вы­да­вец­кая ўста­но­ва «Ку­ль­ту­ра і мас­тац­тва» Дырэктар Ірына Аляксееўна Слабодзіч Першы намеснік дырэктара Людміла Аляксееўна Крушынская У­Му­ні­цы­па­ль­ным­му­зеі­ў­ Га­азе­да­24­ве­рас­ня­пра­цуе­ пра­ект­«Ад­крыц­цё­Ман­ дры­яна.­Амстэр­дам,­Па­рыж,­

Харэаграфія

За­с на­ва­л ь­н ік часопіса — Мі­ніс­тэр­ства ку­ль­ту­ры Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь. Вы­даецца са сту­дзеня 1983 года. Рэ­гіс­тра­цый­нае па­свед­чан­не № 638 выдадзена Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Спецыялізацыя (тэматыка) — грамадска-палітычная, літаратурна-мастацкая. Між­на­род­ны­цэнтр­фа­та­ гра­фіі­ў­Нью­Ёрку­па­каз­вае­ «Ма­ні­фест­Magnum».­Вы­ста­

Рэцэнзія 23 • Наталля Ганул Брад­вей у цэн­тры Мін­ска «Недалёка ад нормы» тэатра «Тэрыторыя мюзікла» Рэпетыцыйная зала 26 • Алена Балабановіч МАРГАРЫТА ЛЯЎЧУК. САМА НАВАРАЖЫЛА ЛЁС Тэма 28 • Юлія Кардаш Му­зы­ка як кры­ні­ца аса­ло­ды Да юбілею Камернага аркестра і яго дырыжора Яўгена Бушкова

дан­скай­Barbican­ llery­да­21­ве­рас­ ­зен­ту­юць­спад­чы­ну­ мі­та­га­аме­ры­кан­ска­га­ у­ка­Жа­на­Мі­шэ­ля­ —­гра­фі­ціс­та­(пі­яне­ра­ рска­га­стрыт­арту­ х)­і­ня­ўрым­слі­ва­га­ спрэ­сі­яніс­та.­Да­сва­ёй­ й­смер­ці­ў­27­га­доў­ён­ ў­ства­рыць­бо­льш­за­ ы­ся­чы­ра­бот,­якія­сён­ ­кі­да­ныя­па­пры­ват­ а­лек­цы­ях,­з іх­і­бы­лі­ а­ныя­ка­ля­ста­прац­ э­зен­та­цыі­ў Бар­бі­кан­ ы.­Бас­кі­еўская­«Boom­ al» —­пер­шая­по­ўна­ б­ная­яго­вы­ста­ва­ў­ ­яна­пла­на­ва­ла­ся­як­ саб­лі­вая­рэ­кан­струк­ ер­шай­вы­ста­вы­Бас­кіі,­ дзе­най­у­1981­го­дзе,­ і­па­ча­ла­ся­яго­сус­ я­сла­ва.­Лон­дан­ская­ і­цыя­па­чнец­ца­сё­ле­та­ рас­ня­і­пра­цяг­нец­ца­ сту­дзе­ня­2018.

Змест

ва­«Рэ­не­санс­у­ ыі.­Тры­умф­пры­га­ і­крах­жы­ва­пі­су»­ў­ Ці­сэ­на­Бор­не­мі­сы­ н­туе­май­строў­XVI­ ­дзя,­та­кіх­як­Ты­цы­ ра­не­зэ,­Цін­та­рэ­та­і­ Пра­цы­свед­чаць­пра­ ­цыю­та­га­час­на­га­жы­

нь,­2017

2

S U M M A RY The April issue of Mastactva magazine greets its readers with the Visual Arts set, which opens with an extensive survey — the Art Digest of foreign art events recommended by Mastactva’s knowledgeable authors (p. 3).

Then follows Creative Industry, where Maryna Gayewskaya, the founder and chairperson the ABC of Business Youth Association, coordinator of the projects Business Development in Creative Industries for the Prosperity of Belarus and The Voice of Culture, talks about grants in the sphere of culture (p. 4).

Then, there are a number of materials in the Visual Arts section. Masterclass: we watch Andrey Yarashevich step by step create a lithograph (Andrey Yarashevich. Lithography, p. 6); Talks at the Exhibition: Piatro Vasilewski and Ryhor Sitnitsa, Chairman of the Belarusian Artists Union, discuss the exhibition «Code 25.03.18» (p. 8); Theme — Alena Atrashkievich: exhibition «The Colour of Light: Piotr Stakha and his Pupils» and traditions of Belarusian glass work (The Life of One Technique, p. 10). Reviews and Critiques: Volha Arkhipava (Uladzimir Slabodchykaw’s «Sublimation of Form» at the National Art Museum, p.12), Alesia Bieliaviets («Our City of Minsk» at the Pradmiestsie Gallery, p. 14), Genadz Blagutsin («Pages of a Babruisk Teacher’s Creative Work» at the Babruisk Art Museum, p. 20). A profound and substantial Cultural Layer: Igar Surmachewski talks about the world-famous «Polish carpets» of the Rzeczpospolita times, the so-called «Madzharski carpets» (Oriental Textiles, p. 16).

After the panorama of Foreign Art Events Digest in its field (p. 21), the Music section offers: Dzmitry Padbiarezski’s Personal Study (p. 22), Natallia Ganul’s appraisal (Next to Normal by the «Territory of Musical» Theatre, p. 23), Alena Balabanovich is «reporting» from the Rehearsal Room on Margaryta Liawchuk, a famous young opera singer (Margaryta Liawchuk has Told her Own Fortune, p. 26). The musical Theme is covered by Yulia Kardash (for the anniversary of the Chamber Orchestra and its conductor Yawgen Bushkow, p. 28).

In the Choreography section, after the Foreign Art Events Digest (p. 31), there is a weighty Theme of two articles on contemporary dance art: Sviatlana Gutkowskaya discusses our students’ training in Germany, Belgium and Israel (Cinetography and Gaga, p. 32) and Sviatlana Ulanowskaya talks about the problems and trends of the newest choreography as outlined at an international conference (Science+Dance, p. 34).

The April Theatre rubric carries a series of materials worthy of attention. First, the reader can see the theatrical Foreign Art Events Digest (p. 37) and then there are Reviews and Critiques: Zhana Lashkievich (The Government Inspector at the Yanka Kupala Theatre, p. 38), Katsiaryna Yaromina (13th M.art.kantakt International Youth Theatre Forum, p. 40), Krystsina Smolskaya (Children’s Crusade at the OK16, p. 43), Anastasiya Vasilevich (Second-hand Time at the Minsk Regional Drama Theatre, p. 44).

After the introductory Foreign Film Art Events Digest (p. 43), the Cinema section offers to the pleasure of its followers Anton Sidarenka’s article, which discusses the new film by the Belarusian director Eva Katsiaryna Makhava (p. 46).

The issue is concluded with the In Design rubric, whose hero is the young designer LESHA LIMONOV (p. 48).

Візуальныя мастацтвы

Арт-дайджэст

21-е Сід­ней­скае бі­ена­ле пра­ хо­дзіць на шмат­лі­кіх пля­цоў­ках го­ра­да з 16 са­ка­ві­ка па 11 чэр­ве­ня і мае на­зву «Су­пер­па­зі­цыя: раў­на­ва­ га і ўза­ема­дзе­янне». Кі­руе пра­цэ­сам га­лоў­ны ку­ра­тар та­кій­ска­га му­зея Mori Ма­мі Ка­та­ока. Асноў­ныя тэ­ мы — кан­флік­ту­ючыя ідэі, ку­ль­ту­ры, на­ро­ды і гіс­то­рыі, рэ­чы, да­тыч­ныя на­пру­жа­ных ча­соў, у якія мы жы­вем.

«Са­юзы ма­дэр­ніз­му. Мас­тац­тва, бліз­касць і аван­гард» у Цэн­тры Па­мпі­ду ў Ме­цэ. Вы­ста­ва пе­ра­асэн­соў­вае воб­раз мас­та­ка як са­мот­на­га ге­нія: яна рас­ па­вя­дае пра 40 артыс­тыч­ных пар, якія ў пер­шай па­ло­ве ХХ ста­год­дзя ў сва­іх аса­біс­тых ста­сун­ках і твор­ чым су­пра­цоў­ніц­тве змя­ня­лі мас­ тац­тва і лад жыц­ця. Гэ­тыя ста­сун­кі бо­льш скла­да­ныя, чым ба­на­ль­ная фор­му­ла «мас­так і яго му­за», час­та гэ­та парт­нёр­ства, што ўзба­га­чае аб­одвух. Да 20 жніў­ня.

У та­кій­скім Mori Art Museum пра­цуе вы­ста­ва «Япо­нія ў архі­тэк­ту­ры: Ге­не­зіс яе тран­сфар­ма­цыі». Агляд япон­скай архі­тэк­ту­ры ахоп­лі­вае пе­ ры­яд ад ста­ра­жыт­ных ча­соў да сён­ няш­ніх і бу­ду­чы­ню так­са­ма — праз інтэ­рак­тыў­ныя экс­па­на­ты. Ана­ліз пан­яццяў пры­ро­ды і што­дзён­на­

га жыц­ця з’яўля­ецца інтэг­ра­ва­най час­ткай гэ­тай дыс­цып­лі­ны ў Япо­ніі. Вы­ста­ва па­спра­буе ад­ка­заць на пы­тан­не: ча­му за­ход­нія аўта­ры на­сто­ль­кі за­хоп­ле­ныя япон­скім ды­зай­нам? Да 25 ве­рас­ня. У нью-ёркскім Мо­МА ад­кры­ва­ецца вя­лі­кая рэ­трас­пек­ты­ва Ад­ры­ян Па­йпер, аме­ры­кан­скай пер­фор­мер­ кі, фі­ло­саф­кі і гра­фі­ка, ула­да­ль­ні­цы «За­ла­то­га льва» Ве­не­цы­янска­га бі­ена­ле 2015 го­да. На вы­ста­ве «Сін­тэз інту­іцый, 1965—2016» 280 ра­бот, што прэ­зен­ту­юць амаль 50-га­до­вую твор­чую кар’еру, — інста­ля­цыі, ма­люн­кі і фо­та­да­ку­мен­ та­цыі пер­фор­ман­саў, дзе мас­тач­ка спа­лу­чае ме­та­ды інсты­ту­цы­яна­ль­ най кры­ты­кі і кан­цэп­ту­аліз­му.

Frieze New York ад­бу­дзец­ца з 3 па 6 мая. Ад­дзя­ліў­шы­ся ад ад­на­й­ мен­на­га лон­дан­ска­га кір­ма­шу, ён

На вы­ста­ве «Ра­шу­чыя жан­чы­ны. Мас­тац­тва Ла­цін­скай Аме­ры­кі, 1960—1985» у Брук­лін­скім му­зеі Нью-Ёрка па­каз­ва­юць пра­цы ка­ля 120 мас­та­чак з Ла­цін­скай Аме­ры­кі ці ла­ці­на­аме­ры­кан­ска­га па­хо­джан­ ня, уклю­ча­ючы тых, хто да­лу­чае ся­бе да фе­мі­ніс­так і ле­вых і вы­ ка­рыс­тоў­вае жа­но­чае це­ла ў сва­іх пра­цах. Ся­род іх — ві­дэа Лу­цы­сіі Па­рэн­тэ 1975 го­да, у якім аўтар­ка вы­шы­вае фра­зу «Зроб­ле­на ў Бра­зі­ ліі» на сва­ёй пят­цы. Да 22 чэр­ве­ня.

упер­шы­ню быў пра­ве­дзе­ны ў 2012 го­дзе, там жа, дзе пла­ну­ецца і за­раз, на вос­тра­ве Рэ­нда­ла на Іст-Ры­вер. То­ль­кі та­ды гэ­ты быў адзін, хоць і ве­лі­зар­ны, па­ві­ль­ён. З та­го ча­су кір­ маш рас­кру­ціў­ся, га­лоў­ным чы­нам та­му, што ла­дзіц­ца ў ад­ной са ста­ліц мас­тац­тва і пры­ваб­лі­вае су­пер­­ дыле­раў. Твор­часць англій­скай мас­тач­кі Та­сі­ты Дзін «На­цюр­морт. Парт­рэт. Пей­заж» прад­стаў­ле­на ў трох лон­ дан­скіх ла­ка­цы­ях — На­цы­яна­ль­най га­ле­рэі, На­цы­яна­ль­най парт­рэт­най га­ле­рэі, Ка­ра­леў­скай ака­дэ­міі мас­ тац­тваў. Хоць Та­сі­та Дзін і вы­ка­рыс­тоў­вае са­мыя роз­ныя мед­ыя ў сва­ёй твор­

3

час­ці, але вя­до­мая яна най­перш фі­ль­ма­мі, зня­ты­мі на 16-мі­лі­мет­ ро­вую плён­ку. Яны пра­цяг­лыя, але ка­ме­ра пры гэ­тым ма­ла ру­ха­ецца, што ства­рае су­зі­ра­ль­ную атмас­фе­ру, а вы­ява імі­туе жы­ва­піс. З на­го­ды ста­год­дзя за­кан­чэн­ня Пер­шай сус­вет­най вай­ны і на­быц­ця не­за­леж­нас­ці Эсто­ні­яй, Лат­ві­яй і Літ­вой па­рыж­скі му­зей Арсэ па­каз­ вае вы­ста­ву «Сім­ва­лізм у мас­тацт­ ве бал­тый­скіх кра­ін». Прэс-рэ­ліз апіс­вае кан­цэпт на­ступ­ным чы­нам: «Еўра­пей­скі сім­ва­лізм і вы­зва­лен­ не свя­до­мас­ці, якое ён ува­саб­ляе, у бал­тый­скіх кра­інах не­аддзе­ль­ныя ад іх не­за­леж­нас­ці. На вы­ста­ве пра­соч­ва­юцца гу­ль­ні ўплы­ваў і ад­штур­хоў­ван­няў, дзя­ку­ючы ім

мас­та­кі ства­ры­лі мо­ву, ад­па­вед­ную іх сус­ве­ту. Вы­ка­рыс­тоў­ва­ючы эле­мен­ты на­род­ най ку­ль­ту­ры, фа­льк­ло­ру і мясц­овых ле­генд, а так­са­ма асаб­лі­вас­ці іх лан­дшаф­таў, аўта­ры ства­ра­лі мас­ тац­тва сап­раў­ды ары­гі­на­ль­нае. За вы­клю­чэн­нем лі­тоў­ска­га сус­вет­ на вя­до­ма­га мас­та­ка і кам­па­зі­та­ра Мі­ка­ло­юса Чур­лё­ні­са, бо­ль­шасць твор­цаў упер­шы­ню вы­хо­дзяць за межы сва­ёй род­най кра­іны». Да 15 лі­пе­ня.

1. Андо Та­даа. Храм на ва­дзе. Вос­траў Ха­кай­да. 1988. («Япо­нія ў архі­тэк­ту­ры: Ге­не­зіс яе тран­сфар­ма­цыі».)

2. Ад­ры­ян Па­йпер. Усё... Кадр з ві­дэа.

2003.

3. Со­ня Гу­цэ­раз. І яны ўзня­лі мя­не на вя­роў­цы. Акрыл. 1979. («Ра­шу­чыя жан­ чы­ны. Мас­тац­тва Ла­цін­скай Аме­ры­кі, 1960—1985».)

4. Cіль­вія Уіт­мен. Ісці праз. Да­ку­мен­та­ цыя пер­фор­ман­су 1977 го­да. («Ра­шу­чыя жан­чы­ны. Мас­тац­тва Ла­цін­скай Аме­ры­кі, 1960 — 1985».)

5. Та­сі­та Дзін. Зня­во­ле­ная гру­ша. Кадр з ві­дэа. 2008.

6. Ёган Ва­ль­тэр. Ся­лян­ская дзяў­чы­на. Алей. Ка­ля 1904. красавік, 2018

4

Крэатыўная індустрыя

Гран­та­вая гіс­то­рыя У све­це існуе бяс­кон­цая ко­ль­касць фон­даў, якія імкнуц ­ ца ра­шаць са­цы­яль­на знач­ныя пра­бле­мы і па­ляп­шаць жыц­цё гра­мад­ства, а пад­трым­ка ку­ль­тур­ных пра­ектаў вель­мі час­та з’яўля­ецца іх пры­яры­тэ­там. Та­кую падтрым ­­ ку яны ажыц­цяў­ля­юць шля­хам вы­дзя­лен­ня гран­таў — пэў­на­га аб’ёму гра­шо­вых срод­каў, што па­кры­ва­юць за­ тра­ты па рэ­алі­за­цыі не­ка­мер­цый­на­га пра­екта. Фон­ды не фі­нан­су­юць пра­екты, дзей­насць якіх на­кі­ра­ва­на на атры ­ ман­не пры­быт­ку. Ма­ры­на Га­еўская

Ад­ным з та­кіх фон­даў з’яўля­ецца Еўра­пей­скі ку­ль­тур­ны фонд (ЕКФ). Гэ­та не­за­леж­ная арга­ні­за­цыя з бо­льш чым 60-га­до­вым во­пы­там. Праз гран­ты, аб­ме­ны і пра­гра­мы інку­ба­та­раў фонд пад­трым­лі­вае гра­мад­скія іні­цы­яты­вы ў га­лі­не мас­тац­тва і ку­ль­ту­ры для су­мес­най пра­цы ў ад­кры­тай, пра­зрыс­тай і інклю­зіў­най Еўро­пе і ку­ль­тур­ныя іні­цы­яты­вы. Што­га­до­вая ўзна­га­ро­да ЕКФ — прыз пры­нцэ­сы Мар­га­рэт за да­сяг­нен­ні ў га­лі­не ку­ль­ту­ ры — пад­крэс­лі­вае моц фон­ду ў па­зі­тыў­ным раз­віц­ці гра­мад­ства. Ця­пер ЕКФ за­йма­ецца ад­кры­тым кон­кур­сам «Муж­ныя гра­ма­дзя­не» і пры­ мае за­яўкі на да­сле­да­ван­не і рас­пра­цоў­ку ідэй у сфе­ры ства­рэн­ня роў­ нас­ці на мясц­овым, рэ­гі­яна­ль­ным і/ці еўра­пей­скім уз­роў­нях. Ёсць шмат пры­кла­даў муж­ных гра­ма­дзян, якія рэ­алі­зу­юць пра­екты, за­сна­ва­ныя на ку­ль­ту­ры і твор­час­ці як спо­са­бах па­ляп­шэн­ня ла­ду жыц­ця ў гра­мад­стве. Гэ­тыя лю­дзі ці ка­лек­ты­вы пра­цу­юць са сва­імі су­по­ль­нас­ця­мі, ад­на­год­ка­мі, па­лі­ты­ка­мі ці ўста­но­ва­мі і ўклю­ча­юць інтэг­ра­цыю най­бо­льш не­аба­ро­не­ ных груп на­се­ль­ніц­тва ў гра­мад­скія пра­цэ­сы. Еўра­пей­скі ку­ль­тур­ны фонд лі­чыць, што гэ­тыя муж­ныя гра­ма­дзя­не на­тхня­ юць на ства­рэн­не ма­дэ­ляў па­зі­тыў­ных пра­ктык, а іх ідэі мо­гуць мець па­ тэн­цы­ял для пе­ра­тва­рэн­ня ў плён­ны пра­ект у блі­жэй­шай бу­ду­чы­ні. ЕКФ прад­астаў­ляе пер­ша­па­чат­ко­вае фі­нан­са­ван­не, якое дае маг­чы­масць да­сле­да­ваць но­выя і сме­лыя кан­цэп­цыі. Пе­ры­яд рэ­алі­за­цыі пра­екта — не бо­льш за 14 ме­ся­цаў, грант не пе­ра­вы­шае 10.000 еўра, уся­го фонд мо­жа пад­тры­маць 30 ідэй. Фонд актыў­на пад­трым­лі­вае раз­віц­цё ве­даў, пра­во­дзя­чы се­мі­нар-пра­к­ ты­кум па рас­пра­цоў­цы ідэй. Гэ­ты се­мі­нар з’яўля­еца клю­ча­вым ме­рап­ры­ емствам для за­яўні­каў пад­тры­ма­ных пра­ектаў. Усе аб­ра­ныя гран­та­атры­ма­ль­ні­кі па­він­ны бу­дуць удзе­ль­ні­чаць у се­мі­на­ ры-пра­кты­ку­ме. Асноў­ная кан­цэп­цыя за­клю­ча­ецца ў аб’яднан­ні гру­пы гран­та­атры­ма­ль­ні­каў, якія мо­гуць аб­ме­нь­вац­ца ідэ­ямі і ве­да­мі між са­бой, а так­са­ма вы­яўляць маг­чы­мыя пра­блем­ныя мо­ман­ты ў рэ­алі­за­цыі пра­екта і да­па­ма­гаць ад­но ад­на­му ў раз­віц­ці ідэй. Пры­ма­ючыя арга­ні­за­цыі для се­мі­на­раў па рас­пра­цоў­цы ідэй на­ступ­ныя: 4iS Plataforma Para A Inovacao Social (Парт­уга­лія); We Make Places CIC (Вя­ лі­каб­ры­та­нія); Eutropian (Іта­лія); Right to the City (Хар­ва­тыя) і Les Tetes de I’Art (Фран­цыя). Се­мі­на­ры про­йдуць з ве­рас­ня па кас­трыч­нік 2018 го­да. Ка­лі за­яўку на грант пад­ае арга­ні­за­цыя, удзел у се­мі­на­рах мо­жа ўзяць то­ль­кі адзін ча­ ла­век. «Мастацтва» № 4 (421)

Інфар­ма­ц ыя аб пры­м а­ю чых арга­н і­за­ц ы­я х We Make Places (wemakeplaces.org, Лі­вер­пуль, Вя­лі­каб­ры­та­нія) Прад­астаў­ляе су­по­ль­нас­цям дос­туп да пра­фе­сій­ных ве­даў для рас­пра­ цоў­кі дэ­ве­ла­пер­скіх пра­ектаў, ды­ зай­ну лан­дшаф­ту і бу­дын­каў. Да­ты пра­вя­дзен­ня се­мі­на­раў: 6—7 ве­рас­ня.

Eutropian (eutropian.org) Да­след­ча-інфар­ма­цый­ная арга­ні­ за­цыя, што да­па­ма­гае тран­сфар­ма­ ваць пра­цэ­сы ўрба­ні­за­цыі. Пра­цуе з НДА, мясц­овы­мі су­по­ль­нас­ця­мі, са­цы­яль­ны­мі прад­пры­емства­мі, му­ ні­цы­па­лі­тэ­та­мі і інсты­ту­та­мі ЕС у рас­пра­цоў­цы па­слуг, па­лі­ты­кі і арга­ ні­за­цый­ных ма­дэ­ляў, у збо­ры срод­каў, кі­ра­ван­ні і ка­му­ні­ка­цыі з мясц­овы­мі і між­на­род­ны­мі эка­сіс­тэ­ма­мі. Арга­ні­за­цыя ба­зу­ецца ў Ры­ме (Іта­лія), Ве­не (Аўстрыя), Бу­да­пеш­це (Вен­грыя). Да­ты пра­вя­дзен­ня се­мі­на­раў: 21—22 ве­рас­ня.

4iS (ua.pt, Авей­ра, Парт­уга­лія) Арга­ні­за­цыя рас­пра­цоў­вае са­цы­ яль­ныя іна­ва­цыі ў пра­ектах з ака­ дэ­міч­ны­мі гру­па­мі і мясц­овы­мі змя­ша­ны­мі су­по­ль­нас­ця­мі. Асаб­лі­ вая ўва­га над­аец­ца ўстой­лі­вас­ці, актыў­най гра­ма­дзян­скас­ці, ку­ль­ту­ ры, крэ­атыў­най ад­ука­цыі, за­ня­тас­ці і са­цы­яль­на­му прад­пры­ма­ль­ніц­тву. Да­ты пра­вя­дзен­ня се­мі­на­раў: 28—29 ве­рас­ня.

Les Tetes de I’Art (lestetesdelart.fr, Мар­сэль, Фран­цыя) Арга­ні­за­цыя пад­трым­лі­вае і за­ ахвоч­вае ўдзел у мас­тац­кай пра­ кты­цы з да­па­мо­гай не­фар­ма­ль­най ад­ука­цыі, са­цы­яль­ных і эка­на­міч­ ных ме­та­даў. Пра­цу­ючы з мас­та­ка­мі ўсіх на­прам­каў, яны са­дзей­ні­ча­юць са­цы­яль­най інтэг­ра­цыі і раз­віц­цю між­на­род­на­га ды­яло­гу. Уз­ае­ма­дзей­ ні­ча­юць з парт­нё­ра­мі па ўсёй Фран­ цыі і Еўро­пе. Да­ты пра­вя­дзен­ня се­мі­на­раў: 11—12 кас­трыч­ні­ка.

Right to the City (pravonagrad.org, За­граб, Хар­ва­тыя) Пра­цуе ў ад­ва­ка­цыі, гра­мад­скай агі­та­цыі і за­ахвоч­ван­ні ўдзе­лу гра­ ма­дзян у аб­аро­не пра­воў спа­жыў­ цоў, мае во­пыт пра­цы праз плат­ фор­мы арга­ні­за­цый гра­мад­скай су­по­ль­нас­ці з роз­ных аб­лас­цей, якія ўплы­ва­юць на зме­ну якас­ці та­

ва­раў і па­слуг у хар­вац­кім гра­мад­стве. Да­ты пра­вя­дзен­ня се­мі­на­раў: 23—24 кас­трыч­ні­ка.

Крэатыўная індустрыя

Хто мо­ж а пад­а ць за­я ўку • Кан­ды­да­ты, фі­зіч­ныя асо­бы ці прад­стаў­ні­кі арга­ні­за­цый, мо­гуць па­ даваць ад­ну за­яўку на ча­ла­ве­ка ці арга­ні­за­цыю.

• Ідэя па­він­на быць прад­стаў­ле­на на англій­скай мо­ве, а ўдзе­ль­ні­кі му­сяць ва­ло­даць англій­скай для ўдзе­лу ў се­мі­на­ры — інку­ба­та­ры ідэй.

• За­яўні­кі па­він­ны быць ста­рэй­шы­мі за 18 га­доў.

• У вы­пад­ку анлайн-пра­екта пра­па­но­вы му­сяць мець аўта­ном­ны кам­па­ нент.

• За­яўні­кі не мо­гуць пад­аць за­яўку на атры­ман­не гран­та, ка­лі яны ўжо атрым­лі­ва­юць якія-не­будзь срод­кі ад ЕКФ на пра­ця­гу та­го ж пе­ры­яду фі­ нан­са­ван­ня (на­прык­лад, пра­гра­мы Tandem, Step grant і г.д.).

• Кон­курс ад­кры­ты для асоб і прад­стаў­ні­коў ка­лек­ты­ваў/арга­ні­за­цый, якія зна­хо­дзяц­ца ў пры­ват­ным, дзяр­жаў­ным ці гра­ма­дзян­скім сек­та­ры і за­сна­ ва­ныя аль­бо актыў­ныя ў дзяр­жа­вах — ча­ль­цах ЕС/ЕАСТ, а так­са­ма ў бо­льш шы­ро­кім еўра­пей­скім ра­ёне (то-бок удзел да­ступ­ны і для бе­ла­рус­кіх арга­ ні­за­цый і інды­ві­ду­аль­ных за­яўні­каў).

• Ідэя му­сіць быць но­вай дзей­нас­цю ці пла­нам, хоць мо­жа быць пра­ця­гам бо­льш ран­ня­га пра­екта, ка­лі яна да­клад­на з’яўля­ецца но­вай, а не про­ста рэ­алі­за­цы­яй бя­гу­ча­га пра­екта. Як пад­а ць за­я ўку За­яўка скла­да­ецца з апі­са­ль­най час­ткі ідэі і бю­джэ­ту. У фор­ме за­яўкі вам трэ­ба бу­дзе прад­аста­віць бю­джэт для сва­ёй ідэі. Вы па­він­ны за­пам­па­ваць файл з бю­джэ­там у фар­ма­це excel у фор­ме для пад­ачы за­яўкі. За­яўка пад­аец­ца анлайн па спа­сыл­цы culturalfoundation.eu/rd-grants-2018. Апош­ні тэр­мін пад­ачы за­явак: 9 мая 2018 го­да а 18-й па цэн­тра­ль­на­еўра­ пей­скім ча­се. У лі­пе­ні 2018 го­да ЕКФ інфар­муе, па­спя­хо­вая за­яўка ці не.

5

Пра­ц эс і кры­тэ­рыі ад­б о­ру за­я вак За­яўкі бу­дуць ацэ­не­ныя ўнут­ры ЕКФ, а так­са­ма знеш­ні­мі кан­су­ль­тан­та­мі пра­гра­мы гран­таў. Гэ­тыя да­рад­цы ма­юць роз­ную пра­фе­сій­ную пад­рых­тоў­ку і пра­цу­юць па ўсёй тэ­ры­то­рыі Еўро­пы. Кан­чат­ко­вае ра­шэн­не аб вы­ба­ры 30 гран­таў бу­дзе пры­ня­тае ЕКФ і аб­вяш­ча­ецца ў лі­пе­ні. Фонд не ка­мен­туе, ча­ му за­яўкі бы­лі ад­хі­ле­ныя. Пры раз­гля­дзе за­явак ЕКФ звяр­тае ўва­гу на на­ступ­ныя мо­ман­ты: • Ці з’яўля­ецца ідэя акту­аль­най для тэ­мы кон­кур­су?

• Ці здо­ль­ная ідэя ге­не­ра­ваць ве­ды і ці мо­жа быць пе­ра­ве­дзе­на ў кан­крэт­ ны пра­ект?

• Як вы пла­ну­еце рас­паў­сю­джваць вы­ні­кі пра­екта?

• Ці ўклю­чае ідэя роз­на­ба­ко­васць і інклю­зію парт­нё­раў? Якія вы­ні­кі, пе­ра­ ва­гі для мэ­та­вых груп/ су­по­ль­нас­цей?

• Ці з’яўля­ецца за­яўка іна­ва­цый­най і крэ­атыў­най? Фонд пла­нуе пра­вес­ці дзве се­сіі па кон­кур­се ў «Фэй­сбу­ку» і «Тві­та­ры»: 19 кра­са­ві­ка 2018, 17:00—19:00 (цэн­тра­ль­на­еўра­пей­скі час); 2 мая 2018, 17:00—19:00 (цэн­тра­ль­на­еўра­пей­скі час). facebook.com/EuropeanCulturalFoundation twitter @ECF_tweetsto Бо­льш пад­ра­бяз­на з інфар­ма­цы­яй аб пра­гра­ме вы мо­жа­це азна­ёміц­ца па спа­сыл­цы culturalfoundation.eu/rd-grants. Пы­тан­ні, звя­за­ныя з кон­кур­сам, да­сы­лайце на ask@culturalfoundation.eu. Па­мя­тай­це: фонд не раз­гля­дае за­яўкі, да­сла­ныя па­сля дэд­лай­ну, які мі­нае 9 мая а 18-й. Так­са­ма на­ма­гай­це­ся пры­трым­лі­вац­ца па­тра­ба­ван­ня фон­ду па аб’ёме ад­ка­ заў на пы­тан­ні па за­яўцы (слоў­ны лі­міт).

Пы­тан­ні да апі­са­ль­най час­ткі за­яўкі 1. Дзе вы па­чу­лі пра кон­курс?

2. На­зва ва­шай за­яўкі.

3. Апі­шы­це сваю ідэю. Ча­му ме­на­ві­та яна па­він­на быць пад­тры­ма­на і якія па­зі­тыў­ныя зме­ны яна пра­па­ноў­вае і раз­ві­вае? Якім чы­нам ва­ша ідэя ад­ па­вя­дае ідэі кон­кур­су? Якім чы­нам вы фа­ку­су­еце­ся на інклю­зіў­нас­ці і роз­ на­ба­ко­вас­ці ў гра­мад­стве? Які ге­агра­фіч­ны фо­кус: ла­ка­ль­ны/ рэ­гі­яна­ль­ны/ еўра­пей­скі (500 сло­ваў па ўсіх пы­тан­нях гэ­та­га пун­кту).

4. Хто з’яўля­ецца па­тэн­цы­яль­най мэ­та­вай гру­пай/ парт­нё­ра­мі, з які­мі вы збі­ра­еце­ся су­мес­на рас­пра­цоў­ваць ідэю? Якая іх ро­ля, ге­агра­фіч­ныя пры­ яры­тэ­ты, фі­нан­са­ван­не (улас­ны ўклад), роз­на­ба­ко­васць і здо­ль­насць да­ нес­ці ідэю? (300 сло­ваў.)

5. ЕКФ не па­тра­буе аб­авяз­ко­ва­га су­фі­нан­са­ван­ня гран­ту. Ка­лі, ад­нак, су­фі­ нан­са­ван­не пла­ну­ецца, трэ­ба гэ­та па­зна­чыць (150 сло­ваў).

6. Якія ме­та­ды вы пла­ну­еце пры­мя­ніць для аб­ме­ну ве­да­мі і вы­ні­ка­мі ўдзе­ лу ў пра­гра­ме да­сле­да­ван­ня? (14 ме­ся­цаў.) Якія маг­чы­мыя вы­ні­кі да­сле­да­ ван­ня? (350 сло­ваў.)

7. Якім чы­нам ва­ша ідэя ўплы­вае на гра­мад­скі ды­ялог? Ці пла­ну­юцца пі­яркам­па­ніі пад­час рэ­алі­за­цыі пра­екта? (200 сло­ваў.)

8. Якія па­зі­тыў­ныя зме­ны ў доў­га­тэр­мі­но­вым пе­ры­ядзе ад­бу­дуц­ца пад­час рэ­алі­за­цыі пра­екта? (300 сло­ваў.)

9. Апі­шы­це ваш па­пя­рэд­ні во­пыт у рэ­алі­за­цыі пад­обных ідэй і ва­шу здо­ль­ насць рэ­алі­за­ваць пра­ект (200 сло­ваў).

10. Грант су­пра­ва­джа­ецца двух­дзён­ным се­мі­на­рам — інку­ба­та­рам ідэй, які ад­бу­дзец­ца ў ве­рас­ні і кас­трыч­ні­ку 2018 го­да. Про­сь­ба па­зна­чыць, якія се­мі­на­ры (два ва­ры­янты) вы змо­жа­це на­ве­даць, а так­са­ма па­знач­це, ча­ му ме­на­ві­та іх вы аб­ра­лі. Звяр­ні­це ўва­гу на апі­сан­не арга­ні­за­цый, пе­рад тым як зра­біць вы­бар, а так­са­ма ўлі­чы­це, што ваш па­пя­рэд­ні во­пыт і во­пыт дзей­нас­ці арга­ні­за­цыі-за­яўні­ка па­ві­нен быць су­гуч­ным з кі­рун­ка­мі дзей­ нас­ці пры­ма­ючых арга­ні­за­цый.

красавік, 2018

6

Май­с тар-к лас

Лі­таг­ра­фія

Аўтар: Андрэй Яра­шэ­віч Творчы метад: У гэтай графічнай тэхніцы ўсе ваганні, сумненні і варыянты варта пакінуць на ўзроўні эскіза. Камень патрабуе павагі і адказнасці за кожнае яго крананне, таму любая лінія павінна імкнуцца да трапнасці, свежасці і чысціні выканання. Эта­п ы працы:

1.

2.

Ства­рэн­не алоў­ка­ва­га эскі­за. Пад­рых­тоў­ка лі­таг­раф­ска­га ка­ме­ня (від шчы­ль­на­га вап­ня­ку). На спе­ цы­яль­ным ста­ле са сто­кам для ва­ды ка­мень апра­цоў­ва­ецца з да­па­ мо­гай інша­га ка­ме­ня шлі­фа­ва­ль­ным па­ра­шком — каб ства­рыць роў­ную па­ вер­хню з ад­на­стай­най дроб­най фак­ту­рай. Рых­ту­ем інстру­мен­ты, па­трэб­ныя для пра­цы: пёр­ка і пэн­дзлі для ту­ шы, іглы, ска­ль­пе­лі. Праз ка­пір­ку ма­лю­нак пе­ра­во­дзіц­ца на ка­мень у люс­тэр­ка­вым вы­ гля­дзе. Ства­рэн­не ма­люн­ка лі­таг­раф­скім алоў­кам і туш­шу (су­месь мы­ла, са­ла, вос­ку, са­жы і сма­лы, сплаў­ле­ных пры вы­со­кай тэм­пе­ра­ту­ры). Каб збе­ раг­чы ка­мень ад «за­тлуш­чван­ня», пад ру­ку пад­кла­да­ецца чыс­тая па­пе­ра ці спе­цы­яль­ная дош­ка на двух брус­ках. На эта­пе траў­лен­ня ка­мень апра­цоў­ва­ецца мар­ляй з та­ль­кам. Па­сля гэ­ та­га на­но­сіц­ца вы­траў­ка (рас­твор азот­най кіс­ла­ты ў дэк­стры­не). У вы­ ні­ку хі­міч­най рэ­акцыі чыс­тыя, не­за­ма­ля­ва­ныя мес­цы ка­ме­ня ста­но­вяц­ца ўстой­лі­ва гід­ра­фі­ль­ны­мі (здо­ль­ны­мі змоч­вац­ца ва­дой і не пры­маць фар­бу пры дру­ку). Фраг­мен­ты, па­кры­тыя алоў­кам ці туш­шу, ста­но­вяц­ца але­яфі­ль­ны­мі (пры­ма­юць тлус­тую фар­бу і не пры­ма­юць ва­ду). Пад сло­ем вы­траў­кі ка­мень па­ві­нен зна­хо­дзіц­ца не менш за 10-12 га­дзін. Па­пе­ра пе­рад дру­кам кры­ху ўві­ль­гат­ня­ецца. Лі­шак ва­ды вы­да­ля­ецца з да­па­мо­гай прэ­са. Ка­мень раз­мяш­ча­ецца па цэн­тры ка­лод­кі руч­но­га лі­таг­раф­ска­га стан­ ка. З да­па­мо­гай він­та ўста­лёў­ва­ецца па­трэб­ны ціск. Губ­кай, змо­ча­най шкі­пі­на­рам ці бен­зі­нам, змы­ва­ецца ма­лю­нак з ка­ ме­ня.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

На ві­ль­гот­ны ка­мень на­кат­ва­ецца ты­па­граф­ская фар­ба. На яго па­вер­хню кла­дзец­ца ліст для ад­біт­ка і на­кры­ва­ецца дэ­ кель-па­пкай (по­лі­сты­рол, на якім бу­дзе сліз­гаць рэ­йбер). Пра­кат­ ва­ем ка­мень у стан­ку. Твор га­то­вы. Пад­рых­та­ва­ла Але­ся Бе­ля­вец.

«Мастацтва» № 4 (421)

Май­с тар-к лас

7

КРАсавік, 2018

8

Гу ­т ар­к і на вы­с та­в е

Змест, фор­ма ды ідэя « Код: 25.03.18» у Па­ла­цы мас­тац­тва Вы­ста­ва пры­све­ча­на 100- год­дзю аб­вяш­чэн­ня Бе­ла­рус­кай на­род­най рэ­спуб­лі­кі. Фар­мат — як сцвяр­джа­ецца ў прэс- рэ ­ лі­зе — прад­угле­джвае са­мы шы­ро­кі спектр су­час­ных вы­яўлен­чых срод­каў без аб­ме­жа­ван­ня ча­су ства­рэн­ня ра­бот. Зняц­це ча­са­ва­га аб­ме­жа­ван­ня ста­ла­ся ўда­лым хо­дам: зна­ка­выя пра­цы, як, на­прык­лад, паліптых Гаў­ры­лы Ваш­чан­кі « Кры­лы » ці га­бе­лен Ва­лян­ці­ны Бар­тла­вай « Ад­ра­джэн­не », утва­ры­лі важ­ныя сэн­са­выя акцэн­ты, ві­зу­аль­ны рытм за­да­лі шы­ро­кія чыр­во­ныя ка­ло­ны ля ўва­хо­да ў за­лу, а на су­пра­ць­лег­лым ба­ку — вя­лі­кая інста­ля­цыя Зміт­ра Юрке­ві­ча і Але­ся Ро­дзі­на, зроб­ле­ная ад­мыс­ло­ва на гэ­тую тэ­му. Да­тыч­ныя да арга­ні­за­цыі вы­ста­вы стар­шы­ня Са­юза мас­та­коў Ры­гор Сіт­ні­ ца і кі­раў­нік сек­цыі кры­ты­кі Пёт­ра Ва­сі­леў­скі сус­трэ­лі­ся, каб зра­зу­мець, ці атры­ма­ла­ся за­ду­ма­нае. Пёт­ра Ва­сі­леў­скі: На вы­ста­ве бы­ло ма­ла прац но­вых і зроб­ле­ных да яе спе­цы­яль­на. Ці гэ­та не­паз­беж­насць, звя­за­ная з не­вя­лі­кім ча­сам, што да­ ваў­ся на арга­ні­за­цыю, ці — у не­йкай сту­пе­ні — не­пад­рых­та­ва­насць на­шай ку­ль­тур­ніц­кай гра­ма­ды да ўспры­ман­ня гэ­тай даты? Ры­гор Сіт­ні­ца: І тое, і іншае. Было б дзіўна, каб у наc існаваў кансэнсус у стаўленні да гістарычных падзей, якія на працягу ўсёй савецкай эпохі свядома замоўчваліся ці прадстаўляліся ў скажоным выглядзе. Я ха­цеў, каб мы не па­ўта­ры­лі дос­вед трыц­ца­ці­га­до­вай да­ўні­ны, ка­лі на пад­обных вы­ста­ вах да­мі­на­ва­лі тво­ры ілюс­тра­тыў­на­га, асвет­ніц­ка­га ха­рак­та­ру, што на той час бы­ло, без­умоў­на, акту­аль­на. Та­му я за­клі­каў лю­дзей ад­ка­заць су­час­най плас­тыч­най мо­вай. На­прык­лад, мя­не ўзра­да­ваў Ле­анід Хо­ба­таў, які ўва­со­біў тэму праз колеравую кампазіцыю ў выглядзе сцяга. Твор атрымаўся дра­ ма­тыч­ны, глы­бо­кі па сэн­се, па­каз­вае пе­ры­пе­тыі гіс­то­рыі. Вось та­кіх прац я ча­каю. «Мастацтва» № 4 (421)

Сваю важ­ную, фак­та­ла­гіч­ную ро­лю вы­ка­на­лі фо­та­здым­кі ўдзе­ль­ні­каў той гіс­та­рыч­най падзеі. На вы­ста­ве бы­ло шмат сэн­са­вых і ві­зу­аль­ных плас­ тоў, яна раз­на­стай­ная і су­час­ная. Пры­кра, што мае вуч­ні, на якіх я ўскла­даў шмат на­дзей, не ад­гук­ну­лі­ся. Што б тут ні ад­бы­ва­ла­ся, ім «у лом» ісці ў Па­ лац мас­тац­тва і ўдзе­ль­ні­чаць у гэ­тай «мар­гі­на­ль­най» дзеі. Паводле іх шкалы каштоўнасцяў 100 гадоў БНР — падзея не вартая разгляду. Та­му мя­не ўсце­ шы­ла, што амаль 70-га­до­вы фар­ма­ліст Хо­ба­таў шы­коў­на ад­ка­заў на гэ­ты вы­клік. А сён­няш­нія пра­су­ну­тыя ма­ла­дыя лю­дзі, у якіх, зда­ва­ла­ся б, па­він­на быць і ўсве­дам­лен­не, і рэ­ага­ван­не, — на жаль, не. Мы ж не­здар­ма на­зва­лі вы­ ста­ву «Код: 25.03.18», бо лі­чым, што гэ­та час­тка ге­не­тыч­на­га ко­ду бе­ла­ру­саў, а ге­не­ты­ка дадзена ад прыроды. Пры­но­сі­лі ве­ль­мі роз­ныя ра­бо­ты, але мы ад­абра­лі са­мыя год­ныя, збу­да­ва­лі цэ­лас­ную экс­па­зі­цыю. Цэн­трам яе стаў­ся па­ліп­ціх Гаў­ры­іла Ваш­чан­кі «Кры­ лы», твор ме­та­фа­рыч­ны, пры­вя­за­ны да тэ­мы не кан­крэт­на. Ка­лі хо­чац­ца кан­ крэ­ты­кі — вы­дат­ная се­рыя Мі­ха­ся Ба­са­лы­гі, які знай­шоў ве­ль­мі пе­ра­ка­на­ль­ ную фор­му. Экс­па­зі­цыя атры­ма­ла­ся на лю­бы густ. І мы з Ле­ані­дам Хо­ба­та­вым кры­ху па­ма­ры­лі: ці­ка­ва бы­ло б аб­ме­жа­ваць за­да­чу і пра­па­на­ваць на гэ­тую

цсэн­ Гу ­т ар­к і на Рэ­ вы­ та­звіяе

тэ­му зра­біць тво­ры вы­ключ­на не­фі­гу­ра­тыў­ныя. Хоць гус­ты сап­раў­ды ва ўсіх роз­ныя, ха­дзі­ла жан­чы­на і на­ра­ка­ла, што не на­пі­са­лі «крэп­кіх» ра­бот, — ві­ даць, з пры­выч­кі ба­чыць ма­ну­мен­та­ль­нае вы­ра­шэн­не вя­лі­кіх тэ­маў. Усе ма­ юць пра­ва ду­маць па-роз­на­му, пра­ўда — па­ся­рэ­дзі­не. Экс­па­зі­цыя, на маю дум­ку, вы­йшла су­час­най. Пёт­ра Ва­сі­леў­скі: Мне па­шчас­ці­ла да­па­ма­гаць Ле­ані­ду Хо­ба­та­ву ла­дзіць экс­па­зі­цыю. І я су­тык­нуў­ся з ці­ка­вым стаў­лен­нем мас­та­коў: пры­но­сіць аўтар твор, парт­рэт, на­прык­лад, што не мае ні­яка­га да­чы­нен­ня да тэ­мы, і цяж­ка яму па­тлу­ма­чыць, ча­му парт­рэт яго сяб­ра не мо­жа быць пры­ня­ты. Ры­гор Сіт­ні­ца: Усё ж не­ка­то­рыя парт­рэ­ты мы ўзя­лі, на­прык­лад, цу­доў­ныя тво­ры Ге­на­дзя Ко­зе­ла. Я раз­ва­жаю та­кім чы­нам: гэ­та вы­ста­ва — пры­свя­чэн­ не гіс­та­рыч­на­му свя­ту, і ка­лі б мы вы­ста­ві­лі тво­ры Жоў­так, Раз­дзя­лоў­скай, пры­го­жыя на­цюр­мор­ты, квет­кі — так­са­ма бы­ло б пры­свя­чэн­не. Гэ­тыя пра­цы са­мі па са­бе ства­ра­юць ад­чу­ван­не свя­та, пра­сяк­ну­тыя ўрачыстым на­стро­ем.

9

Але я пра­сіў, каб не­йкая ўскос­ная пры­вяз­ка да тэ­мы ўсё ж бы­ла. Ка­лі ро­бі­це края­від Мін­ска, то мож­на ўва­со­біць зна­ка­выя мес­цы — той жа Ку­па­лаў­скі тэ­атр. Дар’я Бу­не­ева пры­нес­ла не­вя­лі­кі твор, на ім на тум­бе ля тэ­атра мож­на пра­чы­таць: «Пер­шы ўсе­бе­ла­рус­кі сход», і гэ­та не лі­та­ра­ль­ны ход, пра­ца не ілюс­тра­тыў­ная. Пёт­ра Ва­сі­леў­скі: На ад­крыц­ці бы­ло шмат лю­дзей, якіх я мно­га га­доў не ба­ чыў, яны саб­ра­лі­ся, каб зга­даць мі­ну­лыя дні. Яны пры­шлі як на свя­та. Не­ка­то­ рыя бы­лі рас­ча­ра­ва­ныя, не­ка­то­рыя про­ста знай­шлі на­го­ду саб­рац­ца і не так важ­на ім бы­ло, што на той сця­не ві­сіць. І мне пад­ума­ла­ся, што мно­гія з гэ­тых гле­да­чоў да­гэ­туль успры­ма­юць на­цы­яна­ль­ную тэ­му праз этнаг­ра­фіч­нае вы­ ра­шэн­не і не раз­уме­юць: тая ж вы­шы­ван­ка сён­ня па­він­на быць «от ку­цюр». На­цы­яна­ль­ныя тэ­мы па­він­на выяўляц­ца на ўзроў­ні вы­со­кай эстэ­ты­кі, а не про­ста кан­ста­та­цыі пэў­на­га фак­та. Ці мож­на спа­дзя­вац­ца, што но­вая ге­не­ра­ цыя мас­та­коў, з кі­м вы су­ты­ка­еце­ся па пра­цы, усё ж дой­дзе да той ідэі, якую пра­па­на­ва­ла гэ­тая вы­ста­ва? Ры­гор Сіт­ні­ца: Я моц­на ў гэ­тым сум­ ня­ва­юся. На вы­ста­ве мо­ла­дзі зу­сім ма­ла, і я ба­чу тэн­дэн­цыю, што мно­ гія з гэ­та­га но­ва­га па­ка­лен­ня скі­ ра­ва­ныя на ка­мер­цый­ны по­спех. Мы ж пра­ца­ва­лі на ідэю. Мажліва, вы­спе­юць та­кія тво­ры і ў іх, але хто іні­цы­юе гэ­ты пра­цэс? Зда­ва­ла­ся б — сён­ня ёсць маг­чы­масць атрым­лі­ваць лю­бую інфар­ма­цыю, не па­ра­ўнаць з на­шым ча­сам, ка­лі мы пе­рад­ава­лі адзін ад­на­му не­йкія пе­рад­ру­коў­кі, каб да­ве­дац­ца пра не­йкія гіс­та­рыч­ ныя фак­ты. Але агу­ль­нае «апап­сен­ не» на­ша­га со­цы­уму не па­шка­да­ ва­ла і нас, і знай­сці ся­рэ­дзі­ну, каб твор быў і на­цы­яна­ль­ным, і вос­тра су­час­ным, — да­во­лі цяж­ка. Пад­рых­та­ва­ла Але­ся Бе­ля­вец.

1. Фрагмент экспазіцыі.

2. Гаўрыіл Вашчанка. Крылы. Паліптых. Алей. 1994.

3. Зміцер Юркевіч, Алесь Родзін. Чацвёрты падзел. Інсталяцыя. 2012. красавік, 2018

10

Тэма Рэ­ц эн­з ія

Жыц­цё ад­ной тэх­ні­кі « Ко­лер свят­ла: Петр Ста­ха і яго вуч­ні » ў арт- гас­цёў­ні « Вы­со­кае места » і традыцыі беларускага шкларобства

Але­на Атраш­ке­віч-Злат­ка­віч Вы­ста­вач­ны пра­ект ла­дзіў­ся пры да­па­мо­зе Па­со­льс­тва Чэш­скай Рэ­спуб­лі­кі ў Бе­ла­ру­сі. Упер­шы­ню на по­стса­вец­кай пра­сто­ры з’яві­ла­ся маг­чы­масць прэ­зен­та­ваць тво­ры вя­до­ма­га мас­та­ка, вы­клад­чы­ка і спе­цы­яліс­та ў га­лі­не ма­лі­ра­ван­ня шкла Пет­ра Ста­ха і яго вы­пус­кні­ коў — Ма­тоў­ша Во­ла­ка і Дзміт­рыя Цы­бен­кі. Мас­тац­ка-пра­мыс­ло­вая шкло­вы­ т­вор­чая шко­ла ў Ка­ме­ніц­кім Шэ­ на­ве, у якой Петр Ста­ха вы­кла­дае бо­льш за 10 га­доў і кі­руе фа­ку­ль­ тэ­там разь­бы і плаў­лен­ня шкла, — адзін з трох ба­за­вых ад­ука­цый­ных цэн­траў мас­тац­ка­га шкла Чэ­хіі. Вя­до­мая з ся­рэ­дзі­ны ХІХ ста­год­дзя, шко­ла мае без­да­кор­ную рэ­пу­та­ цыю ста­рэй­шай про­фі­ль­най уста­ но­вы Еўро­пы. Рэ­гі­ён Па­ўноч­най Чэ­хіі сла­віц­ца да­ўні­мі і ба­га­ты­мі тра­ды­цы­ямі шкла­роб­ства. Сён­ня тут ледзь не праз кож­ныя пяць кі­ла­мет­раў мож­на сус­трэць шкля­ ныя сту­дыі, фаб­ры­кі, на­ву­чаль­­ ныя ўста­но­вы, му­зеі і... шкля­ную ску­льп­ту­ру. Ка­ме­ніц­кі Шэ­наў раз­ам «Мастацтва» № 4 (421)

з Но­вым Бо­рам і Жа­лез­ным Бро­дам стаў ле­ген­дар­най экс­пе­ры­мен­та­ль­ най ба­зай для мас­та­коў і свед­кам імклі­ва­га раз­віц­ця ру­ху сту­дый­ на­га шкла­роб­ства дру­гой па­ло­вы ХХ ста­год­дзя. Шко­ла рас­квіт­не­ла сап­раў­дным су­зор’ем най­вя­до­мей­ шых мас­та­коў, ся­род якіх Ула­дзі­мір Ка­пец­кі, Іржы Шу­га­ек, Ян Экс­нар, Фран­ці­шак Янак, Іва Роз­сі­пал, Ла­да Се­меч­ка. По­зір­ку гле­да­чоў мін­скай вы­ста­вы ад­кры­ва­лі­ся вы­хап­ле­ныя свят­ лом ма­сі­вы шкля­ных аб­страк­тных ску­льп­тур. Глы­бо­кі кан­цэн­тра­ва­ны ко­лер аб’ектаў ча­сам ні­бы рас­тае ў тон­кіх сла­ях ма­тэ­ры­ялу. Спе­цы­фіч­ ны ме­тад фар­ма­ван­ня ску­льп­ту­ры, рас­пра­ца­ва­ны Пет­рам Ста­хам, да­зва­ляе раз­гля­даць бру­та­ль­ныя рэ­ль­ефныя ўклю­чэн­ні праз опты­ку шкля­ных па­вер­хняў. Пра­цы мас­та­ка «Цыр­ку­ля­цыя», «Вар­та Антар­кты­кі», «Адзін з тых дзён» ста­лі сап­раўд­ ны­мі хі­та­мі фо­та­хро­нік і сэл­фі гле­да­чоў. Аб’екты ма­ла­дых май­строў сва­бод­на па­чу­ва­лі­ся ў пра­сто­ры. Пра­зрыс­тасць ма­тэ­ры­ялу не дае ані­якіх на­мё­каў на сап­раў­дную ва­гу ра­бот, між тым не­ка­то­рыя з іх пе­ра­

вы­ша­юць 30 кг. Су­час­ныя тэх­на­ло­гіі да­зва­ля­юць вы­раб­ляць вя­ліз­ныя ма­сі­вы. Ма­тоўш Во­лак пра­цуе з ма­ ну­мен­та­ль­ны­мі фор­ма­мі, і ў экс­па­зі­ цыі прад­стаў­ле­ны най­мен­шыя з іх. Са­мым доў­га­ча­ка­ным склад­ні­кам для вуз­ка­га ко­ла пра­фе­сі­яна­ль­ най су­пол­кі айчын­ных мас­та­коў і да­след­чы­каў ста­ла аб­мер­ка­ван­не тэх­ні­кі вы­ка­нан­ня тво­раў — ма­ лі­ра­ван­ня (ад лац. mollio — мяк­ нуць). З ся­рэ­дзі­ны ХХ ста­год­дзя на раз­віц­цё та­ко­га пры­нцы­пу ма­дэ­ля­ван­ня шкля­но­га прад­ме­та вы­зна­ча­ль­ны ўплыў ака­за­лі экс­пе­ ры­мен­ты Ста­ніс­ла­ва Лі­бен­ска­га і Ярас­ла­вы Брых­та­вай у 1940-50-я. Шлі­фа­ва­ныя ма­сі­вы лі­тых бло­каў іх аўтар­ства ўвай­шлі ў гіс­то­рыю сту­ дый­на­га шкла­роб­ства. На па­чат­ку ХХІ ста­год­дзя ўні­ка­ль­ным но­сь­бі­там і знаў­цам тра­ды­цый чэш­ска­га ма­лі­ра­ва­на­га шкла з’яўля­ецца Петр Ста­ха. Раз­ам са сва­ім вы­пус­кні­ком, а сён­ня ка­ле­гам Дзміт­ры­ем Цы­бен­ кам ма­эстра пра­вёў май­стар-клас. Дзміт­рый, на­прык­лад, рас­ка­заў, што то­ль­кі на ме­ха­ніч­ную апра­цоў­ку па­вер­хні «Це­ні ко­ле­раў» ён па­тра­ ціў ка­ля 50 га­дзін! А па­пя­рэд­ні этап

ма­лі­ра­ван­ня шкла ў спе­цы­яль­най пе­чы за­ймае 2-3 тыд­ні мі­ні­мум. Атры­маў­шы сап­раў­дную эстэ­тыч­ную аса­ло­ду ад па­ба­ча­на­га, па­спра­ бую ўзга­даць айчын­ныя тра­ды­цыі і рэ­плі­кі гэ­тай тэх­ні­кі ў бе­ла­рус­кім мас­тац­тве. Іх мож­на раз­гле­дзець праз дзве тэ­мы: ку­ль­тур­на-гіс­та­рыч­ ныя ўмо­вы з’яўлен­ня тэх­ні­кі лі­та­га шкла на «Нё­ма­не» і праз вы­то­кі аб­страк­тнай шкля­ной ску­льп­ту­ры. «Нё­ман» на­за­па­сіў грун­тоў­ны дос­вед ліц­ця дэ­ка­ра­тыў­най шкла­ п­лас­ты­кі і мо­ду­ляў для па­трэб ма­ ну­мен­та­ль­на­га мас­тац­тва спо­са­бам так зва­на­га «га­ра­ча­га ма­лі­ра­ван­ ня». Пры­га­та­ва­нае шкла­ва­ра­мі і тэх­но­ла­га­мі шкло ў рас­плаў­ле­ным вы­гля­дзе за­лі­ва­ла­ся ў па­трэб­ныя фор­мы. А ўсё рас­па­ча­ло­ся на­пры­ кан­цы 1950-х з пра­па­но­вы вя­до­ мых лі­тоў­скіх віт­ра­жыс­таў Ка­зі­са Мар­ку­на­са і Аль­гі­ман­та­са Стоў­шка­ са. Пад іх пра­екты на «Нё­ма­не» і бы­лі спра­екта­ва­ны спе­цы­яль­ныя га­за­выя апеч­кі, у якіх амаль да ся­ рэ­дзі­ны 1990-х ме­ла­ся маг­чы­масць па­сту­по­ва аха­ло­джваць лі­тыя бло­кі. Ужо ад па­чат­ку 1960-х за­ма­ца­ва­ ныя ў цэ­мен­тныя і жа­ле­за­бе­тон­ныя

Тэма

11

з чэш­ска­га ча­со­пі­са Glass Review — «Нё­ман» вы­най­шаў на­сам­рэч уні­ка­ль­ны ме­тад вы­пра­цоў­кі лі­то­га шкла пры фан­тас­тыч­ным ды­япа­зо­ не ка­ля­ро­вых маг­чы­мас­цяў. Што да вы­то­каў аб­страк­тнай шкля­ной ску­льп­ту­ры ў бе­ла­рус­кім мас­тац­тве, зга­даю эстэ­ты­ку мас­тац­ ка-пра­мыс­ло­вых форм «Нё­ма­на» па­чат­ку ХХ ста­год­дзя, якія мас­тац­ тваз­наў­ца Мая Яніц­кая акрэс­лі­ла як «фор­мы на сты­ку ма­дэр­ну, кан­струк­ты­віз­му і ку­біз­му». На­ту­ ра­ль­ным раз­віц­цём ма­дэр­ніс­цкіх тра­ды­цый ста­но­вяц­ца пра­явы фар­ ма­ль­най плас­ты­кі ў пра­цах Ула­дзі­ мі­ра Жо­ха­ва ў 1970-х. Мац­ней­шы ўплыў не то­ль­кі на су­час­ні­каў, але і на на­ступ­ныя ге­не­ра­цыі шкля­роў здзей­сніў аб­страк­тны ге­амет­рызм Арка­дзя Аніш­чы­ка. Вяр­та­ючы­ся да чэш­скай вы­ста­ вы, адзна­чу цэ­лы шэ­раг ці­ка­вых гіс­та­рыч­ных пе­ра­кры­жа­ван­няў у раз­віц­ці чэш­ска­га і бе­ла­рус­ка­га шкла. Муд­ра­ге­ліс­тае ўза­ема­дзе­ янне аб­ста­він і пер­са­на­лій пра­соч­ ва­ецца, на­прык­лад, ад кан­ца ХІХ ста­год­дзя. Ад­куль па­хо­дзіць адзін з за­сна­­валь­­ні­каў гу­ты «Нё­ман» Юлі­ус Сто­ле? Так, з Па­ўноч­най Чэ­хіі! кан­струк­цыі ко­ла­та-лі­тыя віт­ра­жы мас­та­коў прэ­зен­та­ва­лі­ся ў Літ­ве і Рас­іі. У му­зеі «Нё­ма­на», да­рэ­чы, за­ ха­ва­лі­ся два лі­тоў­скія ко­ла­та-лі­тыя віт­ра­жы, ума­ца­ва­ныя ў бе­тон сця­ны. Свой ме­тад ліц­ця шкла рас­пра­ца­ ва­лі мас­та­кі шкло­за­во­да «Нё­ман». Ула­дзі­мір Му­рах­вер час­цей за ўсё звяр­таў­ся да ўмоў­нас­ці дэ­ка­ра­ тыў­ных рэ­ль­ефаў. Мас­так вы­ка­наў і шэ­раг ма­ну­мен­та­ль­ных аб’ектаў з ла­ка­ніч­ны­мі ге­амет­рыч­ны­мі мо­ ду­ля­мі. Во­ль­га Са­зы­кі­на тран­сфар­ ма­ва­ла спо­саб рэ­ль­ефна­га ліц­ця ў за­па­тэн­та­ва­ную аўтар­скую тэх­ні­ку з уклю­чэн­нем у шкла­ма­су фраг­ мен­таў рас­лін, бы­та­вых прад­ме­таў і шкло­ва­лок­наў. Га­лі­на Сі­да­рэ­віч свае пра­цы ства­ра­ла на асно­ве ўза­ема­дзе­яння га­ра­чай шкля­ной ма­сы з су­хі­мі хі­міч­ны­мі эле­мен­ та­мі-фар­ба­ва­ль­ні­ка­мі і дра­ця­ной гра­фі­кай. Пэў­ны зва­рот да ме­та­ду ма­лі­ра­ван­ня шкла мы ба­чым у пры­кла­дах зна­ка­мі­та­га ці­ха­вы­дзі­ ма­на­га нё­ман­ска­га шкла, да яко­га звяр­та­лі­ся амаль усе вы­твор­чыя мас­та­кі. Ве­ль­мі ха­рак­тэр­най з’явай ста­лі пра­цы эстон­скіх май­строў, якія пры­свя­ці­лі час­тку свай­го

жыц­ця «Нё­ма­ну»: Сі­ль­віі Раў­двее і Кер­сці Вакс. Ве­ль­мі па­спя­хо­ва да пра­цэ­су пад­клю­чы­лі­ся і прад­стаў­ні­кі ма­ ну­мен­та­ль­на­га мас­тац­тва: Ні­нэль Шчас­ная, Ула­дзі­мір Ста­ль­ма­шо­нак, Гаў­ры­ла Ваш­чан­ка, Іры­на Куз­ня­цо­ ва, Ве­ра­ні­ка Віт­коў­ская. Айчын­ ны­мі май­стра­мі бы­лі ство­ра­ны со­тні мет­раў гус­тоў­ных аздаб­лен­ няў архі­тэк­тур­ных і інтэр’ерных пра­ектаў: стан­цыі мет­ра­па­лі­тэ­на, тэ­атры, му­зеі, га­тэ­лі, да­мы ку­ль­ту­ ры, са­на­то­рыі… У ад­роз­нен­не ад чэш­ска­га ма­лі­ра­ва­на­га шкла, дзе ве­ль­мі час­та пры­сут­ні­ча­ла руч­ная шма­тэ­тап­ная апра­цоў­ка па­вер­хняў, для бе­ла­рус­ка­га лі­та­га шкла ха­рак­ тэр­на за­ха­ван­не жы­вой, аптыч­на ру­хо­май па­вер­хні, мяк­кай фак­ту­ры і да­лі­кат­най гра­фіч­нас­ці. Лі­тыя віт­раж­ныя мо­ду­лі для аб’ектаў са­юзна­га зна­чэн­ня вы­ кон­ва­лі на «Нё­ма­не» пры­бал­тый­ скія, армян­скія мас­та­кі, пі­цер­цы і мас­кві­чы. І ха­ця чэш­скі во­пыт ма­лі­ра­ван­ня шкла за­ста­ваў­ся не­да­ся­га­ль­ным па тэх­на­ла­гіч­ных і кан­струк­цый­ных улас­ці­вас­цях і ня­ рэд­ка быў вя­до­мы аўта­рам то­ль­кі

1. Петр Стаха. Адзін з тых дзён. Шкло, маліраванне, шліфаванне, паліраванне. 2015.

2. Петр Стаха. Загадка. Шкло, маліраванне, шліфаванне, паліраванне. 2017.

3, 5. Вячаслаў Пазняк. Вянок. Шкло, гарачае маліраванне. 1984.

4. Матоўш Волак. Зялёная бездань. Шкло, маліраванне, шліфаванне, паліраванне. 2017.

6. Нінэль Шчасная. Вітраж для будынка Белдзяржхарчпрама. 1972. красавік, 2018

12

Рэ­ц эн­з ія

Воб­ра­зы ру­ху « Суб­лі­ма­цыя фор­мы » Ула­дзі­мі­ра Сла­бод­чы­ка­ва ў На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі

Вы­ста­ва ску­льп­та­ра Ула­дзі­мі­ра Сла­бод­чы­ка­ва ў На­цыя ­­ на­ль­ным мас­тац­кім му­зеі — рэ­трас­пек­тыў­ная. У на­зве ўва­со­біў­ся яго га­лоў­ны фор­маў­тва­ра­ль­ны пры­нцып: суб ­ лі­ма­цыя — гэ­та спро­ба па­зба­віць фор­му ма­тэ­ры­яль­нас­ці. У псі­ха­ло­гіі пан­яцце « суб­лі­ма­цыя » трак­ту­ецца як пра­цэс пе­ра­ўтва­рэн­ня і пе­ра­на­кі­ра­ван­ня энер­гіі на са­цы­яль­ную актыў­насць і твор­часць. Д ля Сла­бод­чы­ка­ва ад­чу­ван­ні, па­чуц­ці, ідэі пе­ра­но­сяц­ца ў за­сты­лую фор­му, у спы­не ­ ны воб­раз, жэст. З пун­кту гле­джан­ня фі­зі­кі, суб­лі­ма­цыя ( уз­гон­ка ) — пе­ра­ход рэ­чы­ва з цвёр­да­га ста­ну ад­ра­зу ў га­ за­па­доб­ны, мі­ну­ючы вад­кі. Гэ­та не­ве­ра­год­на скла­да­ная за­да­ча для трох­мер­на­га плас­тыч­на­га мас­тац­тва. Пра­цу­ ючы над сва­імі тво­ра­мі, Ула­дзі­мір Сла­бод­чы­каў шу­кае асаб­лі­вую мо­ву, каб па­ка­заць шмат­гран­насць аб’екта, яго здо­ль­насць ува­саб­ляць не кан­крэт­нае, а аб­страк­тнае пан­яцце. Гля­дач асэн­соў­вае ма­тэ­ры­яль­насць ску­льп­ту­ ры, але ві­зу­аль­на счыт­вае яе не­рэ­аль­насць, умоў­насць, сім­ва­лізм.

«Мастацтва» № 4 (421)

Рэ­ц эн­з ія

13

Во­ль­га Архі­па­ва Ды­япа­зон пра­ектаў Сла­бод­чы­ка­ва ўраж­вае: ад ка­мер­най плас­ты­кі да маш­ таб­ных ма­ну­мен­та­ль­ных по­мні­каў, уста­ля­ва­ных на ра­дзі­ме і за мя­жой. Твор­ ца за­явіў пра ся­бе ў па­чат­ку 1970-х. Яшчэ ў га­ды ву­чо­бы на ад­дзя­лен­ні скульп­­ту­ры ў Бе­ла­рус­кім дзяр­жаў­ным тэ­атра­ль­на-мас­тац­кім інсты­ту­це (сён­ ня Бе­ла­рус­кая дзяр­жаў­ная ака­дэ­мія мас­тац­тваў) ён па­чы­нае ўдзе­ль­ні­чаць у вы­ста­вах (1973). Актыў­ная са­цы­яль­ная па­зі­цыя вы­яўля­ецца ў пра­вя­дзен­ні ску­льп­тур­ных пле­нэ­раў у Мін­ску (пер­шы — у 1988 го­дзе), у што­дзён­най педа­ га­гіч­най дзей­нас­ці. З 1975-га Сла­бод­чы­каў вы­кла­дае, а з 1989-га — уз­на­­чаль­­ вае ка­фед­ру ску­льп­ту­ры ў Ака­дэ­міі мас­тац­тваў па­сля ле­ген­дар­ных Андрэя Бем­бе­ля і Ана­то­ля Ані­кей­чы­ка. З 1983 го­да Сла­бод­чы­каў — сяб­ра Бе­ла­рус­ка­ га са­юза мас­та­коў (у 1988 — 1989 і 2005 — 2008 ача­ляў сек­цыю ску­льп­ту­ры). На сён­няш­ні дзень ён, як аўта­ры­тэт­ная асо­ба, пры­мае актыў­ны ўдзел у га­лоў­ ных стра­тэ­гіч­ных ра­шэн­нях Са­юза мас­та­коў, мае мнос­тва дзяр­жаў­ных уз­на­ га­род, а ў 2011-м удас­то­ены зван­ня «За­слу­жа­ны дзеяч мас­тац­тваў Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь». Пра­фе­сар Сла­бод­чы­каў з’яўля­ецца Га­на­ро­вым чле­нам Рас­ійскай ака­дэ­міі мас­тац­тваў і чле­нам Ка­ ра­леў­ска­га та­ва­рыс­тва бры­тан­скіх ску­льп­та­раў. Лей­тма­тыў яго твор­час­ці — ча­ла­ век як фі­ла­соф­ская ка­тэ­го­рыя. Та­ кія воб­ра­зы, як муж­чы­на, жан­чы­на, дзі­ця, сям’я, ма­ця­рын­ства, твор­ца, ва ўсе ча­сы бы­лі важ­ны­мі архе­ты­па­мі ў свя­до­мас­ці ча­ла­вец­тва, для іх ува­саб­лен­ня ску­льп­тар рас­пра­цоў­ вае ўлас­ныя пры­ёмы. Ка­лі пе­рад Ула­дзі­мі­рам Сла­бод­чы­ка­вым ста­іць за­да­ча ства­рыць парт­рэт кан­крэт­ на­га ча­ла­ве­ка (дзед, мас­так ХIХ ста­ год­дзя Ва­лен­цій Ва­нь­ко­віч, ста­ра­жыт­наг­рэ­час­кая па­этка Сап­фо, ле­ген­дар­ны Дон Кі­хот, бе­ла­рус­кая актры­са Стэ­фа­нія Ста­ню­та, швей­цар­скі ску­льп­тар Аль­ бер­та Джа­ка­ме­ці), ён зна­хо­дзіць пе­ра­ка­на­ль­ную фор­му, вы­раз­ную дэ­тальзнак і да­во­дзіць ха­рак­тар да сім­ва­ліч­на­га гу­чан­ня. Ску­льп­тар час­та рас­пра­цоў­вае ста­ны-але­го­рыі: ка­хан­не, боль, па­лёт, раў­на­ ва­гу, ці­шы­ню, аплак­ван­не, роз­дум — яркія эма­цый­ныя пе­ра­жы­ван­ні, у якіх за­ўсё­ды ёсць свае ад­мет­ныя плас­тыч­ныя ры­сы. Ства­ра­ючы тэ­ма­тыч­ныя воб­ ра­зы хле­ба, яблы­ка, вяр­бы, змяр­кан­ня, ве­ча­ра, пор го­да, пра­фе­сіі, твор­час­ці, важ­на знай­сці яркае пе­ра­ўва­саб­лен­не з інтэн­сіў­ным эма­цый­ным ад­цен­нем. Вы­ка­рыс­тоў­ва­ючы ўмоў­ныя аб­агу­ль­нен­ні, Ула­дзі­мі­ру Сла­бод­чы­ка­ву ўда­ецца пе­рад­аць ад­роз­нен­ні ў роз­ных эпо­хах і на­цы­яна­ль­ных пры­кме­тах: арха­ ічным тан­цы, спад­чы­не, ста­ра­жыт­ных цы­ві­лі­за­цы­ях. Ула­дзі­мір Сла­бод­чы­каў — мас­так-да­след­чык. За­йма­ючы­ся тран­сфар­ма­цы­яй воб­ра­за і тэ­мы, аўтар здо­леў вы­кштал­та­ваць па­зна­ва­ль­ную мо­ву. Яго ску­льп­ ту­ра мае вы­раз­ны сі­лу­эт, а па­вер­хня і плас­ты­ка спа­лу­ча­юць та­кія пры­ёмы, як су­адно­сі­ны экс­прэ­сіў­най леп­кі з вы­раз­ным ге­амет­рыз­мам кон­ту­раў і ад­ кры­тай пра­сто­рай. Час­та мас­так да­ся­гае та­ко­га спа­лу­чэн­ня, уво­дзя­чы ў свае кам­па­зі­цыі ра­шэ­ціс­тыя струк­ту­ры. Ра­шот­ка, якая па­чы­на­ючы з ХХ ста­год­дзя ста­ла ад­ной з эмблем аван­гар­дных экс­пе­ры­мен­таў у мас­тац­тве, атрым­лі­вае ў пра­цах Сла­бод­чы­ка­ва но­вае пра­чы­тан­не. Ра­шот­кі тут — гэ­та не жор­сткія струк­ту­ры, яны па­вет­ра­ныя, лёг­кія, звы­чай­на пе­рад­аюць стан на­кі­ра­ва­нас­ці, па­лё­ту. І на­ват ка­лі кам­па­зі­цыя быц­цам «аб­апі­ра­ецца» на ра­шэ­ціс­тую струк­ ту­ру ці «на­ніз­ва­ецца» на яе, гэ­та не дае ад­чу­ван­ня цяж­ка­ва­га­вай ураў­на­ва­ жа­нас­ці, су­па­кою, а, на­адва­рот, вы­клі­кае га­ла­вак­руж­нае па­чуц­цё ня­пэў­нас­ці, змен­лі­вас­ці, ру­хо­мас­ці. Ні­бы але­го­рыя ва­ган­няў па­між ма­тэ­ры­яль­ным і ду­ хоў­ным. Тут ідэ­аль­на пад­ыхо­дзіць за­ўва­га вя­до­ма­га аме­ры­кан­ска­га ана­лі­ты­ ка су­час­на­га мас­тац­тва Раз­алін­ды Краўс: «Міф ра­шот­кі за­клю­ча­ецца ў тым, што яна пры­му­шае нас ду­маць, быц­цам мы ма­ем спра­ву з ма­тэ­ры­яліз­мам, з на­ву­кай, з ло­гі­кай, ад­на­ча­со­ва ад­во­дзя­чы нас у сфе­ру ве­ры, ілю­зіі, фан­ та­зіі». І, ма­быць, гэ­тая тры­яда — ве­ра, ілю­зія, фан­та­зія — ха­рак­та­ры­зуе ўсю твор­часць Ула­дзі­мі­ра Сла­бод­чы­ка­ва.

Пе­ра­ва­га суб’ектыў­нас­ці — га­лоў­нае да­сяг­нен­не су­час­най ку­ль­ту­ры. Сва­бо­ да асо­бы і яе вы­каз­ван­не за­ста­юцца цэн­тра­ль­най ка­тэ­го­ры­яй мас­тац­тва. Ад­сюль і вы­со­кая ме­ра ад­каз­нас­ці за кож­ны твор. Ула­дзі­мір Сла­бод­чы­каў сфар­ма­ваў свой пры­нцып на гар­ма­ніч­на-па­чуц­цё­вай кар­ці­не мі­ра, у якой на пер­шы план вы­лу­ча­ецца ме­на­ві­та твор­ца.

1. Фраг­мент экс­па­зі­цыі.

2. Афра­ды­та. Дрэ­ва, па­за­ло­та. 2001.

3. Дзяў­чы­на ў хус­тцы. Брон­за, гра­ніт. 1996.

4. Арха­ічны та­нец. Брон­за. 1996. красавік, 2018

14

Рэ­ц эн­з іі

Да­лё­кае, не­паз­на­ва­ль­нае... « Наш го­рад Мінск » у га­ле­рэі « Прад­мес­це »

Але­ся Бе­ля­вец Бо­льш за сем дзя­сят­каў жы­ва­піс­ ных тво­раў ад ча­ты­рох ка­лек­ цы­яне­раў... Іні­цы­ятар вы­ста­вы, ды­рэк­тар га­ле­рэі «Прад­мес­це» і ка­лек­цы­янер Мі­ка­лай Сяч­ко, па­ пра­сіў­шы ка­лег пры­нес­ці ра­бо­ты з га­рад­скі­мі кра­яві­да­мі, хут­ка зра­зу­меў, што кла­січ­ная раз­вес­ка кар­цін тут не да­па­мо­жа: прац бы­ло сто­ль­кі, ажно яны па­кры­лі са­бой усе сце­ны — ад пад­ло­гі да сто­лі, не­шта раз­мяс­ці­ла­ся на антык­вар­ най мэб­лі, не­шта на жы­ва­піс­ных сце­нах з сас­та­ра­най цэг­лы. Эцю­ды, пле­нэр­ныя за­ма­лёў­кі, за­вер­ша­ныя ў май­стэр­ні па­лот­ны, ві­ды з акна май­стэр­ні — роз­ныя па ха­рак­ та­ры кар­ці­ны з вы­ява­мі Мін­ска шы­ро­ка­га ча­са­ва­га ад­рэз­ка. Са­мы ран­ні твор да­ту­ецца 1940 го­дам, гэ­та «Ва­ко­лі­цы Мін­ска» Мі­ка­лая Ду­чы­ца, са­мыя апош­нія — 2018-м: «Вя­чэр­ні Мінск» Мар­га­ры­ты Ма­ніс і «Пра­спект пе­ра­мож­цаў. Му­зей вай­ны» Вік­та­ра Ба­ра­бан­ца­ва. Не­вя­лі­кія эскі­зы Мі­ка­лая Ду­чы­ ца 1940-га з ка­лек­цыі га­ле­рэі «Прад­мес­це» — вя­лі­кі ра­ры­тэт, бо жы­ва­піс­ных вы­яў Мін­ска, зроб­ ле­ных да вай­ны, уво­гу­ле ня­шмат. З са­ра­ка­вых так­са­ма ёсць не­ка­ль­кі эцю­даў Ві­та­ля Цвір­кі. «Ка­лі б не па­жа­ры 1941-га і па­зней­шых га­доў, экс­па­зі­цыя вы­гля­да­ла б інакш, — тлу­ма­чыць Мі­ка­лай Сяч­ко. — Знай­ сці буй­на­фар­мат­ны жы­ва­піс­ны «Мастацтва» № 4 (421)

кра­явід Мін­ска да­ва­енна­га ча­су з вы­явай цэн­тра­ль­ных ву­ліц па­ д­аец­ца не­ве­ра­год­ным, пры­нам­сі зна­ёмыя ка­лек­цы­яне­ры пад­обных не ма­юць». На­прык­лад, пад­час вай­ны раз­ам з час­ткаю му­зей­ных збо­раў у Мін­ску зга­рэ­лі ўсе кар­ці­ны Ме­ера Аксе­ль­ ро­да, і на­пры­кан­цы 1960-х май­стра пі­саў пей­за­жы ста­ро­га Мін­ска па па­мя­ці; гэ­тыя на­кі­ды і за­ма­лёў­кі го­ра­да па­ба­чы­лі свет то­ль­кі па­сля смер­ці мас­та­ка. Тво­раў Аксе­ль­ро­ ль­да на вы­ста­ве не бы­ло, за­тое бы­лі іншыя рэ­плі­кі ста­рых прац, на­пі­са­ных па па­мя­ці, ка­лі га­рад­скія кра­яві­ды змя­ні­лі­ся не­паз­на­ва­ль­на. Жан­ра­вая кар­ці­на Мо­на­са Ма­ нас­зо­на «Мінск 1919», ство­ра­ная ў 1962-м, пры­му­шае ўгля­дац­ца ў пры­го­жы гіс­та­рыч­ны га­рад­скі кра­явід і па сі­лу­эце са­бо­ра ўгад­

ваць мес­цаз­на­хо­джан­не га­лоў­ных ге­ро­яў. Кры­выя ву­лач­кі са ста­ры­мі шы­ль­да­мі, іншы час і атмас­фе­ра... Па­вод­ле на­зі­ран­няў га­ле­рыс­таў, знач­ная час­тка на­вед­ва­ль­ні­каў вы­ста­вы — лю­дзі ста­ла­га ве­ку. Яны ўваж­лі­ва ўзі­ра­юцца ў тво­ры, імкну­ чы­ся знай­сці зна­ёмыя, але знік­лыя мясц­іны. І іх тут ха­пае. Дом Кас­тра­ віц­кіх пе­рад по­мні­кам Ле­ні­ну на плош­чы Не­за­леж­нас­ці, Ка­ль­ва­рыя, ва­кол якой го­лае поле, ста­рая мін­ ская сі­на­го­га, не­вя­до­мая ма­ла­дым жы­ха­рам за­бу­до­ва ву­лі­цы Кі­ра­ва і су­час­на­га пра­спек­та Пе­ра­мож­цаў, дзе Па­лац спорту то­ль­кі па­чы­нае ўзво­дзіц­ца, звы­чай­ныя драў­ля­ныя ха­ты на­суп­раць до­ма мас­та­коў на Сур­га­на­ва, атмас­фер­ны вак­зал са ста­ры­мі аўто­бу­са­мі, ка­мя­ніч­кі Ня­ мі­гі, уту­ль­ныя дво­ры­кі з мнос­твам зе­ля­ні­ны — усё змя­ні­ла­ся амаль не­паз­на­ва­ль­на. Ула­дзі­мір Го­ма­наў у па­лат­не 1968 го­да ўва­саб­ляе двух­ па­вяр­хо­вы дом, на­па­ло­ву ка­мен­ны, на­па­ло­ву драў­ля­ны, ві­да­воч­на не вяс­ко­вы, з дву­ма ўва­хо­да­ мі на не­ка­ль­кі сем’яў і ма­ле­нь­кі дво­рык пе­рад ім. Ма­ла­па­вяр­хо­ вая га­рад­ская за­бу­до­ва — ця­пер та­кую зной­дзеш то­ль­кі ў не­вя­лі­кіх мяс­тэч­ках. Ву­лі­ца Дзі­міт­ра­ва, дзе так­са­ма бы­ла май­стэр­ня мас­та­коў, за­ча­роў­ва­ла мно­гіх аўта­раў сва­імі зві­ліс­ты­мі па­ва­ро­та­мі, ста­ры­мі дам­ ка­мі. Аўта­за­вод на па­лат­не Сяр­гея Кат­ко­ва — зна­ёмыя ўсім тру­бы, драў­ля­ная за­бу­до­ва — цал­кам па­зна­ва­ль­ная. Ва­ры­янт дып­лом­най ра­бо­ты Ула­дзі­мі­ра Ста­ль­ма­шон­ка «Па­сля зме­ны на за­во­дзе» ўра­зіў мя­не ўзнёс­лы­мі тва­ра­мі пра­цоў­ных. Я за­да­ла пы­тан­не свай­му пра­вад­ ні­ку па экс­па­зі­цыі ка­лек­цы­яне­ру Аляк­сан­дру Ра­да­еву, на­ко­ль­кі стыль сац­рэ­алізм ска­жаў рэ­ча­існасць го­ра­да. «Не ду­маю, скла­да­на ўя­віць, як мож­на ска­зіць га­рад­скі кра­явід». Ва­ро­ты аўта­за­во­да, у якім бы сты­лі яны ні бы­лі вы­ка­на­ны, за­ўсё­ды па­зна­еш, чы­жоў­скае ва­дас­хо­віш­ ча з вяс­ко­вы­мі хат­ка­мі, як у яркім

жы­ва­піс­ным тво­ры Мі­ха­ся Ра­га­ле­ ві­ча, — так­са­ма... Але пры­ват­ную тэ­ры­то­рыю ля мін­скай ва­ды ўя­віць ужо скла­да­на. Твор Сяр­гея Кат­ко­ва «Мінск, ву­лі­ца Кі­ра­ва» 1968 го­да на­пі­са­ны з вок­ наў Па­ла­ца пі­яне­раў, там вя­до­мы пед­агог ву­чыў дзе­так ма­ля­ван­ню. Пра­вая час­тка ву­лі­цы, ка­лі гля­дзець на вак­зал, амаль не змя­ні­ла­ся, ле­вай ужо не існуе, на­ват ста­ды­ён «Ды­на­ма» ця­пер — гіс­то­рыя. Мас­та­ кі фік­са­ва­лі зме­ны і пе­ра­ўтва­рэн­ні го­ра­да — бу­даў­ніц­тва ста­ды­ёна «Ды­на­ма», ве­жы на­суп­раць вак­за­ ла, за­бу­до­ва Па­рка­вай ма­гіс­тра­лі (су­час­на­га пра­спек­та Пе­ра­мож­цаў). Тры пра­цы Анто­на Бар­хат­ко­ва ці­ка­ва раз­гля­даць у гэ­тай ча­са­вай пер­спек­ты­ве. Вок­ны май­стэр­ні вы­хо­дзі­лі на су­час­ны пра­спект Пе­ ра­мож­цаў, на пер­шым па­лат­не Па­ ла­ца спорту яшчэ ня­ма, на на­ступ­ ным, 1963-ы, — пра­цэс бу­даў­ніц­тва, і ў тво­ры 1966 го­да — бу­доў­ля за­вер­ша­на. Па­лат­но Да­нцы­га «Но­ вы дом» 1957-га пе­рад­ае та­га­час­ ны на­строй гэ­тых пе­ра­ўтва­рэн­няў, ба­на­ль­ны пя­ці­па­вяр­хо­вік па­ўстае ся­род гур­баў пяс­ку і кар’ераў: па­ру яркіх акцэн­таў, бла­кіт­нае не­ба — і на­строй аб­наў­лен­ня ў на­яўнас­ці. Аўта­ры прад­стаў­ле­ны зна­ка­мі­тыя — Ві­таль Цвір­ка, Аляк­сандр Кіш­чан­ка, Па­вел Мас­ле­ні­каў, Мо­нас Ма­нас­зон, На­тан Во­ра­наў, Ба­рыс Арак­чэ­еў, Мі­ка­лай Ду­чыц, Ле­анід Шча­мя­лёў, Май Да­нцыг, Гео­ргій Скрып­ні­чэн­ка, Ула­дзі­мір Ста­ль­ма­шо­нак і іншыя, але вы­ста­ва асаб­лі­ва ці­ка­вая тым, што пра­цы не­рас­кру­ча­ныя, ма­ла­вя­до­мыя, іх зноў раз­бя­руць па ка­лек­цы­ях, за­браў­шы з са­бой і дух ста­ро­га Мін­ска, — гэ­тыя атмас­фер­ ныя імпрэ­сіі за­ка­ха­ных у го­рад мас­та­коў.

1. Сяр­гей Кат­коў. Мінск. Ву­лі­ца Кі­ра­ва.

1968.

2. Май Да­нцыг. Но­вы дом. 1957.

3. Ба­рыс Арак­чэ­еў. Мінск бу­ду­ецца.

1966.

Рэ­ц эн­з ія

15

Па­між лю­боў­ю і ня­на­віс­цю Вы­ста­ва кі­чу ў Га­ле­рэі Са­юза ды­зай­не­раў Так аб’екты Ган­ны Сілі­вон­чык ста­лі су­сед­ні­чаць з ле­апар­да­вай на­кід­кай і ярка-зя­лё­ны­мі аб­ца­са­мі, а на сця­ не по­бач са зна­ка­мі­тым ства­рэн­нем Але­ны Ха­рун­жык, Свят­ла­ны Бу­евіч і Во­ль­гі Руд­ве­ні, якое ста­ла вя­до­мым пад на­звай «Жы­вёл­кі Бе­ла­рус­кія» яшчэ ў «Падзем­цы», ві­сяць са­вец­кія пла­ка­ты ды раз­ма­ля­ва­ныя та­лер­кі. Зда­ва­ла­ся б, мас­та­кі да­клад­на за­па­ зыч­ва­юць пры­ёмы кі­чу, а за­ўва­жыць роз­ні­цу па­між сап­раў­дным і псеў­да не­скла­да­на: ка­лі ў гле­да­ча з’яўля­ юцца воб­ра­зы, аса­цы­яцыі і пы­тан­ні, пе­рад ім не пры­клад кі­чу, а пра­ца мас­та­ка — з вы­раз­най на­звай, са сва­ім стаў­лен­нем ды інтэр­прэ­та­ цы­яй. Ад­ны­мі з ад­мет­ных аўтар­скіх экс­ па­на­таў ста­лі «Кен­таў­рэ­сы» Па­ўла Вай­ніц­ка­га, на­па­ло­ву ко­ні, на­па­ ло­ву жан­чы­ны. Аўтар рас­ка­заў пра свае на­ме­ры: «Мая пра­фе­сій­ная мас­тац­кая ад­ука­цыя, атры­ма­ная ў

Аляк­сан­дра Пі­лі­по­віч-Суш­чыц «Мы яго не­на­ві­дзім, мы яго лю­бім, мы ім за­хап­ля­емся», — так па­чаў пра­мо­ву Дзміт­рый Сур­скі, стар­шы­ня Бе­ла­рус­ка­га са­юза ды­зай­не­раў, на ад­крыц­ці вы­ста­вы кі­чу ў дзень дур­ ня. Сап­раў­ды, ка­рун­ка­выя сур­вэ­тач­ кі, на­сцен­ныя ды­ва­ны з «Па­ляў­ні­ чы­мі на пры­ва­ле» і вы­гра­ві­ра­ва­ныя на ме­та­ле парт­рэ­ты вы­клі­ка­юць як па­чуц­цё за­хап­лен­ня і на­ста­ль­гіі, так і жа­дан­не за­плюш­чыць во­чы: кіч за­ тры­маў­ся дзе­сь­ці па­між мас­тац­твам і ку­ль­тур­ным смец­цем. Прад­укцыя се­рый­най вы­твор­час­ці су­пра­ва­джае кож­на­га па жыц­ці, пры­ву­ча­ючы да «пры­го­жа­га» і дэ­ка­ры­ру­ючы шэ­расць на­шай па­ўся­дзён­нас­ці, і амаль за­ўсё­ды за­ста­ецца ня­ўба­ча­ най. Кіч, яшчэ вя­до­мы як ар’ергард ХІХ—ХХ ста­год­дзяў, стаў вы­ні­кам індус­трый­най рэ­ва­лю­цыі, якая не ве­да­ла на­цы­яна­ль­ных меж­аў, і сён­ ня но­сіць га­нар­лі­вае імя «пер­шай уні­вер­са­ль­най ку­ль­ту­ры». З’яўлен­не ля пад’ездаў бу­тэ­леч­ных бус­лоў і кве­та­чак — про­ста­на­род­нае ўяў­лен­

не пра мас­тац­тва, але рэ­чы трэ­ба на­зы­ваць сва­імі імё­на­мі. Мас­тац­тва пра­ва­куе ўнут­ра­нае раз­віц­цё праз асэн­са­ван­не вон­ка­ва­га све­ту — яно скла­да­ней­шае за ўпры­га­жэн­не на­ шай рэ­ча­існас­ці ці яе ка­пі­яван­не. На вы­ста­ву ўзо­ры ма­са­вай твор­ час­ці пры­нес­ці маг­лі ўсе ахво­чыя, але не­ка­то­рыя мас­та­кі ад­гук­ну­лі­ся на за­клік улас­ны­мі тво­ра­мі — рэ­ флек­сі­ямі на пра­па­на­ва­ную тэ­му.

асноў­ным у Бе­ла­ру­сі, зу­сім не ўзды­ мае над «ку­ль­ту­рай мас», якая нас ата­чае. Хут­чэй на­адва­рот — раз­ам з пад­аўля­ль­най бо­ль­шас­цю ту­тэй­шых май­строў я ства­раю ла­ка­ль­ную ку­ль­ту­ру кі­чу, што да­мі­нуе ў кра­іне. Ка­жу­чы пра кіч, я маю на ўва­зе бяз­глуз­дае дэ­ка­ры­ра­ван­не рэ­ча­ існас­ці — «каб бы­ло пры­го­жа» — у су­пра­ць­лег­ласць мас­тац­тву, не­ абход­на­му ча­ла­вец­тву для ўза­ема­

дзе­яння з рэ­аль­нас­цю, мас­тац­тву, якое за­дае пы­тан­ні. «Кен­таў­рэ­сы» зроб­ле­ны для ўпры­гож­ван­ня, у іх не за­кла­дзе­ны скла­да­ныя ідэі. Мя­не ці­ка­ві­ла, ці мож­на ары­гі­на­ль­ на змік­са­ваць на­яўныя на­род­ныя тра­ды­цыі з рэ­гі­яна­ль­най шко­лай гут­ніц­тва. На шкло­за­во­дзе ўме­юць ра­біць кон­ні­ка, а я быў пры­ду­маў дзяў­чы­ну з ма­гут­ным бюс­там, і, у пры­нцы­пе, апроч чыс­та­га тру­кац­ тва, гу­ль­ні з гіс­та­рыз­ма­мі ды тэх­на­ ло­гі­ямі, у ста­ту­этках ні­чо­га больш ня­ма. Пры­чы­на, па­вод­ле якой я ад­даў ра­бо­ты на вы­ста­ву, — пры­ нцы­по­выя мер­ка­ван­ні, бо я лі­чу кіч сур’ёзнай пра­бле­май, што пра­цяг­вае ка­ле­чыць све­таў­спры­ман­не суг­ра­ ма­дзян, па­чы­на­ючы з дзя­цін­ства. Не­абход­на рас­каз­ваць лю­дзям пра та­кую з’яву, як кіч, — і ня­важ­на, якім чы­нам: ла­яцца, іра­ні­за­ваць, на­ват пе­ра­бо­ль­ша­на тры­мац­ца яго, каб вы­явіць яго вы­чвар­ную сут­насць. Уз­ро­вень свя­до­мас­ці су­час­на­га гра­мад­ства цал­кам да­зва­ляе раз­ва­ жаць кры­тыч­на, і ў вы­ні­ку мы ма­ем маг­чы­масць за­ймац­ца мас­тац­твам як не­чым су­р’ёз­ным, а не па­ты­ каць ма­са­вым гус­там і пра­цяг­ваць прад­ука­ваць кі­ча­выя ха­рос­твы. Ну так, кіч — так­са­ма плынь мас­тац­тва, і мы апы­на­емся на сліз­кай гле­бе, ка­лі па­чы­на­ем раз­да­ваць ацэн­ кі. Ве­ль­мі хо­чац­ца ска­заць, што кіч — гэ­та дрэн­на, але ж гэ­та не так: кіч — ад­мен­нік мас­тац­тва, які на­быў па­пу­ляр­насць і стаў па­ўсюд­ным. Яго мож­на ра­біць та­ле­на­ві­та, ім мож­на ўпры­гож­ваць шэ­рую рэ­аль­насць, але інтэ­лек­ту­аль­нас­ці, не­абход­най су­час­нас­ці, у ім ня­ма».

1. Васіль Пачыцкі. Вялікая Мядзведзіца. Змешаная тэхніка. 2016.

2. Ганна Сілівончык. Архаіка. Аб’ект. 2017.

3. Павел Вайніцкі. Кентаўрэсы. Шкло, ліццё. 2017.

4. Алена Харунжык, Святлана Буевіч, Вольга Рудвеня. Беларускія жывёлкі. Аб’ект. 2011. красавік, 2018

16

Ку­л ь­т ур­н ы пласт

Ары­ента­ль­ны тэк­стыль Так зва­ныя « ды­ва­ны Ма­джар­ска­га »

Ігар Сур­ма­чэў­скі Мно­гія ары­ента­ль­ныя рэ­чы, якія аздаб­ля­лі шля­хец­кія інтэр’еры па­ла­цаў, зам­ каў і не­вя­ліч­кіх ся­дзіб на зем­лях бы­лой Рэ­чы Па­спа­лі­тай, так увай­шлі ў по­быт і па­ўся­дзён­нае жыц­цё, што мясц­овы люд ужо не ўяў­ляў іх існа­ван­не па-за меж­амі свай­го сар­мац­ка­га ася­род­дзя. Ма­ка­ты, кі­лі­мы, ка­бер­цы, ды­ва­ны бяс­ спрэч­на лі­чы­лі­ся вы­ра­ба­мі ту­тэй­ша­га па­хо­джан­ня, як і зна­ка­мі­тыя кун­ту­шо­ выя па­ясы з «пер­сі­ярняў» Слуц­ка, Грод­на, Ру­жан, Ка­бы­лак, Вар­ша­вы… Та­му ня­дзі­ва, што пер­сід­скія ды­ва­ны XVI—XVII ста­год­дзяў, упер­шы­ню рэ­прэ­зен­ та­ва­ныя на Па­рыж­скай Сус­вет­най вы­ста­ве ў 1878 го­дзе (Exposition Universelle de 1878) са збо­раў кня­зя Чар­та­рый­ска­га і гра­фа Ха­рын­ска­га, тут жа бы­лі пры­пі­са­ны да ку­ль­тур­ ных зда­быт­каў Рэ­чы Па­спа­лі­тай і за­йме­лі ад­па­вед­ную наз­ву «поль­скія ды­ва­ны» (polonaise carpet). Па­зней, у 1910 го­дзе, у Мюн­хе­не пра­хо­дзі­ла цу­доў­ная вы­ста­ва «Шэ­дэў­ры іслам­ ска­га мас­тац­тва», на якой бы­лі па­ка­ за­ны 16 та­кіх ста­ра­жыт­ных ды­ва­ноў у ве­ль­мі доб­рым ста­не. Гэ­ты цуд на­ ле­жаў крон­прын­цу Ба­ва­рыі Руп­рэх­ ту Ма­рыі Лу­ітпо­ль­ду Фер­ды­нан­ду з до­му Ві­тэ­льс­ба­хаў, і артэ­фак­ты за­хоў­ва­лі­ся ў ра­да­вой рэ­зі­дэн­цыі Ві­тэ­льс­ба­хаў у Мюн­хе­не. На той вы­ ста­ве мас­тац­кія тка­ні­ны не­звы­чай­ най пры­га­жос­ці бы­лі за­лі­ча­ны да гіс­та­рыч­ных зда­быт­каў усход­ня­га тэк­сты­лю і вы­лу­ча­ны ў асоб­нае ад­ га­лі­на­ван­не — «поль­скія ды­ва­ны». Вось як апіс­ваў гэ­тыя тво­ры вя­до­мы спе­цы­яліст па ўсход­нім мас­тац­тве, ге­не­ра­ль­ны кон­сул Гер­ма­ніі ў Пер­сіі Карл фон Ме­ер-Пун­тэр у да­сле­да­ ван­ні 1917 го­да: «Усход­нія тка­ні­ ны — пры­клад вы­со­ка­га мас­тацт­ва, якое раз­ві­ва­ла­ся ў Пер­сіі ў XVI—XVII ста­год­дзях. Гэ­та быў пе­ры­яд пан­аван­ня шах­скай ды­нас­тыі Се­фе­ві­даў (1501—1722). Ды­ва­ны ві­да­воч­на бы­лі вы­тка­ны па спе­цы­яль­ных за­мо­вах на пад­арун­кі за­меж­ным асо­бам. Ядваб­ная тка­ні­ на ба­га­та ўпры­го­жа­на за­ла­той і срэб­ра­най ніт­кай. Па­вод­ле пад­ання, не­йкі Ма­джар­скі зма­гаў­ся ў вой­ску Асман­скай імпе­рыі су­праць ка­ра­ля Са­бес­ка­га пад Ве­най. Апош­ні за­ха­піў Ма­джар­ска­га ў па­лон і той не­ка­ль­кі год пра­ца­ ваў на (ка­ра­леў­скай) ткац­кай ма­ну­фак­ту­ры. По­тым быў вы­зва­ле­ны з па­ло­ну і пе­рад­аваў сваё май­стэр­ства мясц­овым тка­чам. Усе яго ды­ва­ны па­зна­ча­ны лі­та­рай «М»». Дзя­ку­ючы су­час­ным гіс­та­рыч­ным да­сле­да­ван­ням нам вя­до­ма, што слын­ны май­стар слуц­кіх па­ясоў Ян Ма­джар­скі (Ава­нэс Ма­джа­ранц) быў армян­ска­га па­хо­джан­ня і пра­ца­ваў на ра­дзі­ві­лаў­скай «пер­сі­ярні» з 1757 го­да — гэ­та па ча­се ані­як не ста­су­ецца з эпо­хай Яна Са­бес­ка­га. Але ад­чуй­це смак аван­ту­ры: якая інтры­га і та­ямні­ца бы­лі за­кла­дзе­ны ў дру­гой па­ло­ве ХІХ ста­год­дзя для гіс­та­рыч­на­га і мас­тац­ка­га вы­зна­чэн­ня «polonaise carpet» ка­лек­цы­яне­ра­мі і га­ра­чы­мі апе­ку­на­мі сар­мац­кай ку­ль­ту­ры кня­зя­мі Чар­та­рый­скі­мі! Трэ­ба да­ даць, што яны бы­лі не адзі­но­кія ў сва­іх пе­ра­ка­нан­нях. Пры­вяз­ка та­кіх ды­ва­ ноў да Рэ­чы Па­спа­лі­тай, асаб­лі­ва з сіг­на­ту­рай «М», бы­ла па­мыл­ко­ва вы­ка­за­ на яшчэ ад­ным вя­до­мым ка­лек­цы­яне­рам армян­ска­га па­хо­джан­ня Ха­го­рам Ге­вер­кя­нам, за­сна­ва­ль­ні­кам Га­ле­рэі іслам­ска­га мас­тац­тва ў Нью-Ёрку, якая існуе і да гэ­та­га ча­су. На фо­та­здым­ках гіс­та­рыч­ных зда­быт­каў Рэ­чы Па­спа­лі­тай, якія зра­біў у 1891 го­дзе кра­каў­скі фа­тог­раф Іса­ак Крэй­гер, іх ары­гі­на­лы за­хоў­ва­юцца

«Мастацтва» № 4 (421)

Ку­л ь­т ур­н ы пласт

ў Аўстрый­скім му­зеі пры­клад­но­га мас­тац­тва ў Ве­не, не­ка­то­рыя з ды­ва­ноў так і па­зна­ча­ны — «поль­скі ды­ван, так зва­ны Ма­джар­ска­га, XVIII ста­год­дзя» (з ка­лек­цыі Ма­ры­яна Рос­ка-Баг­да­но­ві­ча, за­мож­на­га шлях­ці­ца з Ка­мян­ца-Па­ дольс­ка­га, шам­бе­ля­на аўстрый­ска­га імпе­ра­та­ра). Та­кім чы­нам, у кан­цы ХІХ — па­чат­ку ХХ ста­год­дзя ў на­ву­ко­вым ася­род­дзі па вы­ву­чэн­ні дэ­ка­ра­тыў­на-пры­клад­но­га мас­тац­тва Пер­сіі, асаб­лі­ва мас­тац­ кіх тка­нін XVI—XVII ста­год­дзяў, бы­ла пад­ня­тая та­кая аван­тур­ная хва­ля пра існа­ван­не на тэ­ры­то­рыі бы­лой Рэ­чы Па­спа­лі­тай (у бо­ль­шас­ці ўзгад­ва­ецца наш сла­ву­ты Слуцк) ма­ну­фак­ту­ры па вы­ра­бе цу­доў­ных ста­ра­жыт­ных ды­ва­ ноў, што і да сён­няш­ня­га дня ў рэ­естры пер­сід­скіх тка­нін ёсць спе­цы­яль­нае ад­га­лі­на­ван­не — «поль­скія ды­ва­ны». І мно­гім мас­тац­тваз­наў­цам ця­гам мі­ну­ ла­га ста­год­дзя да­вя­ло­ся пры­клас­ці шмат на­ма­ган­няў, каб па­ра­сстаў­ляць усе кроп­кі над «і», вы­зна­ючы: што ж на­сам­рэч ха­ва­ецца за сар­мац­кім сло­ва­злу­ чэн­нем — polonaise carpet. Энцык­ла­пе­дыя Britannica ў 1911 го­дзе так пі­са­ла пра гэ­тыя ды­ва­ны: «Ці­ка­ вай гру­пай ды­ва­ноў, якія ня­даў­на ста­лі вя­до­мыя ся­род ву­чо­ных і ка­лек­цы­ яне­раў, з’яўля­юцца так зва­ныя «поль­скія ды­ва­ны», што ві­да­воч­на па­хо­дзяць з Усхо­ду. Шмат та­кіх ды­ва­ноў за­хоў­ва­юцца ў пры­ват­най ка­лек­цыі кня­зёў Чар­та­рый­скіх у Кра­ка­ве. У арна­мен­тах сус­тра­ка­юцца і шля­хец­кія гер­бы, але, ві­да­воч­на, гэ­тыя ды­ва­ны бы­лі вы­тка­ны ў Кан­стан­ці­но­па­лі ці Да­мас­ку, а не на ма­ну­фак­ту­ры Ма­джар­ска­га ў Sleusz (Слуц­ку) у Поль­шчы». Араб­скія кры­ні­цы: «Пер­шы­мі па­куп­ні­ка­мі ды­ва­ноў з Ісфа­ха­на і Ка­ша­на ў эпо­ху ша­ха А­ба­са І (1571—1629) і ша­ха Са­фі І (1611—1642) бы­лі па­ля­кі. Але лі­чы­ла­ся, што ды­ ва­ны на Па­рыж­скай вы­ста­ве 1878 го­да бы­лі вы­тка­ны на сла­вян­скай ма­ну­ фак­ту­ры Ма­джар­ска­га ў Slucz (Слуц­ку)». Му­зей «Мет­ра­по­лі­тэн», які ва­ло­даў вя­лі­кай ка­лек­цы­яй polonaise carpet, не то­ль­кі ад­гук­нуў­ся ў 1910 го­дзе на ры­то­ры­ку па­хо­джан­ня гэ­тых ці­ка­вых тка­нін, але і пе­ра­лі­чыў са­мыя вя­до­мыя пры­кла­ды та­кіх артэ­фак­таў (The SoCalled Polish Rugs, Author: Wilhelm R. Valentiner, Source: The Metropolitan Museum of Art Bulletin, Vol. 5, No. 12 (Dec., 1910), pp. 282—283): «Так зва­ ныя «поль­скія ды­ва­ны», якія без­умоў­на ма­юць пер­сід­скае па­хо­джан­не, ця­

17

пер за­хоў­ва­юцца ў за­мку Роз­енберг у Ка­пен­га­ге­не. Ці да­каз­вае пры­сут­насць на та­кіх ды­ва­нах гер­боў шлях­ты Рэ­чы Па­спа­лі­тай іх поль­скае па­хо­джан­не? На­пэў­на не. На­прык­лад, раз­гле­дзім ды­ван з рэ­зі­дэн­цыі Ві­тэ­льс­ба­хаў у Мюн­ хе­не, які быў у па­са­гу Ган­ны Ка­ця­ры­ны Кан­стан­цыі Ва­зы. Па за­мо­ве ка­ра­ля Жы­гі­мон­та ІІІ гэ­ты ды­ван упры­гож­вае герб Рэ­чы Па­спа­лі­тай — Бе­лы арол і Сноп ро­ду Ва­заў. Пер­сід­скі май­стар так вы­ткаў Бе­ла­га арла, што ён бо­льш пад­обны да пя­лёс­так рас­лін, а сноп Ва­заў пе­ра­тва­рыў­ся ў бла­кіт­ную квет­ку лі­леі. Гэ­та адзін з мно­гіх ды­ва­ноў, якія бы­лі за­моў­ле­ны поль­скім ка­ра­лём Жы­ гі­мон­там ІІІ у Пер­сіі. І тут ёсць яшчэ адзін мо­мант, што да­каз­вае пер­сід­скае па­хо­джан­не ды­ва­ноў. Ядваб­ныя тка­ні­ны з ма­ну­фак­ту­ры Ма­джар­ска­га ўжо доб­ра вя­до­мы і да­клад­на вы­ву­ча­ны. Ні­дзе і ні ў якіх гіс­та­рыч­ных кры­ні­цах ня­ма зга­дак аб вы­твор­час­ці ядваб­ных ды­ва­ноў у Рэ­чы Па­спа­лі­тай па­чы­на­ ючы з XVI ста­год­дзя». Су­час­ная на­ву­ко­вая іта­ль­янская кры­ні­ца ў кан­тэк­сце па­хо­джан­ня «поль­скіх ды­ва­ноў» так­са­ма ўзгад­вае наш сла­ву­ты Слуцк («Tappeti Orientali Caucasici Persiani» di Doris Eder e Erich Aschenbrenner, Milano Sonzogno 1989): «Пад­ час ва­ла­дар­ства Са­фе­ві­даў з’яві­лі­ся так зва­ныя «поль­скія ды­ва­ны». Яны ўпер­шы­ню ві­да­воч­на па­ка­за­лі цес­ную су­вязь ган­длё­вых і па­лі­тыч­ных ста­ сун­каў між Еўро­пай і Азі­яй. З 1878 го­да за та­кі­мі ды­ва­на­мі за­ма­ца­ва­ла­ся на­зва «поль­скія»». Не­ка­то­рыя з іх на­ват ме­лі герб кня­зёў Чар­та­рый­скіх. У той час лі­чы­ла­ся, што гэ­та пра­ца май­стра Ма­джар­ска­га і яго ма­ну­фак­ту­ры ў Slucz (Слуц­ку), дзе ў XVIII ста­год­дзі тка­лі­ся цу­доў­ныя ядваб­ныя тка­ні­ны з за­ла­той і срэб­ра­най ніт­кай. Па­зней, у Ве­не ў 1892 го­дзе, бы­ло рэ­прэ­зен­та­ва­на ўжо шмат та­кіх «поль­скіх ды­ва­ноў», якія на­ле­жа­лі мно­гім зна­ка­мі­тым шля­хец­кім да­мам Еўро­пы: імпе­ра­та­ру Аўстрыі, ка­ра­лю Сак­со­ніі, пры­нцу Ліх­тэн­штэй­на. Між тым уз­нік­ла зда­гад­ка, што та­кая ко­ль­касць ды­ва­ноў маг­ла быць вы­ раб­ле­на то­ль­кі май­стра­мі дзе­сь­ці па­блі­зу Асман­скай імпе­рыі. Гэ­тая гі­по­тэ­за красавік, 2018

18

Ку­л ь­т ур­н ы пласт

бы­ла па­цвер­джа­на на вы­ста­ве 1910 го­да «Шэ­дэў­ры іслам­ска­га мас­тац­тва», якая пра­хо­дзі­ла ў Мюн­хе­не, дзе ўжо бы­ло па­ка­за­на ба­га­та та­кіх ды­ва­ноў з ка­лек­цыі Ба­вар­ска­га крон­прын­ца Руп­рэх­та. На вы­ста­ве маг­чы­ма бы­ло ўба­чыць цу­доў­ныя ядваб­ныя ды­ва­ны, вы­тка­ныя па за­га­дзе ка­ра­ля Рэ­чы Па­ спа­лі­тай Жы­гі­мон­та ІІІ Ва­зы. Па­сля 1642 го­да яны, як каш­тоў­ны па­саг, ста­лі ўлас­нас­цю до­ма Ві­тэ­льс­ба­хаў па шлю­бе да­чкі ка­ра­ля Ган­ны Ка­ця­ры­ны Кан­ стан­цыі Ва­зы і кур­фюр­ста Пфа­ль­ца Фі­лі­па Ві­ль­ге­ль­ма. Бо­ль­шасць ды­ва­ноў «поль­ска­га ты­пу» з гэ­тай ка­лек­цыі мае ўсход­нія ка­ра­ні, як ва­енныя тра­феі ў біт­вах з Асман­скай імпе­рыі. «Мастацтва» № 4 (421)

Вы­сно­ву мож­на зра­біць на­ступ­ную. «Поль­скія ды­ва­ны» (polonaise carpet) ма­юць усход­няе па­хо­джан­не — іх ра­дзі­ма Пер­сія. Рос­квіт іх вы­твор­час­ці пры­паў на эпо­ху Се­фе­ві­даў, гэ­та час пан­аван­ня ша­ха Аб­аса І і ша­ха Са­фі І. Ды­ва­ны тка­лі­ся з ядва­бу ў зна­ка­мі­тых пер­сід­скіх цэн­трах па вы­твор­час­ці мас­тац­кіх тка­нін: у Ісфа­ха­не і Ка­ша­не. Ад дру­го­га ары­ента­ль­на­га мас­тац­ка­га тэк­сты­лю та­го ча­су та­кія ды­ва­ны ад­роз­ні­ва­юцца вы­ка­рыс­тан­нем срэб­ра­ных (якія з ця­гам ча­су па­цям­не­лі) і за­ла­тых ні­так, а так­са­ма су­мяш­чэн­нем у арна­ мен­ты­цы ўсход­ніх і еўра­пей­скіх ма­ты­ваў: хрыс­ці­янскай сім­во­лі­кі, шля­хец­кіх ці дзяр­жаў­ных гер­баў. У ды­ва­нах эпо­хі Тах­ма­сі­ба і срэб­ра­ныя і за­ла­тыя ніт­кі ўжы­ва­лі­ся фраг­мен­тар­на, то­ль­кі час­тко­ва ў квет­ках і па­ль­ме­тах, а ў «поль­скіх ды­ва­нах» зо­ла­там і срэб­рам тка­лі­ся ўжо цэ­лыя фо­ны. Звы­чай­на іх арна­мент скла­даў­ся з ча­ты­рох час­так, што азна­чае люс­тра­ны ад­бі­так ма­люн­ка арна­ мен­ту па га­ры­зан­та­лі і вер­ты­ка­лі. У арна­мен­це най­час­цей ужы­ва­лі­ся та­кія сты­лі­за­ва­ныя эле­мен­ты, як клі­нок, ара­бес­ка, па­ль­ме­та; з рас­лін­ных ма­ты­ваў: тры­ліс­нік, пу­пыш­ка, па­вой­ныя квет­кі з ву­сі­ка­мі. Арна­мен­та­ль­ная кам­па­зі­цыя цэн­тра, як пра­ві­ла, па кон­ту­ру за­сла­ня­ла­ся бар­дзю­рам, які па сты­ліс­ты­цы пра­цяг­ваў ма­тыў цэн­тра. На адзін квад­рат­ны сан­ты­метр «поль­ска­га ды­ва­на» пры­па­дае 36-40 ву­зе­ль­чы­каў. Асоб­на маг­чы­ма вы­лу­чыць гру­пу ды­ва­ноў з арна­мен­там «кі­тай­скі ка­жан», дзе аб­рыс цём­ных па­ль­ме­таў на­сам­рэч тро­хі пад­обны да це­ні кажана. Кам­па­зі­цыя арна­мен­ту та­кіх ды­ва­ноў скла­да­ецца з вер­ты­ка­ль­ных рад­коў ара­бе­сак, што мя­ня­юцца па чар­зе ў ды­яга­на­ль­ным на­прам­ку з па­ль­ме­та­мі «ка­жа­ноў», якія ад­люс­троў­ва­юцца адзін да ад­на­го і пе­ра­хо­дзяць з ра­да ў рад. Бар­дзюр та­ко­га ды­ва­на ўпры­го­жа­ны бо­льш ла­пі­ дар­ным арна­мен­там, які ўяў­ляе з сябе па­ма­ран­ча­выя ці вер­дра­го­на­выя тры­ ліс­ні­кі на срэб­ра­ным фо­не. Ва ўсіх му­зей­ных збо­рах вя­до­ма то­ль­кі во­сем «поль­скіх ды­ва­ноў» та­ко­га ты­пу. Іма­вер­на, што пер­ша­па­чат­ко­ва мас­тац­кія тка­ні­ны з арна­мен­там «ка­жан» тка­лі­ся па­ра­мі і са­мая вя­до­мая з іх за­хоў­ва­ ецца ў за­мку Скок­лас­тар (Шве­цыя). На пры­кла­дзе з’яўлен­ня ў Рэ­чы Па­спа­лі­тай са­мых вя­до­мых «поль­скіх ды­ва­ ноў» з па­са­гу да­чкі ка­ра­ля Жы­гі­мон­та ІІІ Ва­зы, Ган­ны Ка­ця­ры­ны Кан­стан­цыі Ва­зы маг­чы­ма пра­са­чыць цяж­кі і аван­тур­ны шлях пер­шых мас­тац­кіх тво­раў з Ка­ша­на на сваю но­вую ра­дзі­му. Ка­лі на­пры­кан­цы ХІХ ста­год­дзя князь Чар­та­рый­скі лі­чыў, што дзі­вос­ныя ста­ра­жыт­ныя «поль­скія ды­ва­ны» з’яві­лі­ся ў яго збо­ры дзя­ку­ючы слын­на­му май­стру Яну Ма­джар­ска­му, то ў не­ка­то­рым сэн­се ён меў ра­цыю — да на­ра­ джэн­ня гэ­тых мас­тац­кіх тка­нін так­са­ма пры­кла­лі ру­ку армя­не. Дып­ла­ма­тыя і ган­длё­выя ста­сун­кі Рэ­чы Па­спа­лі­тай у на­прам­ку Тур­цыі і Іра­на XVI—XVII ста­год­дзяў у знач­най сту­пе­ні раз­ві­ва­ла­ся дзя­ку­ючы армя­нам, якія пры­йшлі на ка­ра­леў­скую служ­бу з вя­лі­кім ска­ра­бам спе­цы­фіч­ных ве­даў, на­бы­ты­м імі ў шмат­га­до­вай пра­цы на Усхо­дзе. Усё гэ­та раз­ам пры­но­сі­ла армя­нам по­спех у дып­ла­ма­тыч­ных да­ру­чэн­нях і як вы­нік — доб­рыя су­вя­зі ў эка­на­міч­ных і па­лі­тыч­ных ко­лах між Рэ­ччу Па­спа­лі­тай і Усхо­дам. Са­мы вя­до­мы з да­ру­чэн­цаў поль­ска­га ка­ра­леў­ска­га два­ра быў Се­фер Му­ра­ то­віч (?—1631), армян­скі ку­пец і дып­ла­мат Рэ­чы Па­спа­лі­тай. На­ра­дзіў­ся ён у Ка­ра­хі­са­ры на мя­жы Пер­сіі і Тур­цыі. Па­вод­ле архіў­ных кры­ніц у 1596 го­дзе з’явіў­ся ў Льво­ве — як ку­пец мясц­овых армян. І праз не­ка­то­ры час дзя­ку­ючы сва­ім шмат­лі­кім су­вя­зям і спрыт­на­му но­ра­ву бой­ка­га ган­для­ра стаў вя­до­мы ў Вар­ша­ве і пры ка­ра­леў­скім два­ры. Да­рэ­чы, шмат армян пра­ца­ва­ла пры ка­ра­леў­скай кан­цы­ля­рыі, як тлу­ма­чы, пе­ра­клад­чы­кі, аса­біс­тыя па­слан­ні­кі: Ава­нэс Ра­маш­ко­віч, Іваш­ка і Сі­мон Вар­тэ­ры­со­ві­чы і іншыя — усё гэ­та спры­ яла доб­рай пра­тэк­цыі Се­фе­ра Му­ра­то­ві­ча. У той час на­ват скла­ла­ся по­каз­ка: «Partim Polanian occupant Armeni» — час­ткай Поль­шчы ва­ло­да­юць армя­не. Та­му не дзі­ва, што па­слу­га­мі Му­ра­то­ві­ча як дып­ла­ма­та і ган­для­ра вы­ра­шыў ска­рыс­тац­ца сам ка­роль Жы­гі­монт ІІІ. У 1601 го­дзе ён вы­пра­віў па­слан­ні­ка ў Пер­сію з на­ка­зам: для аздаб­лен­ня сва­ёй но­вай вар­шаў­скай рэ­зі­дэн­цыі пры­ дбаць на Усхо­дзе там­тэй­шых дзі­во­саў — тка­нін, ды­ва­ноў, на­мё­таў і ша­бель. Ну, і між ган­длё­вы­мі спра­ва­мі, ка­роль тай­на на­ка­заў свай­му шпе­гу на­ла­дзіць доб­рыя су­вя­зі з Пер­сі­яй, каб збу­да­ваць у да­лей­шым звяз су­праць Асман­скай імпе­рыі, бо ста­сун­кам між Вар­ша­вай і Ісфа­ха­нам увесь час пе­ра­шка­джа­ла Мас­ква, якая ўся­ляк за­мі­на­ла ўста­ля­ван­ню анты­асман­скай ка­алі­цыі. Па­сля 158 дзён не­бяс­печ­най ван­дроў­кі праз Каў­каз і Ерэ­ван Му­ра­то­віч на­ рэш­це пры­быў з Вар­ша­вы ў Ка­шан, пер­сід­скі го­рад — цэнтр вы­твор­час­ці і

Ку­л ь­т ур­н ы пласт

ган­длю ядваб­ны­мі вы­ра­ба­мі. У ван­дроў­цы дып­ла­ма­та ахоў­ва­ла гра­ма­та ка­ ра­ля і сло­вы аб тым, што ён то­ль­кі вы­кон­вае за­мо­ву поль­ска­га ма­нар­ха на за­куп экза­тыч­ных та­ва­раў. «…Абы для Яга­мос­ці Ка­ра­ля на­быў да­ра­гіх ка­мя­ нёў, не­ка­то­рыя рэ­чы і аса­біс­ты на­мёт», — так пі­саў дып­ла­мат у сва­іх за­піс­ках аб гэ­тым пад­арож­жы па­зней. Пад­час рос­шу­ку леп­шых мас­тац­кіх тка­нін і ча­ кан­ня, па­куль ды­ва­ны з гер­ба­мі Рэ­чы Па­спа­лі­тай бу­дуць вы­тка­ны, Му­ра­то­віч праз сва­іх суп­ля­мен­ні­каў быў ад­рэ­ка­мен­да­ва­ны ша­ху Аб­асу І і на­ве­даў яго па­лац у Ісфа­ха­не. Там на аўды­енцыі Му­ра­то­віч вы­ка­наў асноў­ную сваю мі­ сію — пе­рад­аў усход­ня­му ма­нар­ху на­го­ду ка­ра­ля Рэ­чы Па­спа­лі­тай Жы­гі­мон­ та ІІІ на­ла­дзіць доб­рыя ста­сун­кі з Пер­сі­яй. Па­сля вяр­тан­ня ў Вар­ша­ву ў 1602 го­дзе Му­ра­то­віч за цу­доў­на вы­ка­на­нае ка­ра­леў­скае да­ру­чэн­не атры­маў ад Жы­гі­мон­та ІІІ пры­ві­лей на імпарт та­ва­ раў з Усхо­да, а ў 1613 го­дзе быў на­бі­ля­ва­ны ў шля­хец­тва пад вы­зван­нем Се­вя­рын. Та­кім жа чы­нам мно­гія армя­не за за­слу­гі, у бо­ль­шас­ці за раз­віц­цё ган­длю і ра­мес­ніц­тва, атры­ма­лі ад поль­скіх ка­ра­лёў шля­хец­тва, у тым лі­ку і Ма­джар­скі. Час­тка ды­ва­ноў, пры­ве­зе­ная Се­фе­рам Му­ра­то­ві­чам у 1602 го­дзе, праз 40 год бы­ла пе­рад­адзе­на ка­ра­лём Жы­гі­мон­там ІІІ як па­саг сва­ёй да­чцэ ў дзень яе вя­сел­ля з кур­фюр­стам Пфа­ль­ца Фі­лі­пам Ві­ль­ге­ль­мам. На дзі­ва, гэ­тыя ды­ва­ны збе­раг­лі­ся да сён­няш­ня­га дня і за­хоў­ва­юцца ў Мюн­хен­скай ка­ра­леў­скай рэ­зі­дэн­цыі. Каш­тоў­ныя мас­тац­кія тка­ні­ны, пры­ве­зе­ныя ад­важ­ ным па­слан­ні­кам, ста­лі пры­кла­дам аздаб­лен­ня ся­дзіб у сар­мац­кім сты­лі не то­ль­кі ў са­мой Ка­ро­не, але і ў Вя­лі­кім Княс­тве Лі­тоў­скім. Мяр­кую, што шмат­ лі­кія на­шы сла­ву­тыя за­мкі і па­ла­цы, кштал­ту Ня­сві­жа, Ру­жан, Га­ль­ша­наў так­ са­ма ме­лі ў сва­іх па­ко­ях за­моў­ле­ныя цу­ды з Ісфа­ха­на і Ка­ша­на — маг­чы­ма, на­ват з гер­ба­мі ўла­да­роў. У па­чат­ку XVII ста­год­дзя на ары­ента­ль­ныя рэ­чы з’явіў­ся по­пыт, які за­бяс­пе­чы­лі армян­скія куп­цы. З ця­гам ча­су пер­сід­скія ды­ ва­ны з ра­да­вы­мі шля­хец­кім гер­ба­мі пе­рад­ава­лі­ся з па­ка­лен­ня ў па­ка­лен­не як каш­тоў­ная ся­мей­ная рэ­лік­вія і ў па­мя­ці на­шчад­каў праз па­ру ста­год­дзяў ужо пра­праў­ну­кі ўспры­ма­лі ста­ра­жыт­ныя тка­ні­ны як не­раз­рыў­ную ту­тэй­шую сар­мац­кую спад­чы­ну. Леп­шых ту­тэй­шых тка­нін, чым са Слуц­ку, не бы­ло ў Рэ­ чы Па­спа­лі­тай, та­му і пры­пі­са­лі цу­доў­ныя тво­ры дэ­ка­ра­тыў­на­га мас­тац­тва да слуц­кай пер­сі­ярні на ча­ле з Ма­джар­скім. Асноў­ным спа­жыў­цом пер­сід­скіх ды­ва­ноў у XVI–XVII ста­год­дзях бы­ла якраз Рэч Па­спа­лі­тая, та­ды як у Еўро­пе бо­льш па­пу­ляр­ныя бы­лі ана­та­лій­ скія вы­ра­бы ткац­тва з Тур­цыі. Тут, на­пэў­на, ме­ла мес­ца і па­лі­тыч­ная пад­ста­ва, бо Тур­цыя і Пер­сія шмат ста­год­дзяў не сяб­равалі між са­бой, та­му ге­ну­эзскім куп­цам бы­ло ляг­ чэй вез­ці та­вар са Стам­бу­ла, чым з Ісфа­ха­на. «Поль­скіх ды­ва­ноў» кан­ца XVI — па­чат­ку XVII ста­год­дзяў на сён­ няш­ні дзень збе­раг­ло­ся ў све­це па му­зе­ях, па­ла­цах і пры­ват­ных ка­лек­цы­ях не­дзе ка­ля трох со­цень. Пры­стой­ны­мі ка­лек­цы­ямі та­кіх артэ­фак­таў ва­ло­да­юць: зга­да­ная вы­шэй рэ­зі­дэн­цыя Ві­тэ­льс­ба­хаў у Мюн­хе­ не; Му­зей «Мет­ра­по­лі­тэн», дзе за­хоў­ва­ецца зна­ка­мі­ты ды­ван кня­зя Чар­та­ рый­ска­га; Рэ­йксмю­зе­ум у Амстэр­да­ме ва­ло­дае пер­шым з поль­скіх ды­ва­ноў з па­са­гу да­чкі Жы­гі­мон­та ІІІ; Му­зей пры­клад­но­га мас­тац­тва ў Ве­не мо­жа па­хва­ліц­ца доб­рым збо­рам поль­скіх ды­ва­ноў, па­хо­джан­не якіх хут­чэй з вя­ до­май шля­хец­кай ка­лек­цыі Ма­ры­яна Рос­ка-Баг­да­но­ві­ча (1862—1955); не­­ каль­­кі ды­ва­ноў з гер­бам Рэ­чы Па­спа­лі­тай зна­хо­дзяц­ца ў кра­каў­скім Ва­ве­лі; у Ба­вар­скім на­цы­яна­ль­ным му­зеі за­хоў­ва­юцца не­ка­ль­кі «поль­скіх ды­ва­ноў», у тым лі­ку ці­ка­вы ды­ван 1667 го­да з гер­бам сям’і Яна Ка­зі­ме­жа Крэт­коў­ска­га, 1634—1676 (герб Да­лен­га) і Ка­та­жы­ны Лук­рэ­цыі Гул­дэн­штэрн, 1640—? (герб Гул­дэн­штэрн, да­чкі гда­ньс­ка­га каш­та­ля­на). Ёсць ды­ва­ны та­ко­га ты­пу ў Эрмі­та­ жы (дзя­ку­ючы ка­лек­цыі ба­ро­на Аляк­сан­дра фон Шціг­лі­ца, у якой на­ліч­ва­ла­ся аж тры «па­ла­нэ­зы» — адзін з Ісфа­ха­на і два з Ка­ша­на) і ў Зброй­най па­ла­це мас­коў­ска­га Крам­ля.

19

Ве­ль­мі шка­да, што ў бе­ла­рус­кіх му­зе­ях ня­ма ані­вод­на­га так зва­на­га «polonaise carpet» XVI—XVII ста­год­дзяў, якія бяс­спрэч­на бы­лі ў інтэр’ерах на­шых за­мкаў і па­ла­цаў. У леп­шым вы­пад­ку ў экс­па­зі­цы­ях су­час­ныя рэ­плі­кі з Іра­на ці Тур­цыі. На­быць на сус­вет­ных аўкцы­ёнах сап­раў­дны «поль­скі ды­ ван» эпо­хі Се­фе­ві­даў — вя­лі­кая ўда­ча. На­прык­лад, са­мы каш­тоў­ны артэ­факт та­ко­га ты­пу, па­ме­рам 170х230 см, быў прад­адзе­ны на аўкцы­ёне «Крыс­ці» ў Нью-Ёрку ў 2008 го­дзе за 4 450 000 до­ла­раў, а на ня­даў­нім аўкцы­ёне «Со­т­ біс» у Нью-Ёрку ў 2015 го­дзе «поль­скі ды­ван» з ка­лек­цыі іта­ль­янска­га ка­ра­ ля Умбер­та ІІ (1904—1983) па­йшоў за 790 000 до­ла­раў. Ці зной­дуц­ца ў нас ахвя­ра­даў­цы на та­кія ліч­бы? Або, мо­жа, зноў, як у 1950-х, уз­нік­не пы­тан­не: ці ма­юць «polonaise carpet» да­чы­нен­не да на­шай гіс­то­рыі?..

1. Поль­скі ды­ван з гер­бам Рэ­чы Па­спа­лі­тай. Ядваб, срэб­ра. Ка­шан, Пер­сія. 1602. Эпо­ха Се­фе­ві­даў. Рэ­зі­дэн­цыя Ві­тэ­льс­ба­хаў, Мюн­хен.

2. Не­вя­до­мы мас­так. Парт­рэт Се­фе­ра Му­ра­то­ві­ча. Алей. Па­ча­так XVII ста­год­дзя. Львоў­ ская га­ле­рэя мас­тац­тваў.

3. Не­вя­до­мы мас­так. Парт­рэт Фі­лі­па Ві­ль­ге­ль­ма Пфа­льц­гра­фа Ной­бур­га, Ві­тэ­льс­ба­ха. Алей. XVII ста­год­дзе. Га­рад­скі му­зей Дзю­се­ль­дор­фа.

4. Поль­скі ды­ван з гер­бам Рэ­чы Па­спа­лі­тай. Ядваб, срэб­ра. Ка­шан, Пер­сія. 1602. Эпо­ха Се­фе­ві­даў. Рэ­зі­дэн­цыя Ві­тэ­льс­ба­хаў, Мюн­хен. Дэ­таль.

5. Поль­скі ды­ван з гер­бам Рэ­чы Па­спа­лі­тай. Ядваб, срэб­ра. Кашан, Пер­сія. 1602. Эпо­ха Се­фе­ві­даў. Вавель, Кракаў.

6. Польскі дыван. Ядваб, ба­воў­на, срэб­ра. Ісфа­хан, Пер­сія. 1667. Эпо­ха Се­фе­ві­даў. Музей «Метраполітэн», Нью-Ёрк.

7. Поль­скі ды­ван з арна­мен­там «кі­тай­скі ка­жан». Ядваб, ба­воў­на, срэб­ра. Ісфа­хан, Пер­ сія. Дэ­таль. 1626. Эпо­ха Се­фе­ві­даў. Му­зей пры­к лад­но­га мас­тац­тва, Ве­на.

8. Поль­скі ды­ван з гер­ба­мі Яна Ка­зі­ме­жа Крэт­коў­ска­га (герб Да­лен­га) і Ка­та­жы­ны Лук­ рэ­цыі Гул­дэн­штэрн (герб Гул­дэн­штэрн). Ядваб, ба­воў­на, срэб­ра. Ісфа­хан, Пер­сія. 1667. Эпо­ха Се­фе­ві­даў. Ба­вар­скі на­цы­яна­ль­ны му­зей, Мюн­хен. красавік, 2018

20

Рэ­ц эн­з ія

Вы­клі­кі ма­тэ­ры­ялу « Ста­рон­кі твор­час­ці баб­руй­ска­га на­стаў­ні­ка » ў Баб­руй­скім мас­тац­кім му­зеі

Ге­надзь Бла­гу­цін Тац­ця­на Кар­чаж­кі­на — мас­тач­ка, мас­тац­тваз­наў­ца і пед­агог, на­зва яе юбі­лей­ най вы­ста­вы не вы­пад­ко­вая. Ужо двац­цаць пяць га­доў яна ства­рае свае пра­ цы са ску­ры, а раз на пяць год дэ­ман­струе вы­ні­кі на пер­са­на­ль­ных вы­ста­вах. Аб­ра­ны ма­тэ­ры­ял па­тра­буе ад мас­та­ка актыў­на­га аса­цы­ятыў­на­га мыс­лен­ня, інтэ­лек­ту­аль­най і па­чуц­цё­вай на­сы­ча­нас­ці ўнут­ра­на­га све­ту. Аўтар­ка апіс­вае сваю тэх­ні­ку як спа­лу­чэн­не ніз­ка­га рэ­ль­ефу з жы­ва­піс­на-гра­фіч­най пра­пра­ цоў­кай і імкнец­ца дзеяць у рам­ках тра­ды­цый­ных жан­раў. Ску­ра ва­ло­дае ад­мет­най вы­яўлен­час­цю, бліз­кай да рэ­ль­ефу. Вы­лу­чэн­не дэ­та­ ляў кам­па­зі­цыі ад­бы­ва­ецца за кошт не то­ль­кі аб’­ёму ці ко­ле­ру, але і фак­ту­ры. Вы­ка­рыс­тоў­ва­ецца рыт­мі­ка глад­кіх і дра­пі­ра­ва­ных плям. Лі­ней­ная асно­ва тво­ра фар­му­ецца змор­шчы­на­мі ці пад­ва­ро­там ску­ры, за­ўсё­ды аб­ыгры­ва­ юцца яе на­ту­ра­ль­ныя дэ­фек­ты — рас­ко­лі­ны. Каш­тоў­нас­цю ста­но­віц­ца лю­бая фор­ма бра­ку: не­да­фар­боў­ка, ме­ха­ніч­ныя па­шко­джан­ні пад­час вы­ра­бу... Вы­ста­ва ў мас­тац­кім му­зеі рэ­трас­пек­тыў­ная і да­зва­ляе па­ра­ўнаць роз­ныя эта­пы. У пер­шым ад­рэз­ку твор­час­ці (1992—1997) аўтар­ка рас­пра­цоў­ва­ла тэ­ му «Ску­ра і гра­фі­ка», а да вы­ста­вы 1997 го­да з’яў­ля­юцца парт­рэ­ты з пры­свя­ чэн­нем Ма­дзі­ль­яні. Се­рыя «Па­эзія чор­на­га ко­ле­ру» (1994) з ча­ты­рох ра­бот ( «Шлях у но­чы», «Па­ка­янны пса­лом», «Ба­р’ер» і «Мі­тус­ня») ад­люс­троў­вае ўнут­ра­ны стан мас­тач­кі ў пэў­ны пе­ры­яд, а вы­яўлен­чы ла­ка­нізм вы­зна­ча­ны ма­тэ­ры­ялам — чор­най ску­рай. У мя­не гэ­тая се­рыя вы­клі­ка­е ў па­мя­ці рад­кі вер­ша Мі­ха­іла Лер­ман­та­ва «Вы­хо­жу один я на до­ро­гу», якія ма­юць іншыя тэм­пе­ра­мент і ды­на­мі­ку, чым укла­дзе­ныя ў воб­раз Кар­чаж­кі­най, але да­клад­ на трап­ля­юць у яго та­на­ль­насць. «Шлях у но­чы» на­ра­джае аса­цы­яцыі з рад­ком «Сквозь ту­ман крем­нис­тый путь блес­тит…». На­чная да­ро­га вы­лу­ча­ецца вы­цяг­ну­тай клі­на­ва­тай фор­ «Мастацтва» № 4 (421)

май пля­мы з сін­ню ў ззян­ні чор­на­га ко­ле­ру. «Па­ка­янны пса­лом» на­гад­вае «Ночь ти­ха. Пус­ты­ня внем­лет Бо­гу...». Цёп­лая хва­ля ма­лі­тоў­ных спе­ваў, што па­шы­ра­ецца ад зям­лі да не­ба, зы­хо­дзіць не ад ча­ла­ве­ка, а ад са­міх сіл пры­ро­ды. «Ба­р’ер» — «Уж не жду от жиз­ни ни­че­го я…». Без­вы­ход­насць, якая змяш­ча­ецца ў пры­ве­дзе­ным рад­ку, пе­ра­гу­ка­ецца з не­пе­ра­адо­ль­ным ба­р’е­рам, што не то­ль­кі аб­мя­жоў­вае маг­чы­масць лю­бо­га ру­ху, але свед­чыць пра стра­ча­ную надзею, з чым лёг­ка звяз­ва­ецца чор­ны ко­лер. «Мі­тус­ня» — «Я б же­лал сво­бо­ды и по­коя...». Прад­стаў­ле­ная мі­тус­ня, як сты­хія, на­бы­ла смер­ча­па­доб­ную фор­му. Гэ­та тое, што здо­ль­нае па­ру­шыць плаў­ны рух быц­ця. У 1996—1997 га­дах мас­тач­ка ства­рае цыкл парт­рэ­таў з пры­свя­чэн­нем Ама­ дэа Ма­дзі­ль­яні. У пра­цах пра­чыт­ва­юцца сты­ліс­тыч­ныя пры­ёмы зна­ка­мі­та­га ма­дэр­ніс­та: лі­ней­ная асно­ва кам­па­зі­цый, ла­ка­ль­ныя ко­ле­ра­выя пля­мы. Для дру­го­га пя­ці­га­до­ва­га пе­ры­яду (1998—2002) ха­рак­тэр­ны зва­рот да аго­ ле­най на­ту­ры і на­цюр­мор­та. Асноў­ны­мі тэ­ма­ты­ка-сты­ля­вы­мі по­шу­ка­мі трэ­ ця­га ад­рэз­ка (2002—2007) ста­лі экс­пе­ры­мен­ты з агу­ль­ным вы­зна­чэн­нем «жы­ва­піс у ску­ры». Знач­ную і най­бо­льш ма­ляў­ні­ча-яркую час­тку вы­ста­вы Тац­ця­ны Кар­чаж­кі­най скла­да­юць тво­ры, зроб­ле­ныя на пра­ця­гу апош­ніх пя­ці га­доў (2012—2017) — но­вы зва­рот да «жы­ва­пі­су ў ску­ры». Аўтар вяр­та­ецца да ста­рой тэ­мы — «По­ры го­да» (2014), — рас­кры­ва­ючы вы­яўлен­чыя маг­чы­мас­ці ма­тэ­ры­ялу. Ка­ла­рыс­тыч­нае ра­шэн­не бу­ду­ецца на су­адно­сі­нах цёп­лых і ха­лод­ных ад­цен­няў свет­лых бэ­жа­вых то­наў, іх на­ліч­ва­ ецца пяць, што і спа­ра­джае ві­да­воч­ную ма­ляў­ні­часць се­рыі. У 2010 го­дзе Кар­чаж­кі­на па­чы­нае яшчэ ад­ну гру­пу «жы­ва­піс­ных парт­рэ­таў» і зноў з пры­свя­чэн­нем Ма­дзі­ль­яні, якую за­вяр­шае ў 2017. Ча­ты­ры кам­па­зі­ цыі — гэ­та ча­ты­ры воб­ра­зы са зна­ёмым ужо спо­са­бам сты­лі­за­цыі, што ўзмац­ ня­юць вы­тан­ча­насць ма­дэ­ляў. Ві­да­воч­ную дэ­ка­ра­тыў­насць ра­бо­там над­ае вы­ка­рыс­тан­не ску­ры яркіх ко­ле­раў, ба­гац­це ўпры­го­жан­няў і кід­кіх дэ­та­ляў. Праз ко­лер і то­ны пе­рад­аец­ца су­вязь кож­най ге­ра­іні з по­рамі го­да. Пад­ра­бяз­нае зна­ёмства з вы­ста­вай да­зва­ляе пра­са­чыць, як аўтар­ка раз­ві­ва­ ла вы­яўлен­чыя маг­чы­мас­ці ску­ры — ад фар­ма­ль­ных кам­па­зі­цый у па­чат­ку 1990-х да тра­ды­цый­ных жы­ва­піс­ных жан­раў, ад пры­трым­лі­ван­ня ідэі, што дык­ту­ецца ма­тэ­ры­ялам, да ства­рэн­ня складаных тэ­ма­тыч­ных прац. Тац­ця­на Кар­чаж­кі­на шмат ро­біць для па­пу­ля­ры­за­цыі гэ­та­га не­звы­чай­на­га ві­ду твор­час­ці: рэ­гу­ляр­на пра­во­дзіць май­стар-кла­сы для ўсіх жа­да­ючых, шчод­ра дзе­ліц­ца на­за­па­ша­ным дос­ве­дам. Рых­туе да вы­дан­ня кні­гу, у якой рас­ка­жа пра свой не­ма­лы во­пыт, за­сна­ва­ны на глы­бо­кім ве­дан­ні мас­тац­тва, тон­кім гус­це, тэх­ніч­ным май­стэр­стве і ні­чым не ска­ва­ным уяў­лен­ні.

1. З се­рыі «Па­эзія чор­на­га ко­ле­ру». Ску­ра. 1994.

2. З се­рыі «По­ры го­да». Ску­ра. 2014.

Арт-дайджэст

ноў­кі «Сам­сон і Да­лі­ла» Ка­мі­ля СенСан­са з Элі­най Га­ран­ча і Ра­бер­та Аланья ў га­лоў­ных парт­ыях. Асноў­ную час­тку пра­гра­мы Дрэз­ дэн­ска­га му­зыч­на­га фес­ты­ва­ лю скла­да­юць тво­ры кла­січ­на­га кі­рун­ку, але так­са­ма прад­стаў­ле­ны джаз, этніч­ныя кам­па­зі­цыі і тан­ца­ ва­ль­ныя пра­екты. Імпрэ­зы фэс­ту ад­бы­ва­юцца на пля­цоў­ках па ўсім

го­ра­дзе. Ся­род іх шмат бу­дын­каў у сты­лі ба­ро­ка, раз­бу­ра­ных пад­час Дру­гой сус­вет­най вай­ны, а по­тым ад­ноў­ле­ных. Мас­тац­кім кі­раў­ні­ком фо­ру­му з 2009-га з’яўля­ецца зна­ ка­мі­ты ві­ялан­чэ­ліст Ян Фог­лер. Ён мае амбіт­ную мэ­ту — зра­біць фэст най­бо­льш важ­кай му­зыч­най падзе­ яй у Гер­ма­ніі. Ад­крыц­цё фес­ты­ва­лю сё­ле­та за­пла­ на­ва­на на 10 мая. На­зва кан­цэр­та,

які рас­па­чы­нае фэст, — «Ві­ялан­ чэ­ле­ма­нія». У пра­гра­ме — тво­ры Брам­са і Шас­та­ко­ві­ча. Вы­ка­наў­ цы — Да­цкі ка­ра­леў­скі аркестр і Ян Фог­лер у якас­ці са­ліс­та. Асоб­ны кан­цэрт прой­­дзе ў го­нар 70-год­дзя Мі­шы Май­ска­га, так­са­ма ві­ялан­чэ­ ліс­та. Ёсць пра­гра­мы, скла­дзе­ныя з ві­ялан­чэ­ль­ных сю­іт Ба­ха і са­нат Бет­хо­ве­на, на­пі­са­ных для гэ­та­га інстру­мен­та. На афі­шы так­сама —

­ ў­ с­

а­

­ а­

Ко­ль­кі слоў пра опер­ныя прэм’еры ў най­буй­ней­шых му­зыч­ных тэ­атрах све­ту. Па­рыж­ская «Гранд-апе­ра» прэ­зен­та­ва­ла 1 кра­са­ві­ка кан­цэрт з на­го­ды 100-га­до­ва­га юбі­лею тво­ра Іга­ра Стра­він­ска­га «Гіс­то­рыя сал­да­та». У ся­рэ­дзі­не кра­са­ві­ка тру­па «Ла Ска­ла» па­ка­за­ла но­вую сцэ­ніч­ную вер­сію опе­ры «Фран­чэс­ка да Ры­мі­ ні» кам­па­зі­та­ра Ры­кар­да Дзан­да­наі. У маі на зна­ка­мі­тай сцэ­не ад­бу­дуц­ ца не­ка­ль­кі па­ка­заў «Аі­ды». Тэ­атр пры­свя­чае іх 95-год­дзю сла­ву­та­га рэ­жы­сё­ра Фран­ка Дзе­фі­рэ­лі, які і ўва­со­біў парт­ыту­ру Вер­дзі ў Мі­ла­не. У ся­рэ­дзі­не кра­са­ві­ка нью-ёркскі «Мет­ра­по­лі­тэн» па­ка­заў прэм’еру опе­ры «Па­пя­луш­ка» Жу­ля Мас­нэ. Ды­ры­жо­рам вы­сту­піў Бер­тран дэ Біі, рэ­жы­сё­рам — Ла­ран Пе­лі. У тым жа кра­са­ві­ку ў якас­ці прэм’еры се­зо­на па­ка­за­ная опе­ра «Ра­мэа і Джу­ль­ета» Шар­ля Гу­но. За ды­ры­ жор­скім пу­ль­там па­ўстаў ле­ген­дар­ ны Пла­сі­да Да­мін­га. На афі­шы Вен­скай опе­ры — шэсць май­скіх па­ка­заў прэм’ернай па­ста­

еі­ е.

У першых лічбах кра­са­ві­ка рас­па­ чаў­ся XVII Мас­коў­скі Ве­лі­код­ны фес­ты­валь. Ён быў ство­ра­ны яшчэ ў 2002-м з іні­цы­яты­вы Ва­ле­рыя Гер­гі­ева, ды­ры­жо­ра і мас­тац­ка­ га кі­раў­ні­ка Ма­ры­інска­га тэ­атра. Адзін з най­буй­ней­шых му­зыч­ных фо­ру­маў краіны, Ве­лі­код­ны фэст мае ха­ра­вую скі­ра­ва­насць і збі­рае ка­лек­ты­вы з мно­гіх га­ра­доў Рас­іі і за­меж­ных кра­ін. Ад­крыц­цё фо­ру­му ад­бы­ло­ся 8 кра­са­ві­ка ў Кан­цэр­тнай за­ле імя Чай­коў­ска­га, дзе сім­фа­ніч­ны аркестр Ма­ры­інкі прад­ста­віў улас­ ную вер­сію «Ія­лан­ты». Ха­ра­вая пра­ гра­ма рас­па­ча­ла­ся на­заў­тра, у за­ле Цар­коў­ных са­бо­раў Хра­ма Хрыс­та Зба­ві­це­ля, дзе вы­сту­па­лі хор хлоп­ чы­каў і юна­коў ха­ра­вой ву­чэ­ль­ні імя Свеш­ні­ка­ва і хор Ма­ры­інска­га тэ­атра. Ся­род удзе­ль­ні­каў фес­ты­ва­ лю — ка­лек­ты­вы з Пе­цяр­бур­га, Ерэ­ ва­на, Кіс­ла­вод­ска, Тбі­лі­сі, Са­ло­ні­каў, Са­фіі, Стак­го­ль­ма, Бра­ціс­ла­вы. За­вяр­шыц­ца фэст 9 мая на Па­клон­ най га­ры ў Мас­кве агу­ль­на­дас­туп­ ным кан­цэр­там, які дасць сім­фа­ніч­ ны аркестр Ма­ры­інска­га тэ­атра. А ве­ча­рам гэ­ты ж ка­лек­тыў прэ­ зен­туе ўлас­ную пра­гра­му ў вя­лі­кай за­ле Мас­коў­скай кан­сер­ва­то­рыі.

­

ў­ я­

а.­

,­ ыя­

е­ у­ ­

і­

­ 5.

­

3

музыка

21

га­лоў­ным ды­ры­жо­рам з’яў­ля­ецца ма­эстра Зу­бін Ме­та. Звы­чай­на ў пра­гра­му ўклю­ча­ны сім­фа­ніч­ныя кан­цэр­ты, опер­ныя і ба­лет­ныя па­ста­ноў­кі, дра­ма­тыч­ныя спек­так­лі. «Фла­рэн­тый­скі му­зыч­ ны май» мае рэ­пу­та­цыю до­сыць кан­сер­ва­тыў­на­га фо­ру­му, не над­та схі­ль­на­га да аван­гар­дных па­ста­но­ вач­ных ра­шэн­няў. Ся­род са­мых ці­ка­вых сё­лет­ніх падзей — па­каз опе­ры «Кар­ды­ль­як» Па­ўля Хін­дэ­мі­та. Твор вы­ка­на­юць аркестр і хор фес­ты­ва­лю. Опе­ра бу­дзе па­ка­за­на пад­час ад­крыц­ця фэс­ту і по­тым па­ўто­ра­на яшчэ тры разы. Ад­бу­дзец­ца так­са­ма сус­вет­ ная прэм’ера. «Infinita Tenebra di Luce» — так на­зы­ва­ецца лі­рыч­нае дзей­ства для го­ла­су і ансам­бля на вер­шы Рай­не­ра Ма­рыі Ры­ль­ке.

апе­рэ­та «Кан­дыд» з му­зы­кай Ле­анар­да Бер­нстай­на і кан­цэр­тная вер­сія «Асу­джэн­ня Фаў­ста» Гек­та­ра Бер­лі­ёза. Фес­ты­валь бу­дзе доў­жыц­ ца па 10 чэр­ве­ня.

Кам­па­зі­тар — Ад­ры­яна Гвар­нь­еры. Яго­ны твор мае і іншае вы­зна­чэн­ не — «опе­ра». Па­ка­зы ад­бу­дуц­ца ў Тэ­атры Га­ль­до­ні. У бу­дын­ку Опе­ры Фла­рэн­цыі ча­ты­ры разы бу­дзе па­ка­за­на «Біт­ва пры Ле­нь­яна» Джу­зэ­пэ Вер­дзі, што да­стат­ко­ва рэ­дка ўва­саб­ля­ецца на сцэ­не. Як і ў сі­ту­ацыі з «Кар­ды­ль­якам», у па­ста­ ноў­цы ўдзе­ль­ні­ча­юць хор і аркестр фес­ты­ва­лю. Не­адной­чы трап­ля­юцца на афі­шы фо­ру­му пра­гра­мы з му­зы­кай Дзміт­ рыя Шас­та­ко­ві­ча. Ёсць ма­на­ла­ гіч­ныя — кштал­ту «Сім­фо­нія №7 (Ле­нін­град­ская)». Ёсць тыя, дзе тво­ры кам­па­зі­та­ра пра­гу­чаць по­бач з іншы­мі кла­сі­ка­мі — Пра­ко­ф’е­вым і Брам­сам. Ды­ры­жо­ра­мі кан­цэр­таў вы­сту­па­юць Мі­ха­іл Юроў­скі і Зу­бін Ме­та. У лі­пе­ні пры кан­цы фэс­ту бу­дзе двой­чы прэ­зен­та­ва­ны «Мак­бет» Вер­дзі ў кан­цэр­тнай вер­сіі. На ча­ле хо­ру і аркес­тра «Фла­рэн­цій­ска­га му­зыч­на­га маю» па­ўста­не зна­ка­мі­ ты Ры­кар­да Му­ці. Фо­рум па­чы­на­ ецца сё­ле­та 5 мая і за­вер­шыц­ца 13 лі­пе­ня.

Фэст «Фла­рэн­тый­скі му­зыч­ны май» ла­дзіц­ца з 1933-га і лі­чыц­ца ці не ста­рэй­шым у Еўро­пе. Спа­чат­ку ён ад­бы­ваў­ся раз на два га­ды, а по­ тым кож­ны год. З 1986-га яго­ным

1. Віяланчэліст Ян Фоглер.

2, 3. Канцэрты Дрэздэнскага музычнага фестывалю.

4. Дырыжор Зубін Мета.

22

Аса­б іс­т ы ка­б і­н ет Дзміт­р ыя Пад­б я­р эз­с ка­г а

і «Су­зор’я», тут ціш­ком вы­раб­ля­ла­ся не­абход­ная апа­ра­ту­ра, што ме­ла по­пыт ва ўсім СССР. А бы­лі ж яшчэ тан­цы на так зва­ных «Кар­чах», у ДК 4-га і 10-га цаг­ля­ных за­во­даў, дзе ма­ла­дыя му­зы­кан­ты пра­хо­дзі­лі та­кую шко­лу, якой на­ват сён­ня не ве­да­юць сце­ны Ака­дэ­міі му­зы­кі. Яны сап­раў­ды бы­лі пер­шы­мі. І мно­ гія з іх саб­ра­лі­ся 19 кра­са­ві­ка ўжо 2018 го­да, каб адзна­чыць 50 га­доў падзеі, што пе­ра­вяр­ну­ла му­зыч­нае жыц­цё ў Бе­ла­ру­сі. Зга­даю: сла­ву­ты рок-фес­ты­валь у Вуд­ста­ку ад­быў­ся го­дам па­зней... Фо­та Юрыя Іванова.

Яны бы­лі пер­шыя

12—14

кра­са­ві­ка 1968 го­да ў Мін­ску ад­бы­ла­ся падзея, на­ступ­ствы якой спраг­на­за­ваць не мог ніх­то. Пер­шы агляд-кон­курс ВІА ў за­ле ра­дыё­тэх­ніч­на­га інсты­ту­та саб­раў 10 ка­лек­ты­ваў. Гу­ча­лі тво­ры са­вец­ кіх і на­ват за­меж­ных кам­па­зі­та­раў, а так­са­ма аўтар­скія пес­ні. Леп­шым ка­лек­ты­вам пры­зна­лі ВІА ра­дыё­тэх­ ніч­на­га інсты­ту­та «Алго­рит­мы» на ча­ле з не­прык­мет­ным, але на той час ужо агу­ль­нап­рыз­на­ным гі­та­

рыс­там Яўге­нам Ка­на­ва­ла­вым, чыя інстру­мен­та­ль­ная п’еса «Мар­шрут № 13» да­ла на­зву адзня­та­му пад­час кон­кур­су да­ку­мен­та­ль­на­му фі­ль­му Іга­ра Гас­ко. Гэ­ты па сут­нас­ці пер­шы ў Бе­ла­ру­сі рок-фес­ты­валь (хоць сло­ва «рок» ва ўжыт­ку яшчэ ад­сут­ні­ча­ла) даў ма­гут­ ны штур­шок раз­віц­цю жан­ру, а мно­ гія яго­ныя ўдзе­ль­ні­кі по­тым улі­лі­ся ў склад пра­фе­сій­ных фі­лар­ма­ніч­ных ка­лек­ты­ваў. Ліш­не ка­заць: сту­дэн­цкі ВІА «Алго­рит­мы» па­сля пе­ра­мо­гі «Мастацтва» № 4 (421)

даў не­ка­ль­кі дзя­сят­каў кан­цэр­таў у Сі­бі­ры. Ці­ка­ва, што арга­ні­за­цыяй ту­ру за­ймаў­ся най­вя­до­мей­шы па­зней жур­на­ліст Яўген Бу­дзі­нас. І зда­ва­ла­ся, іні­цы­яты­ва бе­ла­рус­ка­га кам­са­мо­лу па­він­на бы­ла атры­маць пра­цяг. Але... У жніў­ні гэ­та­га ж го­да са­вец­кія тан­кі ўвай­шлі ў ЧССР, рокму­зы­ку пры­зна­лі ідэ­ала­гіч­на шкод­ най з’явай, стуж­ка «Мар­шрут № 13» так і не па­ба­чы­ла свет. Ці то на­зва су­ро­чы­ла, ці то агу­ль­ная кам­па­нія ў прэ­се су­праць роз­ных «жу­коў» (так та­ды на­зы­ва­лі ў нас му­зы­каў гру­пы «The Beatles») спра­ца­ва­ла, але

спро­ба па­ўта­рыць фес­ты­валь у 1971 го­дзе скон­чы­ла­ся яго­най за­ба­ро­най ужо пад­час пер­ша­га кан­цэр­та. Арга­ ні­за­та­ра фэс­ту Ула­дзі­мі­ра Кан­дру­се­ ві­ча (гру­па «Пане-бра­це») ад­лі­чы­лі з кан­сер­ва­то­рыі, дзе ён ву­чыў­ся. Пра­ўда, праз пэў­ны час ад­на­ві­лі, па чут­ках — дзя­ку­ючы та­га­час­на­му рэ­кта­ру Ула­дзі­мі­ру Алоў­ні­ка­ву... Між тым па скан­чэн­ні фэс­ту 1968 го­да му­зыч­нае жыц­цё ў РТІ не спы­ні­ла­ся. Тут вы­сту­па­лі бу­ду­чыя ўдзе­ль­ні­кі фі­лар­ма­ніч­ных «Ве­ра­соў»

Пы­тан­ні да са­мо­га ся­бе

С

айт еxperty.by у дзя­ся­ты ўжо раз на­зваў леп­шыя аль­бо­мы бе­ла­рус­кіх вы­ка­наў­цаў па вы­ні­ках па­пя­рэд­ня­га го­да, ця­гам яко­га свет уба­чы­лі ажно 240 пра­грам. З іх у лік на­мі­нан­таў ад­абра­лі­ся 13 па­зі­цый.

Пра­гля­да­ючы спіс ве­ра­год­ных пе­ ра­мож­цаў, са здзіў­лен­нем адзна­чыў, што ў ім ма­юцца то­ль­кі ча­ты­ры плыт­кі, якія я аса­біс­та вы­лу­чыў як маг­чы­мых лаў­рэ­атаў. Рэ­шта не­як не за­ча­пі­ла мя­не, не вы­клі­ка­ла ані­якіх эмо­цый, ні ад­моў­ных, ні ста­ноў­ чых. Што ж, гэ­та, ве­ра­год­на, уплыў уз­рос­ту, зме­ны па­ка­лен­ня не то­ль­кі слу­ха­чоў, але й вы­ка­наў­цаў. Ну не тор­кае мя­не той жа хіп-хоп, зу­сім, хоць яго­ныя вы­ка­наў­цы і збі­ра­юць вя­лі­кія за­лы. Што да сё­лет­няй цы­ры­мо­ніі, дык асноў­ная ба­ра­ць­ба раз­гар­ну­ла­ся па­між гур­та­мі «Ulyаnica» (аль­бом «Viasna») і «Tonqixod» (аль­бом «Ко­ лер, яко­га ня­ма»).

«Viasna» — вы­нік су­пра­цы бе­ла­ рус­кай спя­вач­кі Уль­яны Ге­дзік з поль­скі­мі му­зы­ка­мі. «Ко­лер, яко­га ня­ма» — пра­гра­ма пе­сень, вы­тры­ма­ ных у сты­ліс­ты­цы арт-ро­ку. У вы­ні­ку пад­лі­ку га­ла­соў ча­ты­рох жу­ры сай­та еxperty.by «Ulyаnica» пе­ра­маг­ла ў на­мі­на­цы­ях «Леп­шы дэ­бют­ны аль­бом» і «Леп­шы фолк-аль­бом», «Tonqixod» — у на­мі­на­цы­ях «Альбом года», «Леп­шы рок-аль­бом» і

«Леп­шы бе­ла­рус­ка­моў­ны аль­бом». Плыт­ка «Appetiizer» Ган­ны Жда­на­ вай уз­яла пер­шын­ство ў на­мі­на­цыі «Леп­шы элек­трон­ны аль­бом», а пра­ гра­ма «Tragic City» гур­та «ЛСП» — у на­мі­на­цыі «Леп­шы поп-аль­бом». Кам­па­зі­тар з Кні­гі рэ­кор­даў

А

ка­лі па­спра­чац­ца? Па­спра­ чац­ца ад­нос­на та­го, дзе ўсё ж на­ра­дзіў­ся сла­ву­ты Ірвінг Бер­лін, аўтар пе­сень, якія і праз 130 га­доў ад яго­на­га з’яўлен­ня (11 мая 1888га) пра­цяг­вае спя­ваць ці не ўвесь свет? Блы­та­ні­на на­сам­рэч існуе. Сам кам­па­зі­тар ка­заў, што на­ра­дзіў­ся ў Ма­гі­лё­ве, по­тым удак­лад­ніў: у Та­ла­ чы­не. Па­зней сцвяр­джаў, маў­ляў, гэ­та быў Та­бо­льск, ад­куль сям’я Бей­лі­наў (сапраўднае прозвішча) вы­пра­ві­ла­ся за акі­ян. Зрэш­ты, мес­ца на­ра­джэн­ ня не са­мае істот­нае. Важ­на тое, што эміг­рант, не ма­ючы му­зыч­най ад­ука­цыі, сам ава­ло­даў фар­тэ­пі­ яна, ства­рыў пес­ні, якія ўвай­шлі ў за­ла­ты фонд сус­вет­на­га му­зыч­на­ га мас­тац­тва. Да­стат­ко­ва зга­даць не­афі­цый­ны гімн ЗША «God bless America» («Бо­жа, блас­ла­ві Аме­ры­ ку»). Але най­бо­льш вя­до­мая ся­род на­пі­са­ных ім звыш па­ўта­ры ты­ся­чы пе­сень усё ж «White Christmas», за­ фік­са­ва­ная ў Кні­зе рэ­кор­даў Гі­нэ­са як твор, што ця­гам ХХ ст. прад­аваў­ся час­цей за іншыя (звыш 30 мі­ль­ёнаў ко­пій). А яшчэ «Alexander's Ragtime

Band», «Puttin’ on the Ritz», «Cheek to cheek»... Пад­ума­ла­ся: у наш час, ка­лі кож­ны, на­ват не ва­ло­да­ючы фар­тэ­пі­яна, мо­жа на­пі­саць пес­ню ды вы­клас­ці яе ў Се­ці­ве, рэ­дка (а маг­чы­ма, ні­ко­лі) той твор да­сяг­не 30 мі­ль­ёнаў пра­ слу­хоў­ван­няў. А трэ­ба бы­ло Бер­лі­ну про­ста на­ра­дзіц­ца тут, каб па­зней стаць вя­до­мым на ўвесь свет.

«God bless Talachyn»!

1. «Алго­рит­мы». Фо­та з архі­ва аўта­ра.

2. Уль­яна Ге­дзік. Фо­та Дзміт­рыя Пад­бя­рэз­ска­га.

3. Ірвін Бер­лін. Фо­та biography.com.

Рэ­ц эн­з ія

Брад­вей у цэн­тры Мін­ска Спек­такль « Не­да­лё­ка ад нор­мы » на « Тэ­ры­то­рыі мю­з ік­ла »

Бо­льш за 700 па­ка­заў у Нью - Ёрку. « Ад­но з леп­шых шоу су­час­нас­ці » па­вод­ле вер­сіі вя­ду­чых аме­ры­кан­скіх кры­ты­каў-агля­да­ль­ні­каў. Брад­вей­скі рок - мю ­ зікл стаў лаў­рэ­атам Пу­літ­цэ­раў­скай прэ­міі, трой­чы адзна­ча­ны ўзна­га­ро­да­ мі прэ­міі « То­ні ». Дзе­ся­ці­га­до­вы ня­змен­ны по­спех і мнос­тва не­англа­моў­ных вер­сій, якія з по­спе­хам бы­лі па­ка­за­ны ў роз­ных кра­інах све­ту ( На­рве­гія, Фін ­ лян­дыя, Шве­цыя, Да­нія, Аўстра­лія, Фі­лі­пі­ны, Пе­ру, Арген­ці­на, Бра­зі­лія, Ні­дэр­лан ­ ды, Гер­ма­нія, Іта­лія, Іспа­нія, Парт­уга­лія ). На­тал­ля Га­нул Калі меркаваць то­ль­кі па гэ­тых фактах, дык мю­ зікл «Не­да­лё­ка ад нор­мы» («Next to normal») кам­ па­зі­та­ра То­ма Кі­та і па­эта-дра­ма­тур­га Бра­яна Ёркі не­ве­ра­год­на пры­ваб­ны ў ме­не­джар­скіх ад­но­сі­нах і га­ран­туе ці­ка­васць з бо­ку гле­да­чоў. Пры­ват­ны тэ­атр «Тэ­ры­то­рыя мю­зік­ла» Ге­на­дзя Глад­ко­ва прад­ста­віў на сцэ­не Па­ла­ца ку­ль­ту­ры пра­фса­юзаў пер­шую рус­ка­моў­ную вер­сію спек­ так­ля (у пе­ра­кла­дзе Аляк­сея і Анас­та­сіі Гры­нен­ка), а пе­рад тым атры­маў афі­цый­ную лі­цэн­зію на яго інтэр­прэ­та­цыю і пра­кат на пра­ця­гу го­да. Але ці та­кая ўжо акту­аль­ная тэ­ма шоу для на­ша­ га ася­род­дзя? Ці не над­ума­ны­мі для бе­ла­рус­кіх рэ­алій аказ­ва­юцца сі­ту­ацыі, у якіх прад­стаў­ле­ны

ге­роі п’е­сы і спек­так­ля? Пы­тан­ні скла­да­ныя і не­ адназ­нач­ныя. Маг­чы­ма, яшчэ на па­чат­ку сцэ­ніч­на­ га шля­ху мю­зік­ла яго сю­жэт­ная лі­нія ўспры­ма­ла­ся б на­мі як чар­го­вы ма­лю­нак аме­ры­кан­ска­га жыц­ця з па­зна­кай «ба­га­тыя так­са­ма пла­чуць». Але стрэ­сы і кры­зі­сы, а ўслед за імі не­паз­беж­ныя псі­ха­ла­гіч­ ныя зры­вы, дэп­рэ­сіі, псі­хіч­ныя за­хвор­ван­ні сціс­ ка­юць пра­сто­ра­ва-ча­са­выя межы, ге­агра­фіч­ныя ад­лег­лас­ці. І мод­ныя з 2000-х «за­акі­янскія» псі­хо­ ла­гі ўжо ста­лі не­ад’ем­най час­ткай на­ша­га быц­ця. Пра што ж рас­па­вя­да­юць нам аўта­ры рок-мю­зік­ ла «Не­да­лё­ка ад нор­мы», якія атры­ма­лі вы­со­кія ўзна­га­ро­ды з па­ка­за­ль­най фар­му­лёў­кай: «За па­ шы­рэн­не маг­чы­мас­цяў і тэ­ма­ты­кі са­мо­га жан­ру

23

мю­зік­ла»? Том Кіт пад­крэс­лі­вае: «Мы ха­це­лі на­ пі­саць жыц­цё­вую гіс­то­рыю, якую здат­ныя па­чуць ча­ла­ве­чыя сэр­цы, пра тое, як важ­на імкнуц­ца да леп­ша­га і ні­ко­лі не губ­ляць надзею». У гар­ма­ніч­ ным кан­тра­пун­кце з ім Бра­ян Ёркі: «Штод­ня мы на­зі­ра­ем, як лю­дзі імкнуц­ца ад­па­вя­даць «ідэ­алу», стан­дар­ту та­го, што пры­ня­та лі­чыць «на­рма­ль­ ным». У той час як пад­обных стан­дар­таў про­ста не мо­жа быць, а кож­ны ча­ла­век сам па са­бе ўні­ка­ль­ ны і вар­ты ўва­гі». Ця­гам бо­льш чым дзвюх з па­ло­вай га­дзін гле­да­ чы — свед­кі су­р’ёз­най раз­мо­вы, у ёй ня­ма ад­на­ знач­ных ад­ка­заў і вы­сноў. Усё, што ад­бы­ва­ецца на сцэ­не на па­чат­ку, успры­ма­ецца як ла­ка­ль­ная гіс­то­рыя ад­ной ся­м’і. Ма­ці — хат­няя гас­па­ды­ня і ба­ць­ка-архі­тэк­тар, двое амаль да­рос­лых дзя­цей, жыц­цё ў пры­га­ра­дзе і вы­дат­ныя бы­та­выя ўмо­вы, але... усё аказ­ва­ецца не так ідэ­аль­на і зу­сім да­ лё­ка ад нор­мы. У пе­ры­пе­ты­ях сю­жэ­та ста­но­віц­ца ві­да­воч­ным, што ў жан­чы­ны бі­па­ляр­ны раз­лад, ма­ні­яка­ль­ная дэп­рэ­сія. Не­за­гой­ная ду­шэў­ная дра­ма. Сын, які па­мёр у ма­лен­стве, у яе свя­до­мас­ ці ўяў­ля­ецца жы­вым. Ён пра­цяг­вае ста­лець і вя­дзе з ёй унут­ра­ныя ды­яло­гі, у іх па­зна­юцца ты­по­выя сі­ту­ацыі юнац­ка­га мак­сі­ма­ліз­му, бліз­касць да ма­ці і хва­ра­ві­тае ад­чу­жэн­не ба­ць­кі. Гэ­тае жыц­цё ўжо не мо­жа быць яе аса­біс­тай та­ямні­цай, і бліз­кія лю­дзі, муж і да­чка, спра­бу­юць актыў­на да­па­маг­ чы Ды­яне. красавік, 2018

24

Рэ­ц эн­з ія

Да­рэ­чы, пер­шае пы­тан­не док­та­ра да жан­чы­ны: «Ка­лі вы сап­раў­ды бы­лі шчас­лі­вая?» — пры­му­сі­ла мно­гіх гле­да­чоў за­зір­нуць і ў свой унут­ра­ны свет. Што да­ты­чыць ге­ра­іні, дык, на жаль, ні шмат­га­до­ вая ле­ка­вая тэ­ра­пія, ні гіп­ноз не да­юць на­леж­на­га эфек­ту. Ад­моў­ныя вы­ні­кі ля­чэн­ня гля­дач на­зі­рае на пра­ця­гу раз­віц­ця ўся­го дзея­ння. Ды­яна па­ве­ дам­ляе док­та­ру аб па­боч­ных эфек­тах, якія вы­ яўля­юцца шмат у чым — ад пра­змер­най дры­мот­ нас­ці да сэк­су­аль­най апа­тыі. Сла­бы пра­мень надзеі з’яў­ля­ецца пад­час псі­ха­тэ­ ра­пеў­тыч­ных се­ансаў Ды­яны з док­та­рам Мэ­дэ­нам, які спра­буе на­ву­чыць яе кі­ра­ваць сва­імі ма­ні­я­

Ва ўлас­най інтэр­прэ­та­цыі спек­так­ля рэ­жы­сёр­ка Анас­та­сія Гры­нен­ка спра­вяд­лі­ва адзна­чае, што ў на­шым са­цы­яль­ным жыц­ці «не бы­вае ідэ­аль­ных уз­ае­ма­адно­сін, бес­праб­лем­ных дзя­цей і што­дня доб­ра­га на­строю. Мы вы­му­ша­ныя існа­ваць ва ўрба­ні­за­ва­ным све­це, у хут­кім тэм­пе, па­ста­янна спраў­ляц­ца са стрэ­сам». Услед за гэ­тым у гле­да­ча па­сту­по­ва ад­бы­ва­ецца асэн­са­ван­не ўні­вер­са­ль­нас­ці са­мой сю­жэт­най лі­ніі — тэ­мы ма­ця­рын­ска­га го­ра, дзі­ця­чай смя­ рот­нас­ці, на­рка­ма­ніі, са­ма­губ­ства, ду­шэў­най бо­лі, най­скла­да­ней­шых пра­блем эты­кі ў су­час­най псі­ хі­ятрыі. Ад­чу­ва­ецца бліз­касць да воб­раз­на­га све­

Мі­ні­ма­ліс­тыч­ныя акцэн­ты — стол, крэс­ла на кол­ цах, элек­трон­нае пі­яні­на На­та­лі Гуд­мэн, клет­кака­бі­нет псі­хі­ятра — ве­ль­мі да­клад­на па­зна­ча­юць уні­вер­са­ль­ны по­быт ге­ро­яў. На гэ­тым фо­не ўзні­кае воб­раз «ідэ­аль­най ся­м’і», што пад­ма­цоў­ва­ецца ары­гі­на­ль­ным рэ­жы­сёр­скім ра­шэн­нем. Па­ра­ле­ль­на з жы­вы­мі акцё­ра­мі на сцэ­не з’яў­ля­юцца іх ля­леч­на-ма­ры­яне­тач­ныя аль­ тэр-эга, пры­мі­тыў­ныя фі­гур­кі «ся­м’і на кар­цін­цы» з мен­та­ль­на-тра­ды­цый­ны­мі для аме­ры­кан­скай ку­ль­ту­ры ўсмеш­ка­мі-мас­ка­мі ў сты­лі ко­мік­саў або дзі­ця­чых ма­люн­каў (мас­так-па­ста­ноў­шчык Андрэй Ме­ран­коў). Ме­на­ві­та гэ­тыя ўсмеш­кі на

каль­­ны­мі і дэп­рэ­сіў­ны­мі сім­пто­ма­мі, псі­ха­ла­гіч­на пе­ра­адо­лець стра­ту сы­на, а по­тым па­ста­віц­ца да стра­ты па­мя­ці як не­паз­беж­на­га па­боч­на­га эфек­ту па­сля се­ансаў элек­тра­су­тар­га­вай тэ­ра­піі. Усё гэ­та су­пра­ва­джа­ецца да­клад­най мед­ыцын­скай тэр­мі­ на­ло­гі­яй, бо, пра­цу­ючы над ства­рэн­нем мю­зік­ла, аўта­ры вы­ву­ча­лі па­во­дзі­ны лю­дзей з бі­па­ляр­ным раз­ла­дам, мед­ыцын­скія да­сле­да­ван­ні па сім­пта­ ма­ты­цы і ды­ягнос­ты­цы пад­обных па­цы­ентаў. Уз­ні­кае і ве­ль­мі скла­да­ны інтэр­тэк­сту­аль­ны шэ­раг з ад­га­лос­ка­мі-сім­ва­ла­мі імё­наў і тво­раў, зна­ка­вых для су­час­най аме­ры­кан­скай ку­ль­ту­ры: «Па­лёт над гняз­дом зя­зю­лі» Ке­на Кі­зі, «Квет­кі для Элджэр­но­ на» Дэ­ні­эла Кі­за, «Лавец у жы­це» Джэ­ро­ма Се­лін­ джа­ра, гу­чаць ма­ты­вы п’ес Эдвар­да Олбі. Гу­ка­выя рэ­мі­ніс­цэн­цыі мю­зік­ла — тэ­ма «Ме­ся­цо­вай са­на­ ты» Бет­хо­ве­на, мо­цар­таў­скія ма­ты­вы, да­лі­кат­нае на­ста­ль­жы з му­зыч­най скры­нач­кі. Фі­нал гіс­то­рыі ад­кры­ты і па­ву­ча­ль­ны. У кож­на­га з нас ёсць свае шкі­ле­ты ў ша­фе. Мі­ну­лае не­маг­чы­ ма пад­ма­нуць, пе­ра­пі­саць сцэ­на­рый па леп­шым ва­ры­янце, за­быц­ца па жа­дан­ні. З тра­гіч­ны­мі эпі­ зо­да­мі, якія ад­бы­ва­юцца ў на­шым жыц­ці, трэ­ба ву­чыц­ца су­існа­ваць, ад­экват­на іх успры­маць. А са­мае га­лоў­нае тут — па­ра­зу­мен­не і пад­трым­ка бліз­кіх. Та­кім чы­нам, аме­ры­кан­скія аўта­ры мю­зік­ла ад­ кры­та за­да­юць ня­зруч­ныя пы­тан­ні, до­сыць час­та та­бу­ява­ныя гра­мад­ствам. Што та­кое «на­рма­ль­ная ся­м’я», дзе зна­хо­дзяц­ца межы той са­май зна­ка­мі­ тай нор­мы, кім вы­зна­ча­юцца мер­кі «на­рма­ль­ных» па­во­дзін?

ту Да­ста­еўска­га і «ма­ле­нь­ка­га ча­ла­ве­ка» з яго по­ шу­ка­мі ад­ка­заў на пы­тан­ні, якія не ма­юць ад­ка­заў. Скла­да­ная ідэй­на-кан­цэп­ту­аль­ная асно­ва рокмю­зік­ла «Не­да­лё­ка ад нор­мы», шэ­раг не­шаб­ лон­ных сцэ­ніч­ных эпі­зо­даў, да­вя­дзен­не лі­ній кож­на­га з ге­ро­яў да ку­ль­мі­на­цый­ных па­меж­ных псі­ха­ла­гіч­ных сі­ту­ацый, да­мі­ну­ючы пры­нцып «паза зо­най кам­фор­ту», на­ўмыс­ная пра­ва­ка­цыя гле­ да­чоў не­ча­ка­ны­мі ха­да­мі — усё гэ­та, без­умоў­на, ад­кры­вае но­выя гра­ні ў інтэр­прэ­та­цыі спек­так­ля, зу­сім не­ка­на­ніч­на­га па брад­вей­скіх мер­ках. Аб­апі­ра­ючы­ся на аме­ры­кан­скую вер­сію, бе­ла­рус­ кія па­ста­ноў­шчы­кі раз­ам з тым пра­па­на­ва­лі ўлас­ ныя ары­гі­на­ль­ныя акцэн­ты. Да гэ­та­га спек­так­ля арт-ка­ман­да «Тэ­ры­то­рыя мю­зік­ла» рых­та­ва­ла­ся на пра­ця­гу амаль трох га­доў. Перш за ўсё быў пе­ра­кла­дзе­ны лі­та­ра­тур­ны твор, што па­тра­ба­ваў ня­ма­ла сіл і ча­су. Усё вы­ма­га­ла най­тан­чэй­шай пе­ра­пра­цоў­кі ары­гі­на­ль­на­га тэк­сту — і скла­да­ ны псі­ха­ла­гіч­ны стан ге­ро­яў, і мо­ла­дзе­вы слэнг, і ба­гац­це мед­ыцын­скіх тэр­мі­наў, пе­ра­лік ле­каў і па­боч­ных эфек­таў, якія не­абход­на ўва­со­біць у вер­ша­ва­най і рыф­ма­ва­най фор­ме. Трэ­ба ад­даць на­леж­нае вы­со­кай якас­ці пе­ра­кла­ду, які ўспры­ма­ ецца зу­сім на­ту­ра­ль­на. Сцэ­ніч­ная пра­сто­ра падзе­ле­на на дзве актыў­ныя зо­ны — для рок-гру­пы пад кі­раў­ніц­твам Ці­ха­ на Зо­ла­та­ва і ўлас­на мес­ца дзея­ння. Дэ­ка­ра­цыі шмат­фун­кцы­яна­ль­ныя і ўяў­ля­юць з ся­бе ме­та­ліч­ ную двух­па­вяр­хо­вую кан­струк­цыю, дом ге­ро­яў у раз­рэ­зе. Актыў­на за­дзей­ні­ча­ны лес­ві­цы і жэр­дкі для пе­ра­мяш­чэн­ня акцё­раў на роз­ныя ўзроў­ні.

«ўсе 32» ба­чыш на тва­рах артыс­таў на про­мапрад­укцыі бе­ла­рус­ка­га шоу: фла­ерах, афі­шах, аб­гор­тках мі­ні-ша­ка­ла­дак і на­ват за­стаў­ках для смар­тфо­наў. А вось што ха­ва­ецца за ўсмеш­кай і ў якой сту­пе­ні да­лё­кай яна, на жаль, аказ­ва­ецца ад нор­мы, гэ­та раз­умее кож­ны гля­дач. Яркім і сім­ва­ ліч­ным ува­саб­лен­нем све­ту дзя­цін­ства ста­но­вяц­ ца рас­кі­да­ныя па сцэ­не ка­ля­ро­выя ку­бі­кі. Ге­роі-ты­па­жы жы­вуць ва ўмоў­ным ча­се-пра­сто­ры. У іх сцэ­ніч­най воп­рат­цы кры­ва­ва-чыр­во­най пля­ май вы­лу­ча­ецца су­кен­ка Ды­яны — як на­па­мі­нак пра не­за­гой­ную рва­ную ра­ну мі­ну­ла­га, у фі­на­ле ко­лер яе адзен­ня змя­ня­ецца на спа­кой­ны зя­лё­ ны — сім­вал надзеі. Бе­лы смо­кінг Га­ба ў сцэ­не яго па­во­ль­на­га тан­ца з ма­ці да­па­ма­гае ў 18-га­до­вым юна­ку ўба­чыць да­рос­ла­га муж­чы­ну, а са­ма сі­ту­

«Мастацтва» № 4 (421)

Рэ­ц эн­з ія

ацыя ўспры­ма­ецца як ма­ра і пра­воб­раз стра­ча­ нага кахання Ды­яны да вы­ма­та­на­га буд­ня­мі му­ жа. Не­пад­роб­ныя жы­выя эмо­цыі вы­клі­кае сцэ­на ды­яло­гу ма­ці і да­чкі з дру­гой дзеі. У ёй На­та­лі, якая ад­чу­вае ся­бе не­да­люб­ле­най і раў­нуе ма­ці да па­мер­ла­га бра­та, не ад­ра­зу пры­мае за­клік Дыя­ны стаць блі­жэй ад­на ад­ной, раз­бу­рыць сця­ ну шмат­га­до­ва­га ад­чу­жэн­ня. І ўсё ж лёд на хві­лі­ ну ло­міц­ца, і пе­рад на­мі ўжо іншая юная ге­ра­іня, не вуг­ла­ва­тае «брыд­кае ка­ча­ня», але ра­ман­тыч­ ны воб­раз да­лі­кат­на­га бе­ла­га ле­бе­дзя. Вы­бу­доў­ ва­ецца ма­дэль рас­паў­сю­джа­най у аме­ры­кан­скай ку­ль­ту­ры каз­кі пра Па­пя­луш­ку і яе па­ездкі на баль. У ма­тэ­ры­яле мю­зік­ла ёсць не­ве­ра­год­ная энер­гія і рыт­міч­ны драйв. Яркія му­зыч­ныя тэ­мы вы­рас­та­ юць у скла­да­ныя і вір­ту­озныя ў вы­ка­на­ль­ніц­кім пла­не ва­ка­ль­ныя ка­дэн­цыі. Рэ­чы­та­тыў­на-дэк­ла­ ма­цый­ныя фраг­мен­ты злу­ча­юцца з ансам­бле­вы­ мі ну­ма­ра­мі і інстру­мен­та­ль­ны­мі эпі­зо­да­мі. Асаб­ лі­вую ўва­гу Том Кіт над­ае ме­ла­дыч­най асно­ве мю­зік­ла, у якой ува­га слу­ха­ча фа­ку­су­ецца на не­ ка­ль­кіх асноў­ных тэ­ма­тыч­ных лей­тком­плек­сах — ха­рак­та­рыс­ты­ках га­лоў­ных ге­ро­яў, у тым лі­ку на тэ­ме Га­ба «Я жы­вы». Яна вы­рас­тае да гра­ніч­на­га крэш­чэн­да ў фі­на­ле мю­зік­ла, яшчэ раз звяр­та­ ючы кож­на­га да тэ­мы Па­мя­ці. У Бе­ла­русь пры спры­янні Аме­ры­кан­скай дып­мі­ сіі быў за­про­ша­ны брад­вей­скі пед­агог па ва­ка­ле

Эндру Бёрн. Ён не то­ль­кі вы­дат­на ва­ло­даў му­зыч­ ным ма­тэ­ры­ялам мю­зік­ла, але пе­рад пры­ездам у Мінск спе­цы­яль­на пра­йшоў курс рус­кай мо­вы, каб мак­сі­ма­ль­на ад­экват­на рас­тлу­ма­чыць вы­ ка­наў­цам роз­ні­цу па­між ма­не­рай гу­каз­да­быц­ця ў рус­кай і англій­скай мо­вах. Анас­та­сія Гры­нен­ка, згадвае, што Бёрн за­ймаў­ся з вы­ка­наў­ца­мі ком­ плек­сам ды­халь­­ных пра­кты­ка­ван­няў і ёгай, да­па­ мог ад­шу­каць ім упэў­не­насць у са­бе. На жаль, на прэ­м’ер­ным па­ка­зе ме­на­ві­та да ва­ ка­ль­най час­ткі парт­ыту­ры «Не­да­лё­ка ад нор­мы» па­ўста­ла бо­льш за ўсё кры­тыч­ных за­ўваг (са­ліс­ ты-інстру­мен­та­ліс­ты па­ка­за­лі да­стат­ко­ва вы­со­кі пра­фе­сій­ны ўзро­вень). Кан­ста­ту­ем ве­ль­мі скла­ да­ную спе­цы­фі­ку вы­ка­нан­ня аме­ры­кан­скіх рокмю­зік­лаў, дзе по­лі­сты­ліс­тыч­на аб’­ядноў­ва­юцца

25

Дэн Гуд­мэн, як яго ўва­саб­ляе Дзміт­рый Яку­бо­ віч, — шчы­ры, надзей­ны, зму­ча­ны. Гэ­ты ге­рой ха­ рыз­ма­тыч­ны, а ро­ля ўспры­ма­ецца як най­бо­льш пе­ра­ка­наў­чая. Ён, сво­еа­саб­лі­вы «міс­тар цэ­ла­ фан», у яко­га ўжо ад­сут­ні­чае ўлас­нае «я», амаль цал­кам рас­тва­ра­ецца ў пра­бле­мах жон­кі, увесь сэнс яго жыц­ця за­ся­ро­джа­ны на по­шу­ку рэ­цэп­таў для яе ля­чэн­ня. Ён ве­рыць, што ў ся­мей­ных ад­но­ сі­нах не­ве­ра­год­на важ­ная ўза­емная пад­трым­ка, і тым мац­ней­шы ўдар лё­су ча­кае яго на­пе­ра­дзе. До­сыць яскра­ва па­ка­за­лі ся­бе ма­ла­дыя вы­ка­ наў­цы. Вы­раз­на пра­вёў Арцём Пін­чук ро­лю Га­ба. Дра­ма­тыч­на­му акцё­ру Эры­ку Аб­ра­мо­ві­чу (Ген­ры) не за­ўсё­ды ха­па­ла ва­ка­ль­най тэх­ні­кі і чыс­ці­ні інта­на­ван­ня, але ў дра­ма­тыч­ным пла­не ён быў пе­ра­ка­наў­чы. Па­лі­на Да­бра­во­льс­кая — актры­са з вя­лі­кім твор­чым па­тэн­цы­ялам, яна ад­па­вя­дае ўсім па­тра­ба­ван­ням жан­ру. Без­умоў­на, аб­кат­ка спек­так­ля по­йдзе яму то­ль­ кі на ка­рысць, вы­раў­ня­ецца агу­ль­ны тэм­па­рытм. Спа­дзя­юся, што ста­не менш інта­на­цый­ных шур­ па­тас­цяў, бо­льш зла­джа­на пра­гу­чаць ансам­бле­ выя сцэ­ны, сы­дзе ліш­няя сцэ­ніч­ная мі­тус­ня. Важ­ на, каб ад­кры­тая ў Бе­ла­ру­сі ла­ба­ра­то­рыя но­ва­га ты­пу мю­зік­ла не спы­ні­ла­ся ў сва­іх по­шу­ках. Фі­нал за­ста­ецца ад­кры­тым для раз­ва­жан­ня не то­ль­кі над па­стаў­ле­ны­мі псі­ха­ла­гіч­ны­мі пра­бле­ ма­мі, але і над звыш­за­да­чай твор­ча­га ка­лек­ты­ву «Тэ­ры­то­рыя мю­зік­ла».

пры­ёмы ака­дэ­міч­на­га ва­ка­лу, джа­за­ва-блю­за­вай эстэ­ты­кі, рок-му­зы­кі, трэш-ме­та­лу і ба­ла­ды, кан­ тры і ме­ла­дэк­ла­ма­цыі. Вя­лі­кі ахоп дыя­па­зо­ну, пры­ёмы глі­сан­да, па­ста­яннае чар­га­ван­не ва­ка­ ль­ных і раз­моў­ных эпі­зо­даў, ня­звык­лыя для бе­ ла­рус­кай вы­ка­на­ль­ніц­кай пра­кты­кі ла­да­гар­ма­ ніч­ныя асаб­лі­вас­ці і рыт­міч­ная рас­ка­ва­насць. На жаль, не ўсім вы­ка­наў­цам уда­ло­ся па­ўна­вар­тас­на спра­віц­ца з па­стаў­ле­най за­да­чай. Га­лоў­ная ге­ра­іня Ды­яна ў інтэр­прэ­та­цыі Свят­ла­ ны Ма­цы­еўскай, спя­вач­кі з вя­лі­кім во­пы­там, вы­ гля­дае упэў­не­най у са­бе, на­по­рыс­тай і раз­ня­во­ ле­най, маг­чы­ма, та­кая пад­ача воб­ра­за не за­ўсё­ды пе­ра­кон­вае. Са­май пра­ніз­лі­вай і да­клад­най у яе ста­ла сцэ­на су­мес­ных з му­жам успа­мі­наў пра на­ ра­джэн­не і смерць іх ма­ле­нь­ка­га сы­на.

1, 5, 7. «Недалёка ад нормы». Сцэны з мюзікла.

2. Арцём Пінчук (Габа).

3. Святлана Мацыеўская (Дыяна), Дзяніс Нямцоў (доктар Мэдэн).

4. Дзмітрый Якубовіч (Дэн Гудмэн).

6. Святлана Мацыеўская (Дыяна), Дзмітрый Якубовіч (Дэн Гудмэн). Фота Анжалікі Граковіч.

красавік, 2018

26

Рэ­п е­т ы­ц ый­н ая за­л а

Мар­га­ры­та Ляў­чук. Са­ма на­ва­ра­жы­ла лёс

Але­на Ба­ла­ба­но­віч Ка­лі яна ву­чы­ла­ся ў ста­ліч­най Ака­дэ­міі му­зы­кі на ад­дзя­лен­ні опер­ных са­ліс­таў, дык спя­ва­ла ў ка­вер-бэн­дах і джа­за­вых квар­тэ­тах, эстрад­ных ка­лек­ты­вах і… цы­ган­скіх ансам­блях. Яна шу­ка­ла ся­бе ў са­мых роз­ных на­прам­ках і на­ват са­бе не пры­зна­ва­ла­ся, што ўсё ж та­кі яе ма­ра — опер­ ная сцэ­на. Ця­пер яе сап­ра­на мож­на па­чуць як у Вя­лі­кім тэ­атры Бе­ла­ру­сі, так і на кан­цэр­тах Му­зыч­на­га до­ма «Кла­сі­ка» або ансам­бля ста­ра­даў­ няй му­зы­кі «Кан­та­бі­ле», дзе яна так­са­ма з’яў­ля­ецца са­ліс­ткай. Сён­ня мы гу­та­рым з Мар­га­ры­тай Ляў­чук, фі­на­ліс­ткай па­пу­ляр­на­га тэ­ле­пра­екта «Вя­лі­кая опе­ра». Трэ­ба ска­заць, што гра­фік у ма­ла­дой спя­вач­кі ве­ль­мі на­сы­ча­ны. На­прык­лад, на інтэр­в’ю яна пры­еха­ла ад­ра­зу па­сля кан­цэр­та ў Ня­сві­жы...

— Му­зыч­ны дом «Кла­сі­ка» да­ўно су­пра­цоў­ні­чае з не­ве­ра­год­най пры­га­жос­ці Ня­свіж­скім за­мкам, дзе мы ла­дзім са­мыя роз­ныя імпрэ­зы, у тым лі­ку — му­ зыч­на-тэ­атра­лі­за­ва­ныя квэс­ты. Але на­ват і на пад­обных ме­рап­ры­емствах я вы­сту­паю ў ро­лі кня­гінь. Вя­до­ма, тых, якія спя­ва­юць! — усмі­ха­ецца Мар­га­ ры­та. — Я ўжо чац­вёр­ты год з’яў­ля­юся са­ліс­ткай Му­зыч­на­га до­ма «Кла­сі­ка». І ма­гу ска­заць, што ста­наў­лен­не мя­не як спя­вач­кі ад­бы­ло­ся ме­на­ві­та тут. Бо тут рых­ту­юцца са­мыя раз­на­стай­ныя пра­екты: і джаз, і эстра­да, і опе­ра... А як вы пры­йшлі ў гэ­ты ка­лек­тыў?

— У мя­не да­во­лі вя­лі­кі му­зыч­ны ба­гаж. З першага кур­са спя­ва­ла ў са­мых роз­ных ансам­блях, вы­сту­па­ла ў рэ­ста­ра­нах, та­му што трэ­ба бы­ло не­як за­ раб­ляць са­бе на жыц­цё. Вы­кон­ва­ла іспан­скія і цы­ган­скія пес­ні, «па­псу» і джаз. Але пры­йшоў та­кі мо­мант, ка­лі зра­зу­ме­ла: да трох га­дзін но­чы я спя­ ваю ў за­дым­ле­ных па­мяш­кан­нях, а по­тым, ка­лі пры­хо­джу на спе­цы­яль­насць у Ака­дэ­мію му­зы­кі, не ма­гу на­рма­ль­на за­ймац­ца. Пры­йшло­ся вы­бі­раць: або пра­цяг­нуць вы­сту­паць у рэ­ста­ра­нах і да­лей, ці ўсё па­кі­нуць, жыць на сты­пен­ дыю, але ву­чыц­ца опер­на­му ва­ка­лу. А ў ма­ім кла­се опер­ных спе­ваў, дзе вы­кла­дае Люд­мі­ла Шчар­ба­ко­ва, ву­ чы­ла­ся дзяў­чы­на, якая якраз па­ча­ла су­пра­цоў­ні­чаць з Му­зыч­ным до­мам «Мастацтва» № 4 (421)

«Кла­сі­ка». Мы, вя­до­ма, ёй па-доб­ра­му за­йздрос­ці­лі. Бо кож­на­му ха­це­ла­ся па­ўдзе­ль­ні­чаць у чым­сь­ці но­вым і ці­ка­вым. Ад­ной­чы яна пад­ышла да мя­не і ка­жа: «Ве­да­еш, мне трэ­ба з’е­хаць, а ка­лек­тыў пад­во­дзіць зу­сім не хо­чац­ца... Мо­жа, вы­ра­ту­еш і пра­спя­ва­еш?» «Без пра­блем!» — ад­ка­за­ла я. І па­йшла на пра­слу­хоў­ван­не. Так і ста­ла са­ліс­ткай Му­зыч­на­га до­ма «Кла­сі­ка». Па­ўта­ру­ся, гэ­та быў пе­ры­яд по­шу­ку. Шчас­лі­вая, што па­сту­по­ва я знай­шла ся­бе ме­на­ві­та ў опе­ры. Вы з дзя­цін­ства ма­ры­лі ме­на­ві­та пра сцэ­ну?

— З дзя­цін­ства ве­да­ла: бу­ду спя­вач­кай — і бо­льш ні­кім! Ду­маю, гэ­та маё пры­ зна­чэн­не. У дзя­цін­стве ла­дзі­ла кан­цэр­ты для сяб­роў, су­се­дзяў. А як мы спя­ва­лі з дзя­ду­лем на­род­ныя пес­ні ля пе­чы! Трэ­ба адзна­чыць, уся мая рад­ня мае вы­дат­ны слых і пры­го­жыя га­ла­сы. Ка­лі збі­ра­емся раз­ам за ста­лом, аб­авяз­ко­ ва спя­ва­ем — та­кое цу­доў­нае шмат­га­лос­се атрым­лі­ва­ецца!.. Так што ў мя­не яшчэ ў дзя­цін­стве склаў­ся вы­раз­ны план: сцэ­на — і ўсё тут! І хоць спа­чат­ку ба­чы­ла ся­бе на эстра­дзе з мік­ра­фо­нам у ру­ках, ра­да, што ў пэў­ны мо­мант па­ вяр­ну­ла на сцеж­ку, па якой пры­йшла ў Опер­ны тэ­атр. Дзе і за­ста­ла­ся. Вя­лі­кі тэ­атр Бе­ла­ру­сі так­са­ма быў у ва­шых ма­рах?

— Наш тэ­атр — гэ­та каз­ка! На першым кур­се Ака­дэ­міі му­зы­кі на ад­ным з кон­кур­саў я вы­йгра­ла аб­ане­мент у Вя­лі­кі — маг­ла ха­дзіць на ўсе спек­так­лі без вы­клю­чэн­ня. Та­ды жы­ла зу­сім не­да­лё­ка ад тэ­атра — у інтэр­на­це на ву­лі­ цы Кі­ся­лё­ва. Па­мя­таю, у па­коі над лож­кам пры­ма­ца­ва­ла ку­пю­ру ў 100 ты­сяч бе­ла­рус­кіх руб­лёў (та­ды на ёй быў на­ма­ля­ва­ны якраз наш тэ­атр), рас­пі­са­ла­ся на ёй і за­га­да­ла жа­дан­не: ха­чу пра­ца­ваць у Вя­лі­кім, атрым­лі­ваць сто ты­сяч за спек­такль і раз­да­ваць аўтог­ра­фы. (Смя­ецца.) Вось так і на­ва­ра­жы­ла свой лёс. Да­рэ­чы, у дзя­цін­стве ў мя­не на сця­не ві­се­ла «Кар­та ма­ры», ку­ды я пры­клей­ ва­ла вы­ра­за­ныя з роз­ных ча­со­пі­саў кар­цін­кі — кра­ін і га­ра­доў, дзе ха­це­ла б па­бы­ваць, ца­цак і рэ­чаў, якія ха­це­ла б мець. Ве­да­еце, ма­быць, адзі­ная кар­ цін­ка, якая не знай­шла па­куль свай­го ўва­саб­лен­ня ў ма­ім жыц­ці, — гэ­та фа­ таг­ра­фія Сід­ней­скай опе­ры... (Усмі­ха­ецца.)

Рэ­п етыцыйная зала Не­ль­га ад­мо­віць, што па­пу­ляр­насць вам пры­нёс удзел у тэ­ле­ві­зій­ным пра­ екце «Вя­лі­кая опе­ра». На­ват да­вя­ло­ся ра­біць вы­бар: аль­бо прэ­м’е­ра «Тра­ ві­яты» на бе­ла­рус­кай сцэ­не, аль­бо кас­тынг пра­гра­мы ў Мас­кве...

— Вы­дат­на раз­уме­ла: парт­ыю Ві­яле­ты Ва­ле­ры яшчэ вы­ка­наю, што і ад­бы­ло­ся 8 лю­та­га. А вось пра­пус­ціць кас­тынг «Вя­лі­кай опе­ры» не маг­ла. Маг­чы­ма, ка­лі б не пра­йшла ад­бор, пра што­сь­ці і шка­да­ва­ла б. Але ўсё скла­ла­ся про­ста цу­ доў­на! Ве­ль­мі ўдзяч­ная ўсім ства­ра­ль­ні­кам «Вя­лі­кай опе­ры» за гэ­ты пра­ект. Бо ён за­ваб­лі­вае ў вы­дат­ны свет опе­ры лі­та­ра­ль­на ўсіх — і тых, хто звя­за­ны з кла­січ­най му­зы­кай, і тых, хто чуе пра гэ­тае мас­тац­тва ці не ўпер­шы­ню. Дзя­ ку­ючы тэ­ле­ві­зій­на­му кон­кур­су мя­не мно­гія па­зна­юць, пад­ыхо­дзяць, ка­жуць цёп­лыя сло­вы. Вя­до­ма, гэ­та пры­емна! На­пэў­на, вы ра­ілі­ся з Юры­ем Га­ра­дзец­кім і Іллёй Сі­ль­чу­ко­вым, са­ліс­та­мі Вя­лі­ка­га тэ­атра Бе­ла­ру­сі і так­са­ма фі­на­ліс­та­мі пра­гра­мы, якія ў свой час бліс­ку­ча вы­сту­пі­лі на пра­екце «Вя­лі­кая опе­ра»?

— Без­умоў­на. А як іна­чай? Пе­рад тым як пад­аць за­яўку на ўдзел, да­пыт­ва­ла­ся ў Сі­ль­чу­ко­ва: ці вар­та? «Вя­до­ма, вар­та! — раз­ве­яў мае сум­нен­ні Ілля. — На­ват ка­лі і не про­йдзеш этап пра­слу­хоў­ван­ня — па­спра­буй! Бо пра­ект ад­кры­вае не­ве­ра­год­ную ко­ль­касць маг­чы­мас­цяў». І Га­ра­дзец­кі ка­заў так­са­ма: «Ты ма­ ла­дая, пры­го­жая — удзе­ль­ні­чай! Іна­чай по­тым бу­дзеш шка­да­ваць». Ка­лі з Іллёй падзя­лі­ла­ся сва­імі стра­ха­мі, маў­ляў, ве­ль­мі ба­юся да­ваць інтэр­в’ю, — ён па­ра­іў: «Про­ста будзь са­бой!» Гэ­тай рэ­ка­мен­да­цыі і пры­трым­лі­ва­юся. І ўсё ж та­кі са­мы каш­тоў­ны во­пыт — улас­ны. Зноў жа на кас­тын­гу пра­екта «Вя­лі­кая опе­ра» Дзміт­рый Бер­тман, рэ­жы­ сёр і мас­тац­кі кі­раў­нік Мас­коў­ска­га му­зыч­на­га тэ­атра «Ге­лі­кон-Опе­ра», пры­знаў­ся вам у ка­хан­ні...

— Мы з Дзміт­ры­ем упер­шы­ню ўба­чы­лі­ся ме­на­ві­та на пра­слу­хоў­ван­ні. Па­сля арыі Акса­ны з «Но­чы пе­рад Ка­ля­да­мі» Рым­ска­га-Кор­са­ка­ва кас­тынг-ды­рэк­ тар опе­ры Вя­лі­ка­га тэ­атра Рас­іі Во­ль­га Ка­па­ні­на мя­не моц­на рас­кры­ты­ка­ ва­ла. Ска­за­ла, што гэ­ты му­зыч­ны ма­тэ­ры­ял не для май­го го­ла­су і на­огул я не пад­ыхо­джу для пра­екта. Вя­лі­кі дзя­куй вя­ду­чай Са­ці Спі­ва­ко­вай і астат­нім чле­нам жу­ры за тое, што яны за мя­не за­сту­пі­лі­ся. Ме­на­ві­та та­ды Дзміт­рый Бер­тман уз­яў у ру­кі мік­ра­фон і пра­мо­віў: «А я за­ка­хаў­ся!» Гэ­тая фра­за, мне

зда­ецца, і сыг­ра­ла знач­ную ро­лю. Мо­жа быць, у тым лі­ку дзя­ку­ючы гэ­та­му я і апы­ну­ла­ся ў пра­екце. Вя­до­ма, пры­емна па­чуць та­кія сло­вы. Але з Дзміт­ры­ем, як і з астат­ні­мі чле­на­мі жу­ры, мы ба­чы­лі­ся вы­ключ­на пад­час вы­сту­паў. Бер­ тман час­та хва­ліў, ча­сам кры­ты­ка­ваў. Але не бо­льш за тое. Як вы ста­ві­лі­ся да кры­ты­кі жу­ры?

— Чле­ны жу­ры «Вя­лі­кай опе­ры» не тое што кры­ты­ка­ва­лі — яны да­па­ма­га­лі, пад­каз­ва­лі, як зра­біць так, каб спя­ваць ляг­чэй, чыс­цей, пры­га­жэй. Без­умоў­ на, гэ­та шоу — і ў кож­на­га «суд­дзі» ёсць свая ро­ля. На­прык­лад, іта­ль­янскі бас-ба­ры­тон Бру­на Пра­ці­ка апра­нуў на ся­бе мас­ку за­ўсё­ды не­за­да­во­ле­на­га, хму­ра­га артыс­та. Мне час­ця­ком да­ста­ва­ла­ся ад яго — ён лю­біў мя­не па­кры­ ты­ка­ваць. Але ка­лі па­сля пра­екта сус­трэ­ла яго за ку­лі­са­мі — пе­рада мной быў аб­са­лют­на іншы ча­ла­век. Як то­ль­кі ён мя­не ўба­чыў — рас­квіт­неў, аб­няў,

27

па­ца­ла­ваў. А ў мя­не ў га­ла­ве ад­но пы­тан­не: і гэ­та Бру­на Пра­ці­ка? Не мо­жа быць! Не, гэ­та зу­сім іншы ча­ла­век! Ён ка­заў цёп­лыя сло­вы, да­да­ючы: «Бра­ві­ сі­ма!» А я ду­ма­ла: дзе ка­ме­ра?! Ча­му не зды­ма­юць?! Ме­на­ві­та ця­пер і трэ­ба па­каз­ваць, што ён га­во­рыць! (Усмі­ха­ецца.) Да якіх па­ра­даў ад зна­ка­мі­тых чле­наў жу­ры «Вя­лі­кай опе­ры» вы аб­авяз­ ко­ва пры­слу­ха­еце­ся, маг­чы­ма, у да­лей­шым?

— З лат­вій­скай опер­най спя­вач­кай Крыс­ці­не Опа­лайс мы да­во­лі доў­га раз­ маў­ля­лі пра тое, што ў на­шай пра­фе­сіі ве­ль­мі важ­на браць па­ўзу і ад­па­чы­ ваць. «Ад­па­чы­нак» го­ла­су про­ста не­абход­ны. Вар­та па­маў­чаць не­йкі час, а по­тым па­сту­по­ва па­чы­наць за­ймац­ца — ра­біць ды­ха­ль­ныя пра­кты­ка­ван­ні, па­во­лі па­чы­наць пець. Крыс­ці­не са­ма ад­мя­ні­ла ў лю­тым усе свае спек­так­лі ў «Мет­ра­по­лі­тэн-опе­ра» ў Нью-Ёрку. Мо­жа быць, ме­на­ві­та та­му яна зор­ка та­кой ве­лі­чы­ні? Бо чым бо­льш ты пра­цу­еш, але не за­йма­ешся ўлас­ным го­ла­ сам, тым хут­чэй уз­ні­ка­юць пра­фе­сій­ныя пра­бле­мы.

У «Вя­лі­кай опе­ры» вы вы­хо­дзі­лі ў са­мых роз­ных воб­ра­зах. Які за­пом­ніў­ся бо­льш за ўсё?

— Для ну­ма­ра, дзе я бы­ла су­пер­су­час­най ля­ль­кай Алім­пі­яй, мя­не гры­мі­ра­ва­лі пяць (!) га­дзін. Не за­пом­ніць яго не­маг­чы­ма. Але ўсё ж та­кі са­мым лю­бі­мым для мя­не стаў воб­раз Ру­са­лач­кі. У ад­ной з фі­на­ль­ных пра­грам трэ­ба бы­ло вы­ка­наць бе­ла­рус­кую на­род­ную пес­ню «Ку­па­лін­ка». І мас­тач­ка па кас­цю­мах Аляк­сан­дра Фра­ло­ва ўсё пы­та­ла­ся: «Што ж мне пры­ду­маць для ця­бе, Мар­го­ ша?..» І я пра­па­на­ва­ла: «Ха­чу быць Ру­са­лач­кай...» «Доб­ра», — ад­ка­за­ла Са­ша. У мне з дзя­цін­ства жы­ла гэ­тая ма­ра — хоць на хві­лі­ну пе­ра­тва­рыц­ца ў Ары­эль з дыс­нэ­еўскай каз­кі. І пра­ект «Вя­лі­кая опе­ра» ажыц­ця­віў маю дзі­ця­чую ма­ру. Але з-за ве­лі­зар­на­га і цяж­ка­га хвас­та са­ма­стой­на пе­ра­соў­вац­ца я не маг­ла — і мя­не... на­сі­лі на ру­ках! За мной быў «за­ма­ца­ва­ны» ма­ла­ды ча­ла­век, які за мя­не і ад­каз­ваў: вы­но­сіў на сцэ­ну і гэ­так жа аку­рат­на нёс на­зад за ку­лі­сы. Гэ­та бы­ло ве­ль­мі ве­се­ла! Акра­мя та­го, для мя­не спля­лі шы­коў­ны вя­нок. А це­ла раз­ма­ля­ва­лі так, каб «уз­оры» бы­лі пад­обныя да лус­кі. Гэ­та быў не воб­раз, а сап­раў­дная «бом­ба»! Час­та артыс­ты ка­жуць: «Маё жыц­цё — гэ­та тэ­атр»...

— У мя­не шмат «жыц­цяў»: гэ­та і Вя­лі­кі тэ­атр, і Му­зыч­ны дом «Кла­сі­ка», і аса­ біс­тае жыц­цё. Не ма­гу ска­заць, што ў мя­не ёсць то­ль­кі му­зы­ка ці то­ль­кі опе­ра. Мы жы­вём у XXI ста­год­дзі. Як мож­на вы­бі­раць: тэ­атр ці ся­м’я?! У жыц­ці ўсё мож­на па­спець. Га­лоў­нае — імкнуц­ца ўсё пра­ві­ль­на раз­мер­ка­ваць і ста­віц­ца да рэ­ча­існас­ці па­зі­тыў­на. Бо шчас­це — у нас са­міх. І ўсё за­ле­жыць вы­ключ­на ад нас...

1. «Тра­ві­ята». У парт­ыі Ві­яле­ты. Фо­та Мі­ха­іла Не­сце­ра­ва.

2. «Ча­ра­дзей­ная флей­та». У парт­ыі Ца­ры­цы но­чы. Фо­та Сяр­гея Лу­ка­шо­ва.

3. У ро­лі ля­ль­кі Алім­піі з опе­ры «Каз­кі Гоф­ма­на». Пад­час «Ба­лю ў Вя­лі­кім — 2017». Фо­та Мі­ха­іла Не­сце­ра­ва. красавік, 2018

28

Тэма

Му­зы­ка як кры­ні­ца аса­ло­ды Да юбілею Камернага аркестра і яго дырыжора Яўгена Бушкова

Прэм’ерныя вы­ка­нан­ні тво­раў су­час­ных кам­па­зі­та­раў, су­пра­цоў­ніц­тва з леп­ шы­мі му­зы­кан­та­мі, на­сы­ча­ныя пра­гра­мы кла­сі­кі для гле­да­чоў усіх уз­рос­таў, вір­ту­ознасць і май­стэр­ства — усё гэ­та ха­рак­та­ры­зуе Дзяр­жаў­ны ка­мер­ны аркестр Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь. У гэ­тым се­зо­не на сцэ­не Бе­ла­рус­кай дзяр­жаў­ най фі­лар­мо­ніі вя­лі­кім свя­точ­ным кан­цэр­там ка­лек­тыў адзна­чыў 50-год­дзе. А па­чы­на­ла­ся ўсё з на­тхнен­ня і імпэ­ту за­ці­каў­ле­ных ма­ла­дых вы­ка­наў­цаў, якія жа­да­лі граць му­зы­ку і ўзба­га­чаць ку­ль­тур­нае ася­род­дзе кра­іны. Алег Янчан­ка аб’­яднаў ва­кол ся­бе та­ле­на­ві­тых му­зы­кан­таў. Раз­ам яны рэ­пе­та­ва­лі і кан­цэр­ та­ва­лі. Па­сту­по­ва на­за­паш­ваў­ся во­пыт су­мес­ных вы­ступ­лен­няў. Трэ­ба бы­ло шу­каць фор­мы ста­бі­ль­най пра­цы, і ў 1968-м ка­лек­тыў атры­маў афі­цый­ны ста­ тус і стаў на­зы­вац­ца «Мін­скі ка­мер­ны аркестр».

Шмат у гіс­то­рыі ка­лек­ты­ву са­ліс­таў, кан­цэр­таў, падзей. Ця­пе­раш­ні мас­тац­кі кі­ раў­нік Дзяр­жаў­на­га ка­мер­на­га аркес­тра ўпер­шы­ню па­чуў яго гу­чан­не ў той час, ка­лі сам быў пад­лет­кам, і на­ват уя­віць не мог, што ка­лі­сь­ці бу­дзе ста­яць за яго ды­ры­жор­скім пу­ль­там.Яўген Буш­коў — за­слу­жа­ны артыст Рас­іі, вы­дат­ ны скры­пач і ды­ры­жор, які на­ра­дзіў­ся ў сям’і му­зы­кан­таў. А яшчэ ён ра­вес­нік Дзяр­жаў­на­га ка­мер­на­га аркес­тра. Мо­жа, та­му ён так лёг­ка зна­хо­дзіць па­ра­ зу­мен­не і з ка­лек­ты­вам як адзі­ным цэ­лым, і з кож­ным му­зы­кан­там па­асоб­ку. Пад кі­раў­ніц­твам Яўге­на Ро­бер­та­ві­ча аркестр ня­спын­на кро­чыць на­пе­рад: асвой­вае но­выя пра­гра­мы, вы­сту­пае з сус­вет­на вя­до­мы­мі са­ліс­та­мі, гас­тра­ люе па ўсім све­це і вы­кон­вае прэм’ерныя тво­ры. Вы з ма­лен­ства па­ча­лі за­ймац­ца му­зы­кай. Якім па­мя­та­ецца дзя­цін­ства? Ці бы­ло яно ў вас на­огул?

— Маё дзя­цін­ства бы­ло шчас­лі­вым. Азі­ра­юся на­зад і раз­умею: мне па­шан­ца­ ва­ла, бо яно ака­за­ла­ся на­поў­не­на ме­на­ві­та тым, што мне па­тра­ба­ва­ла­ся. Не ве­ль­мі за­хап­ля­лі рэ­чы, якія мае ба­ць­кі маг­лі пры­вез­ці з-за мя­жы. Як му­зы­ кан­ты яны шмат гас­тра­ля­ва­лі. Што на­сам­рэч мя­не ці­ка­ві­ла, дык гэ­та ма­дэ­лі ма­ле­нь­кіх аўта­ма­бі­ляў. Ба­ць­кі пры­во­зі­лі іх з за­меж­ных ван­дро­вак. Я пры­ду­ маў гу­ль­ню, якой быў за­хоп­ле­ны: ла­дзіў сап­раў­дныя чэм­пі­яна­ты з удзе­лам ма­шы­нак. Увесь чэм­пі­янат агуч­ваў у сты­лі ка­мен­та­та­раў спар­тыў­ных спа­бор­ ніц­тваў — Мі­ка­лая Озе­ра­ва, Вік­та­ра Мас­ла­чэн­кі. Збо­ку гэ­та смеш­на і гу­ча­ла, і вы­гля­да­ла. Пад­аба­ла­ся гу­ляць у два­ры ў ха­кей, пра­ўда, без ка­нь­коў і на ма­ ле­нь­кай пля­цоў­цы. Так што дзя­цін­ства бы­ло на­сы­ча­ным. Ба­ць­ка ча­сам хва­ля­ваў­ся: ён ха­цеў, каб я і бо­льш за­ймаў­ся, і бо­льш гу­ляў. Ка­лі тры га­дзі­ны я гу­ляў на ву­лі­цы і пры­хо­дзіў з ру­жо­вы­мі шчо­ка­мі, ён быў за­да­во­ле­ны. Але ў той жа мо­мант рас­па­вя­даў: «У Аме­ры­цы ёсць скры­пач, у яко­га ня­ма ног, ён не мо­жа ха­дзіць. І ўвесь час, па­куль ты тут гу­ль­тай­ні­ча­еш, ён ся­дзіць і за­йма­ецца». А ча­сам ба­ць­ка пры­хо­дзіў да­до­му з пра­цы і ка­заў: «Ну што, блед­нат­ва­ры, хоць ка­лі-не­будзь ты на ву­лі­цу вы­йдзеш?» Ка­лі па­ча­лі­ся ва­шы за­нят­кі на скрып­цы?

— У пяць з па­ло­вай га­доў. Я на­ват не ве­даў, ці існу­юць на пла­не­це лю­дзі, якія не гра­юць на гэ­тым інстру­мен­це. Ка­лі на­ра­джа­ешся ў сям’і му­зы­кан­таў, дзе ўсе гра­юць на скрып­цы, не ўяў­ля­еш, ці ёсць іншыя інстру­мен­ты. Па­чы­на­ючы з ча­ты­рох га­доў ці­ка­віў­ся ў ба­ць­коў, ка­лі ўжо па­чну граць. Вы маг­лі б пра­цяг­ваць быць па­спя­хо­вым скры­па­чом, але аб­ра­лі іншы ва­ ры­янт. Як і ка­лі па­чаў­ся ваш ды­ры­жор­скі шлях? «Мастацтва» № 4 (421)

Тэма — Маё пер­шае вы­ступ­лен­не ў гэ­тай якас­ці ад­бы­ло­ся ў 1999-м у Фран­цыі, ка­ лі трэ­ба бы­ло тэр­мі­но­ва за­мя­ніць ста­рэй­ша­га ка­ле­гу, вы­дат­на­га му­зы­кан­та Аляк­сан­дра Ру­дзі­на. Як атры­ма­ла­ся вы­тры­маць гэ­ты іспыт — і да гэ­та­га ча­су не ўяў­ляю. Але на­ступ­ныя не­ка­ль­кі га­доў пры­свя­ціў сур’ёзным за­нят­кам ды­ры­ жы­ра­ван­нем пад кі­раў­ніц­твам во­пыт­ных пра­фе­сі­яна­лаў: Дзміт­рыя Кі­та­енкі ў Швей­ца­рыі і Вік­та­ра Ямпо­льс­ка­га ў ЗША. Ва­шы дзе­ці так­са­ма аб­ра­лі му­зы­ку. Як яны зра­бі­лі свой вы­бар?

— Да­чка за­пат­ра­ба­ва­ла скрып­ку ў ча­ты­ры га­ды. Сын па­чаў граць на скрып­цы ў тры га­ды. Спа­чат­ку граў на прут­ках: адзін тры­маў, як скрып­ку, а дру­гім ва­дзіў па ім, як смыч­ком. Я зра­біў вы­гляд, што не чуў, ка­лі дзі­ця ўпер­шы­ню спы­та­ла ў мя­не пра скрып­ку. Але ж праз ты­дзень ён зноў пры­йшоў і на­стой­лі­ва за­пат­ ра­ба­ваў. Сын жыў у сям’і, дзе ся­род сва­якоў усе бы­лі скры­па­ча­мі. То­ль­кі ад­на з ба­буль пі­яніс­тка. Та­му ён, як і я ў свой час, лі­чыў, што ўсе на све­це за­йма­юцца му­зы­кай. І ка­лі ўпер­шы­ню сус­трэў­ся з не-му­зы­кан­там, то доў­га яго рас­пыт­ваў, чым жа той за­йма­ецца. Вы на­ра­дзі­лі­ся ў му­зыч­най сям’і. Ці ад­чу­ва­лі, што на вас ускла­да­юцца асаб­ лі­выя надзеі?

— Ка­лі чы­таў кні­гу «Жыц­цё вы­дат­ных скры­па­чоў» Ра­абе­на, ура­зіў апо­вед пра Яшу Хей­фе­ца, ад­на­го з леп­шых у гіс­то­рыі вы­ка­наў­цаў. Па­мя­таю вы­раз: «Які з яўрэй­скіх ба­ць­коў не ма­рыць вы­рас­ціць са свай­го сы­на зна­ка­мі­та­га на ўвесь свет скры­па­ча?! Не быў вы­клю­чэн­нем і мой та­та». Мой ба­ць­ка на­па­ло­ву рус­кі, на­па­ло­ву яўрэй. У ім зма­га­лі­ся гэ­тыя два па­чат­кі. Ка­лі ён уба­чыў, што ў мя­не ёсць здо­ль­нас­ці да му­зы­кі, у яго за­га­рэ­лі­ся во­чы і ён за­ха­цеў, каб я стаў скры­ па­чом, зна­ка­мі­тым на ўвесь свет. З дру­го­га бо­ку, ён бян­тэ­жыў­ся, што я раб­лю по­спе­хі. І ні­ко­лі не пра­соў­ваў мя­не. Я ве­даў, што ён мя­не пад­трым­лі­вае і не­ ве­ра­год­на га­на­рыц­ца ма­імі да­сяг­нен­ня­мі. Але ка­лі вар­та бы­ло зра­біць што­сь­

ці, вы­ка­рыс­тоў­ва­ючы ўлас­ныя су­вя­зі, ку­ды­сь­ці па­рэ­ка­мен­да­ваць, ён ад­чу­ваў агромністую ня­зруч­насць. По­тым, ка­лі я стаў да­рос­лым, бы­ло не­ка­ль­кі вы­пад­каў, ка­лі ба­ць­ка да­па­ма­ гаў і браў на ся­бе ад­каз­насць па­рэ­ка­мен­да­ваць мя­не не­ка­му. Але ў лю­дзей ва­кол скла­ла­ся іншае ўра­жан­не. Яны ду­ма­лі, маў­ляў, аб­са­лют­на ўсе мае по­ спе­хі — дзя­ку­ючы та­му, што ў мя­не та­кія ба­ць­кі. Ве­ль­мі рас­паў­сю­джа­ны пункт гле­джан­ня. Бо на­вош­та, ка­лі твой ба­ць­ка — гэ­та та­кая сі­ла?! Але ж я ве­даў: яго моц бы­ла на­кі­ра­ва­на на тое, каб да­па­ма­гаць іншым. Ён да­па­мог у ства­рэн­ні «Вір­ту­озаў Мас­квы». Ра­біў усё, каб рэ­алі­зоў­ваць за­ду­мы Ула­дзі­мі­ра Спі­ва­ко­ва. Пра­ца­ваў так, як не пра­ца­ваў ні­вод­ны імпрэ­са­рыа. За ма­ім ба­ць­кам мас­тац­кія кі­раў­ні­кі жы­лі як за ка­мен­най сця­ной. А ці ёсць у вас спа­дзя­ван­ні на­конт та­го, як бу­дуць раз­ві­вац­ца ва­шы дзе­ці як вы­ка­наў­цы?

— Сын мя­не па­ра­да­ваў і здзі­віў. Яго здо­ль­нас­ці, звя­за­ныя з ігрой на скрып­цы, з’яві­лі­ся ва ўзрос­це, які ў мой час лі­чыў­ся за­поз­не­ным: яго вы­ка­наў­чы рост ад­ быў­ся па­сля 14-15 год. А най­бо­ль­шы ўзлёт Мар­ка як му­зы­кан­та пры­па­дае на апош­нія 2-3 га­ды. Гэ­та ад­бы­ло­ся па­сля кон­кур­су Елі­за­ве­ты, кон­кур­су ў Ман­рэ­ алі. Пры­чым тое су­па­ла з за­кан­чэн­нем ву­чо­бы. З вя­лі­кім за­да­ва­ль­нен­нем гля­ джу на яго кар’еру, вы­ступ­лен­ні. Га­лоў­нае, што пры­но­сіць мне ра­дасць — усве­ дам­лен­не: ён за­йма­ецца аб­са­лют­на сва­ёй спра­вай. На да­чку Мі­шэль так­са­ма

29

гля­джу шы­ро­ка рас­плюш­ча­ны­мі ва­ча­мі. Яна іграе на двух інстру­мен­тах — на скрып­цы і фар­тэ­пі­яна. Пры­чым кож­ны за­ймае ў яе свя­до­мас­ці раў­наз­нач­нае мес­ца. Яна не мо­жа жыць без му­зы­кі. Му­зы­ка на­паў­няе яе на­ват у той мо­мант, ка­лі яна не грае. Ці за­сму­ці­лі­ся б вы, ка­лі дзе­ці не аб­ра­лі му­зы­ку спра­вай жыц­ця?

— За­да­ваў са­бе та­кое пы­тан­не. У мя­не ёсць ста­рэй­шая да­чка, якая ста­ла док­ та­рам. Пры­тым што не­ка­то­ры час яна за­йма­ла­ся му­зы­кай — ігра­ла на фар­тэ­ пі­яна і флей­це. І быў мо­мант, ка­лі маг­ла вы­браць му­зы­ку. Але зра­зу­ме­ла: гэ­та не яе. Быў бы за­сму­ча­ны, ка­лі б дзе­цям не бы­лі да­дзе­ны ге­ны, што да­зва­ля­юць атрым­лі­ваць за­да­ва­ль­нен­не ад пра­цэ­су вы­ка­на­ль­ніц­тва. Му­зы­ка — кры­ні­ца

не­ве­ра­год­най аса­ло­ды. І ка­лі ў ча­ла­ве­ка ня­ма рэ­цэп­та­раў, якія ад­каз­ва­юць за атры­ман­не аса­ло­ды ад спа­лу­чэн­ня гу­каў, гар­мо­ніі, то яго жыц­цё на­шмат бяд­ ней­шае. Для гэ­та­га ўспры­ман­ня зу­сім не аб­авяз­ко­ва за­ймац­ца му­зы­кай, быць артыс­там і вы­сту­паць. Не на­стой­ваю, што спра­ва май­го жыц­ця — каб кож­ны з дзя­цей зра­біў­ся вя­до­мым на ўвесь свет скры­па­чом ці пі­яніс­там. Дачка ў мя­не красавік, 2018

30

Тэма

пы­та­ецца: «А ці бу­дзеш ты мя­не лю­біць, ка­лі пе­ра­ста­ну граць на скрып­цы ці ра­ялі?» Ка­жу, што лю­біў яе ча­ты­ры га­ды да та­го, ка­лі яна па­ча­ла за­ймац­ца му­зы­кай. Ужо шмат га­доў у Мас­коў­скай і Бе­ла­рус­кай фі­лар­мо­ні­ях з по­спе­хам ла­ дзяц­ца кан­цэр­ты цык­ла «Кла­сі­ка — гэ­та клас­на!». З ча­го ўсё па­ча­ло­ся?

— З дзя­цін­ства я слу­хаў му­зы­ку не то­ль­кі до­ма, але і з ран­ня­га ўзрос­ту ха­ дзіў на кан­цэр­ты. Та­му што ба­ць­ка пра­ца­ваў у дзяр­жаў­ным аркес­тры і вы­сту­ паў кож­ны ты­дзень. Зда­ра­ла­ся, пяць раз­оў на ты­дзень я трап­ляў на кан­цэр­ты. Пры­чым не то­ль­кі на сім­фа­ніч­ныя. У мя­не на­ват за­ха­ваў­ся сшы­так. У ім бы­лі раз­лі­на­ва­ны тры ка­лон­кі, дзе па 25-ба­ль­най шка­ле я ацэ­нь­ваў ура­жан­ні ад кан­цэр­та. Сіс­тэ­ма ацэн­кі бы­ла як у фі­гу­рыс­таў: асоб­на за тэх­ніч­нае вы­ка­нан­ не, мас­тац­кую час­тку і агу­ль­нае ўра­жан­не. Ці маг­лі вы­дат­ныя артыс­ты, пры­ зна­ныя май­стры ўя­віць, што ма­ле­нь­кі хлоп­чык ся­дзіць у за­ле, іх ацэ­нь­вае і аку­рат­на за­піс­вае?! Я шмат чуў і мно­гае быў здо­ль­ны ад­роз­ніць. Трап­ляў на кан­цэр­ты для дзя­цей і, зда­ра­ла­ся, ве­ль­мі на іх су­ма­ваў. Та­му імкну­ся ства­рыць ад­па­вед­ную атма­ сфе­ру пад­час пра­грам для дзя­цей. Каб ні ў ад­на­го дзі­цён­ка не бы­ло ад­чу­ван­ ня ну­ды. Ка­лі шмат слу­ха­еш, вы­ву­ча­еш, то шмат раз­уме­еш. У тым лі­ку і тое, што ха­цеў ска­заць артыст праз сваё вы­ка­нан­не му­зы­кі. Ка­лі мы ста­но­вім­ся да­рос­лы­мі, то пры­хо­дзім у за­лу не для та­го, каб у со­ты раз па­слу­хаць твор, які ве­да­ем. Мы хо­чам па­чуць, як яго вы­ка­нае ме­на­ві­та гэ­ты са­ліст ці ка­лек­тыў. Трэ­ба, каб юным слу­ха­чам ха­це­ла­ся па­ўдзе­ль­ні­чаць у пра­цэ­се кан­цэр­таў. А для гэ­та­га ўсе срод­кі пры­дат­ныя: трэ­ба і граць доб­ ра, і пад­бі­раць пра­гра­мы, каб яны не бы­лі за­над­та скла­да­ны­мі для пер­ша­га ўспры­ман­ня. Бо ме­на­ві­та яно фар­мі­руе ўра­жан­ні на ўсё жыц­цё. На мае кан­ цэр­ты пры­хо­дзяць дзе­ці ад двух з па­ло­вай га­доў. І по­тым па­чы­на­юць пы­таць у ба­ць­коў: «Ка­лі на­ступ­ным раз­ам по­йдзем слу­хаць дзя­дзю ў чыр­во­ным швэ­ да­ры?» (Яўген Буш­коў пад­час вы­ступ­лен­няў цык­ла «Кла­сі­ка — гэ­та клас­на!» вы­сту­пае ме­на­ві­та ў чыр­во­ным швэ­да­ры. — Ю.К.) І та­кія сі­ту­ацыі ве­ль­мі ца­ню. За­йма­юся пад­обны­мі кан­цэр­та­мі на пра­ця­гу пят­нац­ца­ці га­доў, і ўжо вы­рас­ла па­ка­лен­не, у яко­га з’яві­лі­ся ўлас­ныя дзе­ці. Ка­мер­ны аркестр ла­дзіць так­са­ма і цыкл «Гра­юць на­шы дзе­ці»...

— Да гэ­тай што­га­до­вай пра­гра­мы да­лу­чыў­ся на трэ­цім го­дзе яе існа­ван­ня. Не­ве­ра­год­ная аса­ло­да — на­зі­раць за тым, як рас­туць юныя му­зы­кан­ты. У нас на­ват змя­ніў­ся склад удзе­ль­ні­каў, бо хто­сь­ці па­ехаў ву­чыц­ца ў іншыя кра­іны. Пад­рас­та­юць но­выя вы­ка­наў­цы, якія то­ль­кі па­чы­на­юць вы­сту­паць з аркес­т­ рам. Пад­час кан­цэр­таў мне асаб­лі­ва пад­аба­ецца стан ба­ць­коў, што раз­ам з дзе­ць­ мі рых­ту­юць пра­гра­мы. Яны за­йма­юцца аркес­троў­кай і са­мі акам­па­ні­ру­юць улас­ным дзе­цям. Ка­лі б усе му­зы­кан­ты так акам­па­на­ва­лі са­ліс­там, то, на мой по­гляд, вы­ка­на­ль­ніц­тва ве­ль­мі ўзба­га­ці­ла­ся б. Бо час­та мы бы­ва­ем свед­ка­мі та­го, як му­зы­кан­ты вы­дат­ных аркес­траў на­ма­га­юцца па­ка­заць ся­бе, а не да­ па­маг­чы са­ліс­ту. Якім быў ка­мер­ны аркестр, ка­лі вы ўпер­шы­ню яго па­чу­лі?

— На жаль, ця­пер скла­да­на знай­сці не­йкія да­ку­мен­та­ль­ныя свед­чан­ні кан­цэр­ таў у пер­шыя га­ды існа­ван­ня аркес­тра. Але, на шчас­це, мож­на ад­шу­каць не адзін за­піс та­го ку­ль­мі­на­цый­на­га пе­ры­яду, ка­лі аркестр пры­язджаў у Мас­кву, каб вы­сту­піць са Свя­тас­ла­вам Рых­тэ­рам на фес­ты­ва­лі «Сне­жа­ньс­кія ве­ча­ры». Там ад­бы­ло­ся маё зна­ёмства з ка­лек­ты­вам, ка­лі мне споў­ні­ла­ся 15 га­доў. Гэ­та быў моц­ны ка­лек­тыў з вы­дат­най ку­ль­ту­рай, надзвы­чай­ным уз­роў­нем пра­фе­сі­ яна­ліз­му, раз­умен­нем та­го, як па­ві­нен гу­чаць ка­мер­ны аркестр. Вя­до­ма, у тым бы­ла ве­лі­зар­ная за­слу­га мас­тац­ка­га кі­раў­ні­ка аркес­тра Юрыя Цы­ру­ка. Здзі­ віў­ся, ка­лі па­чуў гэ­ты мін­скі ка­лек­тыў. Мер­кай якас­ці ў той мо­мант з’яў­ля­лі­ся «Вір­ту­озы Мас­квы», якіх я доб­ра ве­даў. Праз два-тры га­ды па­сля ства­рэн­ня аркестр стаў вя­до­мы на ўвесь свет. На іх якасць вы­ка­нан­ня меў­ся по­пыт. Але рэ­пер­ту­ар «Вір­ту­озаў» не быў над­та шы­ ро­кім. Яны гра­лі вы­бра­ныя для гэ­та­га скла­ду тво­ры. Гра­лі без­да­кор­на з пун­кту гле­джан­ня ансам­бле­вас­ці, якас­ці інта­на­цыі. Гэ­та не зна­чы­ла, што тыя тво­ры не­ль­га па­чуць у інтэр­прэ­та­цыі іншых ка­лек­ты­ваў. І тут пры­язджае аркестр, які сва­ім ра­шэн­нем пры­во­зіць у Мас­кву Рых­тэр. Ён ска­заў, што хо­ча граць ме­на­ві­ та з Мін­скім ка­мер­ным аркес­трам. І тое вы­ступ­лен­не бы­ло не­ве­ра­год­ным не то­ль­кі ў пла­не якас­ці, але па ўзроў­ні му­зі­цы­ра­ван­ня. «Мастацтва» № 4 (421)

Як вы зра­бі­лі­ся мас­тац­кім кі­раў­ні­ком на­ша­га ка­мер­на­га?

— Па­сля гэ­та­га кан­цэр­та з Рых­тэ­рам доў­гі час не чуў пра аркестр: рас­паў­ся Са­вец­кі Са­юз, па­ру­шы­лі­ся цес­ныя су­вя­зі, бо­льш не бы­ло аб­мен­ных вы­ступ­ лен­няў. У 2008-м мне па­тэ­ле­фа­на­ваў Сця­пан Яко­віч, скры­пач, з якім раз­ам ву­чы­лі­ся ў кан­сер­ва­то­рыі. Ён па­ві­нен быў іграць у Мін­ску ка­ляд­ны со­ль­ны кан­цэрт. Ды­ры­жор Мін­ска­га ка­мер­на­га аркес­тра Інга Эрнст Райль не пры­ехаў, і та­ды Яко­віч пра­па­на­ваў мне праз тры дні вы­ру­чыць яго і аркестр. Я быў во­ль­ны, та­му пры­ехаў, кан­цэрт ад­быў­ся. Пад­ало­ся, што мы з аркес­трам за­ ста­лі­ся за­да­во­ле­ныя адзін ад­ным. По­тым мя­не за­пра­сі­лі вы­сту­піць з іншай пра­гра­май. І так­са­ма ўсё пра­йшло ве­ль­мі доб­ра. Аркестр іграў моц­на, на доб­ рым уз­роў­ні, бы­ло ві­да­воч­на, што гэ­та ка­ман­да і ў кож­ным інстру­мен­та­ліс­це за­кла­дзе­на тра­ды­цыя ка­мер­на­га му­зі­цы­ра­ван­ня. І рап­там ле­там 2009 го­да мне пра­па­на­ва­лі стаць мас­тац­кім кі­раў­ні­ком ка­лек­ты­ву. Час­та ка­мер­ны аркестр ста­но­віц­ца пер­шым вы­ка­наў­цам тво­раў су­час­ных кам­па­зі­та­раў. А ча­сам кам­па­зі­та­ры на­ват пры­свя­ча­юць ва­ша­му ка­лек­ты­ ву асоб­ныя са­чы­нен­ні. Чым аб­умоў­ле­на та­кая ці­ка­васць з бо­ку су­час­ных аўта­раў?

— Ду­маю, пра­цэс звя­за­ны з тым, якія тво­ры аркестр бя­рэ для ўва­саб­лен­ня. Мне пад­аба­ецца вы­кон­ваць су­час­ную му­зы­ку. Уваж­лі­ва пры­слу­хоў­ва­юся да та­го, што мя­не чап­ляе. Зда­ра­ецца, ты з’яўля­ешся іні­цы­ята­рам на­пі­сан­ня са­ чы­нен­ня, ка­лі раз­маў­ля­еш з кам­па­зі­та­рам і рас­па­вя­да­еш пра свае ідэі і твор­ чыя ма­ры. А ча­сам ад­бы­ва­юцца і чыс­та фар­ма­ль­ныя за­мо­вы. Як гэ­та бы­ло, на­прык­лад, да 45-год­дзя ка­лек­ты­ву, ка­лі мы за­ка­за­лі твор Мі­ха­ілу Бро­не­ру. На­ко­ль­кі я ве­даю, ён упер­шы­ню на за­мо­ву на­пі­саў Кан­цэрт для бе­ла­рус­кіх цым­ба­лаў. Ве­ль­мі ці­ка­вы мо­мант ча­кан­ня, ка­лі ве­да­еш, што для аркес­тра пі­ шуць са­чы­нен­не, але не ве­да­еш, якім яно атры­ма­ецца. Гэ­та пад­обна да ад­чу­ ван­няў ба­ць­коў пад­час ця­жар­нас­ці. Ад­ным з са­мых яркіх мо­ман­таў для мя­не бы­ло зна­ёмства і пра­ца з парт­ыту­рай «Кро­сен Ма­ко­шы» Кан­стан­ці­на Ясь­ко­ва. Су­пра­цоў­ніц­тва з ім ста­ла но­вай сту­пен­ню ў раз­віц­ці аркес­тра. Мы ўпер­шы­ ню ўвя­лі ў Бел­дзяр­жфі­лар­мо­ніі та­кую фор­му су­пра­цоў­ніц­тва, як composer in residens — доў­га­тэр­мі­но­вая су­мес­ная пра­ца ка­лек­ты­ву і кам­па­зі­та­ра. У лю­тым у Бел­дзяр­жфі­лар­мо­ніі ад­быў­ся вя­лі­кі свя­точ­ны кан­цэрт, пры­све­ ча­ны 50-год­дзю аркес­тра. Ці ўсё, што за­пла­на­ва­лі, у ім ува­со­бі­ла­ся?

— Сыш­лі­ся дзве ідэі. Мы пра­вя­лі не­вя­лі­кую ана­ло­гію з ха­ке­ем, ка­лі пра­хо­ дзяць лі­гі «Усе зор­кі НХЛ», дзе сус­тра­ка­юцца гу­ль­цы роз­ных па­ка­лен­няў. Пуб­ лі­ка з за­хап­лен­нем пры­хо­дзіць па­гля­дзець на сва­іх бы­лых ку­мі­раў. Пад­умаў, што мы, му­зы­кан­ты, мо­жам зра­біць не­шта пад­обнае і за­пра­сіць тых, хто ра­ней быў звя­за­ны з ка­мер­ным аркес­трам. Пры­еха­лі му­зы­кан­ты з Ізра­іля, Гер­ма­ніі. Дру­гая ідэя ўзнік­ла дзя­ку­ючы за­ці­каў­ле­нас­ці но­вай му­зы­кай. Пад­час юбі­лей­ на­га кан­цэр­та ад­бы­ло­ся не­ка­ль­кі прэм’ер. Пры­чым не­ка­то­рыя пра­гу­ча­лі ўпер­ шы­ню не то­ль­кі ў Бе­ла­ру­сі, але і ва ўсім све­це! Ду­маю, што ства­рэн­не но­вых са­чы­нен­няў, пры­све­ча­ных аркес­тру ці прэм’ерна аркес­трам вы­ка­на­ныя, фар­ мі­ру­юць му­зыч­ную гіс­то­рыю. Ка­лі по­тым му­зы­кан­ты бу­дуць раз­гор­тваць но­ты і ба­чыць: гэ­ты твор пры­све­ча­ны та­му ці інша­му аркес­тру, — тое і ёсць гіс­то­рыя. На­ша пра­гра­ма бы­ла скла­дзе­на з са­чы­нен­няў аўта­раў, з які­мі су­пра­цоў­ні­ча­ем на пра­ця­гу мно­гіх га­доў, — кам­па­зі­та­ры Эрык Фрай­таг, Карл Мерк Кар­лсэн, Элмар Лам­псан, Айрат Ішму­ра­таў, Га­лі­на Га­рэ­ла­ва. Якія якас­ці, на ваш по­гляд, не­абход­на мець кі­раў­ні­ку аркес­тра, каб у ка­лек­ ты­ве ад­чу­ва­лі­ся ўза­ема­ра­зу­мен­не, твор­часць і здо­ль­насць гу­чаць «у ад­ной та­на­ль­нас­ці»?

— Важ­на па-сап­раў­дна­му лю­біць му­зы­ку і па­ва­жаць інстру­мен­та­ліс­таў, якія яе вы­кон­ва­юць. А яшчэ па­він­ны быць ці­ка­выя пра­гра­мы, яркія са­ліс­ты і за­про­ша­ ныя ды­ры­жо­ры — яны ства­ра­юць сты­му­лы. Гу­та­ры­ла Юлія Кар­даш.

1. Ды­ры­жор Яўген Буш­коў.

2. Му­зы­кан­ты аркес­тра.

3. Скры­пач Ісак Шу­ль­ман (На­рве­гія).

4. Клар­не­тыст Айрат Шых­мур­за­еў (Ка­на­да).

5. Пер­ку­сі­яніст Мі­ха­іл Кан­стан­ці­наў (Бе­ла­русь).

6. Цымбалістка Аляксандра Дзенісеня (Беларусь). Фо­та Аляк­сан­дра Гор­ба­ша.

дзі­ла­ся жан­чы­на. Га­лоў­ную парт­ыю ў прэ­м’ер­ных па­ка­зах тан­ца­ва­ла Свят­ла­на За­ха­ра­ва, ад­на з са­мых яркіх зо­рак сус­вет­най ба­лет­най сцэ­ны.

Джэймс Ц’ерэ, Крыс­тал Пайт, Іван Пе­рэс, Хо­феш Шэх­тэр. На­звы спек­ так­ляў — «Пер­шае прад­стаў­лен­не», «Ча­сы го­да», «Мас­тац­тва не азі­рац­ ца на­зад».

Са­ка­віц­кую і кра­са­віц­кую афі­шу Гранд-опе­ра ўпры­гож­вае на­зва ба­ле­та «Арфей і Эўры­ды­ка» ў ха­ рэ­агра­фіі і па­ста­ноў­цы зна­ка­мі­тай Пі­ны Баўш (му­зы­ка Крыс­то­фа Ві­лі­ ба­ль­да Глю­ка). На пра­ця­гу кож­на­га з гэ­тых ме­ся­цаў па­ры­жа­не па­ба­чаць па пяць прад­стаў­лен­няў. У кра­са­ві­ку вы­ха­ван­цы Ба­лет­най шко­лы Па­рыж­скай на­цы­яна­ль­най опе­ры ча­ты­ры разы па­ўта­ры­лі на сла­ву­тай сцэ­не ўлас­ную пра­гра­ му ад­на­акто­вых спек­так­ляў. У лі­ку па­ста­но­вак — «Тан­ца­ва­ль­ная сю­іта»

Пры кан­цы мая мі­лан­скі тэ­атр «Ла Ска­ла» прэ­зен­туе тры кан­цэр­ ты пад на­звай «Па­мя­ці Ру­до­ль­фа Ну­ры­ева». Яны бу­дуць пры­све­ча­ны 80-год­дзю з ча­су на­ра­джэн­ня і 25-год­дзю з ча­су смер­ці зна­ка­мі­ та­га тан­цоў­шчы­ка і ха­рэ­огра­фа. Асноў­ная са­ліс­тка — Свят­ла­на За­ха­ра­ва. У якас­ці за­про­ша­ных зо­рак вы­сту­пяць Ма­ры­янэ­ла Ну­нь­ес і Ва­дзім Мун­га­гі­раў. У дру­гой па­ло­ве мая і на пра­ця­гу чэр­ве­ня сцэ­на «Мет­ра­по­лі­тэн» у

31

га), а так­са­ма но­вай вер­сіі «Вяс­ны свяш­чэн­най», якую са­чы­ніў вя­до­мы ба­лет­май­стар Уэйн Мак­Грэ­гар. Ця­пе­раш­няя на­зва па­ста­ноў­кі «Afterite». Пры кан­цы мая на сцэ­не «Мет­ра­по­лі­тэн» ба­ле­та­ма­ны па­ба­ чаць спек­так­лі «Ба­ядэр­ка» (ха­рэ­а­ гра­фія Ма­ры­уса Пе­ці­па ў рэ­дак­цыі На­тал­лі Ма­ка­ра­вай), «Арле­кі­на­ ду» ў плас­тыч­най вер­сіі Аляк­сея Рат­ман­ска­га, «Ра­мэа і Джу­ль­ету» Ке­не­та Мак­мі­ла­на і на­рэш­це дзве кла­січ­ныя па­ста­ноў­кі — «Ле­бя­дзі­нае воз­ера» і «Дон Кі­хот». І яшчэ ці­ка­выя звес­ткі. Вя­лі­кі тэ­атр Рас­іі аб’­явіў пра­гра­му тран­сля­ цый улас­ных па­ста­но­вак на се­зон 2018 — 2019. Так, 11 ліс­та­па­да ба­ле­та­ма­ны мо­гуць па­ба­чыць

«Сі­ль­фі­ду»; 2 і 22 снеж­ня (ад­па­вед­ на) — «Дон Кі­хо­та» і «Шчаў­кун­ка»; 20 сту­дзе­ня — «Ба­ядэр­ку»; 10 са­ка­ ві­ка — «Спя­чую кра­су­ню»; 7 кра­са­ ві­ка — «За­ла­ты век»; 19 мая — ад­ на­акто­выя ба­ле­ты «Кар­мэн-сю­іта» і «Пят­руш­ка». на му­зы­ку Ша­пэ­на (у ха­рэ­агра­фіі Іва­на Хлюс­ці­на), «Баль» на му­зы­ку Ра­вэ­ля ў вер­сіі Іржы Кі­лі­яна, а так­­ са­ма «Вяс­на і во­сень», яна грун­ ту­ецца на парт­ыту­ры Двор­жа­ка і мае ха­рэ­агра­фію Джо­на Най­ма­ера. На пра­ця­гу мая і чэр­ве­ня асноў­ная тру­па па­ка­жа прэ­м’е­ру, скла­дзе­ ную з шэ­ра­гу ад­на­акто­вых ба­ле­таў. Гэ­та бу­дзе блок з 11 прад­стаў­лен­ няў, якія ідуць за­пар. Ха­рэ­огра­фы

Нью-Ёрку бу­дзе ад­да­дзе­на ха­рэ­а­ гра­фіч­на­му мас­тац­тву і спек­так­лям Аме­ры­кан­ска­га тэ­атра ба­ле­та. На па­чат­ку во­сем па­ка­заў ба­ле­та «Жы­ зэль» з роз­ны­мі скла­да­мі са­ліс­таў (у іх лі­ку та­кія ад­мет­ныя і зна­ка­мі­ тыя са­ліс­ты, як На­тал­ля Осі­па­ва і Дэ­від Хол­берг). Услед сем па­ка­заў ве­ча­ры­ны ад­на­акто­вых ба­ле­таў: «Жар-птуш­кі» Іга­ра Стра­він­ска­га (з ха­рэ­агра­фі­яй Аляк­сея Рат­ман­ска­

1. Свят­ла­на За­ха­ра­ва.

2. Свят­ла­на За­ха­ра­ва (Ка­рэ­ні­на), Эрык Сволкін (Мужык). «Ган­на Ка­рэ­ні­на». Вя­лі­ кі тэ­атр Рас­іі. Фо­та Да­мі­ра Юсу­па­ва.

3. Гля­дзе­ль­ная за­ла «Мет­ра­по­лі­тэн».

4. Свят­ла­на За­ха­ра­ва і Дэ­від Хол­берг у ба­ле­це «Спя­чая кра­су­ня». Вя­лі­кі тэ­атр Рас­іі. Фо­та Да­мі­ра Юсу­па­ва.

5. Дэ­від Хол­берг у ба­ле­це «Та­нец за­ча­ра­ ва­ных душ». Фо­та ТАСС. красавік, 2018

­ ў­ с­

Арт-дайджэст

а­

­ а­

еі­ е.

­

прэ­м’е­ра ад­бы­ла­ся ле­тась у лі­пе­ні. У парт­ыту­ры з’яд­на­ныя тво­ры Чай­ коў­ска­га, Шніт­ке, а так­са­ма Кэ­та Сці­вен­са, вы­ка­наў­цы ў сты­лі кан­тры. Ды­ры­жор-па­ста­ноў­шчык — Антон Гры­ша­нін. Ліб­рэ­тыст да­стат­ко­ва сме­ла пе­ра­ нёс дзея­нне ба­ле­та ў су­час­насць. Та­му буй­ны чы­ноў­нік Ка­рэ­нін ідзе на вы­ба­ры. Урон­скі не ўдзе­ль­ні­чае ў скач­ках, а іграе ў лак­рос. Цяг­нік ста­ но­віц­ца цац­кай у ру­ках хлоп­чы­ка Ся­ро­жы. У фі­на­ле га­лоў­ная ге­ра­іня гі­не, пра­ва­ль­ва­ючы­ся ў апра­мет­ ную — ме­та­фа­рыч­нае ўва­саб­лен­не та­го ду­шэў­на­га пек­ла, у якім зна­хо­

ў­ я­

Ад­на з са­мых рэ­за­нан­сных ха­рэ­а­ гра­фіч­ных прэ­м’ер апош­ня­га ча­су ад­бы­ла­ся на сцэ­не Вя­лі­ка­га тэ­атра Рас­іі пры кан­цы са­ка­ві­ка. Але на чэр­ве­ньс­кай афі­шы тэ­атр зноў за­явіў блок са спек­так­ляў з гэ­тай жа на­звай. Ба­лет «Ган­на Ка­рэ­ні­на» па­вод­ле ад­на­ймен­на­га ра­ма­на Льва Тал­сто­га па­ста­віў на мас­коў­скай сцэ­не сла­ву­ты аме­ры­кан­ска-нямец­­ кі ха­рэ­ограф Джон Най­ма­ер. Ён вы­сту­піў шмат у якіх іпас­та­сях — як аўтар ліб­рэ­та, сцэ­ног­раф, мас­так па кас­цю­мах (акра­мя сцэ­ніч­най воп­рат­кі Ган­ны Ка­рэ­ні­най — яна на­ ле­жыць Аль­бер­ту Край­мле­ру), аўтар кан­цэп­цыі свет­ла­во­га афар­млен­ня. «Ган­на Ка­рэ­ні­на» — су­мес­ная па­ ста­ноў­ка з Гам­бур­гскім ба­ле­там, там

а.­

,­ ыя­

е­ у­ ­

і­

­ 5.

­

3

х а р э а г ра ф і я

32

Тэма

Кі­не­таг­ра­фія і Gaga Ста­жы­роў­кі ў Гер­ма­ніі, Бе­ль­гіі ДЫ Ізра­ілі Свят­ла­на Гут­коў­ская Ці­ка­васць да су­час­на­га тан­ца, у якім ві­та­ецца вы­пра­цоў­ка ўлас­най мо­вы і ўлас­на­га тан­ца­ва­ль­на­га слоў­ні­ка, але так­са­ма і твор­чае ўза­ема­дзе­янне з тра­ды­цый­ны­мі тан­ца­ва­ль­ны­мі тэх­ні­ка­мі, у на­шай кра­іне ўвесь час рас­це. Не дзіў­на, што ў Бе­ла­рус­кім уні­вер­сі­тэ­це ку­ль­ту­ры і мас­тац­тваў у меж­ах спе­цы­ яль­нас­ці «ха­рэ­агра­фіч­нае мас­тац­тва» тры га­ды та­му па­ча­ла­ся пад­рых­тоў­ка сту­дэн­таў у га­лі­не най­ноў­ша­га тан­ца. Гэ­та­му па­пя­рэд­ні­ча­ла су­р’ёз­ная пра­ца: на­ву­чан­не і ста­жы­роў­кі пед­аго­гаў у вя­ду­чых цэн­трах су­час­на­га ха­рэ­агра­фіч­ на­га мас­тац­тва Еўро­пы і ЗША. Сё­ле­та ў чэр­ве­ні ад­бу­дзец­ца пер­шы вы­пуск спе­цы­яліс­таў у гэ­тай сфе­ры. Без­умоў­на, ад­ной з за­дач айчын­най ха­рэ­агра­фіі з’яў­ля­ецца ўва­хо­джан­не ў якас­ці па­ўна­вар­тас­на­га чле­на ў сус­вет­ную тан­ца­ва­ль­ную пра­сто­ру, та­му на ка­фед­ры вя­лі­кая ўва­га над­аец­ца ўдас­ка­на­лен­ню пра­фе­сій­на­га май­стэр­ства вы­клад­чы­каў і сту­дэн­таў. Гэ­та­му спры­яюць і май­стар-кла­сы вя­до­мых і ма­ла­ дых пер­спек­тыў­ных ха­рэ­огра­фаў і пед­аго­гаў з роз­ных кра­ін (са сту­дэн­та­мі ўні­вер­сі­тэ­та за­йма­лі­ся спе­цы­яліс­ты з Фін­лян­дыі, Поль­шчы, Ізра­іля, Літ­вы, ЗША, Эсто­ніі, Рас­іі), а так­са­ма за­меж­ныя ста­жы­роў­кі. Час апош­ніх ка­ні­кул сту­дэн­ты ка­фед­ры ха­рэ­агра­фіі БДУКМ на ча­ле з аўтар­ кай арты­ку­ла вы­ра­шы­лі пры­свя­ціць вы­ву­чэн­ню во­пы­ту ў га­лі­не су­час­на­га тан­ца, які ма­юць не­ка­то­рыя еўра­пей­скія ВНУ. Да нас да­лу­чы­ла­ся не­вя­лі­кая гру­па на­ву­чэн­цаў і пед­аго­гаў з Ві­цеб­ска­га ка­ле­джа мас­тац­тваў, Бе­ла­рус­кай ха­рэ­агра­фіч­най гім­на­зіі-ка­ле­джа, а так­са­ма ха­рэ­ограф Сяр­гей Мі­кель і тэ­ арэ­тык тан­ца, вы­клад­чы­ца Ака­дэ­міі му­зы­кі Свят­ла­на Ула­ноў­ская. Каб за­да­во­ліць улас­ны твор­чы інта­рэс, мы аб­ра­лі дзве на­ву­ча­ль­ныя ўста­но­ вы та­ко­га кі­рун­ку ў Гер­ма­ніі і Бе­ль­гіі, цал­кам роз­ныя па арга­ні­за­цыі ад­ука­ цый­на­га пра­цэ­су і ву­чэб­ных пра­гра­мах, але ад­но­ль­ка­ва прэс­тыж­ныя ў сва­ёй сфе­ры. З гэ­тай мэ­тай бы­ла спла­на­ва­ная ад­ука­цый­ная пра­гра­ма з тэ­май «Су­ час­ны та­нец у Еўро­пе: тэн­дэн­цыі раз­віц­ця». Пер­шым стаў Уні­вер­сі­тэт мас­тац­тваў Фо­льк­ванг (Folkwang University of the Arts) у го­ра­дзе Эсэн-Вер­дэн, га­лоў­ная вы­шэй­шая на­ву­ча­ль­ная ўста­но­ва ў га­ лі­не му­зы­кі, тэ­атра і тан­ца ў зям­лі Па­ўноч­ны Рэйн-Вес­тфа­лія, за­сна­ва­ная ў 1927 го­дзе. Наш ві­зіт стаў маг­чы­мы дзя­ку­ючы та­му, што сён­ня Фо­льк­ванг на між­на­род­ным уз­роў­ні за­ймае вя­ду­чыя па­зі­цыі як парт­нёр у пы­тан­нях мас­ тац­кай ад­ука­цыі і пра­кты­кі. Ідэя Уні­вэр­сі­тэ­та пра му­ль­ты­дыс­цып­лі­нар­нае су­пра­цоў­ніц­тва як мас­тац­ка-пед­ага­гіч­ную кан­цэп­цыю не мае ана­ла­гаў, яго дэ­віз: «Мы ад­кры­тыя для ўся­го све­ту». Парт­нёр­ства, ака­дэ­міч­ныя аб­ме­ны па­ між вы­шэй­шы­мі ад­ука­цый­ны­мі ўста­но­ва­мі, а так­са­ма між­на­род­ныя пра­екты «Мастацтва» № 4 (421)

з’яў­ля­юцца не­за­мен­ным склад­ні­кам пра­цэ­су на­ву­чан­ня і на­ву­ко­ва­га да­сле­ да­ван­ня, важ­ны­мі асно­ва­мі стра­тэ­гіі Фо­льк­ванг. Зна­хо­джан­не ў сце­нах уні­ка­ль­най на­ву­ча­ль­най уста­но­вы па­кі­ну­ла ве­ль­мі моц­нае ўра­жан­не. Вы­ра­ша­ль­ную ро­лю ў гэ­тым ад­ыгра­лі не­ка­ль­кі фак­та­раў. Па-пер­шае, гэ­та «ма­гія мес­ца», дзе аб­авяз­ко­ва што­сь­ці «чап­ляе» ў яго­най гіс­то­рыі. Інакш ка­жу­чы, ка­лі сам факт пры­езду ту­ды вы­клі­кае хва­ля­ван­не. Фольк­ванг — мес­ца «на­мо­ле­нае» ў пла­не пра­фе­сій­ным. Тут ву­чы­ла­ся са­ма Пі­на Баўш, ня­мец­кая тан­цор­ка і ха­рэ­ограф­ка, кі­раў­ні­ца ба­лет­най тру­пы Ву­пер­та­льс­ка­га тэ­атра опе­ры і ба­ле­та, ку­ль­та­вая фі­гу­ра ў све­це су­час­на­га тан­ца. Пі­на ства­ры­ла шмат на­ва­тар­скіх спек­так­ляў, ся­род якіх вы­лу­ча­юцца «Ка­вяр­ня Мю­лер» і «Сем смя­рот­ных гра­хоў», што пра­сла­ві­лі яе на ўвесь свет. Апош­ні спек­такль нам па­шчас­ці­ла ўба­чыць у Тэ­атры тан­ца Пі­ны Баўш у Ву­ пер­та­лі. Гіс­та­рыч­ны бу­ды­нак бы­ло­га Вер­дэн­ска­га кляш­та­ра ці аб­ацтва, ство­ ра­на­га з іні­цы­яты­вы Кар­ла Вя­лі­ка­га, дзе раз­мяш­ча­ецца ўні­вер­сі­тэт, так­са­ма ні­ко­га не па­кі­ну­ў аб­ыя­ка­вым. Акра­мя «ма­гіі мес­ца», ад­чу­ва­лі мы і «ма­гію ўза­ема­адно­сін», асаб­лі­вую атмас­фе­ру, якая за­хап­ляе ад­ра­зу, як то­ль­кі пе­ ра­сту­па­еш па­рог уні­вер­сі­тэ­та. Тан­цоў­шчы­кі з уся­го све­ту на час на­ву­чан­ня ўтва­ра­юць сап­раў­днае бра­тэр­ства. Ван­дру­ючы з кла­са ў клас, з пля­цоў­кі на пля­цоў­ку, аб­мяр­коў­ва­ючы ўба­ча­ нае і раз­ва­жа­ючы пра та­нец, пра­во­дзі­лі час і ўдзе­ль­ні­кі на­шай ад­ука­цый­най пра­гра­мы. У Інсты­ту­це су­час­ных тан­цаў Уні­вер­сі­тэ­та мас­тац­тваў Фо­льк­ванг мы на­ве­да­лі за­нят­кі па кла­се імпра­ві­за­цыі, лек­цыі і пра­ктыч­ныя за­нят­кі па кі­не­таг­ра­фіі (ме­то­ды­ка ана­лі­зу ру­ху Ру­до­ль­фа фон Ла­ба­на), па тэх­ні­цы Кур­та Ёса (Jooss-Leder-Technique) і Floor-Technique, па contemporary dance кі­раў­ні­ цы Інсты­ту­та су­час­ных тан­цаў, пра­фе­са­ра Ма­лу Айра­да (экс-са­ліс­ткі Тэ­атра тан­ца Пі­ны Баўш). Ма­лу — са­мы яркі член пед­ага­гіч­най ка­ман­ды, мож­на ска­ заць, яе твар. Сён­ня Уні­вер­сі­тэт мас­тац­тваў Фо­льк­ванг пра­цяг­вае за­ста­вац­ца асноў­ным цэн­трам тан­ца­ва­ль­най ад­ука­цыі, і сту­дэн­ты з уся­го све­ту вы­ву­ча­юць эле­мен­ ты Тан­цтэ­атра — вы­раз­на­га сты­лю, які спа­лу­чае ў са­бе рух, тэкст і дра­му. На­ступ­ным мес­цам на­шай твор­чай ван­дроў­кі стаў Цэнтр да­сле­да­ван­ня і на­ ву­чан­ня вы­ка­наў­чых мас­тац­тваў у Бру­се­лі. Тут пан­ава­ла «ма­гія мас­тац­тва» — гэ­та якраз тое, дзе­ля ча­го ўсё і ла­дзі­ла­ся. Сту­дэн­ты з роз­ных кра­ін аб’­ядна­лі­ся, каб не­сці ў свет свае ідэі з плат­фор­мы твор­ча­га раў­нап­раў­я. Ган­на Тэ­рэ­за дэ Ке­ерсма­кер — вы­біт­ная бе­ль­гій­ская тан­цор­ка і ха­рэ­ограф­ка, най­буй­ней­шая фі­гу­ра су­час­на­га тан­ца і ства­ра­ль­ні­ца ба­лет­най кам­па­ніі Rosas, за­сна­ва­ла

Тэма

33

гэ­тую шко­лу, вя­до­мую ва ўсім све­це як P.A.R.T.S (Performing Arts Research and Training Studios). Ме­на­ві­та яе мас­тац­кае ба­чан­не і пра­ца з’яў­ля­ юцца кры­ні­ца­мі на­тхнен­ня для пед­ ага­гіч­най пра­гра­мы P.A.R.T.S. У ад­роз­нен­не ад Уні­вер­сі­тэ­та мас­ тац­тваў Фо­льк­ванг, дзе пед­аго­гі пра­цу­юць на па­ста­яннай асно­ве і доў­гія га­ды, да­дзе­ная на­ву­ча­ль­ная ўста­но­ва за­пра­шае для вы­кла­дан­ня дзей­ных тан­цоў­шчы­каў з сус­вет­на вя­до­мых труп на не­пра­цяг­лы тэр­мін. У вы­ні­ку сту­дэн­ты не то­ль­кі зна­ёмяц­ца з са­мым шы­ро­кім спек­трам існу­ючых сён­ня тэх­нік у сфе­ры су­час­на­га тан­ца і ме­то­дык іх вы­кла­дан­ня, але і фар­мі­ ру­юць ася­род­дзе пра­фе­сій­ных кан­так­таў. Гэ­та да­зва­ляе ў бу­ду­чы­ні ляг­чэй знай­сці вы­ка­рыс­тан­не ўлас­ным та­лен­там. Та­кім чы­нам вы­ра­ша­ецца важ­ная за­да­ча ка­му­ні­ка­цыі. Вя­лі­кую ці­ка­васць вы­клі­ка­лі ў нас за­нят­кі па кла­січ­ным тан­цы ў Элі­за­бет Фа­рах, вы­клад­чы­цы гі­ра­кі­нэ­за, рэ­жы­сёр­кі і тан­цор­кі Ня­мец­ка­га на­цы­я­ наль­­на­га тэ­атра ў Вей­ма­ры (Deutsches National theater Weimar); за­нят­кі па сontemporary dance (тэх­ні­ка Тры­шы Бра­ун) Да­ян Мэ­дэ­ні, мас­тац­кай кі­раў­ні­ цы аме­ры­кан­скай тру­пы Trisha Brown Dance Company. Май­стар-клас па тэх­ні­цы Ган­ны Тэ­рэ­зы дэ Ке­ерсма­кер даў нам Ігар Шыш­ко, ха­рэ­ограф і тан­цоў­шчык, экс-са­ліст тру­пы «Rosas». Да­рэ­чы, ён наш су­айчын­

(Suzanne Delall Center), якія зна­хо­ дзяц­ца ў Тэль-Аві­ве, ён не­пас­рэд­на па­зна­ёміў­ся з Gaga-ме­та­да­ло­гі­яй і рэ­пер­ту­арам Оха­да На­ха­ры­на (Ohad Naharin). Акра­мя та­го, у меж­ах інтэн­ сіў-кур­са на­ве­даў за­нят­кі па та­кіх тэх­ні­ках сontemporary dance, як floor work, moving around і release. Охад На­ха­рын з 1990 го­да ўзна­ ча­ль­вае вя­до­мую тру­пу «Бат­шэ­ва» (Batshev) і да­ўно пры­зна­ны ад­ным з вы­біт­ных ха­рэ­огра­фаў су­час­нас­ ці. Ме­на­ві­та ён з’яў­ля­ецца аўта­рам іна­ва­цый­най мо­вы ру­ху пад на­звай «Gaga», якая знач­на па­шы­ры­ла межы пры­ёмаў сцэ­ніч­най тэх­ні­кі. Ад­ной з ці­ка­вых асаб­лі­вас­цяў за­нят­каў Gaga з’яў­ ля­ецца ад­сут­насць у ба­лет­ным кла­се люс­тэр­каў (іх на­яўнасць — аб­авяз­ко­вая ўмо­ва за­нят­каў іншы­мі на­прам­ка­мі ха­рэ­агра­фіч­на­га мас­тац­тва). Ад люс­тэр­ каў ад­мо­ві­лі­ся, каб тан­цоў­шчык мог за­ся­ро­дзіц­ца на ўнут­ра­ных ця­лес­ных ад­чу­ван­нях, а не фа­ку­са­ваў ува­гу на ад­люс­тра­ван­ні тан­цу­юча­га це­ла ў люс­ тэр­ку. Гэ­та як гля­дзець на свет на­ўпрост і праз аб’­ектыў ві­дэ­ака­ме­ры. Вы­нік гэ­тых ста­жы­ро­вак — на­шы раз­ва­жан­ні пра тое, што ста­ран­нае вы­ха­ ван­не це­ла як вы­раз­на­га інстру­мен­та — не­ад’ем­ная пра­ца артыс­та, не­за­ леж­на ад тан­ца­ва­ль­на­га на­прам­ку. Што на­ту­ра­ль­нае ця­лес­нае вы­каз­ван­не аб­авяз­ко­ва па­він­на мець мас­тац­кую фор­му, а ана­лі­зу та­го, як ідзе пра­цэс фар­ма­ван­ня мо­вы су­час­на­га ха­рэ­огра­фа, вар­та над­аваць бо­льш ува­гі. Але

нік, атры­маў пер­ша­па­чат­ко­вую ха­рэ­агра­фіч­ную ад­ука­цыю на ка­фед­ры ха­ рэа­гра­фіі Уні­вер­сі­тэ­та ку­ль­ту­ры і мас­тац­тваў у Мін­ску. Ігар па­спя­хо­ва пра­цуе ў Бе­ль­гіі ўжо 20 га­доў, акра­мя ўда­лай тан­ца­ва­ль­най ка­р’е­ры на яго ра­хун­ку дзя­сят­кі твор­чых пра­ектаў, вы­со­ка ацэ­не­ных кры­ты­ка­мі і пры­зна­ных ама­та­ ра­мі су­час­на­га тан­ца. У той час, ка­лі мы ван­дра­ва­лі па да­ро­гах Еўро­пы, вы­клад­чык ка­фед­ры ха­ рэ­агра­фіі БДУКМ Мі­ка­лай Мі­хай­лаў скі­ра­ваў­ся на Бліз­кі Усход і стаў удзе­ль­ ні­кам ад­ука­цый­най пра­гра­мы «Dance Academy Season School 2018» па су­ час­ным тан­цы ў Ізра­ілі. У Тан­ца­ва­ль­най сту­дыі Naim і Цэн­тры С’юзан Да­лаль

га­лоў­нае — не­абход­на да­сле­да­ваць сваё, на­цы­яна­ль­нае ва ўсіх яго пра­явах з па­зі­цый най­ноў­ша­га мас­тац­тва i вы­каз­ваць яго мо­вай су­час­на­га тан­ца. Не ба­ючы­ся экс­пе­ры­мен­та­ваць і па­мы­ляц­ца ў по­шу­ках свай­го шля­ху.

1. Майстар-клас Ігара Шышко ў Школе contemporary dance P.A.R.T.S. (Брусэль).

2. Школа contemporary dance P.A.R.T.S. 3. Святлана Гуткоўская з танцоўшчыкам, харэографам і педагогам Ігарам Шышко. Фота Святланы Уланоўскай. красавік, 2018

34

Рэ­ц эн­з ія Тэма

НА­ВУ­КА + ТА­НЕЦ Сучасная харэаграфія: праблемы і тэндэнцыі Свят­ла­на Ула­ноў­ская У Ня­сві­жы і Мін­ску пра­йшла Між­на­род­ная на­ ву­ко­ва-пра­ктыч­ная кан­фе­рэн­цыя «Бе­ла­рус­кі ба­лет у сус­вет­най ку­ль­тур­най пра­сто­ры». Вы­ ступ­лен­ні да­к лад­чы­каў акрэс­лі­лі шы­ро­кую пан­ара­му тэ­ма­тыч­ных ра­кур­саў у асэн­са­ван­ ні ха­рэ­агра­фіч­на­га мас­тац­тва — ад гіс­то­рыі на­цыя­на­ль­на­га ба­ле­та да пер­фар­ма­тыў­ных прак­тык, ад акту­аль­ных пы­тан­няў ад­ука­цый­ на­га пра­цэ­су да пра­блем кры­ты­кі. Усё гэ­та дае цу­доў­ную на­го­ду па­ра­зва­жаць пра су­час­ны стан тан­ца­ва­ль­на­га мас­тац­тва — у нас і за мя­жой. «Мастацтва» № 4 (421)

У гіс­то­рыі айчын­най ха­рэ­агра­фіі ні­ко­лі не пра­ во­дзі­ла­ся та­ко­га буй­но­га фо­ру­му: у ім пры­ма­лі ўдзел да­след­чы­кі з Бе­ла­ру­сі, Літ­вы, Поль­шчы, Рас­іі, Лат­віі, Фран­цыі, ад­бы­ва­лі­ся май­стар-кла­сы вы­клад­чы­каў Лі­тоў­скай ака­дэ­міі му­зы­кі і тэ­атра, бы­ла прэ­зен­та­ва­на кан­цэр­тная пра­гра­ма ка­фед­ ры опер­най пад­рых­тоў­кі і ха­рэ­агра­фіі Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі му­зы­кі. Падзею пры­мер­ка­ва­лі да гас­тро­ ляў у ста­лі­цы На­цы­яна­ль­на­га ба­ле­та Мар­се­ля. Яе іні­цы­ята­рам вы­сту­пі­ла Па­со­льс­тва Бе­ла­ру­сі ў Фран­цыі, а га­лоў­ным арга­ні­за­та­рам — на­ша Ака­

дэ­мія му­зы­кі. Да фо­ру­му так­са­ма спры­чы­ні­лі­ся Мі­ніс­тэр­ствы за­меж­ных спраў і ку­ль­ту­ры, На­­ цыя­на­ль­ны гіс­то­ры­ка-ку­ль­тур­ны му­зей-за­па­вед­ нік «Ня­свіж», На­цы­яна­ль­ная ка­мі­сія Бе­ла­ру­сі па спра­вах UNESCO і, на­рэш­це, спон­са­ры. Якія пы­тан­ні хва­лю­юць сён­ня да­след­чы­каў тан­ца і якім чы­нам ад­люс­троў­ва­юць су­час­ны стан раз­віц­ ця ха­рэ­агра­фіч­на­га мас­тац­тва, яго най­важ­ней­шыя тэн­дэн­цыі і пра­бле­мы? Па­спра­бу­ем зір­нуць на вы­ступ­лен­ні ўдзе­ль­ні­каў кан­фе­рэн­цыі ме­на­ві­та з гэ­та­га ра­кур­су.

Рэ­ц эн­з ія

Ад­ра­джэн­не аль­бо зніш­чэн­не? Ад­на з істот­ных пра­блем, што тур­буе тэ­арэ­ты­каў і пра­кты­каў тан­ца ця­гам мно­гіх дзе­ся­ці­год­дзяў, звя­за­на з за­ха­ван­нем ба­ле­таў кла­січ­най спад­ чы­ны. Яе спра­ба­ва­лі вы­ра­шыць яшчэ на па­чат­ку ХХ ста­год­дзя ў аўтар­скіх рэ­дак­цы­ях шэ­дэў­раў мі­ ну­ла­га, ство­ра­ных Аляк­сан­драм Гор­скім, па­зней Агры­пі­най Ва­га­на­вай, Фё­да­рам Ла­пу­хо­вым, Вах­ тан­гам Ча­бу­кі­яні, Кан­стан­ці­нам Сяр­ге­евым, іншы­ мі зна­ны­мі дзея­ча­мі ба­лет­на­га мас­тац­тва. Асо­бую акту­аль­насць асэн­са­ван­не пра­бле­мы на­бы­вае сё­ле­та, у су­вя­зі з 200-год­дзем Ма­ры­уса Пе­ці­па, якое адзна­чае ба­лет­ны свет. Сам май­стар, да­рэ­чы, увесь час змя­няў, рэ­да­га­ваў улас­ныя па­ста­ноў­кі ў за­леж­нас­ці ад но­вых са­ліс­таў, маг­чы­мас­цяў сцэ­ ны, мас­тац­кіх па­ве­ваў ча­су, што да­зва­ля­ла па­д­оў­ жыць жыц­цё ака­дэ­міч­ных тво­раў. Сён­ня пан­яцце «ба­лет­най кла­сі­кі» знач­на па­шы­ ры­ла­ся і азна­чае не то­ль­кі ўлас­на кла­січ­ную спад­

чы­ну, але і кла­сі­ку ХХ ста­год­дзя. Не­вы­пад­ко­ва ад­ным з трэн­даў у раз­віц­ці су­час­на­га рас­ійска­га ба­ле­та з’яўля­ецца ўзнаў­лен­не і рэ­інтэр­прэ­та­цыя спек­так­ляў са­вец­ка­га пе­ры­яду. У Ма­ры­інскім тэ­ атры но­вае сцэ­ніч­нае жыц­цё на­бы­лі «Шу­ра­ле» (2009) і «Спар­так» (2010) Ле­ані­да Якаб­со­на (ба­ лет­май­стар-па­ста­ноў­шчык уз­наў­лен­няў Вя­час­ лаў Ха­мя­коў). У Мі­хай­лаў­скім у рэ­дак­цыі Мі­ха­іла Ме­сэ­рэ­ра з’я­ві­ла­ся «Лаў­рэн­сія» Вах­тан­га Ча­бу­кі­ яні (2010), «Пол­ымя Па­ры­жа» Ва­сі­ля Вай­но­не­на (2013), «Па­пя­луш­ка» Рас­ціс­ла­ва За­ха­ра­ва (2017), у Вя­лі­кім у аўтар­скай вер­сіі Аляк­сея Рат­ман­ска­ га — «Свет­лы ру­чай» (2003) і «Болт» (2005) Фё­ да­ра Ла­пу­хо­ва. Ад­нак у якой сту­пе­ні зга­да­ныя спек­так­лі ад­па­вя­ да­юць ары­гі­на­ль­ным па­ста­ноў­кам? Ці з’яўля­ецца рэ­кан­струк­цыя ўзба­га­чэн­нем, аб­ наў­лен­нем кла­січ­на­га тво­ра, дзе мі­ну­лае і су­час­ насць уз­ае­ма­дзей­ні­ча­юць на роў­ных? Ме­на­ві­та

35

та­кія пы­тан­ні хва­лю­юць Ла­ры­су Аб­ыза­ву, за­гад­ чы­цу ка­фед­ры ба­ле­таз­наў­ства Ака­дэ­міі рус­ка­га ба­ле­та імя Агры­пі­ны Ва­га­на­вай. Гіс­то­рык тан­ца з Санкт-Пе­цяр­бур­га, яна пры­свя­ці­ла свой да­клад ана­лі­зу ад­на­го з апош­ніх уз­наў­лен­няў у рэ­пер­ту­ ары Ма­ры­інска­га тэ­атра — ба­ле­та «Мед­ны кон­ нік» Рэ­йнго­ль­да Глі­эра — Рас­ціс­ла­ва За­ха­ра­ва ў рэ­дак­цыі Юрыя Смя­ка­ла­ва (2016). Спек­такль па­кі­дае не­адназ­нач­нае ўра­жан­не. Імкнен­не да пе­ра­асэн­са­ван­ня ўлас­на­га мас­тац­ ка­га мі­ну­ла­га, вяр­тан­ня за­бы­тых тво­раў і імё­наў, без­умоў­на, за­слу­гоў­вае па­ва­гі і ўся­ля­кай пад­ трым­кі. Раз­ам з тым ці вар­та ўзнаў­ляць па­ста­ноў­ ку, якая атры­ма­ла рэ­зкую кры­ты­ку, а ха­рэ­агра­фія За­ха­ра­ва ўжо пад­час прэм’еры 14 са­ка­ві­ка 1949 го­да бы­ла пры­зна­ная сас­та­рэ­лай і, па сло­вах Мі­ ха­іла Мі­хай­ла­ва, пер­ша­га вы­ка­наў­цы ро­лі Пят­ ра І, «не­ка­ль­кі пры­мі­тыў­най»? Ад­нак, на дум­ку ха­рэ­огра­фа, зва­рот да да­лё­ка не леп­ша­га ба­ле­та красавік, 2018

36

Тэма

мі­ну­лай эпо­хі апраў­да­ны тым, што спек­такль мо­ жа за­ці­ка­віць гас­цей го­ра­да. Тан­ца­ва­ль­ны кры­тык Мая Кры­ло­ва ўдак­лад­няе: «Хто лю­біць мі­ну­лае як ту­рыс­тыч­ны лу­бок, та­му спа­да­ба­ецца «Мед­ны кон­ нік»». У вы­ні­ку па­ста­ноў­ка ўраж­вае не мас­тац­кі­мі вар­тас­ця­мі, а шмат­лі­кі­мі не­да­рэч­нас­ця­мі: Па­ра­ша тут тан­цуе з ко­шы­кам па­мы­тай бя­ліз­ны, Пётр І шаб­ляй ад­ся­кае ба­ярам ба­ро­ды, стра­ляе з гар­ма­ ты, бу­дуе ка­ра­бель і на­ват... ва­рыць на пры­ста­ні пе­ль­ме­ні. А эфек­тную ў За­ха­ра­ва сцэ­ну па­вод­кі ўва­саб­ляе кар­дэ­ба­лет, які раз­мах­вае ве­лі­зар­ны­мі сі­ні­мі ру­ка­ва­мі. «Не ад­ра­джэн­не, а зніш­чэн­не», — та­кую ацэн­ку да­ла спек­так­лю Ла­ры­са Аб­ыза­ва. Што та­ды ка­заць пра «пе­ра­роб­кі» тво­раў кла­січ­ най спад­чы­ны ў на­шых тэ­атрах? Зга­даю ле­таш­ нюю «Спя­чую кра­су­ню» ў Му­зыч­ным (рэ­дак­цыя Ка­ця­ры­ны Фа­дзе­евай), бяз­лі­тас­на «па­рэ­за­ную», якая не­ча­ка­на на­бы­ла ўсход­ні ка­ла­рыт. Ці вер­сіі ба­ле­таў Чай­коў­ска­га-Пе­ці­па, зроб­ле­ныя Аляк­сан­ драй Ці­ха­мі­ра­вай у Вя­лі­кім тэ­атры, — праз ве­ль­мі ад­да­ле­ныя ад­но­сі­ны да пер­шак­ры­ні­цы іх не­ль­га ад­нес­ці ні да рэ­дак­цый, ні да аўтар­ска­га пе­ра­ асэн­са­ван­ня кла­січ­на­га тэк­сту. На жаль, са­ма­дас­ тат­ко­вая кан­цэп­ту­аль­ная ідэя, ары­гі­на­ль­насць дра­ма­тур­гіч­на­га раз­віц­ця і лек­січ­ных фар­баў тут ад­сут­ні­ча­юць. На­конт та­кіх аб­наў­лен­няў ве­ль­мі трап­на вы­ка­заў­ся ба­лет­ны кры­тык Па­вел Гер­шэн­ зон: «Як па мне, дык леп­шай ме­та­фа­рай гэ­тых ха­рэ­агра­фіч­ных пра­тэ­заў бу­дзе над­піс, ста­ран­на прад­ра­па­ны ту­пым но­жы­кам на мэб­ле­вай гар­ні­ту­ ры чыр­во­на­га дрэ­ва: «Тут быў я. Ва­ся»». Це­ла як да­ку­мент Асэн­са­ван­ню акту­аль­на­га для contemporary dance да­ку­мен­та­ль­на­га кі­рун­ку быў пры­све­ча­ны да­клад за­гад­чы­цы ка­фед­ры тан­ца і ру­ху Лі­тоў­скай ака­дэ­ міі му­зы­кі і тэ­атра, тан­ца­ва­ль­на­га кры­ты­ка Інгры­ ды Гер­бю­та­ві­чу­тэ (Ві­ль­нюс). У за­меж­ным су­час­ным тан­цы пер­шыя пра­явы гэ­тай тэн­дэн­цыі мож­на за­ўва­жыць яшчэ пры кан­цы 1950-х — у 1960-я ў спек­так­лях Мэр­са Ка­нін­ге­ма і прад­стаў­ні­коў аме­ ры­кан­ска­га по­стма­дэрн-тан­ца, якія ад­мо­ві­лі­ся ад звык­лай на­ра­тыў­нас­ці і лі­та­ра­тур­най воб­раз­нас­ці. У вы­ні­ку на пер­шы план вы­йшла ра­бо­та з це­лам та­кім, як яно ёсць, — у яго рэ­аль­ных ана­та­міч­ных, псі­ха­фі­зіч­ных, ка­му­ні­ка­тыў­ных ха­рак­та­рыс­ты­ках. У су­час­ных па­ста­ноў­ках це­ла ня­рэд­ка ста­но­віц­ ца сво­еа­саб­лі­вым «да­ку­мен­там», што ўтрым­лі­ вае ў са­бе пэў­ныя гіс­та­рыч­ныя, са­цы­яку­ль­тур­ныя, (аўта)бі­ягра­фіч­ныя звес­ткі. У якас­ці пры­кла­ду Гер­бю­та­ві­чу­тэ згад­вае фран­цуз­ска­га ха­рэ­огра­фа Жэ­ро­ма Бэ­ля, які ства­рыў се­рыю пер­фор­ман­саў, па­бу­да­ва­ных на падзе­ях жыц­ця, дум­ках і па­чуц­ цях вы­ка­наў­цаў. Пад­час прад­стаў­лен­ня артыс­ты не пе­ра­ўва­саб­ля­юцца ў іншых пер­са­на­жаў, а шчы­ра і ад­кры­та рас­па­вя­да­юць пра ся­бе: дзе, ка­лі і як яны ста­лі тан­ца­ваць; што ім пад­аба­ецца ў мас­тац­тве, а што не; хто па­ўплы­ваў на іх твор­чае мыс­лен­не. Але пер­фор­манс не з’яўля­ецца лі­рыч­най «спо­ вед­дзю на тэ­му»: праз фак­ты інды­ві­ду­аль­най бі­ягра­фіі па­ўстае жыц­цё тру­пы і гіс­то­рыя тан­ца пэў­на­га пе­ры­яду (удзе­ль­ні­кі пер­фор­ман­су — са­ «Мастацтва» № 4 (421)

ліс­тка Па­рыж­скай опе­ры Ве­ра­нік Ду­ано, артыст Ву­пер­та­льс­ка­га тэ­атра тан­ца Лутц Фёр­стар, тай­ лан­дскі тан­цоў­шчык і ха­рэ­ограф Пі­чэт Клан­чун). Це­ла ў та­кіх спек­так­лях рэ­прэ­зен­ту­ецца як жы­ вы архіў, што змяш­чае аса­біс­тую і ка­лек­тыў­ную, гіс­та­рыч­ную, са­цы­яль­ную, кі­нес­тэ­тыч­ную па­ мяць, якая пра­яўля­ецца ў на­шым «тут і ця­пер». Эле­мен­ты да­ку­мен­та­ль­нас­ці ў тан­ца­ва­ль­ным мас­ тац­тве сён­ня актыў­на вы­ка­рыс­тоў­ва­юць Ксаў­е Ле­руа, Ба­рыс Шар­мац, Ме­тэ Інгвар­тсан, Мар­тэн Спен­берг, Эстэр Са­ла­мон, Мар­цін На­хбар. У бе­ ла­рус­кім contemporary dance гэ­ты кі­ру­нак па­куль не на­быў шы­ро­ка­га рас­паў­сю­джан­ня. Адзін з ня­ мно­гіх пры­кла­даў — пер­фор­манс «Прад­мет­ная раз­мо­ва» SKVО’s Dance Company, за­сна­ва­ны на се­рыі інтэрв’ю-раз­ваг пра су­час­нае мас­тац­тва, якія дэ­ман­стру­юцца і ў ві­дэ­афар­ма­це, і жыў­цом. На­пе­рад у мі­ну­лае Ад­ной з пры­кмет­ных тэн­дэн­цый су­час­на­га ха­ рэ­агра­фіч­на­га мас­тац­тва з’яўля­ецца зва­рот да твор­чых зда­быт­каў еўра­пей­ска­га аван­гар­ду і іх пе­ра­асэн­са­ван­не. У апош­нія га­ды ўзрас­тае ко­ль­ касць спек­так­ляў, ства­ра­ль­ні­кі якіх імкнуц­ца пра­ д­эман­стра­ваць улас­ны по­гляд на гіс­то­рыю тан­ца ХХ ста­год­дзя, яе га­лоў­ныя падзеі і зна­ка­выя тво­ры. Ме­на­ві­та гэ­тая пра­бле­ма ака­за­ла­ся ў цэн­тры ўва­ гі тан­ца­ва­ль­на­га кры­ты­ка, вы­клад­чы­цы Ло­дзска­га ўні­вер­сі­тэ­та Ёан­ны Шы­май­ды. На дум­ку да­след­чы­цы, пад­обны дос­вед мо­жа на­ бы­ваць роз­ныя фор­мы — ад мак­сі­ма­ль­на на­блі­ жа­най да ары­гі­на­лу рэ­кан­струк­цыі да во­ль­най аўтар­скай фан­та­зіі на тэ­му. Пер­шым за­йма­ецца архе­ало­гія тан­ца — ма­ла­дая на­ву­ко­вая дыс­цып­лі­ на, за­сна­ва­ная на да­сле­да­ван­ні мі­ну­ла­га з мэ­тай зна­хо­джан­ня звес­так пра за­бы­тыя ці стра­ча­ныя ра­ бо­ты па­пя­рэд­ні­каў. Ха­рэ­огра­фы ста­но­вяц­ца свай­ го ро­ду архе­ола­га­мі, якія пра­во­дзяць «рас­коп­кі» ў рэ­зер­ву­ары ку­ль­тур­най па­мя­ці. Адзін з най­бо­льш уда­лых пры­кла­даў у гэ­тым сэн­се — рэ­кан­струк­цыя «Па­сля­паў­дзён­на­га ад­па­чын­ку фаў­на» Вац­ла­ва Ні­ жын­ска­га (1989), ува­соб­ле­ная Эн Хат­чын­сан-Гест і Клаў­дзі­яй Ёшке на асно­ве за­на­та­ва­най ха­рэ­огра­ фам парт­ыту­ры ру­хаў. Сён­ня мо­да на рэ­кан­струк­цыю аван­гар­днай спад­ чы­ны на­бы­ла па­ўсюд­ны ха­рак­тар. Ся­род ня­даў­ніх ра­бот на­за­ву «Тры­ядыч­ны ба­лет» Оска­ра Шле­ме­ ра, рэ­кан­стру­ява­ны Ёргам Уда Ле­сін­гам і Жак­лін Фі­шэр (2015); ад­на­ўлен­ні спек­так­ляў прад­стаў­ніц ня­мец­ка­га экс­прэ­сі­яніс­цка­га тан­ца Грэт Па­лу­кі і Мэ­ры Віг­ман у Дзяр­жаў­най ба­лет­най шко­ле Бер­лі­ на і Вы­шэй­шай шко­ле тан­ца імя Грэт Па­лу­кі (2017); шэ­раг прац Во­лі Ма­ці­еўскай (2011 — 2015), ве­ль­мі бліз­кіх да твор­чай сты­ліс­ты­кі за­сна­ва­ль­ні­цы сва­ бод­на­га тан­ца Лой Фу­лер; рэ­кан­струк­цыі тво­раў Айсе­до­ры Дун­кан у вы­ка­нан­ні і па­ста­ноў­цы Ла­рэ­ты То­мас (2016). На пер­шы план у пад­обных спек­так­ лях вы­хо­дзіць гіс­то­рыя тан­ца, вы­яўле­ная праз це­ла. На­ста­ль­гія па... Цу­доў­ным пад­арун­кам для ўдзе­ль­ні­каў кан­фе­ рэн­цыі стаў кан­цэрт, зла­джа­ны ка­фед­рай опер­

най пад­рых­тоў­кі і ха­рэ­агра­фіі. Імпрэ­за пры­ва­бі­ла перш за ўсё жан­ра­ва-сты­лё­вай і воб­раз­на-плас­ тыч­най раз­на­стай­нас­цю па­ка­за­ных тво­раў. Тут бы­лі і вы­тан­ча­ная сты­лі­за­цыя на­род­на­га тан­ца («Рус­кі та­нец» Во­ль­гі Ла­по), і не­акла­січ­ныя ду­эты (Ад­ажыа Ган­ны і Пят­ра з ба­ле­та «Віш­нё­вы сад» Сяр­гея Мі­ке­ля), і дра­ма­тыч­ныя ма­на­ло­гі («Афе­лія» На­тал­лі Фур­ман), і ну­ма­ры фі­ла­соф­ска-ме­та­фа­ рыч­на­га ха­рак­та­ру («Ішла дзяў­чын­ка на імя Лю­ боў» Юліі Ме­ль­ні­чук), і кла­сі­ка бе­ла­рус­ка­га ба­ле­та (урыў­кі са спек­так­ляў Ва­лян­ці­на Елі­зар’ева). На жаль, ура­жан­ні ад эфек­тна­га па за­ду­ме пра­ло­га (ха­рэ­агра­фія Сяр­гея Мі­ке­ля) ака­за­лі­ся сап­са­ва­ ны­мі з-за «сы­ро­га», не ад­рэ­пе­та­ва­на­га на­леж­ным чы­нам вы­ка­нан­ня і пра­змер­най (для не­вя­лі­кай сцэ­ны Ака­дэ­міі му­зы­кі) ко­ль­кас­ці тан­цоў­шчы­каў. Год­ным за­вяр­шэн­нем кан­цэр­тнай пра­гра­мы стаў спек­такль «Раз­ві­тан­не з Ра­дзі­май. 1830 год», пры­ све­ча­ны зна­ка­мі­та­му Мі­ха­лу Кле­афа­су Агін­ска­му. Ад­на­акто­вы ба­лет па­стаў­ле­ны На­тал­ляй Фур­ман на асно­ве му­зыч­най на­ве­лы «Кле­афас» Вя­час­ла­ва Куз­ня­цо­ва. У 2015-м з на­го­ды 250-год­дзя Агін­ска­ га спек­такль з вя­лі­кім по­спе­хам быў прэ­зен­та­ва­ны ў Мас­кве, Вар­ша­ве, Ві­ль­ню­се, Па­ры­жы, а ў нас яго па­ка­за­лі ўся­го не­ка­ль­кі раз­оў. «Раз­ві­тан­не з Ра­дзі­май» — яркае свед­чан­не тон­ ка­га раз­умен­ня Фур­ман іншас­ты­лё­вых па­зі­цый, умен­ня ад­чу­ваць му­зыч­на-плас­тыч­нае мыс­лен­не іншых аўта­раў і эпох (ся­род пад­обных спек­так­ ляў у твор­час­ці На­тал­лі Фур­ман — ба­лет «Баль кве­так»). Па­ста­ноў­ка вы­лу­ча­ецца вы­тан­ча­най не­ара­ман­тыч­най сты­ліс­ты­кай, сво­еа­саб­лі­вас­цю ха­рэ­агра­фіч­най лек­сі­кі, па­бу­да­ва­най на сін­тэ­зе кла­січ­на­га, гіс­то­ры­ка-пабы­то­ва­га тан­ца з эле­ мен­та­мі экс­прэ­сіў­най плас­ты­кі, вос­трых, лом­кіх поз і ра­кур­саў. Пры­ха­ва­ны дра­ма­тызм зна­хо­дзіў ува­саб­лен­не і ў му­зы­цы (асаб­лі­ва ў парт­ыі са­лі­ ру­ючай скрып­кі), і ў кан­трас­най чыр­во­на-чор­най дра­ма­тур­гіі сцэ­ніч­ных стро­яў (аўтар­кай кас­цю­маў вы­сту­пі­ла са­ма На­тал­ля). Усё гэ­та ства­ра­ла надзі­ва цэ­лас­ны мас­тац­кі воб­раз ба­ле­та — воб­раз ад­ы­ хо­дзя­чай пры­га­жос­ці, шчым­лі­вай на­ста­ль­гіі і ня­ спраў­джа­ных ду­шэў­ных па­ры­ваў. Пад­час пра­гля­ду ду­ма­ла­ся: да­дзе­ны спек­такль мог бы ўпры­го­жыць Ма­лую сцэ­ну на­ша­га Тэ­атра опе­ры і ба­ле­та. Ці шмат у яго рэ­пер­ту­ары на­цы­яна­ль­ных тво­раў? На­сы­ча­ная пра­гра­ма кан­фе­рэн­цыі, вя­лі­кая ці­каў­ насць да яе з бо­ку бе­ла­рус­кіх і за­меж­ных удзель­­ ні­каў свед­чы­лі, што айчын­ным да­след­чы­кам і пра­кты­кам тан­ца ві­да­воч­на не ха­пае та­кіх пра­ фе­сі­яна­ль­ных сус­трэч і раз­моў з ка­ле­га­мі. Да пры­ кла­ду, у су­сед­ніх Мас­коў­скай ака­дэ­міі ха­рэ­агра­фіі і Ака­дэ­міі рус­ка­га ба­ле­та імя Агры­пі­ны Ва­га­на­вай роз­на­тэ­ма­тыч­ныя ха­рэ­агра­фіч­ныя кан­фе­рэн­цыі пра­во­дзяц­ца рэ­гу­ляр­на. Мо­жа, вар­та пе­ра­няць гэ­ ты дос­вед?

1. Людміла Уланцава і Эван Капітэн. Адажыа з балета «Спартак».

2—10. Падчас канцэрта. Фота Сяргея Ждановіча.

Арт-дайджэст

еўскім. Адзін з да­след­чы­каў, да­рэ­чы, на­зваў яго­ныя тво­ры «гіс­та­рыч­ным звыш­на­ту­ра­ліз­мам». Пад­ста­ва для п’есы — амаль дэ­тэк­тыў­ная, у цэн­ тры ўва­гі — пра­він­цый­ны ка­та­ліц­кі свя­тар, ха­рыз­ма­тыч­ны і за­гад­ка­вы. Па­ста­ноў­шчык і пя­цё­ра вы­ка­наў­ цаў во­ль­на жан­глю­юць ро­ля­мі, але ве­ль­мі ашчад­на ста­вяц­ца да аўтар­ска­га тэк­сту і ме­на­ві­та на яго

зваю «Энцык­ла­пе­дыя сло­ва» Ёры­са Ла­кос­та і П’ера-Іва Ма­сэ. Ства­ра­ль­ні­каў спек­так­ля-шоу ці­ка­вяць сло­вы, якія еўра­пей­цы чуць не хо­ чуць, — по­ўныя вер­ба­ль­най агрэ­сіі, анты­іміг­ран­цкай аль­бо га­ма­фоб­най ры­то­ры­кі, склад­ні­кі на­цы­яна­ліс­цкай па­эзіі ці аб­ыя­ка­вай про­па­ве­дзі. Пра еўра­пей­скую рэ­аль­насць свед­чаць двац­цаць шэсць тэк­стаў на двац­ца­ці

­ ў­ с­

а­

­ а­

еі­ е.

­

Тэ­атр, та­нец, кі­но і вы­яўлен­чае мас­тац­тва: з 4 па 26 мая 2018 го­да мас­тац­кі фэст су­час­най твор­час­ ці Kunstenfestivaldesarts (KFDA) ця­гам трох тыд­няў ла­дзіц­ца па ўсім бе­ль­гій­скім Бру­сэ­лі, дзе жы­вуць фла­ман­дска­моў­ныя і фран­ка­моў­ ныя гра­ма­дзя­не ды су­існу­юць раз­на­моў­ныя ўста­но­вы. Двух­моў­ ны мас­тац­кі фэст пад­хоп­лі­вае і за­ахвоч­вае іхні «кас­ма­па­лі­тыч­ны і га­рад­скі» ды­ялог. Свой не­звы­чай­ны пра­ект Dying on Stage, спек­такль, скла­дзе­ны з по­ка­зак, тан­цаў і ві­дэа, саб­ра­ных на YouTube, прад­ста­віць Хрыс­та­ду­лас Пан­аё­ту (Лі­ма­сол, Грэ­цыя). Шмат га­доў ён збі­раў не­звы­чай­ны архіў і ад­на­го разу на мас­тац­кай ве­ча­ры­не вы­ра­шыў да­

ў­ я­

а.­

,­ ыя­

е­ у­ ­

і­

­ 5.

­

3

т э ат р

37

тэ­атра­ль­ны фес­ты­валь «Ра­ду­га» («Вя­сёл­ка»). Сё­ле­та ён збі­ра­ецца дзе­вят­нац­ца­ты раз. Мэ­та фес­ты­ва­ лю — за­ахвоч­ван­не да ства­рэн­ня су­час­най дра­ма­тур­гіі для мо­ла­дзі і по­шук рэ­жы­сё­раў, якія пра­цу­юць з но­вы­мі фор­ма­мі, што ад­па­вя­да­ юць на­стро­ям сён­няш­ня­га дня. Ідэя фэс­ту па­ля­гае ў тым, каб па­зі­цы­ яна­ваць мас­тац­тва для мо­ла­дзі як акту­аль­нае. Сус­трэ­чы рэ­жы­сё­раў і тэ­атраў да­па­ма­га­юць раз­абрац­ца са шмат­гран­ны­мі аспек­та­мі дзей­нас­ці тэ­атра для ма­ла­дых у су­час­ным све­ це, які ве­ль­мі хут­ка мя­ня­ецца. З 18 па 21 мая ў Мін­ску ад­бу­дзец­ца X Між­на­род­ны фес­ты­валь тэ­атраў ля­лек. Фо­рум ла­дзіц­ца раз на два га­ды і што­раз па­шы­рае ге­агра­

фію сва­іх за­ці­каў­лен­няў: сё­ле­та ўпер­шы­ню ў ім возь­муць удзел ка­ лек­ты­вы з Іра­на, Бал­га­ры­іі і Іспа­ніі. У афі­шы пад­стаў­ле­на ча­тыр­нац­цаць па­ста­но­вак для да­рос­лай і дзі­ця­чай аўды­то­рыі. Ад­крые фес­ты­валь спек­ такль «Но­вая зям­ля» па­вод­ле Яку­ба Ко­ла­са Брэс­цка­га тэ­атра ля­лек.

вес­ці, на­ко­ль­кі су­час­ныя тэх­на­ло­гіі здат­ныя не­йтра­лі­за­ваць пан­яцце кан­цо­вас­ці, крэ­су, знік­нен­ня і, так бы мо­віць, ад­мя­ніць лі­ноў­насць ча­су. Па­ста­ноў­ка па­ўста­ла ў хут­кім ча­се, і яе пер­са­на­жа­мі зра­бі­лі­ся, на­прык­лад, Да­лі­да, Майкл Джэк­сан, Па­ола Па­за­лі­ні раз­ам са сва­ім ад­ мет­ным мас­тац­твам. Па­рыж­скі артыст, ля­леч­нік і спя­вак Джа­на­тан Кап­дэ­віль прэ­зен­туе ў Бру­сэ­лі свой спек­такль «Нам абодвум за­раз...» па­вод­ле ад­мет­на­га ра­ма­на «Зла­чын» Жор­жа Бер­на­ но­са (вы­да­дзе­ны ў 1935 го­дзе), ад­на­го з най­буй­ней­шым фран­цуз­ скіх пі­сь­мен­ні­каў і пуб­лі­цыс­таў пер­шай па­ло­вы ХХ ста­год­дзя, яко­га лічы­лі кла­сі­кам пры жыц­ці і час­та су­па­стаў­ля­лі з Фё­да­рам Да­ста­

аб­апі­ра­юцца ў са­мых фан­тас­тыч­ных пе­ра­ўтва­рэн­нях сю­жэ­та. У сва­ім стаў­лен­ні да кры­ва­душ­ша і кан­ фар­міз­му, асаб­лі­ва кле­ры­ка­ль­на­га, вы­ка­наў­цы на­сле­ду­юць пі­сь­мен­ні­ку. Кан­цэр­тны тэ­атр з Па­ры­жа пра­ па­нуе най­ці­ка­вей­шы дос­лед пад на­

ча­ты­рох мо­вах ад двух артыс­таўспе­ва­коў з пі­яніс­там. З 29 мая па 4 чэр­ве­ня 2018 го­да Санкт-Пе­цяр­буг­рскі тэ­атр юных гле­да­чоў імя Аляк­сан­дра Бран­ца­ва аб­вяш­чае зна­ка­мі­ты Між­на­род­ны

Фестываль мастацтваў у Брусэлі Kunstenfestivaldesarts.

1. Перформанс Філіпа Гехмахера «Мае формы, вашы словы, іх шэрасць». Фота Дытэра Хартвіга, kfda.be.

2. «Summerless». Тэатральная група «Мехр» (Тэгеран, Іран). Фота Алі Шыркадаі, kfda.be. Міжнародны тэатральны фестываль «Вясёлка».

3. «Кому на Руси жить хорошо». Гогальцэнтр (Масква, Расія). Фота з сайта gogolcenter.com.

5. «Белае на белым». Кампанія Фінцы Паска (Лугана, Швейцарыя). Фота з сайта finzipasca.com.

6. «Кароль Лір». Рускі драматычны тэатр Літвы (Вільнюс). Фота Д. Матвееваса, rusudrama.lt.

X Міжнародны фестываль тэатраў лялек.

4. «Я, Сізіф». Тэатр Puppet’s Lub (Сафія, Балгарыя). Фота Івана Дончава, puppetslab.com.

38

Рэ­ц эн­з ія Рэцэнзія

Жа­на Лаш­ке­віч У ства­рэн­ні тэ­атра­ль­на­га бес­тсе­ле­ра Мі­ка­лая Пі­ні­гі­на ўдзе­ль­ні­чаў мас­так Ба­ рыс Гер­ла­ван. Ён пра­па­на­ваў сцэ­наг­ра­фіч­нае вы­ра­шэн­не ў вы­гля­дзе фа­са­даў уз­буй­не­ных бат­лей­ка­вых скры­няў — та­кім чы­нам вы­ка­наў­цы са­мі на­гад­ва­лі жы­вых бат­ле­яў. У «Рэ­ві­зо­ры» мас­так Ма­ры­ус Яцоў­скіс уста­ля­ваў не­шта ся­ рэд­няе між ка­роў­ні­кам і маў­за­ле­ем з тра­фа­рэт­ны­мі ля­бе­дзь­ка­мі на бла­кіт­ ных ва­ро­тах. Збу­да­ван­не па­ўстае ад­на­ча­со­ва і ві­дзе­жай зня­ве­ча­най бат­лей­кі, і на­гад­вае то гвал­тоў­на ад­бу­да­ва­ны кас­цёл, то кі­ну­ты вай­ско­вы аб’ект. Аль­ бо па-на­ша­му, па-су­час­на­му ад­рэс­таў­ра­ва­ную бра­му-му­ра­ван­ку, чым пад­дае спа­ку­сы зга­даць пра бра­му не­ўмі­ру­час­ці (меў­ся на ўва­зе та­кі аб’ект у вя­до­ мым спек­так­лі ку­па­лаў­скай сцэ­ны) для пер­са­на­жаў дра­ма­тур­га Го­га­ля, якія ад­каз­на па­ра­зу­ме­лі­ся, па­ла­дзі­лі і па­га­дзі­лі­ся з па­тра­ба­ван­ня­мі рэ­жы­сё­ра Пі­ ні­гі­на. Гэта сведчыць, што інтэр­прэ­та­цый­ны рэ­жы­сёр­скі тэ­атр, ня­гле­дзя­чы на пер­фар­ма­тыў­ныя пра­кты­кі, яшчэ да­лё­кі ад ска­нан­ня. А ды­хае эка­ном­на хі­ба та­му, што па­трап­ляе ўслу­хоў­вац­ца ў час. Пер­са­на­жы Го­га­ля дзей­ні­ча­юць у ідэ­аль­най пра­сто­ры ка­му­на­ль­на­га га­рад­ ско­га пад­па­рад­ка­ван­ня: усё шэ­ра, чыс­та, го­ла. Тра­ва або рас­лі­на ў во­ка не ле­ зе — ані фі­ку­сам, ані ка­ноп­ля­мі. Зя­ле­ні­ва з’яўля­ецца ў сцэ­не лаз­ні, дзе Га­рад­ ні­чы аб­вяш­чае сваю над­та не­пры­емную звес­тку — ссох­лым да ста­ну ве­ні­каў, ды на бан­ке­це ў го­нар Хлес­та­ко­ва — у вы­гля­дзе гур­коў, асу­джа­на за­ка­та­ных па сло­іках по­бач з та­мат­наю чыр­ван­ню. На­ту­ра­ль­нае, яркае, жыц­ця­дай­ нае — пад кан­тро­лем. Сцэ­ніч­ную пля­цоў­ку — як сцеж­ку ў свет — аб­мя­жоў­вае ста­рас­вец­кі элек­трыч­ны слуп з па­рца­ля­на­вы­мі ку­бач­ка­мі іза­ля­цыі, а так­са­ ма звык­лая га­рад­ская не­да­бу­доў­ля — ве­жы-вы­шкі з па­тар­ча­ка­мі арма­ту­ры. Ска­са­ву­рыў­шы­ся на гля­дзе­ль­ню, ту­ды пад­ыма­юцца па­лі­цэй­скія Ву­ха­вёр­таў і Свіс­ту­ноў у вы­ка­нан­ні Па­ўла Астра­ву­ха і Па­ўла Па­ўлю­ця — так зва­ныя сі­ ла­ві­кі. Зрэш­ты, па­мяр­ку­ем пра гэ­тых хлоп­цаў па аб­ыхо­джан­ні Га­рад­ні­ча­га: той штур­хае іх на­гою ў гру­дзі. А са­мі яны по­рстка аб­слу­гоў­ва­юць бан­ке­ты, ця­ га­юць ста­ліч­на­му інког­ні­ту ван­ну, ка­ра­юць да кры­ві кар­чом­на­га афі­цы­янта... Ро­бяць. Ста­ра­юцца. Ася­род­дзе пад­па­рад­куе са­бе ча­ла­ве­чыя ад­мет­нас­ці: вы­гляд, дум­кі, мо­ву. Ча­ ла­век-прад­укт прад­ка­за­ль­ны: ту­тэй­шыя апра­на­юцца ў пад­обныя двух­бор­тныя пі­ль­ча­кі, ша­лё­на мо­ляц­ца, пе­ра­маў­ля­юцца тра­сян­каю, над якой за­ўваж­ на па­пра­ца­ва­ла пе­ра­клад­чы­ца Ма­рыя Пуш­кі­на. Пра­ўда, вы­біт­нае ва­ло­дан­не лі­та­ра­тур­най бе­ла­рус­кай не за­мі­нае хіп­ста­ру Хлес­та­ко­ву па­чу­вац­ца й за­ста­ вац­ца мы­ль­най бур­бал­кай, але вы­ка­нан­не ро­лі Аляк­сан­драм Ка­зе­лам над­ае гэ­тай бур­бал­цы ад­мет­на­га зі­ха­цен­ня. Ся­род рэ­чаў і гар­ні­ту­раў трап­ля­юцца так зва­ныя анах­ра­ніз­мы, пры­кла­дам фор­ма па­лі­цэй­скіх афі­цэ­раў — са­вец­кая, уз­ору 1930-х: бе­лыя кі­це­лі і фу­раж­ кі з сі­ні­мі аб­ля­моў­ка­мі. Ма­юцца і аран­жа­выя бу­даў­ні­чыя кас­кі, і слу­хаў­кі ад ня­бач­на­га га­джэ­та. Да­дай­це да іх сты­лё­выя асаб­лі­вас­ці тэк­сту ды му­зы­ку Андрэя Зуб­ры­ча — і атры­ма­еце ўва­саб­лен­не грун­тоў­на­га бяс­час­ся, якое трап­ля­ ецца не ад­но за меж­амі ста­ліч­ных ка­ль­ца­вых да­рог: «У ка­ра­леў­стве час ідзе, а ка­ра­леў­ства ў ча­се — дзе?» І як ад­туль пра­стаць сцеж­кі ў свет? Су­час­ны тэ­атр — па­вод­ле тэ­арэ­ты­каў і ана­лі­ты­каў — па­клі­ка­ны ства­раць пра­ сто­ру для ад­во­ль­ных ура­жан­няў гля­дзе­ль­ні, каб яна са­ма­стой­на вы­пра­цоў­

«Мастацтва» № 4 (421)

Сцеж­кі ў свет

« Рэ­ві­зор » Мі­ка­лая Го­га­ля ў На­цы­яна­ль­ным тэ­атры імя Янкі Ку­па­лы Ве­ра­год­на, Мі­кі­та Зно­сак з Ку­па­ла­вых « Ту­тэй­шых » здзей ­ сніў-та­кі сваю сім­па­тыю да На­сты Па­бя­гун­скай. І перш як за чыр­во­наю на­ва­лаю аб­одвух скі­ну­лі ў апра­мет­ ную сцэ­ніч­на­га тру­ма, іх та­емны на­шча­дак уба­чыў свет ды здо­леў ура­та­вац­ца. А праз ко­ль­кі ча­су — вы­біц­ца аж у га­рад­ні­чыя дзе­сь­ці пад са­май ста­лі­цай. Артыст Вік­тар Ма­на­еў, вы­ка­наў­ца ро­лі Га­рад­ні­ча­га і між­во­ль­ны но­сь­біт фа­мі­ль­ных Знос­ка­вых ры­саў, увас­кра­шае па­мяць пра Мі ­ кі­ту са спек­так­ля « Ту­тэй­шыя » сва­імі плас­тыч­ны­мі акцёр ­ скі­мі асаб­лі­вас­ця­мі, жэс­та­мі, інта­на­цы­ямі.

«Рэ­ві­зор». Сцэ­ны са спек­так­ля. Фо­та Тац­ця­ны Ма­ту­се­віч.

Рэ­ Рэ­ццэн­ эн­з ія

39

ва­ла эмо­цыі ды сэн­сы. Кла­січ­ны «Рэ­ві­зор» іх так­са­ма не на­вяз­вае. Але пад­ каз­вае. Пад­бух­тор­вае жа­даць. Схі­ляе да аса­цы­яцый, па­ра­ўнан­няў і ве­дан­ня гіс­та­рыч­на­га кан­тэк­сту. Антон Анто­на­віч пе­ра­жы­вае ска­ла­нан­не, рас­ча­ра­ван­не, стрэс. У дра­ма­тыч­ным ма­на­лог,у скі­ра­ва­ным у за­лу, ён жа­ха­ецца ўлас­най не­дас­ка­на­лас­ці. Яго­ныя ся­мей­ні­цы і пад­на­ча­ле­ная хеў­ра, зран­жы­ра­ва­ная «па чы­не і зван­ні» — на пе­ ра­ме­ны ў са­міх ся­бе і не прэ­тэн­ду­юць. Ні ў Го­га­ля, ні ў Пі­ні­гі­на ся­род іх ня­ма вар­тых і ня­вар­тых, тых, што ма­юць ра­цыю і на­адва­рот, — усе доб­рыя ца­цы, усе — ту­тэй­шыя, якім і ўеж­на, і ўлеж­на, і, га­лоў­нае, вай­ны ня­ма. Пер­шая сцэ­на Го­га­ля вы­ра­ша­на як чы­на­вен­скі ры­ту­ал сво­еа­саб­лі­ва­га ачыш­ чэн­ня і сту­пе­ні до­пус­ку: Га­рад­ні­чы звяз­вае пад­на­ча­ле­ных у лаз­ні, дзе на­ па­ло­ву аго­ле­ныя і тым са­мым без­аба­рон­ныя чы­ноў­ні­кі вы­слух­ва­юць ліст з па­пя­рэ­джан­нем пра рэ­ві­зо­ра — з бо­ку Га­рад­ні­ча­га гэ­та ве­ль­мі прад­ума­нае дзея­нне. Гэт­кае звя­зан­не-згур­тоў­ван­не пе­ры­ядыч­на пад­трым­лі­ва­ецца пэў­ны­ мі ры­ту­ала­мі пры ста­лах; у фі­на­ле пер­ша­га акта п’яно­га Хлес­та­ко­ва ня­суць у лаз­ню на дзвя­рох, пры іх Баб­чы­ньс­кі пі­ль­на­ваў яго ў кар­чме (вы­дае на аб­рад па­ха­ван­ня, яко­га пад­свя­до­ма так пра­гнуць чы­ноў­ні­кі, бо ста­ліч­ныя на­ча­ль­ні­кі кроў псу­юць — кі­шэ­ні чыс­цяць). Ня­суць не аб­мы­ваць — мыць. Тым са­мым да­ лу­чаць ся­бе са­міх да асо­бы важ­нец­ка­га інког­ні­та са ста­лі­цы — як да сцеж­кі ў свет. Дру­гі акт рас­па­чы­нае ры­ту­ал ма­лен­ня — збіў­шы­ся ў на­ту­ра­ль­ны хор, чы­ноў­ні­кі друж­на жаг­на­юцца і ру­пяц­ца пра раз­мер­ка­ван­не ро­ляў у на­ступ­най сцэ­не ха­ба­ру. Ка­лі­сь­ці ў спек­так­лі Ва­ле­рыя Ра­еўска­га гэ­ты ха­бар Га­рад­ні­чы арга­ні­зоў­ваў сам для пэў­на­га пер­са­на­жа Хлес­та­ко­ва. У Пі­ні­гі­на ад­ку­па­юцца не так ад Хлес­та­ко­ва, як ад «ня­бач­най ру­кі рын­ку», што імгнен­на мо­жа ахвя­ ра­ваць лю­бым чы­ноў­ні­кам. На­ват зна­ка­мі­тая сцэ­на пра­па­ноў­ван­ня ха­ба­ру пэў­на ры­ту­алі­за­ва­на — кож­ны пад­лі­вае ў ван­ну аго­ле­на­му Хлес­та­ко­ву ва­дзі­ цы са свай­го вяд­ра і по­тым дае гро­шы, а той, не лі­ча­чы, кі­дае іх са­бе за спі­ну. Сі­ла ры­ту­алу з лаз­ні пра­ся­кае спек­такль і тры­ма­ецца да апош­ня­га за­стол­ля, ка­ лі кам­па­нія Хло­па­ва (Аляк­сандр Па­ўлаў), Ляп­кі­на-Цяп­кі­на (Ігар Дзя­ні­саў), Зем­ ля­ні­кі (Аляк­сандр Зе­лян­ко), Шпе­кі­на (Мі­ха­іл Зуй) і Да­бчы­ньс­ка­га з Баб­чы­ньс­кім (Мі­ка­лай Ра­бы­чын і Андрэй Дро­быш) рых­ту­ецца да вя­сел­ля, а ро­біц­ца свед­кам пра­фе­сій­най не­ма­ентнас­ці свай­го пра­ва­ды­ра, яко­му ня­ма чым во­ кам­гнен­на звя­заць на­но­ва і жор­стка ўтры­маць хаў­рус. Аке­ла не па­цэ­ліў. Апош­нюю пра­мо­ву свай­го пер­са­на­жа Вік­тар Ма­на­еў пад­ымае да існых дра­ ма­тыч­ных вы­шынь: нік­чэм­насць ста­ліч­на­га хлу­са аб­ры­нае тры­ва­лы шэ­ры свет, усе ста­ту­сы і вы­мо­гі. Ба­га­мі, да­клад­ней, «анё­ла­мі з ма­шы­ны» з’яўля­юцца сі­ла­ві­кі, апра­ну­тыя ў двор­ніц­кія ва­тоў­кі з ня­гег­лы­мі кур­та­ты­мі кры­ла­мі (на та­ кіх не ўзля­ціш), па­ве­дам­ля­юць пра чы­ноў­ні­ка са ста­лі­цы. Чы­на­вен­ства дран­ цвее. Лі­та­ра­ль­на. Так, што іхнія це­лы вы­мя­та­юць з пля­цоў­кі. Ло­гі­ка сцвяр­джае: гэ­та за­чыс­тка. Ве­ра­год­на, ме­на­ві­та гэ­тае дзея­нне-вы­клік так зва­ру­шае су­час­ ную гля­дзе­ль­ню: энтра­пія ў за­мкнё­най сіс­тэ­ме да­сяг­ну­ла най­вы­шэй­шай сту­ пе­ні, сіс­тэ­ма на ва­чах зніш­чы­ла са­мую ся­бе. Але мя­ша­ецца ў спра­ву эмо­цыя і мі­фа­ла­гі­за­ва­ная свя­до­масць мяр­куе, што гэ­та рас­чыс­тка: «І пры­йдзе но­вых па­ка­лен­няў // на на­ша мес­ца ча­ра­да…» Ну а як? Пра ўра­жан­не су­час­ны тэ­атр апа­вя­дае. І пра ства­рэн­не не­ка­то­рай во­ль­най пра­сто­ры. Астат­няе — раз­на­стай­ныя сэн­сы ды эмо­цыі — вы­пра­цоў­ва­ юць са­мі гле­да­чы. Ну і пра­ста­юць сцеж­кі ў свет.

красавік, 2018

40

Рэ­ц эн­з ія Агляд

Спра­ва дос­ве­ду XIIІ Між­на­род­ны тэ­атра­ль­ны фо­рум « М.арт.кан­такт » Сё­лет­ні са­ка­вік вы­даў­ся ха­лод­ным, ды то­ль­кі не ў Ма­гі­лё­ве, дзе аж го­ра­ча бы­ло ад пра­гра­мы « М.арт. кан­так­та ». Фес­ты­валь ( як за­ўжды ) пра­па­на­ваў па­ ста­ноў­кі, акту­аль­ныя па­вод­ле тэ­ма­ты­кі і фор­мы, ня­рэд­ка дзёр­зкія і нон­кан­фар­міс­цкія. Спек­так­лі, ство­ра­ныя зна­ны­мі май­стра­мі, су­се­дзі­лі­ся з ра­ бо­та­мі ма­ла­дых та­ле­на­ві­тых рэ­жы­сё­раў, што ўжо сцвер­дзі­лі сваю пра­фе­сій­насць аль­бо то­ль­кі па­ ча­лі мас­тац­кі шлях, гуч­ныя імё­ны і на­звы пры­цяг­ ва­лі ўва­гу пра­фе­сі­яна­ла.ў і Ка­ця­ры­на Яро­мі­на

«Мастацтва» № 4 (421)

Агляд

41

Аб­азна­ных тэ­атра­лаў маг­лі пры­ва­біць спек­так­лі Эймун­та­са Ня­кро­шу­са «Май­стар Го­ла­ду» па­вод­ле «Га­ла­да­ра» Фран­ца Каф­кі, Джу­лі­яна дзі Ка­пуа «Мед­эя. Эпі­зо­ды» (ма­на­ло­гі з па­эмы Лё­хі Ні­ка­на­ва «Мед­эя»), Дзміт­рыя Вал­ кас­трэ­ла­ва «Раз­энкранц і Гі­ль­дэн­стэрн», Ста­са Жыр­ко­ва «Та­та, ты мя­не лю­ біў?» па­вод­ле «Ці­ха­га шэ­па­ту сы­хо­дзя­чых кро­каў» Дзміт­рыя Ба­гас­лаў­ска­га. Пра­гра­ма «М.арт.кан­так­та» вы­яві­ла­ся та­кой на­сы­ча­най, што ўсе вар­тыя ўва­гі па­ста­ноў­кі па­гля­дзець бы­ло про­ста не­маг­чы­ма. Ад­нак ме­на­ві­та на пад­ста­ ве пра­гра­мы і зы­хо­дзя­чы з уба­ча­на­га мож­на зра­біць вы­сно­ву: не­ма­ве­да­ма ча­му, але зва­рот да но­вай дра­мы, «ня­зруч­ных» тэм, по­стдра­ма­тыч­на­га тэ­ атра ў бе­ла­рус­кай пра­сто­ры да сён­ня вы­зна­ча­ецца як экс­пе­ры­мент. А яго­ная не­абход­насць пад­вяр­га­ецца сум­не­ву на пад­ста­ве та­го, што та­кое мас­тац­тва гле­да­чам ні­бы­та не­зра­зу­ме­лае, не­пат­рэб­нае і ўво­гу­ле раз­бу­ра­ль­нае. А фес­ ты­валь чар­го­вы раз пе­ра­кон­вае: пад­обная аргу­мен­та­цыя ве­ль­мі хіс­ткая. Бо якраз спек­так­лі, якія ня­прос­тай мо­вай апа­вя­да­лі на скла­да­ныя тэ­мы, вы­гля­ да­лі най­бо­льш вы­йгрыш­на і збі­ра­лі па­ўнют­кія за­лы. Па­ра­ле­ль­на ішлі па­ста­ ноў­кі інша­га кштал­ту, так што без вы­ба­ру гле­да­чы не за­ста­ва­лі­ся. На тле ра­ бот, не за­ўсё­ды лёг­кіх для ўспры­ман­ня, тра­ды­цый­ныя і «зруч­ныя» па фор­ме спек­так­лі, на­прык­лад «Крык лан­гус­ты» Джо­на Ма­рэ­ла (Тэ­атр імя Вах­тан­га­ва) з цу­доў­най Са­рай Бер­нар Юліі Рут­берг, вы­гля­да­лі ве­ль­мі звык­ла. Шэ­ра­гу па­ста­но­вак бы­лі ўлас­ці­выя сін­тэ­тыч­насць, апе­ля­цыя да па­чуц­цё­ва­га ўспры­ман­ня, пад­свя­до­мас­ці, ку­ль­тур­на­га (у са­мым шы­ро­кім сэн­се) дос­ве­ду гле­да­чоў, пер­фар­ма­тыў­ны па­ча­так. Не­ка­то­рыя з іх ляг­чэй бы­ло гля­дзець пад­ рых­та­ва­най аўды­то­рыі, бо, ска­жам, ня­ве­дан­не ад­мет­нас­цей раз­віц­ця су­час­ най ха­рэ­агра­фіі маг­ло стаць ня­знач­най, але пе­ра­шко­дай для тых, хто на­ве­ даў спек­такль Ка­рын Пан­ць­ес «Усе шля­хі ідуць на По­ўнач» («Ба­лет Мас­ква»). Не­ка­то­рыя тво­ры вы­лу­ча­ла ўні­вер­са­ль­насць, але іх мас­тац­кая якасць праз гэ­та не па­цяр­пе­ла — пры­кла­дам, «Ма­га­дан. Ка­ба­рэ» Юрыя Па­грэб­ніч­кі (тэ­атр «Ка­ля до­ма Ста­ніс­лаў­ска­га», Мас­ква). Ні­якай гіс­то­рыі, фа­бу­лы спек­такль не меў. Струк­ту­ра па­ста­ноў­кі ні­бы­та про­стая і прад­ыкта­ва­ная жан­рам: у ім гу­ча­ ла шмат пе­сень (вы­кон­вае На­тал­ля Раж­ко­ва, акам­па­не­мент Мі­ка­лая Ка­сен­кі), асоб­ных му­зыч­ных ну­ма­роў, час ад ча­су кан­фе­ран­сье (Лі­лія За­гор­ская) ці іншыя ўдзе­ль­ні­кі ка­ба­рэ пра­маў­ля­лі не­вя­лі­кія ма­на­ло­гі. За тым, што ад­бы­ ва­ла­ся на сцэ­не, пры­емна бы­ло на­зі­раць — на­ват без на­ма­ган­няў уста­ля­ваць су­вязь па­між раз­на­род­ны­мі эле­мен­та­мі, з якіх рэ­жы­сё­рам саб­ра­на пра­гра­ ма ка­ба­рэ. Пе­сен­ны ма­тэ­ры­ял скла­да­лі блат­ныя пес­ні, рус­кі рок, фран­цуз­скі шан­сон, му­зыч­ная час­тка пра­па­ноў­ва­ла ды­япа­зон ад па­зна­ва­ль­ных са­вец­кіх ме­ло­дый да «Пе­ра­пё­лач­кі» і «Лі­бер­тан­га», а ў ма­на­ло­гах мож­на бы­ло па­чуць гра­тэс­кна-пра­нік­нё­нае чы­тан­не ліс­та Ва­нь­кі Жу­ка­ва ды ба­ра­да­ты анек­дот пра ма­як і вай­ско­вую эскад­ру. На гэ­тую стра­ка­тасць — а яна спа­чат­ку пад­ава­ ла­ся дзіў­най — у хут­кім ча­се не зва­жа­лі, бо ўзро­вень вы­ка­наў­ча­га май­стэр­ ства, гу­ма­ру і гус­тоў­нас­ці па­ста­ноў­кі вы­яві­лі­ся на вы­шы­ні. Да та­го ж пес­ні і му­зы­ка з’яўля­лі­ся тым агу­ль­ным не­чым, што быц­цам тран­сля­ва­ла ка­лек­тыў­ ныя эмо­цыі і дос­вед па­ка­лен­няў, для якіх яны бы­лі час­ткай па­ўся­дзён­нас­ці, і на­крэс­лі­ва­ла воб­раз Ма­га­да­на, пе­рад­адзе­ны ў сцэ­наг­ра­фіі, ты­па­жах пер­са­ на­жаў ка­ба­рэ, пра­моў­ле­ных тэк­стах. Па­ста­ноў­ка не прэ­тэн­да­ва­ла на ад­на­ў­ лен­не гіс­то­рыі кан­крэт­на­га го­ра­да, яе эле­мен­ты і іх уз­ае­ма­су­вя­зі вы­клі­ка­лі шмат аса­цы­яцый, звя­за­ных не то­ль­кі з Ма­га­да­нам як кроп­кай на ма­пе. Рэ­жы­ сёр пра­па­ноў­ваў гле­да­чам да­дум­ваць гіс­то­рыю кож­на­га з ся­мі пер­са­на­жаў, ся­род іх пэў­ны ста­тус меў то­ль­кі Бы­лы ка­пі­тан. Мож­на бы­ло па­знаць або пры­ду­маць, што спя­вач­ка — ко­ліш­няя пра­цаў­ні­ца «Да­ль­бу­ду», а кан­фе­ран­ сье — прад­стаў­ні­ца «ста­рой» інтэ­лі­ген­цыі, мож­на бы­ло зда­га­дац­ца, як яны тра­пі­лі ў Ма­га­дан... Пер­са­на­жы змяш­ча­лі­ся ў за­мкнё­ную пра­сто­ру (сцэ­наг­ра­фія Надзеі Бах­ва­ ла­вай) з пры­кме­та­мі са­вец­ка­га мі­ну­ла­га. «Гра­ніт­ны» за­днік-сця­на, ад якой за доў­гім ча­сам ад­ва­лі­лі­ся лі­та­ры ў над­пі­се «Ма­га­дан», цаг­ля­ная сця­на, вяс­ ло і пі­янер­скі горн, ліх­тар умоў­на­га ма­яка на­вер­се стан­ка-лес­ві­цы ства­ра­ лі воб­раз Ма­га­да­на як «ста­лі­цы ла­гер­ная краю», го­ра­да-по­рта, дзе «адзін раз на ты­дзень па­каз­ва­юць кі­но» (у спек­так­лі — на экра­не са ска­ме­ча­на­га пад­коў­дра­ні­ка). Го­рад-Ма­га­дан у Па­грэб­ніч­кі — гэ­та асоб­ны свет, ён існа­ваў па сва­іх за­ко­нах, у сва­ім рыт­ме і ча­се. У яго атмас­фе­ры ад­чу­ва­ла­ся не­шта пя­ле­він­скае, асаб­лі­ва па­сля кад­раў інтэрв’ю з ма­на­хам, які па­йшоў у го­ры, апо­ве­ду з жыц­ця Кан­фу­цыя і з’яўлен­ня Лю­дзей з вяр­шынь. На­се­ль­ні­кі гэ­та­га красавік, 2018

42

Агляд

Ма­га­да­на «не спраў­ля­юць ча­ла­ве­ чых ры­ту­алаў», та­му што жы­вуць не па­бы­то­вым, не «ту­тэй­шым», а сва­ім асаб­лі­вым жыц­цём, прад­ыкта­ва­ным го­ра­дам, дзе па­чуц­ці і ру­хі стры­ма­ ныя, дзея­нні — ску­пыя. І на­ват ка­лі жы­ха­ры Ма­га­да­на не знай­шлі ад­ка­ зу на пы­тан­не-рэ­фрэн кан­фе­ран­сье пра сэнс жыц­ця, то сво­еа­саб­лі­ва­га «дзэ­ну» яны да­сяг­ну­лі. Ад­нак зра­зу­ мець і ад­чуць яго мо­жа то­ль­кі той, хто тра­піў у Ма­га­дан як у сус­вет — не­шта бо­ль­шае, чым про­ста го­рад. «Ма­га­дан. Ка­ба­рэ» мож­на на­зваць па­ста­ноў­кай, ла­год­най да гле­да­ча. А вось «Мед­эя. Эпі­зо­ды» «Тэ­атро дзі Ка­пуа» (Санкт-Пе­цяр­бург, Расія) ужо праз сваё жан­ра­вае вы­зна­чэн­не «панк-опе­ра» (у бук­ле­це фес­ты­ва­лю — «зонг-опе­ра») ні­бы­та па­пя­рэ­джва­ла аўды­то­рыю. Фор­му спек­так­ля, срод­кі вы­раз­нас­ці і спо­саб існа­ван­ня актры­сы Іло­ны Мар­ка­ра­вай мож­на на­зваць агрэ­сіў­ны­мі. На гля­дзе­ль­ню аб­ры­на­ла­ся плынь гуч­най му­зы­кі (панк-гру­па «По­след­ние тан­ки в Па­ри­же»), на сцэ­не ўзні­ка­лі воб­ра­зы гвал­ту і раз­бу­рэн­ня, страч­ва­ла ро­зум і раз­ры­ва­ла­ся ад бо­лю Мед­эя... Але для зва­ро­ту да пра­блем ксе­на­фо­біі, між­на­цы­яна­ль­най ва­ро­жас­ці, зніш­ча­ль­ных вой­наў і іх ахвяр іншы фар­мат уя­віць скла­да­на. Рэ­жы­сёр ад­штур­хнуў­ся ад фак­ту «пе­ра­піс­ван­ ня» мі­фа пра Мед­эю Эўры­пі­дам з мэ­тай аб­яліць імя Ка­рын­фа і пра­вёў па­ ра­ле­лі з су­час­ны­мі інфар­ма­цый­ны­мі вой­на­мі ды канфліктамі. Лё­ха Ні­ка­наў, па­эт і лі­дар гур­та «ПТВП», ства­рыў для па­ста­ноў­кі ад­мыс­ло­вы тэкст, ад­нак цал­кам асэн­са­ваць яго пад­час спек­так­ля не вы­па­да­ла, бо па­чуц­цё­вы ўзро­ вень успры­ман­ня ата­ка­ва­лі му­зы­ка і ві­зу­аль­ны шэ­раг (Па­вел Сем­чан­ка, тэ­атр «АХЕ»). Апош­ні меў вы­ключ­нае зна­чэн­не. Акра­мя эма­цый­на­га ўздзе­яння, ён ці не лепш за тэкст да­но­сіў сэнс па­ста­ноў­кі. На экра­не мі­ль­га­це­лі шмат­лі­кія сім­ва­лы і эмбле­мы, ся­род якіх па­зна­ва­ла­ся свас­ты­ка, на тле двух хма­ра­чо­саў пра­плы­ваў ца­цач­ны са­ма­лё­цік, па ста­ле ў рас­сы­па­ным пяс­ку «га­ра­чых кро­ пак» па­ўзлі і стра­ля­лі ма­ле­нь­кія сал­да­ці­кі, га­рэ­лі бу­дын­кі, і гэ­тыя кар­ці­ны ў рэ­жы­ме «лайв» пе­рад­ава­лі­ся на пра­екцый­ны экран. Аса­цы­яцыі з вой­на­мі ХХ ста­год­дзя, тэ­ра­рыс­тыч­ны­мі ата­ка­мі, ства­рэн­нем срод­ка­мі СМІ кар­цін «рэ­аль­ нас­ці», ад­па­вед­ных пэў­ным па­лі­тыч­ным мэ­там, уз­ні­ка­лі між­во­лі. Мед­эя Мар­ ка­ра­вай у спек­так­лі дзі Ка­пуа ўва­саб­ля­ла і кан­крэт­ную антыч­ную ге­ра­іню, і збор­ны воб­раз жан­чын, якія стра­ці­лі сва­іх дзя­цей на вой­нах, ахвя­ру ксе­на­ фо­біі і са­му вай­ну, ня­на­вісць. Ме­та­мар­фо­зы, што ад­бы­ва­лі­ся з актры­сай, якая пра­жы­ва­ла ка­лек­тыў­ны боль усіх Мед­эй сус­ве­ту, аб­ылга­ных, па­кі­ну­тых, зня­ ва­жа­ных, ад­люс­троў­ва­лі шмат­пла­на­васць гэ­та­га воб­ра­зу. Яе пе­ра­тва­ра­лі ў ка­та, аб­маз­ва­ючы кры­вёй твар, ру­кі і бе­лую су­кен­ку; апра­ну­тая ў па­лі­то вай­ ско­ва­га крою, яна па­ўста­ва­ла пра­ва­ды­ром рэ­ва­лю­цыі, бун­таў­ні­ком, з плас­ты­ ка­вых гру­дзей апра­ну­та­га на Мед­эю гар­сэ­та цяк­лі кроў і ма­ла­ко — ня­на­вісць і лю­боў, смерць і жыц­цё; на­рэш­це жан­чы­на пе­ра­тва­ра­ла­ся ў Фе­мі­ду, што ні­бы­та спра­вяд­лі­ва по­мсці­ла. Спек­такль дзі Ка­пуа пра­кат­ва­ецца ўжо во­сем га­доў, але ўспры­ма­ецца акту­аль­ным, яго­ныя тэ­мы рэ­за­ну­юць з су­час­нас­цю, бо ня­на­віс­ці, вой­наў і смер­ці за гэ­ты час не па­мен­ша­ла. Кры­ты­кі на­зва­лі «Мед­эю. Эпі­зо­ды» падзе­яй фес­ты­ва­лю, іх пад­тры­ма­лі гле­да­чы: твор за­няў трэ­цяе мес­ца па вы­ні­ках інтэр­нэт-га­ла­са­ван­ня. Джу­лі­яна дзі Ка­пуа пра­па­на­ваў у «Мед­эі» пэў­ны по­гляд на гіс­то­рыю і пра­ бле­мы су­час­нас­ці і для та­го, каб аўды­то­рыя яго зра­зу­ме­ла, пе­рад па­ка­зам пра­вёў не­вя­лі­кі лік­без. Удзе­ль­ні­кі арт-гру­пы «Мёд і пыл» (Бра­ціс­ла­ва, Сла­ ва­кія) на ча­ле з рэ­жы­сё­рам Андрэ­ем Ка­лін­кам пе­рад сва­ім прад­стаў­лен­ нем «Пры­го­жае і жах­лі­вае» ні­чо­га не тлу­ма­чы­лі. Мяр­кую, для гле­да­чоў гэ­ты спек­такль зра­біў­ся са­мым сур’ёзным вы­пра­ба­ван­нем на та­ле­ран­тнасць да су­час­ных тэ­атра­ль­ных фор­маў. «Пры­го­жае і жах­лі­вае» зна­хо­дзі­ла­ся на тэ­ры­ то­рыі ка­лі не ўлас­на пер­фор­ман­су, дык па­меж­на­га з ёю: ад­сут­ні­чаў на­ра­тыў, а вер­ба­ль­ны тэкст, што гу­чаў на сла­вац­кай і англій­скай мо­вах без пе­ра­кла­ду, з’яўляў­ся не бо­льш і не менш знач­ным склад­ні­кам, чым прад­мет­ны шэ­раг, фі­зіч­ныя дзея­нні вы­ка­наў­цаў, жы­вая му­зы­ка. Агу­ль­нае «це­ла» і сэнс «Пры­го­ «Мастацтва» № 4 (421)

жа­га і жах­лі­ва­га» фар­ма­ва­лі не звя­за­ныя ві­да­воч­най ло­гі­кай эле­мен­ты, воб­ ра­зы, аб’екты, якія ўздзей­ні­ча­лі на па­чуц­цё­вым уз­роў­ні (пе­рад­усім му­зы­ка і спе­вы, што пе­ра­хо­дзі­лі ад сак­ра­ль­ных тэк­стаў да амаль жы­вё­ль­ных гу­каў) і вы­ма­га­лі інтэ­лек­ту­аль­най ра­бо­ты. У па­ста­ноў­цы рыт­міч­на і прад­ума­на чар­ га­ва­лі­ся воб­ра­зы гар­ма­ніч­ныя і раз­бу­ра­ль­ныя, эсха­та­ла­гіч­на­га і сак­ра­ль­на­га гу­чан­ня. Ба­ль­шы­ня гэ­тых воб­ра­заў, якія мож­на зра­зу­мець на­ват на інту­ітыў­ ным уз­роў­ні, скла­да­ла­ся ў раз­ва­гі аб асно­вах ку­ль­ту­ры, існа­ван­ні яе пэў­на­га ду­хоў­на­га стрыж­ня, вы­то­ку. Жу­дас­нае, як і пры­го­жае, у па­ста­ноў­цы Андрэя Ка­лін­кі — час­тка эстэ­ты­кі, эле­мент мо­вы, зра­зу­ме­лай без пе­ра­кла­ду, — яна тран­сля­ва­ла гу­ман­нае па­слан­не пра бес­смя­рот­насць ку­ль­ту­ры, ду­хоў­нас­ці. Яе ма­тэ­ры­яль­ныя пра­явы — тво­ры вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва аль­бо кні­гі — мо­ гуць зніш­чац­ца ча­сам і лю­дзь­мі, але існуе не­шта не­спас­ці­га­ль­нае, не­да­ся­­ галь­­нае, што пры­нцы­по­ва не зніш­чыць. Тэ­ма мас­тац­тва, ста­сун­каў «мас­так-пуб­лі­ка» пра­гу­ча­ла ў «Май­стры Го­ла­ду» Эймун­та­са Ня­кро­шу­са (тэ­атр «Ме­на Фор­тас», Ві­ль­нюс, Літ­ва). Іх два­істасць вы­раз­на рас­кры­ва­ла­ся ў сцэ­не, дзе актры­са Вік­то­рыя Ку­одзі­тэ, што вы­кон­ва­ ла ро­лю Га­ла­да­ра, рас­кла­да­ла па план­шэ­це сцэ­ны рэ­аль­ныя дып­ло­мы-ўзна­ га­ро­ды тэ­атра і кла­ла­ся на іх, як Га­ла­дар на сваю са­ла­мя­ную пад­сціл­ку. Усе так зва­ныя лаў­ры, зна­кі пры­знан­ня не бо­льш чым са­ло­ма, пыл, але ме­на­ві­та да іх, як ні па­ра­дак­са­ль­на, імкнец­ца мас­так. Га­ла­дар грэб­лі­ва ста­віц­ца да пуб­лі­кі і... пра­гне яе ўва­гі, без якой ён у про­стым сэн­се зні­кае — па­мі­рае. У асэн­са­ван­ні ста­сун­каў твор­цы і на­ро­да пан­ава­ла іро­нія, дзея­нне ме­ла прык­ме­ты цыр­ку, клаў­на­ды, на­гад­ва­ла атрак­цы­ён, які раз­ыгры­ва­юць пе­рад гле­да­ча­мі, за­йма­ль­ны і пра­фе­сій­на зроб­ле­ны. Ад­нак без ве­дан­ня іншых ра­ бот рэ­жы­сё­ра і спе­цы­фі­кі яго тэ­атра­ль­най мо­вы «Май­стар Го­ла­ду» ў знач­най сту­пе­ні за­ста­ваў­ся не­раз­га­да­най ра­бо­тай. Раз­гле­джа­ныя спек­так­лі пры­цяг­ну­лі ўва­гу не то­ль­кі якас­цю ўва­саб­лен­ня, ад­ мет­нас­цю мас­тац­кай мо­вы, тэ­ма­ты­кай, але і тым, што ча­сам вы­клі­ка­лі аса­цы­ яцыі з экс­пе­ры­мен­та­мі су­час­на­га бе­ла­рус­ка­га тэ­атра. Му­зыч­на-тэ­атра­ль­ны пра­ект «З жыц­ця ку­зу­рак» (рэ­жы­сё­ры Свят­ла­на За­лес­кая-Бень, Дзміт­рый Ба­гас­лаў­скі, кам­па­зі­тар Ва­ле­рый Во­ра­наў) пад­аўся ў не­чым род­нас­ным «Ма­ га­да­ну. Ка­ба­рэ», асоб­ныя па­ста­ноў­кі Юры Дзі­ва­ко­ва пе­ра­гу­ка­лі­ся з ра­бо­тай Андрэя Ка­лін­кі, а па­сля «Мед­эі. Эпі­зо­даў» Кар­ня­го­ва «Інтэрв’ю з ве­дзь­ма­мі» не зда­ва­ла­ся ўжо не­чым шо­ка­вым. Між­во­лі ўзні­ка­ла дум­ка: бе­ла­рус­кі тэ­ атр — ка­лі на­воб­ма­цак, ка­лі з ясным усве­дам­лен­нем — ру­ха­ецца ў тых са­ мых кі­рун­ках, што прад­ста­ві­лі на фес­ты­ва­лі за­меж­ныя па­ста­ноў­кі. І на­ват ка­лі бе­ла­рус­кія экс­пе­ры­мен­ты ча­сам сас­ту­па­юць ім па сва­ім уз­роў­ні, не­шта пад­каз­вае: у вя­лі­кай сту­пе­ні гэ­та спра­ва дос­ве­ду, з якім з’явяц­ца і якасць, і раз­умен­не.

1. «Майстар Голаду». Тэатр «Мена Фортас» (Вільнюс, Літва).

2. «Магадан. Кабарэ». Тэатр «Каля дома Станіслаўскага» (Масква, Расія).

3. «Медэя. Эпізоды». «Тэатро дзі Капуа» (Санкт-Пецярбург, Расія).

4. «Разэнкранц і Гільдэнстэрн». Тэатр юных гледачоў імя А.Бранцава (Санкт-Пецярбург, Расія). Фота Юліі Пеплер.

Рэ­ц эн­з ія

Тэатр моцы і афекту « Крыжовыпаходдзяцей » у « ок16» Як раз­умець су­час­ны спек­такль, у якім ня­ма вы­раз­на­га сю ­ жэ­та, жан­ру, звы­чай­най ло­гі­кі, вы­зна­ча­ных ге­ро­яў? Ад­дац ­ ца плы­ні па­чуц­цяў і про­ста на­зі­раць за пер­фар­ма­тыў­ным дзея­ннем? Ня­мец­кі тэ­атраз­наў­ца Ханс- Ціс Ле­ман та­кі тэ­атр на­зваў по­стдра­ма­тыч­ным і на­пі­саў пра яго вя­лі­кую кні­гу — у Еўро­пе яе на­зы­ва­юць « Но­вым За­па­ве­там су­час­най сцэ­ны ». Ці чы­таў « По­стдра­ма­тыч­ны тэ­атр » бе­ла­рус­кі рэ­жы­сёр Юрый Дзі­ва­коў — не­вя­до­ма, але кні­га рас­па­вя­дае пра эстэ­ты­ку яго тэ­атра.

Крыс­ці­на Смо­льс­кая У еўра­пей­скай ку­ль­тур­най пра­кты­цы да­ўно існуе тэн­дэн­цыя пе­ра­ства­рэн­ня індус­тры­яль­най (за­ вод­скай) пра­сто­ры ў ку­ль­тур­ную, дзе ла­дзяц­ца вы­ста­вы, інста­ля­цыі, пер­фор­ман­сы, спек­так­лі. Не так да­ўно ў Мін­ску з’яві­ла­ся «Ок16», якая па­зі­ цы­януе ся­бе як «ку­ль­тур­ны інку­ба­тар». Прэм’ера спек­так­ля «Кры­жо­выпа­ходдзя­цей» па п’есе вя­ до­ма­га бе­ла­рус­ка­га дра­ма­тур­га Андрэя Іва­но­ва, на­мі­нан­та на прэс­тыж­ную рас­ійскую «За­ла­тую Мас­ку», не­здар­ма ад­бы­ла­ся ме­на­ві­та на гэ­тай пля­цоў­цы. Ста­сун­кі рэ­жы­сё­ра Юрыя Дзі­ва­ко­ва і дзяр­жаў­на­га бе­ла­рус­ка­га тэ­атра ча­сам на­гад­ва­ юць ра­ман з аб­ця­жар­ва­ль­ны­мі аб­ста­ві­на­мі. «Вой­ цак» на ма­лой сцэ­не Нацыянальнага тэ­атра імя Янкі Купалы па­сля не­ка­ль­кіх па­ка­заў быў зня­ты праз сваю пер­фар­ма­тыў­ную эстэ­ты­ку (ня­гле­дзя­чы на тое, што збі­раў по­ўныя за­лы), «Клоп» паводле Маякоўскага ў Но­вым дра­ма­тыч­ным тэ­атры на­ват не да­жыў да прэм’еры...

43

П’еса Андрэя Іва­но­ва ад­штур­хоў­ва­ецца ні­бы­та ад рэ­аль­ных падзей. На па­чат­ку XIII ста­год­дзя ў Еўро­пе меў мес­ца чар­го­вы Кры­жо­вы па­ход, чы­імі ўдзель­­ні­ка­мі бы­лі дзе­ці. У Фран­цыі на­тхня­ль­ні­кам па­хо­ду стаў па­сту­шок Стэ­фан з Клуа. Саб­ра­ныя ім ля Ван­до­ма «кры­жа­кі» вы­пра­ві­лі­ся ў Мар­сэль, каб ад­туль па мо­ры да­брац­ца да Іе­ру­са­лі­ма. Дзей­ныя асо­бы — на­бор стан­дар­тных для «ся­рэд­ня­веч­ча» ге­ро­яў, ад вяс­ко­ва­га кю­рэ і ка­ва­ля да рас­пус­на­ га гра­фа і ма­ле­нь­кай шчас­най. Тэкст уяў­ляе са­бой гуль­ню дра­ма­тур­га з на­шы­мі ўяў­лен­ня­мі пра Ся­ рэд­ня­веч­ча. Рэ­жы­сёр, у сваю чар­гу, гу­ляе з тэк­стам. Пе­рад гле­да­ча­мі раз­гор­тва­юцца дзе­сяць па­ста­ ра­ляў. Дзея­нне ад ды­на­міч­на-істэ­рыч­на­га пе­ ра­хо­дзіць у мед­ыта­тыў­нае. Яркія бу­та­фор­скія кас­цю­мы пер­са­на­жаў пад­крэс­лі­ва­юць гу­ль­ня­вую струк­ту­ру: ці гэ­та дзе­ці, ці да­рос­лыя, якія так і за­ста­лі­ся дзе­ць­мі і кас­цюм — знак іх унут­ра­на­га ста­ну. Сло­вы ад­ыхо­дзяць на дру­гі план. Якас­ная і ары­гі­на­ль­ная му­зы­ка кам­па­зі­та­ра Эры­ка Арло­ ва-Шым­ку­са да­па­ма­гае ства­рыць атмас­фе­ру яшчэ да па­чат­ку спек­так­ля. На сцэ­не-под­ыу­ме артыс­ты мак­сі­ма­ль­на на­блі­жа­ны да гле­да­чоў — пра­сто­ра пе­ра­тва­ра­ецца ў мес­ца та­та­ль­най гу­ль­ні з імі. На пер­шы план вы­хо­дзяць акцёр­ская экс­прэ­сія, здо­ль­насць хут­ка мя­няць інта­на­цыю, існа­ваць на па­меж­жы іро­ніі і сур’ёзна­га мэ­сэ­джу. Ве­ра­ні­ка Бус­ла­ева, Дзміт­рый Да­ві­до­віч, Ілля Ясін­скі, Ма­ры­ на Дзя­мід­чык-Зда­ран­ко­ва вы­дат­на з усім спраў­ ля­юцца. Ханс-Ціс Ле­ман на­зы­вае гэ­та «энер­ге­ тыч­ны тэ­атр», тэ­атр «мо­цы, інтэн­сіў­нас­ці, афек­ту ў іх рэ­аль­най пры­сут­нас­ці». Спек­такль пе­рад­ае нам сэнс, які не мо­жа быць на­зва­ны, аб­азна­ча­ны сло­ва­мі аль­бо за­ўсё­ды ча­кае гэт­ка­га вы­зна­чэн­ня. На пер­шым пла­не — са­ма­дас­тат­ко­вая ця­лес­насць акцё­раў, што па­сту­по­ва па­збаў­ля­юцца ад сва­іх бу­та­фор­скіх це­лаў-кас­цю­маў, за­ста­ючы­ся са­мі­мі са­бой. Дзі­ва­коў ства­рае аб­страк­тны тэ­атр. Да­зва­ляе са­бе быць не­зра­зу­ме­лым, бу­да­ваць дзея­нне, ня­зруч­ нае для гле­да­ча, не вес­ці раз­мо­вы з тра­ды­цы­яй. Ён гу­ляе з гля­дац­кі­мі ча­кан­ня­мі і стэ­рэ­аты­па­мі. Тэ­атр Дзі­ва­ко­ва — гэ­та ра­бо­та з пра­сто­рай, ча­ сам, ця­лес­нас­цю, гу­кам і ру­хам. Ра­цы­яна­ль­нае ўспры­ман­не тут не спра­цоў­вае, пад­клю­чац­ца да дзей­ства лепш па­чуц­цё­ва. У рэ­шце рэшт спек­ такль ад­бы­ва­ецца не на сцэ­не, а ўнут­ры кож­на­га гле­да­ча. У яго­ным «Вой­ца­ку» пер­фар­ма­тыў­насць бы­ла да­ве­дзе­на да чыс­тай фор­мы і ры­ка­шэ­ці­ла моц­най энер­ге­ты­кай з гля­дзе­ль­ні — а гэ­та рэ­дка сус­тра­ка­ецца ў на­шым тэ­атры. Но­выя фор­мы шмат дзе пра­бі­ва­юцца з цяж­кас­цю. Бе­ла­русь не вы­клю­чэн­не. Існуе мер­ка­ван­не, што за­мі­на­юць ры­гід­насць і стэ­рэ­атып­насць мыс­лен­ ня. Але каб Дзі­ва­ко­ва не бы­ло, яго, вя­до­ма ж, трэ­ ба бы­ло б вы­ду­маць, бо пра ка­го ж та­ды спа­да­ру Ле­ма­ну пі­саць кні­гі? Дзмітрый Давідовіч, Вераніка Буслаева, Марына Дзямідчык-Здаранкова і Ілля Ясінскі ў спектаклі «Крыжовыпаходдзяцей». Фота Сяргея Ждановіча. красавік, 2018

44

Рэ­ц эн­з ія Рэцэнзія

Раз­мо­вы на кух­ні. Сэ­канд ці не? « Час сэ­канд -хэнд » па­вод­ле Свят­ла­ны Алек ­ сі­евіч у Мін­скім аб­лас­ным дра­ма­тыч­ным тэ­атры ( Ма­ла­дзеч­на )

Анас­та­сія Ва­сі­ле­віч Афі­ша дра­ма­тыч­на­га тэ­атра з Ма­ла­дзеч­на па­куль што не па­тра­піць пры­ ва­біць сап­раў­дна­га тэ­атра­ла. Яна скла­да­ецца з ка­ме­дый і тра­гі­ка­ме­дый «Пры­га­жу­ні», «Ну вы да­яце», «Бан­кет», «Вак­зал на тра­іх»... Ся­род спек­так­ляў амур­на-бан­кет­най тэ­ма­ты­кі вы­лу­ча­ецца да­ку­мен­та­ль­ная дра­ма «Час сэ­ канд-хэнд» па­вод­ле ад­на­ймен­най кні­гі Свят­ла­ны Алек­сі­евіч, якую па­ста­віў мас­тац­кі кі­раў­нік тэ­атра Ва­ле­рый Ані­сен­ка. Па­сля мо­нас­пек­так­ля «Ды­ры­ жор» Ле­она Агу­лян­ска­га ва ўлас­ным вы­ка­нан­ні рэ­жы­сёр вы­ра­шыў звяр­нуц­ ца да тэк­сту Но­бе­леў­скай лаў­рэ­аткі, які ста­но­віц­ца ўсё бо­льш па­пу­ляр­ным. «Час сэ­канд-хэнд» — як і кож­ны да­ку­мен­та­ль­ны ма­тэ­ры­ял — вы­ма­гае піль­­ най рэ­жы­сёр­скай ува­гі. Як рас­па­вес­ці без па­фа­су не­пры­ду­ма­ныя гіс­то­рыі пра на­ша ка­лек­тыў­нае мі­ну­лае? Час­та гэ­та вы­ра­ша­ецца ад­цяг­не­нас­цю акцё­ра ад ро­лі. На ма­ла­дзе­чан­скай сцэ­не дыс­тан­цыі амаль ня­ма, але і па­ фа­су так­са­ма. Рэ­жы­сё­ру і акцё­рам уда­ло­ся рас­ка­заць пра стра­ча­ную кра­іну і ма­ры не­пра­ду­зя­та, без над­ры­ву. «Мастацтва» № 4 (421)

Пра час, ка­лі то­ль­кі па­ча­лі бу­да­ваць Са­вец­кі Са­юз, на­гад­ва­юць кад­ры кі­на­ х­ро­ні­кі і кан­струк­ты­віс­цкія кар­ка­сы ку­боў (мас­так Андрэй Жы­гур). Гэ­та тры­ бу­ны, з якіх вяш­ча­юць пра­ва­ды­ры і на­род, ба­ры­ка­ды, ка­лі га­вор­ка ідзе пра гра­ма­дзян­скія вой­ны. Ся­род шмат­знач­ных ку­боў — ча­тыр­нац­цаць акцё­раў, што апа­вя­да­юць пра мі­ну­лае/бу­ду­чае. Пра цёт­ку Олю, якая му­сі­ла пі­саць да­но­сы, каб жыць, — як і ўсе. Пра Мас­кву, што зра­бі­ла­ся ве­ль­мі бруд­най і «не­йкай не та­кой». Пра ла­гер­нае па­ка­лен­не, якое пі­ло і спі­ва­ла­ся. І кра­іну пе­ра­тва­ры­лі ў су­пер­мар­кет. І ві­на­ва­тыя не то­ль­кі Гар­ба­чоў і Ель­цын. І трэ­ба не­шта ра­біць. Гэ­тыя гіс­то­рыі вы, на­пэў­на, ужо дзе­сь­ці чу­лі: іх за­ўсё­ды хто­сь­ці рас­каз­вае за ста­лом і бу­дзе рас­каз­ваць. «Дзя­куй Хруш­чо­ву! Гэ­та пры ім мы атры­ма­лі аса­біс­тыя кух­ні, дзе мож­на бы­ло ла­яць ула­ду», — з усмеш­кай па­ве­да­мяць нам са сцэ­ны. Інтым­на, але па-дзі­ця­ча­му на­іўна, з пі­янер­скім за­па­лам ге­роі збі­ра­юць до­ка­зы та­му, доб­ра ці дрэн­на жы­ло­ся за са­вец­кім ча­сам. Але спра­ ча­юцца яны на кух­нях. Бо ра­дзі­ма — ма­ці, дзя­ду­ля — Ле­нін, усе сва­які, усе homo soveticus. Спек­такль як ад­на вя­лі­кая ку­хон­ная раз­мо­ва — экс­прэ­сіў­ ная, але ве­ль­мі лі­рыч­ная, як і бо­ль­шасць ад­абра­ных для спек­так­ля гіс­то­рый. Ме­лад­ра­ма­тыч­ныя і на­ста­ль­гіч­ныя нот­кі да­да­юць і пес­ні, якія артыс­ты вы­ кон­ва­юць жыў­цом: «Из­гиб ги­та­ры жел­той», «Про­ща­ние», «То­ва­рищ пес­ня», «Мос­ква май­ская» (му­зыч­нае афар­млен­не Дзя­ні­са Феш­чан­кі). Што ка­му­ніс­ тыч­ныя, што апа­зі­цый­ныя, яны на­гад­ва­юць: уз­орны кам­са­мо­лец мог быць фа­на­там Вы­соц­ка­га. Дэ­ві­зы ча­су сцёр­тыя — ге­роі мар­шы­ру­юць, як на па­ра­ дах ці мі­тын­гах, з бе­лы­мі тран­спа­ран­та­мі. Там, дзе па­він­ны быць парт­рэ­ты пра­ва­ды­роў і ма­ты­ва­цый­ныя ло­зун­гі, ужо (аль­бо яшчэ) ні­чо­га ня­ма. Ці зна­ чыць гэ­та, што мож­на на­пі­саць сваю гіс­то­рыю? Свет­лая бу­ду­чы­ня сцвяр­джа­ецца фі­на­ль­най пес­няй, дзе на пы­тан­не «Час сэ­канд?» — ад­каз­ва­юць: «Не!» Але... не та­ды ці не ця­пер? Зда­ва­ла­ся, на пра­ця­гу ўся­го спек­так­ля нам да­во­дзі­лі, што «час сэ­канд-хэнд» — гэ­та стан, з яко­га ня­лёг­ка вы­хо­дзіць. Мы саб­ра­лі­ся, як мо­ві­ла ге­ра­іня, «раз­ві­тац­ца з са­вец­кай бу­ду­чы­няй» і па­спра­ба­ваць «сум­лен­на вы­слу­хаць усіх удзе­ль­ні­каў са­цы­яліс­тыч­най дра­мы». Ад­нак ра­біць гэ­та­га ча­му­сь­ці не ха­це­ла­ся. Ха­це­ ла­ся яшчэ раз па­слу­хаць пес­ню пра «ки­пу­чую, мо­гу­чую Мос­кву» і кам­са­ мо­ль­цаў, уя­віць Чыр­во­ную плош­чу, су­ве­нір­ныя кра­мы, на­тоў­пы ту­рыс­ таў-кі­тай­цаў ка­ля іх… Па­ра­змаў­ляць пра ўла­ду на кух­ні. Пан­аста­ль­га­ваць. Але ці дзе­ля гэ­та­га рас­па­чы­на­лі га­ вор­ку пра раз­ві­тан­не? Усцеш­на, што з над­ыхо­дам вяс­ны тэ­атр на ча­ле з но­вым мас­тац­кім кі­ раў­ні­ком Ва­ле­ры­ем Ані­сен­кам уз­яў курс на ад­на­ўлен­не свай­го жыц­ця. І ў гэ­тым сэн­се «Час сэ­канд-хэнд» — этап­ны спек­такль. «Час сэ­канд-хэнд». Сцэ­ны са спек­так­ля. Фо­та Яўге­на Стэ­ль­ма­ха.

­

Прэс­тыж­ней­шы ў све­це фес­ты­валь ка­рот­ка­мет­раж­на­га кі­но ў ня­мец­ кім Аб­ерхаў­зэ­не про­йдзе з 3 па

­ ­

З 17 па 26 мая ў Тэль-Аві­ве ад­бу­ дзец­ца Між­на­род­ны фес­ты­валь да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но, адзі­ны да­ку­мен­та­ль­ны кі­на­фэст у Ізра­ілі. Што­год на «До­ка­ві­ве» дэ­ман­стру­ ецца ка­ля со­тні но­вых сту­жак як з Ізра­іля, так і з астат­ня­га све­ту. Фес­ты­валь скла­да­ецца з на­ступ­ных

­

энас-Айрэ­са да іспан­скіх сва­якоў. За­мест ка­рот­ка­га ві­зі­ту на ся­мей­нае свя­та ге­ра­іні трэ­ба пе­ра­жыць шэ­раг не­прад­ба­ча­ных і не­пры­емных падзей. Са­мы зна­ка­мі­ты ў све­це кі­на­фес­ты­валь сё­ле­та про­йдзе з 8 па 19 мая. Вя­ду­чым цы­ры­мо­ніі ад­крыц­ця бу­дзе фран­цуз­скі акцёр Эду­ард Ба­эр.

і­ е.

Рэ­ц эн­з іі

­

­ я­

.­

­ я­

З 1 па 6 мая ў ня­мец­кім Шве­ры­не (фе­дэ­ра­ль­ная зям­ля Мек­лен­бург — Пя­рэд­няя Па­ме­ра­нія) про­йдзе двац­цаць во­сь­мы што­га­до­вы Filmkunstfest. Гэ­ты кі­на­фес­ты­валь вы­біт­ны тым, што кан­цэн­тру­ецца вы­ключ­на на ня­мец­ка­моў­ным кі­но.

Filmkunstfest скла­да­ецца з ча­ты­рох кон­кур­сных пра­грам — по­ўна­мет­ раж­на­га, да­ку­мен­та­ль­на­га, кі­но для дзя­цей і кон­кур­су ка­рот­ка­мет­раж­ ных фі­ль­маў. Шве­рын­скі кі­на­фо­рум з’яў­ля­ецца важ­ным фес­ты­ва­лем — стар­та­вай пля­цоў­кай для ма­ла­дых кі­не­ма­таг­ра­фіс­таў з Ня­меч­чы­ны, Аўстрыі ды Швей­ца­рыі.

е­

­

.

3

Кіно

Арт-дайджэст

45

Алан Бер­лі­нер, Ондзі Ці­ма­нер, Брэт Мор­ген ды іншых. З 17 мая па 10 чэр­ве­ня ў со­рак чац­вёр­ты раз про­йдзе кі­на­фес­ты­ валь у Сі­этле — адзін са ста­рэй­шых фэс­таў Па­ўноч­най Аме­ры­кі. Так­са­ма ён адзін з са­мых пра­цяг­лых — за 25 дзён бу­дзе прад­эман­стра­ва­на ўсё ба­гац­це сту­жак, зня­тых у све­це апош­нім ча­сам. Асаб­лі­васць ме­ра­ п­ры­емства ў тым, што со­тні кар­цін па­каз­ва­юцца не то­ль­кі ў са­мым цэн­тры Сі­этла, але і ў ва­ко­лі­цах. Та­му фес­ты­валь у Сі­этле ад­роз­ні­ ва­ецца ад сва­іх на­кі­ра­ва­ных на кі­на­індус­трыю ана­ла­гаў вя­лі­кай коль­­кас­цю гле­да­чоў. Ад­на з га­лоў­ ных сек­цый кі­на­фэс­ту — пра­гра­ма New American Cinema, скла­дзе­ная са сту­жак аме­ры­кан­скіх дыс­тры­ б’ю­та­раў. З 25 мая па 3 чэр­ве­ня ў го­ра­дзе Клуж-На­по­ка (Ру­мы­нія) ад­бу­ дзец­ца сям­нац­ца­ты між­на­род­ны Трансі­ль­­ван­скі кі­на­фес­ты­валь. Яго за­сна­ва­лі ў 2001 го­дзе два энту­зі­я­

8 мая. У гэ­ты раз ён ад­бу­дзец­ца ў шэс­ць­дзя­сят чац­вёр­ты раз. Фэст на­ зы­ва­юць ад­ным з га­лоў­ных кі­на­фо­ ру­маў Еўро­пы, на якім ад­кры­ва­юць ма­ла­дыя та­лен­ты: у Аб­ерхаў­зэ­не ўпер­шы­ню прад­ста­ві­лі свае стуж­кі не­ка­ль­кі па­ка­лен­няў рэ­жы­сё­раў аўтар­ска­га кі­на­мас­тац­тва з уся­го све­ту. З кож­ным го­дам пра­гра­мы фо­ру­му ста­но­вяц­ца ўсё бо­льш тэ­ ма­тыч­на на­кі­ра­ва­ны­мі. Так, ад­ным з са­мых па­пу­ляр­ных раз­дзе­лаў, што з’я­ві­лі­ся тут у апош­нія га­ды, ста­ла пра­гра­ма «Умоў­нае кі­но», ку­ра­та­ры якой дэк­ла­ру­юць кі­на­мас­тац­тва «як сро­дак, што да­па­ма­гае да­сле­да­ваць мас­тац­тва ў эпо­ху по­стка­пі­та­ліз­му». Стуж­кай цы­ры­мо­ніі ад­крыц­ця 71-га Між­на­род­на­га Кан­ска­га кі­на­фес­ты­ва­лю ста­не кар­ці­на «Усе ве­да­юць» Асга­ра Фар­ха­дзі. Іран­скі па­ста­ноў­шчык, двух­ра­зо­вы ўла­да­ль­ нік прэ­міі «Оскар», а так­са­ма пры­за «За­ла­ты мя­дзведзь» Бер­лін­ска­га фес­ты­ва­лю і аме­ры­кан­скай прэ­міі «За­ла­ты гло­бус», на гэ­ты раз зняў дра­му на іспан­скай мо­ве з зор­ ка­мі Пе­не­ло­пай Крус і Хаў­ерам Бар­дэ­мам. Фі­льм рас­па­вя­дае пра жан­чы­ну, якая пад­арож­ні­чае з Бу­

З 10 па 18 мая ў ста­лі­цы Тур­цыі ў двац­цаць пер­шы раз про­йдзе «Між­на­род­ны кі­на­фэст ля­та­ючых мя­цё­лак». Гэ­ты кі­на­фо­рум пры­све­ ча­ны вы­ключ­на стуж­кам рэ­жы­сё­рак. У да­да­так да кон­кур­снай пра­гра­мы фес­ты­валь мае пан­ара­му ту­рэц­кіх кар­цін, рэ­трас­пек­тыў, пер­са­на­ль­ных па­ка­заў, скла­дзе­ных у ад­па­вед­нас­ці з агу­ль­най кан­цэп­цы­яй фэс­ту.

кон­кур­сных сек­цый: ізра­ільс­ка­га, між­на­род­на­га, сту­дэн­цка­га і кон­кур­ су пад на­звай «Глы­бі­ня рэ­зкас­ці». Кі­на­фэст пра­па­нуе пра­гра­мы, пры­ све­ча­ныя кла­сі­кам да­ку­мен­та­ліс­ты­ кі, а так­са­ма тэ­ма­тыч­ныя пра­гра­мы пра му­зы­ку, арт, гра­мад­ства і г.д. «До­ка­віў» мае на мэ­це раз­віц­цё кі­на­мас­тац­тва ў све­це, та­му пра­ па­нуе май­стар-кла­сы зна­ка­мі­тых рэ­жы­сё­раў, та­кіх як Мі­шэль Ган­дры,

сты — кі­не­ма­таг­ра­фіст Ту­дар Гі­аргіу і кры­тык Мі­хай Чы­ры­лаў. Ця­пер арга­ні­за­та­ры фэс­ту на­зы­ва­юць яго са­мым уплы­во­вым у Ру­мы­ніі і пра­ па­ну­юць на­вед­ва­ль­ні­кам кі­на­на­він­ кі з уся­го све­ту, з асаб­лі­вым ухі­лам у еўра­пей­скае кі­но. Апош­ня­му фес­ ты­валь да­па­ма­гае знай­сці мясц­овых пра­кат­чы­каў. Існуе на фо­ру­ме ў Клу­ жы і пра­гра­ма «Ру­мын­скія дні» — но­вае кі­но гэ­тай кра­іны. Ад­на з ці­ка­вос­так — па­ка­зы пад ад­кры­тым не­бам на мясц­овай рын­ка­вай плош­ чы. Сё­ле­та га­на­ро­выя ўзна­га­ро­ды фэс­ту бу­дуць уру­ча­ны Іштва­ну Са­ба і Мар­це Ме­са­раш — кла­сі­кам вен­ гер­ска­га кі­на­мас­тац­тва.

1. Відэапер­фор­манс Пі­тэ­ра Мі­ле­ра Stained Glass.

2. «Усе ве­да­юць». Рэ­жы­сёр Асгар Фар­ха­дзі.

3. Family in Transition. Рэ­жы­сёр Афір Тра­інін.

4. Фак­строт. Рэ­жы­сёр Са­му­эль Ма­аз.

46

Рэ­ц эн­з ія Рэцэнзія

Зі­ма, сы­ходзь! Но­вая стуж­ка Евы - Ка­ц я­ры­н ы Ма­ха­вай Антон СІ­ДА­РЭН­КА «Пе­ра­зі­ма­ваць» Евы-Ка­ця­ры­ны Ма­ха­вай зна­хо­дзі­ла­ся ў вы­твор­час­ці амаль тры га­ды, і бо­ль­шасць яе пер­са­на­жаў так і не да­ча­ка­ла­ся прэ­м’е­ры. Ча­ла­ве­ чае жыц­цё ка­рот­кае — для ге­ра­інь фільма не­ка­ль­кі да­дат­ко­вых га­доў, што пра­йшлі па­між здым­ка­мі і вы­ха­дам карціны на экран, ста­лі не­пе­ра­­адоль­­най пе­ра­шко­дай. Здым­кі пра­хо­дзі­лі зі­мой 2014—2015 га­доў, а прэ­м’е­ра ад­бы­ла­ся то­ль­кі ў снеж­ні 2017-га ў ад­ной з па­ра­ле­ль­ных пра­грам прэс­тыж­на­га мас­коў­ ска­га фес­ты­ва­лю «Артдок­фэст». Асноў­ным ге­ра­іням стуж­кі бы­ло да­лё­ка за во­сем­дзе­сят-дзе­вя­нос­та, і яны ў лю­бым вы­пад­ку не здо­ле­лі б на­ве­даць гля­ дзе­ль­ную за­лу ў ад­ным з цэн­тра­ль­ных кі­на­тэ­атраў рас­ійскай ста­лі­цы. «Пе­ра­зі­ма­ваць» рас­каз­вае аб не­ка­ль­кіх ме­ся­цах з жыц­ця ад­мыс­ло­вай са­ цы­яль­най уста­но­вы, у якой ста­рыя мо­гуць пра­ба­віць са­мыя цяж­кія зі­мо­выя ме­ся­цы. Вяс­ко­вае жыц­цё ня­прос­тае, і ка­лі ў па­жы­ло­га ча­ла­ве­ка ня­ма ка­му па­ка­лоць дро­вы або пры­нес­ці ва­ды, пра­вес­ці зі­му ад­на­му на сва­ёй ся­дзі­бе ста­но­віц­ца вя­лі­кай пра­бле­май. Са­цы­яль­ныя служ­бы за­бі­ра­юць та­кіх лю­дзей у сво­еа­саб­лі­вы інтэр­нат, вяс­ко­вую ха­ту, якая на­ле­жыць дзяр­жа­ве. Там ста­

«Мастацтва» № 4 (421)

рыя жы­вуць сва­ім звык­лым ла­дам пад на­гля­дам са­цы­яль­на­га ра­бот­ні­ка, ён штод­ня га­туе ім ежу ды ўла­го­джвае іншыя бы­та­выя па­трэ­бы. За гэ­тыя па­слу­гі кож­ны ме­сяц ста­рыя пла­цяць пэў­ную су­му. Та­кая са­цы­яль­ная ўста­но­ва ў мен­шай сту­пе­ні на­гад­вае інтэр­нат для сас­та­рэ­ лых або не­йкі пры­ту­лак. Рэ­жым існа­ван­ня яе на­се­ль­ні­каў знеш­не не асаб­лі­ва ад­роз­ні­ва­ецца ад іх звы­чай­на­га жыц­ця. Адзі­нае, але ве­ль­мі істот­нае ад­роз­ нен­не — амаль по­ўная ад­сут­насць са­ма­стой­най пра­цы, да якой ста­рыя пры­ звы­ча­ілі­ся за сваё доў­гае жыц­цё. І аб­ед з вя­чэ­рай для іх пры­га­ту­юць, і печ­ку на­то­пяць. Доў­гі­мі зі­мо­вы­мі ве­ча­ра­мі за­ста­ецца то­ль­кі ся­дзець ды гля­дзець тэ­ле­ві­зар, усіх гэ­тых «ма­ла­ха­вых» ды «да­вай па­жэ­нім­ся»... Раз­ві­тан­не з тра­ды­цый­най вёс­кай ад­бы­ва­ецца апош­нія не­ка­ль­кі дзе­ся­ці­ год­дзяў. У аб’­екты­ве бе­ла­рус­кіх да­ку­мен­та­ліс­таў гэ­тая бяз­меж­ная і цяж­кая тэ­ма трап­ляе што­год з па­чат­ку двух­ты­сяч­ных з «Мы жы­вем у краі» і «Ко­ла» Вік­та­ра Аслю­ка. Амаль ад­ра­зу сы­хо­дзя­чая вяс­ко­вая на­ту­ра ста­ла ад­ным з асноў­ных кі­рун­каў на­ша­га да­ку­мен­та­ль­на­га кі­на­мас­тац­тва, улю­бё­най тэ­май аўта­раў, чый све­та­пог­ляд і мас­тац­кія гус­ты бы­лі сфар­мі­ра­ва­ныя ў ва­сь­мі­дзя­ ся­тыя — дзе­вя­нос­тыя. Вір­лі­вая эпо­ха пе­ра­мен з яе пуб­лі­цыс­тыч­най да­ку­ мен­та­ліс­ты­кай і гра­ма­дзян­скім па­фа­сам у бе­ла­рус­кім не­ігра­вым кі­но мі­ну­ла якраз на мя­жы ста­год­дзяў. Айчын­ныя да­ку­мен­та­ліс­ты па­сту­по­ва па­збаў­ля­лі­ ся знеш­ніх атрак­цы­ёнаў і зна­хо­дзі­лі сэнс твор­час­ці ў вяс­ко­вым эска­піз­ме. Бег­лі на­ват не ад го­ра­да, а бег­лі ў вёс­ку, каб па­спець за­фік­са­ваць сы­хо­дзя­ чую на­ту­ру. А га­лоў­нае — па­спра­ба­ваць знай­сці па-сап­раў­дна­му шчы­рых і не сап­са­ва­ных імклі­вай га­рад­ской рэ­ча­існас­цю ге­ро­яў. На­зі­ра­ецца гэ­тая тэн­дэн­цыя і да­сюль. Вяс­ко­вая тэ­ма з’яў­ля­ецца ця­пер сап­раў­днай экзо­ты­кай для ўрба­ні­за­ва­най свя­до­мас­ці га­рад­ско­га гле­да­ча. Пры­кла­даў шмат — ад адзна­ча­най на шэ­ра­гу фес­ты­ва­ляў «Дню­кі» Андрэя Ку­ці­лы да по­ўна­мет­раж­ най стуж­кі «Яна сю­ды бо­льш не вер­нец­ца» Дзміт­рыя Ма­ха­ме­та і ня­даў­няй кар­ці­ны сту­дыі «Ле­та­піс» «Агмень» Юрыя Ці­ма­фе­ева. Інта­на­цыя тут так­са­ма мае вя­лі­кае зна­чэн­не. Так па­вя­ло­ся, што бе­ла­рус­кая да­ку­мен­та­ліс­ты­ка рас­па­вя­дае пра вёс­ку (і гэ­тым ад­роз­ні­ва­ецца ад ка­лег,

Рэ­ц эн­з ія на­прык­лад, з Рас­іі) у ку­ды бо­льш інтым­ным і спа­вя­да­ль­ным сты­лі. У «Пе­ра­ зі­ма­ваць» гэ­ты стыль да­ся­гае апа­гею. Стуж­ка Евы-Ка­ця­ры­ны Ма­ха­вай ві­да­ воч­на па­тра­буе для пра­гля­ду вя­лі­ка­га экра­на, але рэ­жы­сёр­ка, як і бо­ль­шасць яе ка­лег па «вяс­ко­вай да­ку­мен­та­ліс­ты­цы», па­збя­гае буй­ных форм. І маш­таб, і ко­ль­касць дзей­ных асоб у «Пе­ра­зі­ма­ваць» ве­ль­мі аб­ме­жа­ва­ныя. Ева-Ка­ця­ры­на Ма­ха­ва па­збя­гае так­са­ма не­йкіх ацэ­нак, стуж­ка скла­да­ецца са сцэн з пе­ра­важ­на доў­гі­мі, ста­тыч­ны­мі пла­на­мі. Ярка пад­крэс­ле­ных падзей у кад­ры ад­бы­ва­ецца не так шмат, збо­ль­ша­га звы­чай­ныя па­бы­то­выя эпі­зо­ды. Дра­ма­тызм сі­ту­ацыі якраз у ад­сут­нас­ці дзеі, у штох­ві­лін­ным ча­кан­ні — ці то за­кан­чэн­ня над­акуч­лі­вай зі­мы, ці то не­паз­беж­на­га за­кан­чэн­ня зна­хо­джан­ня на гэ­тай пла­не­це на­огул. По­ўна­мет­раж­ная стуж­ка — зу­сім не рэ­дкі вы­па­дак для су­час­най да­ку­мен­ та­ліс­ты­кі. Не рэ­дкі і па­во­ль­ны, мед­ыта­тыў­ны рытм, у якім раз­гор­тва­юцца падзеі кар­ці­ны. Але бе­ла­рус­кая рэ­жы­сёр­ка ві­да­воч­на аб­ра­ла апош­ні не дзе­ля фес­ты­ва­ль­най кан’юнкту­ры. Ме­на­ві­та ў та­кім рыт­ме існу­юць яе ге­ра­і­ ні — не­ка­ль­кі ня­мог­лых ста­рых, зве­зе­ных на зі­му са сва­іх вяс­ко­вых ся­дзіб у ад­мыс­ло­вы пры­ту­лак. Зня­тая ме­та­дам на­зі­ран­ня стуж­ка па­збаў­ле­на не­йкіх ацэ­нак або акцэн­таў. Аб’­ектыў со­чыць за ве­ль­мі про­стым по­бы­там па­жы­лых вяс­коў­цаў з Ві­лей­шчы­ны з надзвы­чай ма­ле­нь­кай дыс­тан­цыі. Апош­няй па­ між ка­ме­рай і ге­ро­ямі ў «Пе­ра­зі­ма­ваць» пра­ктыч­на не існуе — ві­да­воч­нае да­сяг­нен­не Ка­ця­ры­ны Ма­ха­вай і яе апе­ра­та­ра Яўге­на Ціт­ко. А так­са­ма гу­ ка­апе­ра­та­ра Дзя­ні­са Пу­ці­ка­ва і гу­ка­рэ­жы­сё­ра Аляк­сан­дра Кру­це­ля. У «Пе­ ра­зі­ма­ваць», як у сап­раў­дным мас­тац­кім тво­ры, са­мае га­лоў­нае не ў сло­вах, а па­між імі. Рэ­жы­сёр­ка прад­ка­за­ль­на не ўво­дзі­ла ў кадр за­кад­ра­вых тэк­стаў, ды і ма­на­ло­гаў ге­ро­яў у стуж­цы ня­ма, то­ль­кі асоб­ныя ску­пыя фра­зы. Ге­роі ў асноў­ным маў­чаць, то­ль­кі раз-по­раз пе­ра­кід­ва­юцца слоў­ца­мі. Спра­ва, ві­ даць, не то­ль­кі ў пры­сут­нас­ці зды­мач­най гру­пы. Гэ­та і ёсць сап­раў­дны бе­ла­ рус­кі вяс­ко­вы тэм­пе­ра­мент. Тым бо­льш важ­кае мес­ца ў кар­ці­не за­ймае гук. Ён за­паў­няе са­бой пра­сто­ ру гэ­тай апры­ёры ці­хай стуж­кі. Трэ­ба адзна­чыць і надзвы­чай уда­лы ман­таж. Фільм не­здар­ма быў так доў­га ў ман­таж­ным пе­ры­ядзе. Дзе­вя­нос­та хві­лін кар­ці­ны, дзея бо­ль­шай час­ткі якой раз­гор­тва­ецца ў двух-трох не­вя­ліч­кіх па­ ко­ях, пра­ктыч­на не пра­ві­сае. «Пе­ра­зі­ма­ваць» вы­гля­дае па-сап­раў­дна­му мас­ тац­кай ра­бо­тай, якая дасць фо­ру на­ват пэў­ным ігра­вым стуж­кам. Зрэш­ты, ве­ль­мі важ­най і вя­лі­кай ра­бо­тай бы­ла і па­пя­рэд­няя кар­ці­на рэ­жы­ сёр­кі «Ня­хай жы­ве ма­ле­нь­кі прынц». «Пе­ра­зі­ма­ваць» у сэн­се фор­мы ку­ды пра­сцей. Стуж­ка дэ­ман­струе сён­няш­ні дзень тых, хто за­ста­ецца сам-на­сам з уз­рос­там і адзі­но­тай. На­ша гра­мад­ства скла­да­на аб­ві­на­ва­ціць у та­та­ль­най не­па­ва­зе да ста­рых. Во­сень жыц­ця са­ма па са­бе не­пе­ра­адо­ль­ны ба­р’ер, што ад­дзя­ляе лю­дзей ад ака­ля­юча­га ася­род­дзя. Ця­лес­ная сла­басць і ча­сы, якія да­лё­ка сыш­лі на­пе­рад, — са­мыя важ­кія ўмо­вы ўзрос­та­вай адзі­но­ты. Ева-Ка­ ця­ры­на Ма­ха­ва зра­бі­ла шчы­рую і ве­ль­мі пра­нік­нё­ную ра­бо­ту пра цёп­лае жыт­ло, доб­рую ежу, док­та­ра і тэ­ле­ві­зар — зда­ецца, фі­зіч­ныя па­трэ­бы цал­кам за­да­во­ле­ны. І сап­раў­ды, мясц­овыя сац­служ­бы зра­бі­лі ўсё, што ў іх сі­лах. Ад­ нак «Пе­ра­зі­ма­ваць» мае вы­раз­на ад­чу­ва­ль­ны пры­смак тра­ге­дыі. Вы­со­кай і гор­кай, якая то­ль­кі мо­жа быць на­пры­кан­цы жыц­ця ча­ла­ве­ка. Пры ўсёй сур’ёзнас­ці, без­умоў­на, тра­гіч­нас­ці тэ­мы «Пе­ра­зі­ма­ваць» не вы­ клі­кае ад­моў­ных эмо­цый. Гэ­та надзвы­чай ста­ноў­чая, на­ват дзе­сь­ці свет­лая кар­ці­на аб апош­нім аб­аро­це ко­ла жыц­ця, які вы­гля­дае не­паз­беж­ным, але цал­кам на­ту­ра­ль­ным. Як на­ту­ра­ль­най вы­гля­дае сцэ­на на ка­на­пе — ня­зму­ша­ ная ко­пія звы­чай­на­га ве­ча­ра на ся­лян­скай лаў­цы. Ці­ка­ва, што Ева-Ка­ця­ры­на Ма­ха­ва не так да­ўно зды­ма­ла стуж­ку пра юнац­ тва, тое не­паў­тор­нае імгнен­не, якое ад­дзя­ляе ўча­раш­няе дзі­ця ад да­рос­ла­га ча­ла­ве­ка. Кар­ці­на «На­пя­рэ­дад­ні» так­са­ма рас­каз­ва­ла аб вяс­коў­цах, то­ль­кі ве­ль­мі ма­ла­дых, шко­ль­ных вы­пус­кні­ках, у якіх усё па­куль то­ль­кі на­пе­ра­дзе. «Пе­ра­зі­ма­ваць» рэ­жы­сёр­ка і яе ня­змен­ны парт­нёр Дзя­ніс Пу­ці­каў зды­ма­лі са сва­ёй іні­цы­яты­вы па-за меж­амі не­йкіх сту­дый, як і фі­льм «Ня­хай жы­ве ма­ле­нь­кі прынц». «Пе­ра­зі­ма­ваць» — гэ­та не то­ль­кі фік­са­цыя сы­хо­дзя­чай на­ту­ры, але і дра­ма ча­ла­ве­чай адзі­но­ты. Так, у стуж­цы ёсць эпі­зод на­вед­ван­ня, ка­лі да ад­ной з ба­бу­лек пры­язджа­юць род­ныя. Ёсць сцэ­на свят­ка­ван­ня Вя­лі­кад­ня, ка­лі да ста­рых, яўна па пад­каз­цы да­рос­лых, пры­хо­дзяць з він­ша­ва­ль­ны­мі пры­каз­

47

ка­мі мясц­овыя дзе­ці. Тра­ге­дыя па­сту­по­ва­га зга­сан­ня ча­ла­ве­ка і яго сы­хо­ду з жыц­ця яшчэ і ў лі­та­ра­ль­най фі­зіч­най іза­ля­цыі ад со­цы­уму ды ад­сут­нас­ці ка­ му­ні­ка­цыі. Стуж­ка Евы-Ка­ця­ры­ны Ма­ха­вай якраз ве­ль­мі доб­ра па­каз­вае, што тра­ге­дыя ста­рас­ці ме­на­ві­та ў адзі­но­це. Адзін з са­мых кра­на­ль­ных эпі­зо­даў кар­ці­ны — раз­ві­тан­не жы­ха­рак зі­мо­ва­га пры­тул­ку пе­рад вяр­тан­нем у род­ ныя вёс­кі. Увесь час ве­ль­мі стры­ма­ныя ка­бе­ты рап­там надзвы­чай эма­цый­на раз­віт­ва­юцца ад­на з ад­ной. І яны, і гля­дач раз­уме­юць, што ве­ра­год­насць іх сус­трэ­чы блі­жэй­шай во­сен­ню не ве­ль­мі вя­лі­кая. Пе­ра­зі­ма­ваць мож­на, а вось ад ста­рас­ці збег­чы не­маг­чы­ма.

1, 3—5. «Пе­ра­зі­ма­ваць», 2017. Кадры з фільма.

2. Ева-Ка­ця­ры­на Ма­ха­ва. красавік, 2018

48

In Design

Лё­ша Лі­мо­наў / Аляк­сей Юшкоў­скі

Су­пер­ге­роі, лі­ха­дзеі і тыя, хто ні­ко­лі не спіць На­ра­дзіў­ся ў 1984 го­дзе ў Жло­бі­не. На­ву­чаў­ся на фа­ку­ль­тэ­це ды­зай­ну і ДПМ Ака­дэ­міі мас­тац­тваў (ка­фед­ры пра­мыс­ло­ва­га ды­зай­ну і гра­ фіч­на­га ды­зай­ну). Сфе­ра твор­чых інта­рэ­саў: упа­коў­ка, гра­фіч­ны ды­зайн, ілюс­тра­цыя. Удзе­ль­нік між­на­род­ных вы­стаў і кон­кур­саў. Уз­на­га­ро­ды: «зо­ла­та» на Rijks Studio Awards 2017 (Амстэр­дам, Ні­дэр­лан­ды) за пра­ект «Шэ­ дэў­ры ні­ко­лі не спяць», «срэб­ра» на між­на­род­ным кон­кур­се ўпа­коў­кі­ The Dieline Awards (Бос­тан 2018), дзве «брон­зы» на 27-м Між­на­род­ ным фес­ты­ва­лі рэ­кла­мы Red Apple 2017 (Мас­ква, Рас­ія) і інш.

Пры ўсёй мо­цы тэх­ніч­най пад­рых­тоў­кі з Ака­дэ­міі мы вы­хо­дзім, ні­бы сля­пыя ка­ця­ня­ты, да­во­дзіц­ца пра­бі­ваць сцен­кі га­ла­вой. Ко­ль­кі год па­тра­бу­ецца на ад­апта­цыю і пры­ста­са­ван­не да рэ­аль­на­га жыц­ця, хоць мно­гія па­чы­на­юць пра­ца­ваць з дру­го­га-трэ­ця­га кур­са. Га­лоў­ная пра­бле­ма ў тым, што на­шы ад­у­ ка­цый­ныя пра­гра­мы, так бы мо­віць, усто­яныя, а свет ды­зай­ну аб­наў­ля­ецца ці не кож­ныя тры га­ды. Як ні дзіў­на, але, ня­гле­дзя­чы на да­во­лі аб’ёміс­тае па­рфто­ліа і ко­ль­касць за­ моў­цаў, мож­на ска­заць, што я яшчэ то­ль­кі па­чы­наю ў пра­фе­сіі. Так, ба­за ўжо існуе: на­пра­ца­ва­ны во­пыт, ёсць зна­ёмствы з па­трэб­ны­мі лю­дзь­мі. І ця­пер у мя­не з’яв­ і­ла­ся маг­чы­масць пры­дум­ваць, ства­раць якас­ны прад­укт, які дой­дзе да спа­жыў­ца. Тое мя­не на­тхняе. Ву­чу­ся за­раб­ляць на гэ­тым. І чым бо­льш у мя­ не атрым­лі­ва­ецца за­раб­ляць, тым бо­льш я ўклад­ваю свае сі­лы. Ра­ней мы спра­ба­ва­лі ства­рыць ды­зайн-сту­дыю мэб­лі з сяб­ра­мі, але не скла­ ла­ся. Па­зней пры­йшло раз­умен­не, што з сяб­ра­мі пра­ца­ваць не­ль­га, па­чы­на­ ецца пе­ра­цяг­ван­не... Мя­не ха­пі­ла на год по­ўнай ад­да­чы. По­тым я па­чаў інтэн­ сіў­на за­ймац­ца вы­твор­час­цю ўлас­ных прад­уктаў. Я мак­сі­ма­ліст па сва­ёй на­ту­ры. Ма­гу кар­пат­лі­ва адточваць дэ­та­лі, бо гэ­та пры­ но­сіць за­да­ва­ль­нен­не. Што ты­чыц­ца ды­зай­нер­скіх за­дач, я імкну­ся раз­ві­ваць роз­ныя сты­лі. І раб­лю­ся бо­льш гнуткім. У не­ка­то­рых ды­зай­не­раў-ілюс­тра­та­ раў ёсць свой да­клад­ны стыль, і гэ­та дае ім маг­чы­масць пра­соў­вац­ца ў пэў­ най сфе­ры, але за­га­няе ў рам­кі і аб­мя­жоў­вае ў вы­ка­нан­ні за­ка­заў. Лі­чу, што ў гра­фіч­на­га ды­зай­не­ра ўлас­на­га сты­лю быць не па­він­на. Я пра­цую шмат, па 14 га­дзін у сут­кі. Акра­мя ра­бо­ты над інды­ві­ду­аль­ны­мі за­ мо­ва­мі на фры­лан­се, у мя­не так­са­ма ёсць свой біз­нэс, раз­віц­цё яко­га ад­ымае па­ло­ву ча­су. Сво­еа­саб­лі­вым на­рко­ты­кам для мя­не з’яў­ля­ецца ўдзел у кон­кур­ сах — гэ­та на­тхняе і сты­му­люе. Важ­на раз­умець, на якой ста­дыі пра­фе­сій­на­ га раз­віц­ця ты зна­хо­дзіш­ся, важ­на па­ра­ўноў­ваць свой уз­ро­вень з уз­роў­нем іншых май­строў. На гэ­тым фо­не фар­му­ецца са­ма­ацэн­ка і ўпэў­не­насць у са­бе. Што­дзень пра­гля­даю тэ­ма­тыч­ныя бло­гі, па­блі­кі, парт­фо­ліа, звя­за­ныя з ды­ зай­нам. У па­блі­ках звы­чай­на пуб­лі­ку­юцца леп­шыя пра­цы, то­па­выя рэ­чы, ты пры­бліз­на ары­енту­ешся, што ро­бяць на За­ха­дзе, што ад­бы­ва­ецца ў нас. Ужо ад­роз­ні­ва­еш доб­рае ад дрэн­на­га, па­сту­по­ва фар­му­ецца на­гле­джа­насць і ў вы­ні­ку — густ. Хоць ра­ней з гэ­тым бы­ло скла­да­на. Гля­дзіш на той кру­чок і раз­ ва­жа­еш: па­трэб­ны ён ці не?.. Кож­ная но­вая за­да­ча для мя­не — на­тхнен­не і іспыт. Ды­зайн упа­коў­кі для ле­ каў, фір­мо­вы стыль рэ­ста­ра­на, прынт на фут­бол­ку — ты па­гру­жа­ешся ў но­вую сфе­ру, і да­во­дзіц­ца ка­пац­ца, вы­ву­чаць, чы­таць. Мая са­мая гуч­ная пе­ра­мо­га — на кон­кур­се, які аб­вяс­ціў Рэ­йксму­зе­ум у Амстэр­да­ме, і яна не вы­пад­ко­вая. Для ўдзе­лу трэ­ба бы­ло вы­ка­рыс­таць вы­явы «Мастацтва» № 4 (421)

аб’ектаў з ка­лек­цыі му­зею і ства­рыць су­ве­нір, про­сты ў вы­твор­час­ці. Да гэ­та­га я два га­ды вы­пус­каў мас­кі для сну з вы­ява­мі су­пер­ге­ро­яў і лі­ха­дзе­яў. Я да­ўно рас­пра­цоў­ваў гэ­тую ідэю, і на­рэш­це яна атры­ма­ла сваё ідэ­аль­нае ўва­саб­лен­ не і «вы­бух­ну­ла». Я зра­біў се­рыю ма­сак з ва­чы­ма пер­са­на­жаў вя­до­мых тво­раў з ка­лек­цыі му­зея. Ве­ль­мі вы­раз­най атры­ма­ла­ся мас­ка з «Парт­рэ­та дзяў­чын­кі ў бла­кіт­най су­кен­цы» Вер­спрон­ка. Пры­чым гэ­тыя пе­ра­мож­ныя мас­кі «Шэ­дэў­ры ні­ко­лі не спяць» — не са­мая мая па­пу­ляр­ная ра­бо­та ў парт­фо­ліа, але са­мая вя­до­мая на між­на­род­ным уз­роў­ні, пра яе на­пі­са­лі со­тні вы­дан­няў, рэ­пос­ты зра­бі­лі ты­ся­чы лю­дзей. Сам кон­курс стаў моц­най про­ма-акцы­яй, пры­чым як для мя­не, так і для Рэйкс­ му­зе­ума. Мая пра­ца тра­пі­ла ва ўсе бо­льш-менш вя­до­мыя ды­зайн-па­блі­кі. А му­зей атры­маў сус­вет­ную рэ­кла­му… Мой са­мы «ба­лю­чы», вы­па­ку­та­ва­ны пра­ект — што­дзён­нік-пла­нер для ды­зай­ не­раў LEVSHA. На яго­най вок­лад­цы — га­ла­ва бу­ль­тэр’ера. Вы­клад­чык у ву­­ чэль­­ні ка­лі­сь­ці ска­заў, што ха­цеў бы мець та­ко­га са­ба­ку, бо ён «ве­ль­мі ды­зай­ нер­скі». І я вы­ра­шыў ска­рыс­тац­ца гэ­тым воб­ра­зам як збі­ра­ль­ным для на­шай пра­фе­сіі. У гэ­тых на­тат­ні­каў не са­мы шчас­лі­вы лёс, ня­гле­дзя­чы на іх сты­лё­ васць і ары­гі­на­ль­насць. Да­вя­ло­ся су­тык­нуц­ца з вя­лі­кай ко­ль­кас­цю цяж­кас­цей і ў пра­цэ­се вы­твор­час­ці, і пры про­да­жы. З-за гэ­тай пра­цы мне на­ват хо­чац­ца на­біць та­ту, каб яна на­гад­ва­ла: спра­ву, якую ты рас­па­чаў, трэ­ба да­вес­ці да кан­ца ў лю­бым вы­пад­ку. Ні­ко­лі не ве­да­еш, што спра­цуе, што не. Ідэя, пры­ду­ма­ная «на ка­лен­цы» ў ка­ вяр­ні і ўва­соб­ле­ная за ко­ль­кі дзён, мо­жа стрэ­ліць. Так ад­бы­ло­ся з рэ­клам­ны­мі пла­ка­та­мі для шко­лы інтэ­рак­тыў­ных ка­му­ні­ка­цый IKRA з вы­ява­мі ры­бы і сло­ га­нам-алю­зі­яй на Гам­ле­та «Ме­тать или не ме­тать?». Ме­на­ві­та з-за гэ­тай пра­цы я па­чаў атрым­лі­ваць пра­ктыч­на ўсе іншыя за­мо­вы. З за­меж­ны­мі клі­ента­мі пра­сцей: яны ба­чаць парт­фо­ліа, ба­чаць, што ты ўме­еш, і ка­лі гэ­та су­па­дае з іх па­трэ­ба­мі, пы­та­юцца пра кош­ты і тэр­мі­ны і ро­бяць за­ мо­ву. А ў Бе­ла­ру­сі звы­чай­на пра­цуе са­ра­фан­нае ра­дыё. На­шым біз­нэ­соў­цам па­куль цяж­ка за­ры­ента­вац­ца ў тым, што ёсць доб­ры ды­зайн. Ка­лі трэ­ба не­шта да­вес­ці, про­ста па­каз­ва­еш спіс сва­іх пе­ра­мог на роз­ных між­на­род­ных кон­ кур­сах — і пы­тан­не вы­ра­ша­ецца. Ад­ной­чы я тра­піў у ня­ёмкую сі­ту­ацыю, ка­лі ме­не­джар не рас­па­вёў ды­рэк­та­ру пе­рад сус­трэ­чай, хто я і што, не па­ка­заў парт­фо­ліа, а я пры­йшоў і з па­ро­га па­чаў да­маў­ляц­ца пра розныя арганізацыйныя моманты Ды­рэк­тар ад­ра­зу: «Па­ча­кай­це, спа­чат­ку ска­жы­це, хто вы? А по­тым я вы­ра­шу, бу­дзем мы з ва­мі пра­ца­ваць ці не». Пер­шае жа­дан­не бы­ло ўстаць і па­йсці, маў­ляў, да па­ба­чэн­ ня, мне гэ­та не­ці­ка­ва. Але по­тым я пад­умаў: «Гэ­та пра­ца над са­бой. На­ват у та­кіх сі­ту­ацы­ях трэ­ба пра­пам­поў­вац­ца. Так што, Аляк­сей, па­чнем усё на­ноў…» Я рас­па­вёў пра ся­бе, па­ка­заў пра­екты з парт­фо­ліа, зга­даў уз­на­га­ро­ды, і по­тым па­йшла на­рма­ль­ная пра­цоў­ная раз­мо­ва. Та­кім чы­нам, час ад ча­су да­во­дзіц­ца ся­бе прэ­зен­та­ваць, але тое ба­дзё­рыць, і на­сам­рэч унут­ра­на збі­ра­ешся: «А што ты мо­жаш рас­па­вес­ці пра ся­бе ў стрэ­са­вай сі­ту­ацыі?..»

Пад­рых­та­ва­ла Але­на Ка­ва­лен­ка.

1. Мас­ка для сну з се­рыі «Шэ­дэў­ры ні­ко­лі не спяць».

2. Се­рыя прад­уктаў LEVSHA. Фо­та з сай­та behance.net/limonov.

50

Рэ­ц эн­з ія

Новы тэатральны праект Цэнтра візуальных і выканальніцкіх мастацтваў «Арт-карпарэйшн» — «Крыжовыпаходдзяцей» у пастаноўцы Юрыя Дзівакова па п’есе беларускага драматурга Андрэя Іванова ў прасторы «Ок16». Ілля Ясінскі (Блез). Фота Сяргея Ждановіча.

issn 0208-2551

падпісныя Індэксы 74958, 749582. рознічны кошт — па дамоўленасці. «Мастацтва» № 4 (421)