Page 1

А.М. БУЛЫ КА

СЛОЎНЖ

ІНШАМОЎНЫХ

СЛОЎ

А-Л M1HCK «БЕЛ А РУ С К А Я ЭН Ц Ы К Л А П ЕД Ы Я » 1999


УДК 801.316.4 ББК 81.2 Р-4 Б 90

Рэцэнзент доктар філалагічных навук А.Я.Супрун М астак A.С. Забауская

Б 90

Булыка А.М. Слоўнік іншамоўных слоў: У 2 т. T. 1: A—Л — Мн.: БелЭн, 1999. — 736 с. ISBN 985-11-0152-4. Слоўнік з’яўляецца першым y беларускай лексікаграфічнай практыцы даведнікам па іншамоўнай лексіцы. У ім змешчана каля 25 тысяч агульнаўжывальных слоў і найбольш пашыраных тэрмінаў з розных галін ведаў, запазычаных з іншых моў або ўтвораных з іншамоўных лексічных элементаў. Кожнае слова забяспечана даведкай аб яго паходжанні і тлумачэннем. Улічаны і новыя лексічныя адзінкі, якія ўвайшлі ў актыўны ўжытак на працягу апошняга дзесяцігодцзя. Разлічаны на шырокае кола чытачоў. УДК 801.316.4 ББК 81.2 Р-4

ISBN 985-11-0152-4

© Вьшавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі, 1999 © А.М.Булыка, 1999 © А.С.Забаўская. Афармленне, 1999


Структура слоўніка водзіцца звьгчайна іншамоўная першакрыніца, a калі ёсць дастатковыя навуковыя падставы, то і звесткі аб мовах-пасрэдніцах. Усе словы з іншых моў, акрамя рускіх і ўкраінскіх, падаюцца лацінскім алфавітам. Калі змешчанае ў этымалагічнай даведцы іншамоўнае слова супадае ў значэнні з загаловачным, яно не тлумачыцца:

Запазычванне лексікі — з’ява, уласцівая кожнай мове. Актыўна выкарыстоўваюцца іншамоўныя лексічныя сродкі і ў пісьмова-маўленчай практыцы беларусаў. Аднак удзельнікам моўных зносін не заўсёды зразумелы дакладны сэнс і тым больш паходжанне замежных слоў, узнікаюць цяжкасці гтры іх ужыванні, вымаўленні, напісанні. Асноўная задача гэтага слоўніка — даць кароткае тлумачэнне слоў іншамоўнага паходжання, якія можна пачуць па радыё і тэлебачанні, сустрэць y газетах і часопісах, y мастацкай, публіцыстычнай, навуковай і навукова-папулярнай літаратуры. Слоўнік змяшчае каля 25 тысяч слоў, запазычаных y розны час беларускай мовай з іншых моў або ўтвораных з іншамоўных лексічных элементаў. Усе гэтыя словы, з ’яўляючыся загаловачнымі ў слоўнжавых артыкулах, размешчаны ў алфавітным парадку і надрукаваны тлустымі (чорнымі) літарамі. Націскныя галосныя ў іх, акрамя літары ё, забяспечаны знакам націску. Загаловачныя словы-амонімы пазначаюцца арабскімі лічбамі зверху

ЛШ А Н А д (фр. limonade). Пры розных значэннях загаловачнага слова і іншамоўнага слова, якое паслужыла крыніцай запазычвання, апошняе даецца з тлумачэннем: c â P B IC (англ. service = служба). У лацінскіх і старажытнагрэчаскіх словах, калі аснова іх па назоўным склоне няясная, прыводзіцца побач форма роднага склону, якая выяўляе чыстую аснову слова: ПАТЭНТ (лац. patens, -ntis = адкрыгы, яўны). ХЛАМІДА (гр. cWamys, -ydos). Паміж прыведзенымі ў дужках двума іншамоўнымі адпаведнікамі загаловачнага слова (словам-пасрэднікам і словам-крыніцай), a таксама калі ў этымалапчнай даведцы, акрамя іншамоўнага адпаведніка, прыводзідца і яго этымон (зыходнае слова) або ёсць толькі этымон загаловачнага слова, звы-

справа: МАНДАРЫН1 і МАНДАРЫ Н 2 Пасля загаловачнага слова ў дужках даецца ўказанне на паходжанне слова (этымалогія). Прыз


чайна «ад».

ўжываецца

прыназоўнік

нымі этымалагічнымі даведкамі і тлумачэннямі: АВІЯ- (ад лац. avis = птушка) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае панядцю «авіяцыйны». -Л О Г Ы (гр. logos = слова; вучэнне) — другая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «навука», «вучэнне», «веда». У вьтадках, калі этымалогія складаецца з загаловачных (чорных) слоў іншых артыкулаў і гэтыя словы сустракаюцца ў слоўнікавым артыкуле, курсіў даецца толькі ў этымалогіі:

A i d e (н.-лац. anisum, ад гр. апіson). БАРКАРОЛА (іт. barcarola, ад ba­ rca = лодка). ДЭНДРАРЫ Й (ад гр. dendron = Дрэва). Часам паміж іншамоўнымі адпаведнікамі ставіцца знак < , каб пазбегнуць паўтарэння прьшазоўніка «ад». XAJIÉPA (лац. cholera < гр. chole­ ra, ад choie = жоўць). Па магчымасці робіцца пераклад састаўных частак іншамоўнай першакрыніцы:

КАТАТЭРМ ОМ ЕТР (ад ката- + тэрмометр) — спіртавы тэрмометр для вымярэння ахаладжэння, якое выклікаецца паветрам. Пры словах, утвораных ад уласных імён, y этымалагічнай даведцы, акрамя прозвішча асобы, ад якога паходзіць слова, па магчымасці падаюцца гады яе жыцця. Значэнні слоў тлумачацца ў даступнай форме, але такім чынам, каб сэнс слова быў раскрыты поўна і дакладна. Часта паўната інфармацыі аб слове дасягаецца адсылкай да іншых слоў шляхам выдзялення іх курсівам y тэксце тлумачэння, прычым калі слова, да якога адсылаецца чьггач, мнагазначнае, указваецца нумар значэння:

МАТАЦЫ КЛ (фр. motocycle, ад лац. motus = які рухаецца + гр. kyklos = кола). Пры складаных словах, утвораных ад двух іншамоўных слоў, падаюцца абодва гэтыя словы са скарочанай назвай мовы і тлумачэннем. Адсутнасць указання на мову перад другім іншамоўным словам сведчыць, што яно паходзіць з той жа крыніцы, з якой і першае: СAЛІЦЫ ЛА ВЫ (ад лац. salix, -iesis = вярба + гр. уіе = рэчыва). СХІЗАФРЭШ Я (ад гр. schizo = расшчапляю + phren = душа, розум, мысленне). Калі слова складзена са змешчаных y слоўніку самастойных лексічных адзінак або словаўіваральных элементаў, y этымалагічнай даведцы ўказваюцца кампаненты складання, прычым яны выдзяляюцца курсівам:

АЛЕГАКЛАЗ (ад аліга- + гр. klasis = разлом) — пародаўтваральны ^мінерал класа сілікатаў, разнавіднасць плагіяклазу. АПЕРТОМ ЕТР (ад лац. apertus = адкрыты + -метр) — прыбор для вымярэння лікавай апертуры 1 аптычнай сістэмы. Калі загаловачнае слова паўтараецца ў тэксце артыкула ў нязменнай форме, то яно абазначаецца першай літарай гэтага слова з кропкай, a калі змяняецца грама-

МЕТАЛАКЕРАМПСА (ад метап + кераміка). СЕЙСМ АЛОГІЯ (ад сейсма- + -логія). Словаўгваральныя элементы складаных слоў даюцца як асобныя слоўнікавыя артыкулы з адпавед-

4


ступным парадку: а) першаснае, гістарычнае значэнне; б) усе наступныя прамыя значэнні; в) пераноснае значэнне. Выключэнне робіцца толькі ў тых выпадках, калі некалькі прамых значэнняў маюць адпаведна некалькі пераносных. Тады пасля кожнага прамога значэння змяшчаецца адпаведнае пераноснае. Па магчымасці звязваюцца паміж сабой тэрміны, якія характарызуюць адну і тую ж з’яву.з розных бакоў або абазначаюць антанімічныя з ’явы. У канцы слоўнікавага артыкула ў дужках ці пасля кропкі з коскай даецца спасылка на такі тэрмін пры дапамозе памет «параўн.», «проціл.»:

тычная форма, то назоўнікі ў гэтым выпадку даюцца поўнасцю, a прыметнікі абазначаюцца першай літарай і праз злучок даецца канчатак: каравул — паставіць к., быць y каравуле; шанцавы — ш. інструмент, ш-ая лапата. Калі загаловачнае слова мае два варыянты ўжывання, кожны з іх падаецца асобным чорным словам і менш ужьюальны спасылаецца на больш ужывальны: АКСІМАРАН гл. аксюмаран. АКСЮМАРАН, АКСІМ АРАН (гр. aksymoron = дасціпна-бязглуздае) — стылістычны прыём наўмыснага спалучэння процілеглых слоў, y выніку чаго ўзнікае новы сэнсавы змест. Калі загаловачнае слова мае сінанімічны тэрмін беларускага паходжання, то апошні падаецца ў канцы слоўнікавага артыкула пасля кропкі з коскай звычайным шрыфтам:

АЛАФЕРМ ЕНТЫ (ад апа- + ферменты) — бялковая група малекул некаторых ферментаў, якая вызначае іх спецыфіку (параўн. каферменты). КАФЕРМ ЕНТЫ (ад ка- + ферменты) — небялковая група малекул некаторых ферментаў, якая прымае ўдзел y ферментатыўных рэакцыях, пгго адбываюцца ў арганізмах (параўн. апаферменты).

КАТРЭН (фр. quatrain, ад quatre = чатыры) — страфа з чатырох вершаваных радкоў; чатырохрадкоўе. КАТАСТРАФІЗМ (фр catastro­ phisme, ад гр. katastrophe = пераварот, знішчэнне) — вучэнне, паводле якога развіццё зямной кары і арганічнага свету адбываецца ў выніку перыядычных сусветных геалагічных катастроф і патопаў, што наступаюць пасля трьшалага перыяду спакою; тэорыя катастроф. Пры наяўнасці спасылкі на аманімічны тэрмін робіцца адпаведная лічбавая памета:

АНТЫ ПАТЫ Я (гр. antipatheia) — пачуццё негтрыязнасці, недружалюбнасці, агіды (проціл. сімпатыя). СІМГІАТЫЯ (гр. sympatheia = спачуванне) — цяга, прыхільнасць да каго-н. (проціл. антыпатыя). Пасля тлумачэнняў y неабходных выпадках даюцца ілюстрацыі ў выглядзе свабодных або ўстойлівых выразаў, пры гэтым першыя падаюцца ў дужках без тлумачэння, a другія вылучаюцца разрадкай і тлумачацца:

ЧАНТсВІМ А (іт. centesimo, ад cento = сто) — разменная манета Італіі, Сан-Марына, Ватыкана, роўная 1/100 ліры2. У мнагазначных словах розныя значэнні слова пазначаюцца ў радку арабскімі лічбамі з дужкай. Пры гэтым яны падаюцца ў на-

ТЭРМ ІНАЛЬНЫ (лац. terminalis, ад terminus = мяжа, край) — канцавы, канечны (напр. т. стан арганізма).

5


__t ІППАГА (іт. spada) — халодная колючая зброя з гтрамым вузкім і доўгім клінком; с к р ы ж а в а ц ь

ш п a г i — пачаць паядынак, бой, спрэчку.

Спіс скарачэнняў інданез. — інданезійскі індз. — індзейскі іран. — іранічны ірл. — ірландскі ісл. — ісландскі ісп. — іспанскі іт. — італьянскі кабард. — кабардзінскі казах. — казахскі калм. — калмыцкі камерц. — камерцыйная справа караім. — караімскі карэйск. — карэйскі карэл. — карэльскі кельц. — кельцкі кіт. — кітайскі кніжн. — кніжны кр.-тат. — крымска-татарскі лаоск. — лаоскі латьпп. — латышскі лац. — лацінскі лаянк. — лаянкавы лінгв. — лінгвістыка літ. — літоўскі літ. — літаратуразнаўстаа літар. — літаральна лог. — логіка малайск. — малайскі манг. — мангольскі мар. — марская справа мат. — матэматыка мед. — медыцына мет. — металургія метэар. — меіэаралогія мін. — мінералогія міф. — міфалогія млн. — мільён мн. — множны лік муз. — музыка - н .-----небудзь напр. — напрыклад нарв. — нарвежскі н.-гр. — новагрэчаскі

ав. — авіяцыя азерб. — азербайджанскі алб. — албанскі алт. — алтайскі амер. — амерыканскі анат. — анатомія англ. — англійскі антр. — аігграпалогія ар. — арабскі арам. — арамейскі арм. — армянскі архіт. — архітэктура асец. — асецінскі астр. — астраномія аўстр. — аўстрыйскі аўстрал. — аўстралійскі афг. — афганскі афр. — афрыканскі балг. — балгарскі бельг. — бельгійскі бенг. — бенгальскі біял. — біялогія ваен. — ваенная справа венг. — венгерскі в ’етн. — в ’етнамскі гал. — галандскі гал. ч. — галоўным чынам геагр. — геаграфія геад. — геадэзія геал. — геалогія г.зн. — гэта значыць гіст. — гістарызм гл. — глядзі горн. — горная справа гр. — грэчаскі груз. — грузінскі дацк. — дацкі егіп. — егіпецкі жарт. — жартаўлівы зах. — заходні і г.д. — і гэтак далей інш. — іншыя інд. — індыйскі б


сярэд. — сярэдні тагал. — тагальскі тадж. — таджыкскі таміл. — тамільскі тат. — татарскі т.зв. — так званы тунгус. — тунгускі тур. — турэцкі тыбецк. — тыбецкі тыс. — тысячагоддзе тэатр. — тэатральны тэх. — тэхніка узб. — узбекскі укр. — украінскі уст. — устарэлы усх. — усходні y т.л. — y тым ліку фарм. — фармакалогія фіз. — фізіка фізіял. — фізіялогія філас. — філасофія фін. — фінскі фін. — фінансавая справа фінік. — фінікійскі фр. — французскі харв. — харвацкі хім. — хімія цэнтр. — цэнтральны цюрк. — цюркскі чукоц. — чукоцкі чэш. — чэшскі шатл. — шатландскі шв. — шведскі швейц. — швейцарскі эвенк. — эвенкійскі экан. — эканоміка эскім. — эскімоскі эсп. — эсперанта эст. — эстонскі этруск. — этрускі эфіоп. — эфіопскі юр. — юрыспрудэнцыя яв. — яванскі якуцк. — якуцкі яп. — японскі яўр. — яўрэйскі

ненец. — ненецкі нідэрл. — нідэрландскі н.-лац. — новалацінскі н.э. — нашай эры ням. — нямецкі пал. — палавіна палігр. — паліграфія палінез. — палінезійскі паляўн. — паляўніцтвазнаўства памянш. — памяншальная форма параўн. — параўнай парт. — партугальскі паўд. — паўднёвы паўн. — паўночны пач. — пачатак паэт. — паэтыка перан. — пераноснае значэнне перуан. — перуанскі перс. — персідскі п.-лац. — познелацінскі польск. — польскі праванс. — правансальскі проціл. — процілеглы псіх. — псіхалогія разм. — размоўны рум. — румынскі рус. — рускі рэл. — рэлігія саам. — саамскі санскр. — санскрыт с.-в.-ням. — сярэдневерхненямецкі с.-гр. — сярэднегрэчаскі серб. — сербскахарвацкі сканд. — скандынаўскі с.-лац. — сярэднелацшскі с.-н.-ням. — сярэдненіжненямецкі сп. — спорт ст. — стагоддзе ст.-----старажытна-, стара- (пры назвах моў) стараж. — старажытны ст.-в.-ням. — старажытнаверхненямецкі сям. — сямейства

7


A

A ААЛОГІЯ (ад аа- + -логія) — раздзел арніталогіі, які вывучае яйцы ітіушак. А А Ш Ц б іЫ (ад аа- + -міцэты) — клас ніжэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне ааспорамі і зааспорамі, пашыраны ў Еўразіі, Афрыцы, Паўн. Амерыцы; сапратрофы і паразіты.

A-, AH- (rp. a-, an- = не, без) — прыстаўка, якая выражае адмаўленне або адсутнасць якой-н. прыметы, уласцівасці. АА- (гр. ооп = яйцо) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «яйцо», «палавая клетка». ААГАМІЯ (ад аа- + -гамія) — тып палавога працэсу ў жывёл і многіх раслін, пры якім y апладненні ўдзельнічаюць буйная яйцаклетка і дробны сперматазоід або спермій (параўн. гетэрагамія, ізагамія). AATEHÉ3 (ад аа- + -генез) — біял. працэс развіцця жаночых палавых клетак y яечніку. А А Г0Н П (ад аа- + -гонія) — жаночыя палавыя клеткі, якія ўтвараюцца з першасных палавых клетак. ААГОНІЙ (ад аа- + гр. gone = нараджэнне) — жаночы палавы орган многіх водарасцяў і грыбоў, унутры якога ўтвараюцца яйцаклеткі. / . . . ААЗІС (лац. oasis, ад егіп. Oasia = назва старажытнаегіпецкага горада) — 1) месца ў пустыні, дзе ёсць вада і расліннасць; 2) перан. тое, што з'яуляецца гтрыемным выключэннем на агульным шэрым фоне. / ААЛІТЫ (ад аа- + -літ) — мінеральныя ўтварэнні з кальцыту, даламіту, вокіслаў жалеза, марганцу ў выглядзе дробных акруглых зярнят канцэнтрьгчнай або радыяльна-прамяністай будовы.

ААРТЫТ (ад аорта) — мед. запаленне аорты. ААСТЮРЫ (ад аа- + споры) — аднаклетачныя споры, якія развіваюцца з аплодненых яйцаклетак y некаторых водарасцяў і грыбоў. ААФАРЬІТ (ад гр. oophoron = яечнік) — мед. запаленне яечніка. ААЦЫ СТЫ ДЫ УМ (н.-лац. оосуstidium, ад гр. ооп = яйцо + kystis = пузыр) — аднаклетачная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая трапляецца ў планктоне азёр і лужьшах. ААЦЫ СІДС (ад аа- + гр. kystis = пузыр) — аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая трапляецца ў стаячых забруджаных водах. ААЦЫ ТЫ (ад аа- + -цыты) — жаночыя палавыя клеткі ў перыяд аагенезу. АБАЖ УР (фр. abat-jour) — каўпак на лямпе для адлюстравання святла і для засцярогі вачэй ад яго яркасці. АБАЗ (перс. abbâsi) — дробная сярэбраная манета, распаўсюджаная даўней на Каўказе.

8


----------- A

мент, які забяспечвае гэта права; 2) аддзел бібліятэкі, дзе кнігі выдаюцца на дом.

АБАЗІЯ (н.-лац. abasia, ад гр. a- = діе + basis = хада) — мед. страта здольнасці хадзіць y выніку захворвання нервовай сістэмы.

АБАНЕНТ (ням. Abonnent, ад фр. abonné) — 1) асоба, якая карыстаецца абанементам, 2) асоба або ўстанова, якія маюць тэлефон.

АБАК, АБАКА (гр. abaks, -akos = дошка) — 1) архіт. верхняя частка капітэлі калоны ў выглядзе гарызантальнай пліты; 2) лічыльная дошка ў старажытных грэкаў і рымлян.

АБАНІРАВАЦЬ (фр. abonner) — атрымліваць што-н. па абанеменце.

АБАКА (ісп. abacâ, з тагал.) — манільскае канаплянае валакно, якое выкарыстоўваецца для вырабу карабельных канатаў.

АБАРА л ЬН Ы (ад лац. ab = ад, супраць + аральны) — біял. процілеглы роту, размешчаны ў частцы цела, процілеглай вобласці рота (параўн. аральны).

АБАЛІЦЫ Я (лац. abolitio = знішчэнне, скасаванне) — 1) скасаванне закону, рашэння; 2) юр. прыпыненне крымінальнай справы на стадыі, калі вінаватасць падследнага яшчэ не даказана.

АБАРДАЖ (фр. abordage) — даўнейшы спосаб марской бітвы — счэпліванне з варожым суднам для рукапашнага бою. АБАРТЫ ЎНЫ (лац. abortivus = неданошаны, раней часу народжаны) — 1) накіраваны на спыненне якога-н. працэсу (напр. хваробы); 2) біял. недаразвіты (напр. а-ыя органы раслін).

АБАЛІЦЫ ЯНІЗМ (англ. abolitio­ nism, ад лац. abolitio = знішчэнне, скасаванне) — 1) грамадскі рух за адмену якога-н. закону; 2) рух за адмену рабства неграў y ЗІПА ў 18— 19 ст.

АБАРЫ ГЁНЫ (лац. aborigines, ад ab origine = ад пачатку) — 1) карэнныя жыхары якой-н. краіны, мясцовасці ў адрозненне ад пазнейшых перасяленцаў; 2) тое, што і аўпхахтоны 1.

А БАЛШ Ы ЯН ІСТ (англ. abolitio­ nist, ад лац. abolitio = знішчэнне, скасаванне) — 1) прыхільнік адмены якога-н. закону; 2) удзельнік руху за адмену рабства неграў y ЗІПА ў 18— 19 ст.

АБАТ (лац. abbas, -atis, ад арам. abba = бацька) — 1) настаяцель каталіцкага мужчьшскага манастыра; 2) каталіцкі святар y Францыі.

А БА Н Д 0Н (фр. abandon) — адмова судна- або грузаўладальніка ад сваіх гтравоў на застрахаваную маёмасць на карысць страхавой арганізацыі пры ўмове, калі апошняя выплаціць яму поўную страхавую суму.

АБАТЫСА (лац. abbatissa) — настаяцельніца каталіцкага жаночага манастыра. i . , АБАЦТВА (ад абат) — каталіцкі манастыр з належнымі яму ўладаннямі, якім кіруе абат або абатыса.

АБАНЕМЕНТ (фр. abonne­ ment) — 1) права на карыстанне пэўны час чым.-н. (напр. месцам y тэатры, басейнам), a таксама даку-

9


A -----------АБВЕР (ням. Abwehr, ад Auslandsnachrichten- und Abwehramt) — орган ваеннай разведкі i контрразведкі Германіі ў 1919— 1944 гг. АБДАМ Ш АЛЬНЫ (н.-лац. abdo­ minalis, ад лац. abdomen = жывот) — анат. брушны (напр. а-ае дыханне). ! АБДОМ ЕН (лац. abdomen = жывот) — брушка, задні аддзел цела некаторых членістаногіх, напр. ракападобных. АБЎКТАР (н.-лац. abductor, ад лац. abducere = адводзіць) — анат. адводная мышца (параўн. аддуктар). АБДУКЦЫ Я (лац. abductio = адвод, адхіленне) — 1) анат. рух канечнасці ад сярэдняй лініі цела (параўн. аддукцыя)\ 2) геал. перанос акіянічнай кары і мантыі на ўскраіну кантынента, y выніку na­ ro ўтвараюцца афіяліты. АБДЫКАВАЦЬ (лац. abdicare) — адрачыся ад прастолу, адмовіцца ад улады, пасады або сану. АБДЫ КАЦЫ Я (лац. abdicatio) — адрачэнне ад прастолу, адмаўленне ад улады, пасады або сану. АВ’ККТ (лац. obi есtum = прадмет) — 1) усё тое, што складае частку знешняга, матзрыяльнага свету; 2) факт, прадмет, з’ява, якія трэба вьшучыць, разгледзець (напр. а. назірання); 3) прадпрыемства, будоўля, асобны ўчастак чаго-н. як месца чалавечай дзейнасці (напр. а.. будаўнііггва, ваенны а.); 4) лінгв. дапаўненне. А Б’ ЕКТЫВАЦЫЯ (ад с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета) — тое, што і а б ’ектывізацыя.

А Б*ЕКТЫ ВІЗАЦЫ Я (ад с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета) — выражэнне чаго-н. y матэрыяльных формах, вобразах, даступных успрыманню. А Б’ЕКТЫ ВІЗМ (ад с.-лац. obie­ ctivus = які адносіцца да прадмета) — 1) прынцып тлумачэння з’яў грамадскага жыцця, які абмяжоўваецца канстатаваннем пэ)шых фактаў, з’яў і падзей без аналізу іх прычын; 2) тое, што і а б ’ектыўнасць 2. А Б’ЕКТЫ Ў (с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета) — частка аптычнага прыбора (напр. фотаапарата, тэлескопа), якая складаецца з адной ці некалькіх лінзаў. А Б’ЕКТЫ ЎНАСЦЬ (ад а б ’ектыўны) — 1) існаванне а б ’еюпа незалежна ад свядомасці; прьшалежнасць да аб’ектыўнай рэальнасці; 2) адпаведнасць аб’ектыўнай рэчаіснасці, адсутнасць суб’ектывізму ў разважанні пра што-н.; бесстароннасць, непрадузятасць. А Б’ЕКТЫ УНЫ (с.-лац. obiectivus = які адносіцца да прадмета) — 1) незалежны ад чалавечай свядомасці (напр. а-ая рэальнасць); 2) праўдзівы, бесстаронні, непрадузяты (напр. а. вывад). АБЕЛІСК (гр. obeliskos) — помнік y гонар якой-н. падзеі або на ўшанаванне чыёй-н. памяці ў выглядзе гранёнага слупа, пірамідальна завостранага ўверсе. АБЕЛІТ (ад англ. F. Abel = прозвішча англ. хіміка 19 ст.) — выбу'ховая сумесь з амоніевай салетры, дынітрабензолу і кухоннай солі.

10


----------- A АБЕРАЦЫ Я (лац. aberratio = адхіленне) — 1) астр. уяўнае адхіленне нябесных свяцілаў ад іх сапраўднага месцазнаходжання, якое выклікаецца рухам Зямлі вакол Сонца; 2) фіз. скажэнне або недастапсовая выразнасць паказанняў аптычных прыбораў (напр. сферычная а., храматычная а.); 3) біял. адхіленне ад нормы ў будове арганізма або ў функцыі асобных органаў; 4) перан. памылка, адхіленне ад ісціны. А Б Е РТ 0Н (ням. Oberton) — муз. дадатковы, больш высоісі тон, які ўзнікае пры гучанні асноўнага тона і надае яму асаблівае адценне або тэмбр (параўн. унтэртон).

тоўшчы вады, куды ніколі не пранікаюць сонечныя прамяні. АБІСАПЕЛІТЫ (ад гр. abyssos = бяздонны + pelos = гушча) — усе віды асадачных адкладаў, якія ўтвараюцца на глыбіні звыш 2000 м.

АБІСА Ф ІЛ Ы (ад гр. abyssos = бяздонны + -філ) — марскія жьшёлы, якія жьшуць y зоне вялікіх глыбінь (звыш 2000 м). АБГГУРЫЕНТ (с.-лац. abituriens, -ntis = гатовы пайсці, пакінуць) — той, хто паступае ў сярэднюю спецыяльную або ў вышэйшую навучальную ўстанову. АБІЦЫ Н (ад A, B, С, назваў літар лац. алфавіта) — лекавы прэпарат, які з’яўляецца сумессю глюказідаў A, B i С, пгто здабьгоаюцца з лісця наперстаўкі шарсцістай; прымяняецца пры сардэчнай недастатковасці.

АБЗАЦ (ням. Absatz) — 1) водступ управа (чырвоны радок) y пачатку тэксту або яго часткі; 2) адносна закончаная ў сэнсавых адносінах частка тзксту ад аднаго чырвонага радка да наступнага.

АБІЯГЕНЕЗ (ад а- + біягенез) — тэорыя ўзнікнення жыцця на Зямлі, паводле якой зародкі жывых істот утварыліся ў выніку ўскладнення рэчьюаў неарганічнай матэрыі (параўн. біягенез 2).

АБЗЕТЦЭР (ням. Absetzer, ад absetzen = адсоўваць) — многакаўшовы экскаватар для выемкі і перамяшчэння пустых парод на адвалах кар’ераў.

АБГЯГЕННЫ (ад а- + біягвнны) — біял. які ўзнік з неарганічнай матэрыі.

АБІСАЛІТЬІ (ад гр. abyssos = бяздонны + -літ) — геал. глыбінныя горныя пароды. ! АБІСАЛЬ (ад гр. abyssos = бяздонны) — зона найболыпых марскіх глыбінь (звыш 2000 м), дзе вада мае пастаянную тэмпературу, салёнасць і шчыльнасць.

А БІЯТЫ ЧН Ы (ад а- + біятычны) — неарганічны або пазбаўлен ы ж ы ц ц я ;а -а я з о н а — зона, y якой няма жьюых арганізмаў; а-ыя ф а к т а р ы — сукупнасць умоў неарганічнага асяроддзя, якія ўпльшаюць На арганізм.

АБІСАЛЬНЫ (ад абісаль) — глыбакаводны (напр. а-ая зона, а-ыя адклады).

А БІЯ Ц ІН (ад лац. abies, -etis = елка) — вуглевадарод, які здабываецца са смалы хвойных дрэў і выкарыстоўваецца замест бензіпу як растваральнік.

А БІСА П ЕЛ А П Я Л Ь (ад гр. abys­ sos = бяздонны + пелагіяль) — самыя глыбокія, прыдонныя пласты

11


A - ---------АБЛАЮ ЦРАВАЦЬ (лац. ablacta­ re = адымаць дзіця ад грудзей) — праводзіць аблакціроўку.

раслінных клетак і тканак, напр. пры разрастанні сцябла ў таўшчыню.

АБЛАКЦГРОЎКА (ад аблакціраваць) — спосаб прышчэплівання раслін (дрэў, кустоў) зрошчваннем галінак без адцзялення іх ад ствалоў.

АБЛЯТЫ Ў [лац. (casus) ablati­ vus] — лінгв. адкладальны склон y лацінскай і некаторых іншых мовах; y беларускай мове адпавядае творнаму склону.

АБЛАСТЫКА (ад a- + гр. blastos = гіарастак, зародак) — сукупнасць прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца ў час выдалення пухлін, каб перашкодзіць іх рэцыдывам і імплантацыі клетак y ране.

АБЛЯУТ (ням. Ablaut) — лінгв. чаргаванне галосных кораня слова ў розных граматычных формах (напр. несці — насіць).

АБЛІГА (іт. obligo, ад лац. obligo = абавязваю) — 1) сума запазычанасці па вэксалях.; 2) банкаўскія кнігі асабістых рахункаў, y якіх улічваецца запазычанасць па вэксалях. АБЛПГАТА (іт. obligato, ад лац. obligatus = абавязковы) — абавязковая для выканання партыя суправаджальнага інструмента ў музычным ансамблі. АБЛІГАТНЫ (лац. obligatus) — абавязковы, які пастаянна трапляецца (напр. а-ыя паразіты). АБЛЕГАДЫЯ (лац. obligatio = абавязацельства) — капггоўная папера, якая дае яе трымальніку даход y выглядзе працэнтаў ад яе намінальнай вартасці або выйгрышу. АБЛПСВА (н.-лац. obliquus) — рыба сям. харацынідаў атрада карпавых, якая водзіцца ў рэках басейна Амазонкі; на Беларусі гадуецца ў акварыумах. АБЛІТЭРАЦЫ Я (лац. oblittera­ tio = згладжванне, забыццё) — 1) зарастанне поласці або прасвету якога-н. трубчастага органа ў чалавека і жывёл; 2) сплюшчванне

АБЛЯЦЫ Я (п.-лац. ablatio = адыманне) — 1) змяншэнне масы ледніка або снежнага покрьша ў выніку раставання ці выпарэння; 2) вынас масы з паверхні цвёрдага цела патокам гарачых газаў, напр. пры руху на вялікай хуткасці ракет і касмічных апаратаў праз зямную атмасферу. АБОЛ (гр. obolos) — 1) вагавая адзінка, a таксама дробная сярэбраная або медная манета ў Стараж. Грэцыі, роўная 1/6 драхмы\ 2) дробная манета вартасцю 1/2 дынара ў заходнееўрапейскіх краінах перыяду феадалізму. АБОРТ (лац. abortus) — дачаснае самаадвольнае або наўмыснае спыненне цяжарнасці. АБРА (ісп. abra = створка) — тое, што і сіндэсмія. а б р а г Ац ы я (лац. abrogatio) — скасаванне ўстарэлага закону.

АБРАЗІВЫ (фр. abrasif, ад лац. abrasio = саскрабанне) — дробназярністыя ці парашкападобныя рэчьшы вялікай цвёрдасці (алмаз, карунд, наждак), якія выкарыстоўваюцца пры механічнай апрацоўцы металаў, шкла і інш.

12


A

ранае з пачатковых частак, пачатковых літар або гукаў некалькіх слоў; 2) знакі скарачэння ў нотным пісьме.

АБРАЗІЯ (лац. abrasio = саскрабанне) — 1) геал. разбурэнне хвалямі і прыбоем берагоў акіянаў, мораў, азёраў, вадасховішчаў; 2) мед. выскрэбванне (слізістай абалонкі маткі, лункі зуба і інш.).

АБРЭВІЯЦЫ Я (лац. abbreviatio = скарачэнне) — 1) утварэнне абрэвіятур; 2) скарачэнне індывідуальнага развідця органаў або іх частак y жьшёльных арганізмаў.

АБРАКАДАБРА (п.-лац. abraca­ dabra) — 1) магічная формула, таямнічае слова, якому прыпісвалася цудадзейная сіла; 2) бяссэнсавы, незразумелы набор слоў.

АБРЭЖ Э (фр. abrégé, ад abréger = скарачаць) — выпіс з твора, скарочаны пераказ.

АБРЎПЦЫ Я (лац. abruptio) — муз. раптоўнае прыпыненне мелодыі як сродак музычнай экспрэсіі.

А Б Р ^К (асец. abreg) — гіст. горац, які ў перыяд далучэння Каўказа да Расіі прымаў удзел y барацьбе супраць царскіх войск і адміністрацыі.

АБРЫЕТА (н.-лац. aubrieta) — травяністая расліна сям. крыжакветных з ліловымі або ружовымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Малой Азіі, на Балканах; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

А БС А Л І0Т (лац. absolutus = неабмежаваны; самастойны) — 1) тое, што ні ад чаго не залежыць; 2) вечная, нязменная першааснова свету (дух, бог, ідэя) y ідэалістычнай філасофіі і рэлігіі.

АБРЫ КА Ц Ш (фр. abricotine) — абрыкосавы лікёр. А Б РЫ К 0С (фр. abricot) — пладовае дрэва сям. ружавых, пашыранае ў Сярэд. Азіі, на Каўказе, a таксама сакаўны плод гэтага дрэва чырвона-жоўтага колеру; на Беларусі вырошчваецца аматарамі. АБРЬІС (ням. Abriss) — 1) лінія, якая ачэрчвае знешнюю форму прадмета; контур; 2) геад. чарцёж, зроблены ў палявых умовах ад рукі з абазначэннем дадзеных вымярэнняў, неабходных для складання дакладнага плана; 3) контур малюнка на празрыстым матэрыяле для пераносу на літаграфскі камень; 4) перан. агульная характарыстыка, беглы агляд чаго-н.

АБСАЛЮ ТНЫ (лац. absolu­ tus) — 1) безадносны, узяты без параўнання з чым-н. (напр. а. прырост насельнііцва); 2) неабмежаваны, поўны; а - а я больш a с ц ь — амаль усе; a - a я в е л і ч ы н я — лік, узяты без знака шпос або мінус; a - a я і с ц і н a — вычарпальнае веданне аб’ектыўнай рэальнасці; а. н y л ь — самая нізкая магчымая гэмпература (-273,16 °С); а. с л ы х — здольнасць дакладна вызначаць на слых любую ноту; а. ч э м п і ё н — спартсмен, які набраў найбольшую колькасць ачкоў y мнагабор’і.

АБРЭВІЯТУРА (іт. abbreviature, ад лац. abbreviare = скарачаць) — 1) складанаскарочанае слова, утво-

АБСАЛЮ ТЫЗАВАЦЬ (ад лац. absolutus = неабмежаваны, безумоўны) — рабіць безумоўным,

13


A ------------

безадносным, даводзіць да абсалюту. АБСАЛЮ ТЫ ЗАЦЫ Я (ад лац. absolutus = неабмежаваны, безумоўны) — давядзенне да абсалюту. АБСАЛЮ ТЬІЗМ (фр. absolutis­ me, ад лац. absolutus = поўны, неабмежаваны) — форма дзяржаўнага кіравання, пры якой вярхоўная ўлада поўнасцю належыць адной асобе, неабмежаваная манархія, самадзяржаўе.

АБСАЛЮ ЦЫ Я (лац. absolutio = вызваленне) — 1) пастанова суда, якая вызваляе падсуднага ад пакарання; 2) адпушчэнне грахоў (у католікаў). АБСАНС (фр. absence = адсутнасць) — раптоўны кароткачасовы несвядомы стан, які ўзнікае пры некаторых формах эпілепсіі. АБСАРБЕНТЫ (лац. absorbens, -ntis = які пагльшае) — рэчьшы, здольныя да абсорбцыі 1. АБСАРБІРАВАЦЬ (лац. absorbe­ re) — хім. паглынаць, усмоктваць. АБСЁНТ (фр. absinthe = пальш) — спіртны напітак, горкая настойка на палыне. АБСЕНТЭІЗМ (ад лац. absens, -ntis = адсутны) — 1) ухіленне ад выканання грамадскіх абавязкаў, напр. ад удзелу ў выбарах, сходах; 2) форма землеўладання, пры якой землеўласнік, не маючы непасрэдных адносін да вытворчасці, атрымлівае даход y выглядзе рэнты. АБСЕРВАТОРЫ Я (н.-лац. observatorium, ад лац. observare = назіраць) — навуковая ўстанова, y якой з дапамогай спецыяльных прьгбораў вядуцца астранамічныя,

геафізічныя, метэаралагічныя назіранні. АБСЕРВАЦЫЯ (лац. observa­ tio) — 1) уважлівае нагляданне, сачэнне, агляд; 2) назіранне на гтрацягу пэўнага тэрміну над ізаляванымі ў спецыяльным памяшканні здаровымі людзьмі, якія маглі мець кантакт з хворымі; 3) вызначэнне месцазнаходжання судна па берагавых прадметах або па нябесных свяцілах. АБСЕСП (с.-лац. obsessio) — міжвольныя думкі, успаміны, сумненні, якія суправаджаюцца ўсведамленнем іх хваравітасці і цяжкім пачуццём неадольнасці. АБСІДЫ Я (н.-лац. absidia) — грыб сям. мукоравых, які расце на глебе, раслінньіх і жывёльных рэнггках. АБСІДЫ ЯН [лац. obsidianus (la­ pis) = камень Абсідыя, ад Obsidius = імя рымляніна, які прьюёз гэты камень з Эфіопіі] — шклопадобная вулканічная горная парода чырвонага, чорнага або шэрага колеру; выкарыстоўваецца ў будаўнііггве і ювелірнай справе. АБСКУРАНТ (лац. obscurans,-ntis = які зацямняе) — прыхільнік абскурантызму, рэакцыянер, цемрашал. АБСКУРАНТЬІЗМ (ад лац. ob­ scurans, -ntis = які задямняе) — крайне рэакцьійныя, варожыя адносіны да асветы, навукі, прагрэсу, да ўсяго новага і перадавога; цемрашальства. АБСО РБЕР (лац. absorbere = паглынаць) — апарат для правядзення абсорбцыі 1. А Б С 0Р Б Ц Ы Я (лац. absorptio = паглынанне) — 1) хім. паглынанне

14


A

газаў або рэчываў усёй масай абсарбента (параўн. адсорбцыя)\ 2) паглынанне святла, гуку або радыёхваляў пры праходжанні праз рэчыва; 3) усмоктеаіше рэчьшаў, y прьшатнасці лекавых сродкаў. АБСТАЛЯВАЦЬ (польск. obsta­ towac, ад ням. bestellen) — 1) забяспечыць патрэбнымі інструментамі, прыладамі, механізмамі; 2) набыць абстаноўку, мэбляваць; 3) прыстасаваць для чаго-гН., пад пгго-н. АБСТРАГАВАЦЬ (лац. obstraheге = адцягваць) — адкідаць y думках неістотныя ўласцівасці, сувязі прадмета, з’явы і выдзяляць яго асноўныя, заканамерныя прыкметы. АБСТРАКТНЫ (ад лац. abstractio = адцягненне, аддаленне) — адцягнены, заснаваны на абстракцыі. АБСТРАКЦЫ Я (лац. abstractio = адцягненне, аддаленне) — 1) адцягненне ў думках ад неістотных уласцівасцей, якасцей, сувязяў прадметаў ці з’яў з мэтай выдзеліць іх найбольш істотныя прыкметьг, 2) адцягненае паняцце, тэарэтычнае, навуковае абагульненне. АБСТРАКЦЫ ЯШ ЗМ (ад абстракцыя) — плынь y выяўленчым мастацтве 20 ст., для якой характэрны по}шы адыход ад прынцыпаў рэалістычнага адлюстравання рэчаіснасці.

якога-н. мерапрыемства, прапановы; найбольш пашырана ў парламентах. АБСТРУКЦЫ ЯШ ЗМ (ад абструкцыя) — сістэма палітычнай барацьбы шляхам абструкцый.

А БСТРУКЦ Ы ЯШ СТ (ад абструкцыянізм) — прыхільнік ді непасрэдны ўдзельнік абструкцыі. АБСТЫ НЕНТ (лад. abstinens, -ntis = які ўстрымліваецца) — асоба, якая ўстрымліваецца ад чагон., пераважна ад ужьюання спіртных напіткаў. А БСТЫ Н ЕН Ц Ы Я (лац. abstinen­ tia) — 1) поўнае ўстрыманне ад ужывання спіртных напіткаў; 2) палавое ўстрыманне. АБСТЭНЦЫ ЯНІСТЫ (ад лац abstentio = устрыманне) — прыхільнікі сектанцкай тактыкі байкоту парламенцкіх выбараў y краінах Зах. Еўропы. ! АБСУРД (лац. absurdus = недарэчны) — недарэчнасць, бязглуздзіца. ! АБСЦЫСА (лац. abscissa = адрэзаная, абсечаная) — мат. адна з трох каардынат, якія паказваюць месцазнаходжанне пункта ў прасторы. t АБСЦЭС (лац. abscessus) — мед. гнойны нарыў. АБТУРАТАР (фр. obturateur, ад лац. obturare = закупорваць) — 1) прыстасаванне ў затворах гармат, якое не дапускае прарьюу парахавых газаў пры выстрале; 2) затвор, які перыядычна перакрьшае светлавы паток y кіназдымачных, кінапраекцыйных, фотаэлектронных і іншых апаратах. АБТУРАЦЫ Я (фр. obturation, ад лац. obturare = закупорваць) — ва-

АБСТРАКЦЫ ЯШ СТ (ад абстракцыянізм) — прадстаўнік абстракцыянізму. А БСТРУ КЦ ЬЫ (лац. obstructio = перашкода) — від пратэсту, метад барацьбы, дзеянні, учынкі асоб ці калектываў, накіраваныя на зрыў

15


A

ен. герметызацыя канала ствала, якая не дапускае прарьшу парахавых газаў пры выстрале з агнястрэльнай зброі. А БУ Л ІЧ Н Ы (ад абулія) — псіх. бязвольны. А БУ Л ІЯ (гр. abulia = нерашучаець) — псіх. расслабленне ці страта волі, выкліканая хваробай; бязволле. АБУТЫ ЛО Н (н.-лац. abutilon, ад ар. aubutylun) — кустовая або травяністая расліна сям. мальвавых з буйным лісцем і адзіночнымі кветкамі аранжавага, чырвонага, жоўтага, белага колераў, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае грубае валакно; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; канатнік. АБЦАС (польск. obeas, ад ням. Absatz) — цвёрдая набойка на падэшве абутку пад пятой. АБЦУГ (ням. Abzug) — шлак, які ўтвараецца пры выплаўцы з веркблею золата, серабра і волава. АБЦУГІ (польск. obcçgi, ад ням. Zange) — 1) прылада для захоплівання і заціскання кавалкаў металу, выцягвання цвікоў; 2) перан. тое, што скоўвае, заціскае развіццё чаго-н. АБІПАР (польск. obszar, ад ням. obirschar = вымераны ўчастак зямлі) — 1) неабсяжная прастора, разлегласць; 2) участак вялікіх памераў. АБІШ і Аг (ням Abschlag) — адварот на канцы рукава; наогул ніжняя частка рукава. АБШ ТРЬІХ (ням. Abstrich) — шлак, які ўтвараецца пры ачыстцы свінцу ад прымесей мыш’яку і сурмы.

АБЭВІЛЬ (фр. Abbeville = назва горада ў Францыі) — археалагічная культура ранняга палеаліту ў Еўропе, пачатковы этап эпохі ашэль. АБЭРАК (польск. oberek) — польскі народны танец, які выконваецца ў хуткім тэмпе. АБЭРЖА (польск. oberza, ад фр. auberge) — прасторная хата, вялікі будьшак. А Б’Ю р Ад Ы Я (лац. abiuratio) — публічнае адрачэнне ад веры або ад сваіх перакананняў. ABATEHÉ3 (ад лац. ovum =яйцо + -генез) — тое, пгго і аагенез. АВАКАДА (парт. abacate, з індз.) — пладовае дрэва сям. лаўровых; культывуецца ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца ў аранжарэях. АВАЛ (фр. ovale, ад лац. ovum = яйцо) — выпуклая замкнутая крывая лінія без вуглавых пунктаў, падобная да лініі падоўжанага разрэзу яйца. АВАЛІСГ (ад аваль) — асоба, якая дала юксальнае паручыцельства, г.зн. зрабіла аваль. АВАЛЬ (фр. aval) — вэксальнае паручыцельства, зробленае трэцяй асобай y выглядзе асобнага гарантыйнага запісу. АВАЛЫ ІЫ (ад авал) — які мае форму авала. ABAMÉTP [ад а(мпер) + ва(льт) -метр\ — тое, пгго і ампервольтомметр. ABAHBÉK (фр. avant-bec, ад avant = наперадзе + bec = выступ) — перасоўнае металічнае мацаванне замкнёнай цыліндрычнай або авальнай формы; выка-

16


A

рыстоўваецца пры шахтавых работах y нястойкіх пародах і пад рэчышчамі. АВАНГАРД (фр. avant-garde, ад avant = наперадзе + garde ахова) — 1) частка войска, якая знаходзіцца ўперадзе галоўных сіл y паходзе і пры наступленні; 2) перан. перадавая частка класа, грамадства. АВАНГАРДНЫ (ад авангард) — які адносіцца да авангарда, знаходзіцца ўперадзе іншых, перадавы. АВАНГ АРДЬІЗМ (фр. avantgardisme) — абагульненая назва мастацкіх кірункаў, якім уласцівы разрыў з традыцыяй рэалістычнага мастацкага вобраза, пошукі новых сродкаў выяўлення і фармальнай структуры твора; y сваіх крайніх формах змыкаецца з дэкадэнцтвам, мадэрнізмам, абстрактным мастацтвам. АВАНГ АРДЬІСТ (ад авангардызм) — прыхільнік авангардызму. ABAH3ÀJTA (ад фр. avant = перад + зала) — пярэдняя зала, пакой перад галоўнай залай y грамадскіх будынках. АВАНКАМЕРА (ад фр. avant = перад + камера) — 1) прыбудова ў пярэдняй частцы водазаборнай плаціны, a таксама водны ўчастак непасрэдна перад машыннай залай электрастанцыі; 2) тое, што і фаркамера. АВАНЛОЖА (ад фр. avant = перад + ложа) — тэатр. невялікае памяшканне перад уваходам y ложу. АВАНПОРТ (фр. avant-port, ад avant = перад + port = порт) — вонкавая частка воднай прасторы

порта або гавані, зручная для стаянкі суднаў на якары, пагрузкі і разгрузкі іх. АВАШ Ю СТ (фр. avant-poste, ад avant = перад + poste пост) — вартавы пост, які выстаўляецца наперадзе войск, калі яны знаходззшда недалёка ад праціўніка. ABÂHC (фр. avance) — грашовая сума, якая выдаецца папярэдне ў лік заработнай платы, за выкананыя работы і зробленыя паслугі. АВАНСАВА ц Ь (фр. avancer) — даваць аванс. АВАНСЦЭНА (фр. avantscena) — тэатр. пярэдняя частка сцэны (ад заслоны да рампы). АВАНТАЖ (фр. avantage = перавага) — уст. выгада, карысць, спрыяльнае становішча. АВАНТАЖНЫ (ад фр. avantage = перавага) — уст. які стварае прыемнае ўражанне знешнасцю, прывабны. АВАНТЎРА (фр. aventure = прыгода) — рызыкоўная падазроная справа, распачатая без уліку рэальных умоў і магчымасцей з надзеяй на выпадковы поспех. АВАНТУРЫЗМ (ад фр. aventure = прыгода) — дзейнасць, заснаваная на рызыкоўных падазроных учынках, з мэтай дасягнуць лёгкага поспеху, выгады; схільнасць да авантур. АВАНТУРЬІН (фр. aventurine) — 1) разнавіднасць дробназярністага кварцу пераважна бура-чырвонага колеру; выкарыстоўваецца для мастацкіх і ювелірных вырабаў; 2) гатунак шкла. АВАНТУРЬІСТ (ад фр aventure = прыгода) — чалавек, схільны да

17


A -----------авантур, беспрынцыповы дзялок, прайдзісвет.

АВЕРЛОК (англ. overlock) — крае абкідальная швейная машына пяцельнага шыўка, дзе адна з петляў агінае край зрэзу дэталі; выкарыстоўваецца пры пашыве вырабаў з трыкатажнага палатна. t АВЕРС (фр. avers, ад лац. adversus = павернуты тварам) — правы (галоўны) бок манеты, медаля, банкноты.

АВАНТЫТУЛ (ад фр. avant = перад + тытул) — першая старонка кнігі, якая папярэднічае тытулу. t АВАРЫЯ ( it . avana, ад ар. ’avar = пашкоджанне, шкода) — 1) моцнае пашкоджанне якога-н. механізма або машыны ў час работы, руху; 2) перан. няўдача, няшчасны выпадак.

АВЕРСІЯ (лац. aversio = агіда) — адна з цяжкіх формаў сексуальнай дысфункцыі; стан, процілеглы лібіда.

АВАРЫ ЯЛЬНЫ (ад лац. ovari­ um = яечнік) — які адносіцца да яечніка.

АВЕРСОЛД (англ. oversold) — сітуацыя рэзкага зніжэння цэн на які-н. тавар y выніку паступлення яго ў вялікай колькасці на рынак.

АВАСКОП (ад лац. ovum = яйцо + -скогі) — іірыбор для вызначэння свежасці яец прасвечваннем. / АВАЦЫЯ (лац. ovatio = радасць, весялосць) — бурныя, працяглыя апладысменты, якія суправаджаюцца радаснымі воклічамі, з выпадку адабрэння чаго-н. або прывітання каго-н.

АВЕРШ ОТ (англ. overshot) — інструмент для захоплівання бурыльных труб, нгго засталіся ў свідравіне. АВЕРШ ТАГ (гал. overstag) — паварот паруснага судна, калі яно пераходзіць на другі галс супраць ветру. t АВЕСТА (ад перс. apastak = асноўны тэкст) — зборнік свяшчэнных кніг зораастрызму.

АВЕНЮ (фр. avenue) — шырокая вуліца, абсаджаная з абодвух бакоў дрэвамі (у Францыі, Англіі, ЗША). АВЕРАІЗМ (ад лац. Avenroes = лацінская форма імя арабскага мысліцеля Ібн-Рушда) — кірунак y заходнееўрапейскай філасофіі 13— 16 ст., які развіваў погляды арабскага мысліцеля 12 ст. ІбнРушда; натуралістычная і матэрыялістычная трактоўка вучэння Арыстоцеля.

АВІАЛЬ [ад аві(я)- + ал(юміній)] — сплаў алюмінію пераважна з магніем, крэмніем і меддзю, які вызначаецца высокай пластычнасцю, антыкаразійнай трываласцю. АВІДНАСЦЬ (ад лац. avidus = прагны) — уласцівасць антыгенаў і антыцелаў, якая вызначае трываласць звязвання камплементарных участкаў іх малекул.

ABEPÀPM (англ. over-aim = рука зверху) — спосаб плавання на баку. АВЕРДРАФТ (англ. overdraft) — форма кароткатзрміновага крэдытавання, якая практыкуецца банкамі.

АВІЕТКА (фр. aviette) — уст. самалёт малой магутнасці, звычайна 1—2-месны.

18


A

АВІЗА1 (іт. avviso) — 1) паведамленне (пісьмо) атрымальніку аб адгрузцы яму прадукцыі, пераводзе грашовых сродкаў ці аб зменах ва ўзаемных разліках паміж контрагентамі,; 2) фін. афіцыйнае гіаведамленне банка кліенту або іншаму банку аб выкананні разліковых аперацый. АВІЗА2 (ісп. aviso) — невялікі быстраходны ваенны карабель для разведвальнай і пасыльнДй службы. АВІЗАВАЦЬ (іт. awisare) — фін. паведамляць кліенту аб правядзенні банкаўскай аперацыі на яго рахунку. АВІЗМ (ад лац. ovum = яйцо) — кірунак y біялогіі 17— 18 ст., прадстаўнікі якога лічылі, што ў жаночай палавой клетцы змяшчаецца ў мініяцюры сфарміраваны арганізм, a яго развіццё зводзіцца толысі да павелічэння ў памерах (параўн. анімалькулізм). АВІСТА (іт. a прад’яўлення) — лі, які сведчыць, мент можа быць прад’яўлення або мін.

vista = пасля надпіс на вэксашто гэты дакуаплачаны пасля праз пэўны тэр-

АВІСТЫ (ад лац. ovum = яйцо) — прыхільнікі авізму (параўн. анімалькулісты). АВІТАМШ ОЗ (ад а- + вітаміны) — хвароба, якая развіваецца пры адсутаасці або недахопе вітамінаў y ежы. А В ІТЭ Л Ш 03 (ням. Avitellinos, ад гр. а- = не + лац. vitalis = жыццёвы) — хвароба авечак і коз, якая выклікаецца стужачнымі чарвямі, што паразітуюць y кішэчніку (па-

раўн. гіпавітаміноз, гіпервітаміноз). АВІФАУНА (ад лац. avis = птушка + фауна) — тое, пгго і арнітафауна. АВІЦЫДЫ (ад лац. ovum = яйцо + -цыды) — хімічныя рэчьшы, якія згубна дзейнічаюць на яйцы насякомых і кляшчоў. АВІЯ- (ад лац. avis = птушка) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «авіяцыйнш>.

АВІЯБАЗА (ад авія- + база) — аэрадром са складамі, майстэрнямі і абслуговымі падраздзяленнямі, ж ія забяспечваюць дзеянні авіяцыі. АВІЯБІЛЁТ (ад авія- + білет) — дакумент, які дае права праезду на пасажырскім самалёце. АВІЯБОМБА (ад авія- + бомба) — снарад абцякаемай формы, які скідваецца з самалёта або шшага лятальнага апарата для паражэння наземных, марскіх і паветраных цэляў. а в і я б р ы г Ад а (ад авія- + брыгада) — злучэнне з некалькіх эскадрылляў ваенных самалётаў. АВІЯГАРЫЗОНТ (ад авія- + гарызонт) — гараскапічны прыбор для вызначэння становішча самалёта ў гтрасторы адносна гарызонта. а в і я д э с Ан т (ад авія- 4- дэсант) — войска, перакінутае паветраным транспартам y тыл праціўніка для ўдзелу ў баявых аперацыях. АВІЯКАМ ПАНЫ (ад авія- + кампанія) — авіятранспартнае прадпрыемства, якое ажыццяўляе

19


A -----------міжнародныя i ўнутраныя паветраныя зносіны.

АВІЯКАНСТРЎКТАР (ад авія- + канструктар) — канструктар лятальных апаратаў і рухавікоў да іх.

АВІЯПОШ ТА (ад авія- + nom­ ma) — перавозка паштовых адпраўленняў паветраным шляхам, a таксама самі гэтыя адпраўленні, калі іх дастаўляюць самалётам.

АВІЯКЛУБ (ад авія- + клуб) — спартыўны клуб, які аб’ядноўвае аматараў авіяцыйнага спорту.

АВІЯСЕКСТАНТ (ад авія- + секстант) — секстант, які прымяняецца ў авіяцыі.

АВІЯКОМПАС (ад авія- + компас) — аэранавігацыйная прылада, якая паказвае курс лятальнага апарата адносна магнітнага і геаграфічнага мерыдыянаў, зададзенага напрамку ці нагтрамку на радыёмаяк.

АВІЯТАР (фр. aviateur) — той, хто займаецца лётнай справай, лётчык.

АВІЯЛППЯ (ад авія- + лінія) — пастаянны маршрут транспартных самалётаў паміж двума або некалькімі населенымі пунктамі.

АВІЯТ р Ан СПАРТ (ад авія- + транспарпі) — 1) сродкі перавозу паветраным шляхам пасажыраў, грузаў, поппы; 2) ваенны карабель для перавозкі самалётаў. ABM TPÀCA (ад авія- + траса) — паласа зямной паверхні, над якой праходзіць авіялінія.

АВІЯМАДЭЛІЗМ (ад авія- + мадэлізм) — канструяванне, пабудова і запуск мадэляў лятальных апаратаў.

АВІЯТЭХШ КА (ад авія- + тэхніка) — галіна тэхнікі, звязаная з выкарыстаннем лятальных апаратаў, іх рухавікоў і аснашчэння.

АВІЯМАТОР (ад авія- + матор) — рухавік лятальнага апарата.

АВІЯЦЫ ДЫ (ад лац. avis = птушка + -цыды) — хімічныя рэчывы (заацыды) для барацьбы са шкоднымі птушкамі.

АВІЯМ ЕТЭАСТАНЦЫЯ (ад авія- + метэастанцыя) — метэастанцыя, прызначаная для абслугоўвання ваеннай і грамадзянскай авіяцыі (параўн. гідраметэастанцыя).

АВІЯЦЫ Я (фр. aviation, ад лац. avis = птушка) — 1) тэорыя і практыка лятання на апаратах, цяжэйшых за паветра (самалётах, верталётах, планёрах); 2) сукупнасць ваенньгх або грамадзянскіх лятальных апаратаў (самалётаў, верталётаў і інш.) якой-н. дзяржавы; паветраны флот.

АВІЯМЕХАШ К (ад авія- + механік) — спецыяліст, які назірае за работай лятальных апаратаў і правільным іх выкарыстаннем.

АВІЯЭСКАДРЫЛЛЯ (ад авія- + эскадрылля) — падраздзяленне ў авіяцыі, якое складаецца з некалькіх звёнаў самалётаў.

АВІЯПАРК (ад авія- + парк) — сукупнасць лятальных апаратаў на аэрадроме. АВІЯПАСАЖЫР (ад авія- + пасажыр) — асоба, якая робііц» паездку на самалёцс.

А В 0ІД (ад лац. ovum = яйцо + -оід) — геал. плоская крывая яйца-

20


падобнага разрэзу з адной воссю сіметрыі. АВУАРЫ (фр. avoir = маёмасць) — 1) грашовыя сродкі, чэкі, вэксалі, акрэдытывы, якімі праводзяць плацяжы; 2) сродкі банка ў замежнай валюце на яго рахунках y замежных банках; 3) уклады прьгоатных асоб і арганізацый y банках. АВУЛЯРЫ Я (н.-лац. ovularia) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на лісці раслін сям. ружавых, злакавых, казяльцовых і інш. АВУЛЯЦЫ Я (н.-лац. ovulatio) — выхад даспелай жаночай палавой клеткі з яечніка. АВУНКУЛАТ (ад лац. avuncu­ lus = дзядзька па мацеры) — звычай y некаторых народаў (напр. y старажытных германцаў, грэкаў, сучасных народаў Афрыкі і Акіяніі), які абавязвае дзядзьку з боку маці клапаціцца пра пляменніка больш, ным пра свайго сына.

------------------- —

А

АГАЛЬМ АТАЛІТ (ад гр. agalma, -atos = аздоба + -літ) — дробназярністая горная парода белага, шэрага, бура-жоўтага або зялёнага колеру, якая складаецца з пірафіліту з рознымі прымесямі; выкарыстоўваецца ў дэкаратыўным мастаціве. А ГА М А Г0Ш Я (ад гр. agamos = бясшлюбны + -гонія) — бясполае размнажэнне арганізмаў шляхам дзялення або пачкавання. АГАМІЧНЫ (ст.-ірл. ogamX a - a e п i c ь м o — літарнае пісьмо, якое выкарыстоўвалася кельтамі на Брытанскіх астравах пачынаючы з 4 ст. А ГА М М (гр. agamia) — 1) бясшлюбнасць; 2) біял. адсутнасць полу. АГАМНЫ (гр. agamos = бясшлюбны) — які размнажаецца без апладнення (аб ніжэйшых раслінах і жьшёлах). а г Ам ы

(лац. agamidae) — сямейства япгчарак, якое ў сусветнай фауне налічвае каля 300 відаў; вядуць наземны, скальны або надрэўны спосаб жыцця, многія здольныя змяняць афарбоўку цела. АГАШЗАВАЦЬ (фр. agoniser, ад с.-лац. agonia < гр. agonia = трывога) — быць y стане агоніі, канаць.

АГА (індз. aga) — жывёла сям. рапух класа земнаводных, пашыраная ў Паўд. і Цэнтр. Амерыцы; разводзяць для знішчэння шкоднікаў на плантацыях цукровага трыснягу. а г А (тур. aga) — 1) вайсковы тытул y Асманскай імперыі; 2) ветлівы зварот y сучаснай Турцыі. АГАВА (н.-лац. agave, ад гр. agauos = варты здзіўлення) — дрэвападобная расліна сям. агававых з шорсткім буйным лісцем, пашыраная пераважна ў Цэнтр. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

А ГАШ СТЫ КІ (гр. agonistikos = здольны да барацьбы) — дэмакратычная хрысціянская секта ў рымскай Афрыцы ў 4— 5 ст., левае крыло данатыстаў. АГАНІЧНЫ (ад a- + гр. gonia = вугал); а - а я л і н і я — лінія на геаграфічнай карце, якая злучае пункты з магнітным схіленнем, роўным нулю.

21


А :----------АГАПАНТУС (н.-лац. agapanthus) — травяністая расліна сям. лілейных з блакітнымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АГАР (малайск. agar) — сумесь поліцукрыдаў, якая атрымліваецца з марскіх водарасцяў; выкарыстоўваецца ў кандытарскай прамысловасці і як харчавальнае асяроддзе для вырошчвання бактэрый. А ГА РА Ф 0БІЯ (ад гр. agora = плошча + -фобія) — паталагічны страх перад прастораю. АГАСФЙР (п.-лац. Ahasvérus = імя легендарнага сярэдневяковага персанажа — «вечнага жыда», які не дазволіў адпачыць Ісусу Хрысту ў час яго пакутніцкага шляху на Галгофу і за гэта быў асуджаны на вечнае блуканне па свеце) — nepan. чалавек, які вандруе ўсё жыццё, не знаходзячы сабе прыстанку. АГАТ (гр. achates) — разнавіднасць халцэдону са слаістым размеркаваннем афарбоўкі; выкарыстоўваецца ў ювелірнай справе. г АГАЦІС (н.-лац. agathis, ад гр. agathis = клубок нітак) — вечназялёнае хвойнае дрэва сям. араўкарыевых, пашыранае пераважна ў Новай Зеландыі, Усх. Аўстраліі і Паўд.-Усх. Азіі.

службовых даручэнняў, асобых заданняў (напр. страхавы а.); 2) чыйн. стаўленік, прыслужнік; 3) супрацоўнік вышукной або разведвальнай службы; 4) прычына, якая выклікае тыя або іншыя з’явы ў прыродзе. АГЕНТУРА (ням. Agentur, ад лац. agens, -ntis = які дзейнічае) — 1) сукупнасць агентаў якой-н. установы, прадпрыемства або арганізацыі; 2) сетка агентаў, якая ствараецца разведвальнай службай для збірання сакрэтных звестак і правядзення падрыўной работы. АГЕНЦТВА (ад агент) — 1) прадстаўніцтва, аддзяленне якойн. установы ці прадарыемства; 2) установа інфармацыйнага, пасрэдніцкага характару. АГЕРАТУМ (н.-лац. agératum) — травяністая расліна сям. складанакветных з лілова-сінімі, ружовымі або белымі кветкамі, пашыраная ў трапічнай Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; даўгацвет. АГЕЎЗІЯ (ад a- + гр. geusis = смак) — страта смакавых адчуванняў. а г г т а в Ац ь (лац. agitare = узбуджаць) — 1) займацца агітацыяй, прапагандаваць пгго-н.; 2) пераконваць y чым-н., схіляць да пэўнай дзейнасці, угаворваць. ATITÀTAP (лац. agitator = які прыводзіць y pyx) — асоба, якая займаецца агітацыяй. АГІТАЦЫ Я (лац. agitatio = узрушэнне) — 1) палітычная дзейнасць, звязаная з уздзеяннем на свядомасць і настрой мас шляхам распаўсюджання (вусна і праз друк) праграмных ідэй, лозунгаў;

АГЕЛЕНА (н.-лац. agelena) — павук сям. лейкавых, які жьше на паверхні глебы, на лугах. АГЕНЕЗІЯ (ад a- + гр. genesis = паходжанне) — тое, пгго і аплазія.

' _

АГЕНТ (лац. agens, -ntis = які дзейнічае) — 1) асоба, упаўнаважаная арганізацыяй, установай, прадпрыемствам для выканання

22


2) перан. пераконванне ў чым-н., угаворванне з мэтай схіліць да чаго-н. АГІЯГРА ф і Я (гр. hagiographia) — жанр царкоўна-рэлігійнай літаратуры, апавяданні пра жыццё святых. АГЛАМЕРАТ (лац. agglomeratus = назапашаны) — 1) рыхлае скапленне розных горных парод і мінералаў; 2) мет. спечаная ў кавалкі дробная або пылападобная руда. АГЛАМЕ р Ац Ы Я (ад лац. agglo­ merare = запасіць) — 1) мет. атрыманне вялікіх кавалкаў з рыхлых дробных руд, пылападобных матэрыялаў шляхам спякання; 2) утварэнне скапленняў мікраарганізмаў y вадкаеці; 3) зліццё гарадоў і іншых населеных пунктаў y адно гарадское пасяленне. АГЛАПАРЬІТ [ад лац. agglo (meratus) = накоплены + гр. poros = выхад, пора] — будаўнічы матэрыял порыстай струкіуры. АГЛЮ ЦШ АГЕНЫ [ад аглюцін(ацыя) + -ген) — рэчьшы, якія патрэбны для ўтварэння аглюцінінаў. АГЛЮ ЦШ АТЫ ЎНЫ (ад агтоцінацыя) — звязаны з аглюцінацыяй; a - ы я м о в ы — мовы, y якіх граматычныя формы і вытворныя словы ўтвараюцца спосабам аглюцінацыі. АГЛЮ Ц Ш А Ц ЬІЯ (лац. agglutinatio = склейванне) — 1) лінгв. спосаб утварэння вьпворных слоў і граматычных форм шляхам далучэння да кораня афіксаў з пэўным значэннем; 2) мед. склейванне ў камякі і выпадзенне ў асадак мікробаў, эрытрацытаў і іншых клетачньіх элементаў.

-- ------------------А

А ГЛ Ю Ц Ш Ш Ы (лац. agglutina­ re = склейваць) — рэчьшы, якія ўівараюцца ў крыві чалавека і жывёл пры інфекцыйных захворваннях і выклікаюць аглюцінацыю. АГМАТЫТ (ад гр. agma, -atos = адломак) — разнавіднасць мігматыту, падобная на брэкчыю. АГНАСТЫ ЦЫ ЗМ (фр. agnosti­ cisme, ад гр. agnostos = невядомы) — філасофскае вучэнне, якое адмаўляе магчымасць пазнання навакольнага свету і яго заканамернасцей (параўн. скептыцызм п АГНАТЫ 1 (лац. agnatus = сваяк па бацьку) — 1) члены старажытнарымскай сям’і, якія паходзілі па мужчынскай лініі ад аднаго родапачьшальніка, a таксама тыя, якія ўваходзілі ў сям’ю пры ўсынаўленні або шлюбе (параўн. кагнаты)\ 2) кроўныя сваякі-мужчыны германскай сям’і, звязаныя паходжаннем па мужчынскай лініі. АГНАТЫ2 (н.-лац. agnatha, ад гр. а- = не + gnathos = сківіца) — надклас ніжэйшых пазваночных жывёл; прымітыўныя рыбападобныя марскія і прэснаводныя арганізмы без сківіц і парных канечнасцей; бяссківічныя. А Г Н б зіЯ (гр. agnosia = няведанне) — парушэнне працэсаў распазнавання прадметаў, з’яў y выніку паражэння кары галаўнога мозга. А ГН 0С Т Ы К (ад гр. agnostos = невядомы) — прыхільнік агнастыцызму. t АГОГПСА (ад гр. agoge = адвод, вынас) — адхіленне і змены ў тэмпе выканання музычнага твора

23


A -----------для ўзмацнення мастацкай выразнасці. А Г 0 Н (гр. agon) — спаборніцтва, y тым ліку і музычнае (у спевах, ігры на кіфары\ якое арганізоўвалася ў час урачыстых гульняў y Стараж. Грэцыі. АГОШ Я (с.-лац. agonia, ад гр. agonia = трывога) — 1) перадсмяротныя пакуты, кананне; 2) перан. заняпад, дажьюанне чаго-н.

зборы і апрацоўцы сельскагаспадарчай прадукцыі. АГРАЮПМАТАЛбГІЯ (ад агра- + кліматалогія) — раздзел кліматалогіі, які вьшучае клімат як фактар сельскагаспадарчай вытворчасці. АГРАКУЛЬТУРА (ад агра- + культура) — сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне культуры земляробства.

АГОРА (гр. agora) — гандлёвы пляц і месца народных сходаў y старажытнагрэчаскіх гарадах.

АГРАЛАНДШАФТ (ад агра- + ландшафт) — антрапагенны ландшафт, на большай частцы тэрыторыі якога прыродная расліннасць заменена аграбіяцэнозамі.

АГРА- (гр. agros = поле) — першая састаўная частка складанаскарочаных слоў, якая адпавядае паняццю «агранамічньг». АГРАБАЗА (ад агра- + база) — апорны пункт для забеспячэння і абслугоўвання агранамічных патрэб. АГРАБІЯГЕАЦЭНОЗ (ад агра- + біягеацэноз) — няўстойлівая экасістэма з натуральным або штучна створаным біятычным згуртаваннем, што дае сельскагаспадарчую прадукцыю (напр., поле, сеяны луг, сажалка). А ГРА БІЯ ЛО ГМ (ад агра- + біялогія) — навука аб агульных біялагічных заканамернасцях, якія дзейнічаюць y земляробстве. АГРАБІЯЦЭНОЗ (ад агра- + біяцэноз) — згуртаванне раслін, жывёл і мікраарганізмаў, створанае ў выніку дзейнасці чалавека ў пасевах і пасадках культурных раслін. АГРАВАЦЫЯ (лац. aggravatio = абцяжарванне) — перабольшванне хворым сімптомаў захворвання. АГРАКАМБШ АТ (ад агра- + камбінат) — прадпрыемства па

ATPAMÀHT (фр. agrément = аздоба) — аздабленне штор, мяккай мэблі, зробленае з плеценага шнур а .

АГРАМАТЫЗМ (ад гр. agrammatos = неразборлівы) — парушэнне моўнай дзейнасці ў выніку паражэння пэўных зон кары галаўнога мозгу. АГРАМ ЕЛІЯРАЦЫ Я (ад агра- + меліярацыя) — сістзма асушальных або арашальных мерапрыемстваў, накіраваных на павышэнне ўрадлівасці глебы. АГРАМЕТЭАРАЛ0ГТЯ (ад агра+ метэаралогія) — раздзел метэаралогіі, які вывучае атмасферныя ўмовы, іігго маюць значэнне для сельскагаспадарчай вытворчасці. АГРАМ ІШ М УМ (ад агра- + мінімум) — мінімум агранамічных ведаў, неабходных для работы ў сельскай гаспадарцы. г АГРАНОМ (гр. agronomos) — спецыяліст y галіне аграноміі. А ГРА Н 0М ІЯ (гр. agronomia) — навука пра земляробства.

24


----------- A АГРАНУЛАЦЫТ0 3 (ад а- + гранула + -цытоз) — хвароба, пры якой значна змяншаецца колькасць або поўнасцю адсутнічаюць агранулацыты. АГРАНУЛАЦЬІТЫ (ад а- + гранулацыты) — лейкацыты (лімфацыты і манацыты), якія не змяшчаюць y цытаплазме бялковых гранул (параўн. гранулацыты). АГРАПРАПАГА н ДА (ад агра- + прапаганда) — прапаганда сельскагаспадарчых ведаў. АГРА р Н Ы (лац. agrarius) — 1) звязаны з уладаннем зямлёй і землекарыстаннем (напр. а-ая рэформа); 2) які характарызуецца перавагай сельскагаспадарчай вытворчасці (напр. а. раён). АГРАРЫЙ (лац. agrarius = зямельны) — 1) буйны землеўладальнік, памепгчык; 2) член аграрнай палітычнай партыі; 3) спецыяліст па аграрных пытаннях, аграрнік. АГРАСФЕРА (ад агра- + сфера) — частка біясферы, якую складаюць культурныя расліны, свойскія жьшёлы і падрыхтаваная пад сельскагаспадарчыя культуры глеба.

АГРАФГГАЦЭНОЗ (ад агра- + фітацэноз) — згуртаванне раслін, ппучна створанае чалавекам (напр. сад, лесанасаджэнне). АГРАФІЯ (ад а- 4* -графія) — страта здольнасці пісаць y сувязі з паражэннем пэўных аддзелаў кары гала^лгога мозгу. АГРАФОН (ад агра- + ф о н ) — стан глебы, які 5^пльшае на ўраджай сельскагаспадарчых культур. АГРАХІМ ІЯ (ад агра- + хімія) — навука пра хімічныя і біяхімічныя працэсы, якія працякаюць y глебе і раслінах, пра жыўленне раслін, выкарыстанне ўгнаенняў і хімічных сродкаў абароны раслін з мэтай атрымання высокіх устойлівых ураджаяў.

АГРАЦЭНОЗ (ад агра- + -цэноз) — тое, што і аграбіяцэноз.

АГРАЭКАЛбпЯ (ад агра- + экалогія) — раздзел прыкладной экалогіі, які вывучае ўплыў фактараў асяроддзя на прадукцыйнасць культурных раслін. А ГР0Ц Ы БЕ (н.-лац. agrocybe) — шапкавы базідыяльны грыб сям. бальбітыевых, які расце на лясным подсціЛе, лугах, палях, y хмызняках; ядомы.

АГРАТЭХШКА (ад агра- + тэхніка) — сістэма прыёмаў вырошчвання сельскагаспадарчых культур.

АГРЎМАВЫ (ад іт. agrume = цытрусавыя); a. a л е й — алей, атрыманы з апельсінавых і лімонных скурак.

АГ р А ф (фр. agrafe) — каштоўная спражка або засцежка на адзенні.

а г р э г Ат

(лац. aggregatus = злучаны) — 1) спалучэнне рознатыповых машын, апаратаў y адну канструкцыю для сумеснай работы (напр. трубапракатны а.); 2) асобная, вузлавая частка складанай машыны, напр. рухавік аўтамабіля; 3) сукупнасць мінералаў,

АГРАФІЗПСА (ад агра- + фізіка) — навука пра фізічныя ўласцівасці грунтаў, фізічныя метады даследавання знешніх умоў жыцця раслін і фізічныя працэсы іх жыццядзейнасці

25


A -------- —

якія складаюць горную пароду; 4) рэчыва, утворанае механічным спалучэннем аднародных або разнародных частак.

АГРЭСІЯ (лац. aggressio = напад) — узброены напад адной ці некалькіх дзяржаў на іншыя з мэтай захопу чужых зямель і насільнага падпарадкавання сваёй уладзе.

АГРЭГАТАВАЦЬ (ад агрэгат) — 1) кампанаваць машыны або комплексы маіпын з уніфікаваных агрэгатаў; 2) аб’ядноўваць якія-н. аднародныя паказчыкі (велічыні) y больш агульныя, сукупныя.

АГРЭСТ (польск. agrest, ад лац. agrestis = вясковы, палявы) — кустовая садова-ягадная расліна сям. агрэставых, пашыраная ў Еўразіі, Паўн. Амерыцы і Паўн. Афрыцы, a таксама кісла-салодкія ягады гэтай расліны. г АГУЦІ (ісп. aguti, ад індз. aguti) — жывёла атрада грызуноў з залацістай афарбоўкай і кароткім хвастом, пашыраная ў тропіках Цэнтр. і Паўд. Амерыкі.

АГРЭГАТНЫ (лац. aggregatus = злучаны) — 1) сабраны ў цэлае, сукупны, сумарны; 2) звязаны з фізічным станам рэчыва (цвёрдага, вадкага, газападобнага). АГРЭГАЦЫЯ (лац. aggregatio)— працэс спалучэння, збірання ў цэлае.

а д Аж ы о (іт. adagio = павольна) — 1) муз. павольны тэмп, больш хуткі, чым ларга, але павольнейшы за андантэ\ 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе; 3) павольная частка сольнага або дуэтаага балетнага танца.

А ГРЭ Ж ^ (фр. agrégé) — вучоная ступень y Францыі, Бельгіі, якая дае права выкладаць y ліцэях і на гуманітарных і прыродазнаўчых факультэтах універсітэтаў. АГРЭМАН (фр. agrément = згода) — папярэдняя згода дзяржавы прыняць асобу, прапанаваную іншай дзяржавай y якасці яе дыпламатычнага прадстаўніка. t АГРЭСАР (лац. aggressor) — той, хто ажыццяўляе разбойны напад; захопнік. А ГРЭ С Ш Ы (ад лац. aggredere = нападаць) — гтрадукты жыццядзейнасці хваробатворных мікробаў, якія садзейнічаюць пранікненню патагенных мікробаў y арганізм, іх размнажэнню і распаўсюджванню. АГРЭСІУНЫ (фр. agressif, ад лац. aggressio = напад) — 1) захопніцкі (напр. а-ыя сілы); 2) варожы, наступальны (напр. а. тон).

АДАЛШ [ад лац. ad = пры +ал(ей)] — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як заспакойвальны і снатворны сродак. АДАШСКА (фр. odalisque, ад тур. odalyk = наложніца) — 1) рабыня або прыслужніца ў гарэме; 2) палюбоўніца, каханка. АДАМ ЛнТ (гр. adamas, -antos) — тое, пгго і алмаз 1. АДАМАНТАБЛАСТЫ (ад адамант + -бласты) — клеткі эпітэлію, якія выпрацоўваюць эмаль y каронцы зуба. АДАМАНТАН (ад адамант) — хімічнае злучэнне, насычаны цыклічны вуглевадарод.

26


АДАМАНЦШ (лац. adamantinus, ад гр. adamantinos) — мінерал, разнавіднасць карунду, які лёіка расшчапляецца на тонкія пласцінкі з алмазным бляскам. АДАМАШКА (польск. adamaszek, ад с.-лац. adamascus) — шаўковая ўзорыстая тканіна, матавая з аднаго боку, a з другога бліскучая. А Д А Ш Т Ы (ад ст.-яўр. Adam = імя біблейскага персанажа) — члены хрысціянскай секты гностыкаў, заснаванай y 3 ст., якія адмаўлялі ўсякую царкоўную арганізацыю і абраднасць. АДАМСІТ [ад англ. R.Adams = прозвішча амер. хіміка (1889— 1966)] — атрутнае рэчыва, якое раздражняльна дзейнічае на верхнія дыхальныя шляхі, выклікае рвоту і галаўныя болі.

---------------- --------------- А

АДАНТАСХІЗМА (н.-лац. odontoschisma) — пячоначны мох сям. адантасхізмавых, які трапляецца на тарфяністай глебе, гнілой драўніне, зрэдку на камянях. АДАНТбЛАГ (ад гр. odus, -ontos = зуб + -лаг) — спецыяліст па аданталогіі. АДАНТОМА (ад гр. odus, -ontos = зуб + -ома) — дабраякасная пухліна ў выглядзе кангламерату розных зубных тканак. АДАПТАВА ц Ь (лац. adaptare = прыстасоўваць) — перапрацоўваць тэкст з мэтай спрашчэння, напр. іншамоўны літаратурны твор для тых, хто пачынае вывучаць замежную мову. АДАПТАГЁНЫ *[ад адапта(цыя) + -ген] — лекавыя прэпараты расліннага паходжання, якія павышаюць адаптацыю арганізма да неспрыяльных умоў асяроддзя.

АДАНШ Т (ад адоніс) — лекавы прэпарат для стымуляцыі работы сэрца, які з’яўляецца водным растворам глюказідаў адонісу.

АДАІ Гі' А М ЕТРЬМ [ад адапта(цыя) + -метрыя] — вымярэнне светлавой адчувальнасці вока пры дапамозе адаптометра.

АДАНТАБ л А с ТЫ (ад гр. odus, -ontos = зуб + -Яласты) — клеткі пазваночных, якія прымаюць удзел ва ўтварэнні дэнціну.

АДАПТАДЫЯ1 (лац. adaptatio = прыстасаванне) — 1) прыстасаванне арганізма, органаў пачуццяў да навакольнага асяроддзя, напр. прызвычаенне вачэй да цемнаты; 2) пералрацоўка тэксту з мэтай яго спрашчэння, напр. іншамоўнагалітаратурнага твора для тых, хто пачынае вывучаць замежную мову.

АДАНТАГ р А ф і Я (ад гр. odus, -ontos = зуб + -графія) — раздзел марфалогіі, які вьгоучае зубы вымерлых пазваночных. АДАНТАЛІТ (н.-лац. odontoli­ thos, ад гр. odus, -ontos = зуб + lithos = камень) — 1) зубны камень; 2) бівень выкапнёвай жывёліны (маманта; мастадонта).

АДАПТАЦЫЯ2 (лац. adoptatio) — усьшаўленне. АДАПТАЦЫЯГЕНЁЗ (ад адаптацыях + -генез) — узнікненне, развіццё і пераўтварэнне прыстасавальнасці арганізмаў y працэсе эвалюцыі арганічнага свету.

АДАНТАЛ0ГІЯ (ад гр. odus, -ontos = зуб + -логія) — раздзел стаматалогіі, які вывучае будову зубоў, іх хваробы і лячэнне.

27


A ------ :----юць іслам (лічыцца дадаткам да шарыяту).

АДАГГГАЦЫЯМАРФОЗ (ад адаптацыя] + -марфоз) — развіццё, змена і пераўтварэнне прыстасавальнасці ў працэсе эвалюцыі арганізмаў. АДАІІТОМ ЕТР [ад адапта(цыя) 1 + -метр\ — прыбор для вымярэння светлавой адчувальнасці вока. ЛДЛПТЫЎНЫ (англ. adaptive, ад лац. adaptare = прыстасоўваць) — які мае адносіны да адаптацыі\ а - а я р а д ы я ц ы я — эвалюцыя роднасных груп арганізмаў, звязаная з іх прыстасаваннем да розных умоў існавання; a - ы я ф е р м е н т ы — ферменты, сінтэз якіх паскараецца тымі самымі рэчьгоамі, на якія яны ўздзейнічаюць.

АДВАКАТ (лац. advocatus) — 1) юрыст, які абараняе інтарэсы абвінавачанага на судзе; абаронца; 2) перан. той, хто заступаецца за каго-н. АДВАКАТУРА (ад адвакат) — 1) дзейнасць адваката\ адвакацтва; 2) калегія адвакатаў. АДВЕКЦЫЯ (лац. advectio = дастаўка) — 1) метэар. гарызантальнае перамяшчэнне паветра і перанясенне разам з ім цяпла, вільгаці; 2) перанос марской вады ў гарызантальным, іншы раз y вертыкальным нагтрамку. АДВЕНТЫЗМ (ад лац. adventus = гтрышэсце) — хрысціянская плынь y пратэстантызме, якая ўзнікла ў 1830-я гг. y ЗІПА і прапаведуе другое прышэсце Хрыста для «страшнага суда» над усімі жывымі і мёртвымі.

АДАПТЭР (англ. adapter, ад лац. adaptare = прыстасоўваць) — 1) прылада для электраакустычнага ўзнаўлення механічных запісаў гуку; 2) дадатковая касета да фотаапарата, якая дае мажлівасць выкарыстоўваць нестандартныя святлоадчувальныя матэрыялы.

АДВЕНТЫ СТЫ (ад лац. adventus = прышэсце) — прыхільнікі адвентызму.

АДАРАНТЫ (лац. odorans, -ntis = пахучы) — пахучыя рэчьшы, якія выкарыстоўваюцца для адарызацыі.

ЛДВЕНТЫ ЎНЫ (ад лац. adven­ ticius = прыпілы) — біял. чужы, не ўласцівы; a. о р г a н — орган расліны, які развіваецца не на звычайным месцы, напр. карані на надземнай частцы, пупышкі і парасткі на каранях; а - а я р а с л і н а — расліна, занесеная чалавекам y мясцовасць, дзе яна раней не расла.

АДАРАЦЫЯ (лац. adoratio) — y cm. абажанне, пакланенне. АДАРЬІЗАЦЫЯ (ад лац. adora­ re = рабіць пахучым) — 1) дадаванне да газу пахучых рэчываў, якія б сігналізавалі пра яго выцяканнне з газаправода або пасудзіны; 2) распыленне ў паветры памяшкання рэчываў з прыемным пахам. t АДАТ (ар. adat) — няпісаны закон, звычай y народаў, якія вызна-

АДВЕНТЫЦЫЯ (н.-лац. titia, ад лац. adventicius = лы) — знешняя абалонка крывяносных сасудаў, якая чаецца з тканкамі мышцаў.

28

adven­ прышсценкі спалу-


----------- A АДВЕРБІЯЛІЗАЦЫ Я (ад лац. adverbium = прыслоўе) — лінгв. пераход слоў іншых часцін мовы (пераважна назоўнікаў і прыметнікаў) y прыслоўі (напр. вечар — вечарам). АДВЕРБІЙЛЬНЫ (лац. adverbialis) — лінгв. прыслоўны. АДГЕЗІЯ (лац. adhaesio = прыліпанне) — зліпанне паверхняў двух цвёрдых або вадкіх целаў пры іх кантакце. Ад ЦАКС (лац. addax) — жвачная парнакапышая жывёла сям. пустарогіх, пашыраная ў Амерыцы; нубійская антылопа. АДЦУКТАР (н.-лац. adductor, ад лац. adducere = прыводзіць) — анат. прьюодная мышца (параўн. абдуктар). АДЦУКЦЫЯ (с.-лац. adductio = прывядзенне) — анат. рух канечнасці да сярэдняй лініі цела (параўн. абдукцгля). АД’ЕКТЫ ВАЦЫ Я (ад лац. adiectivum = прыметнік) — лінгв. пераход іншых часцін мовы (пераважна дзеепрыметнікаў) y прыметнікі (напр. калючыя ружы). АД ’ЕКТЫ ЎН Ы (лац. adiecti­ vum) — лінгв. прыметнікавы. A ДЖОРНА (іт. a giorno) — пггучнае асвятленне, якое імітуе дзённае святло. ! АДЗПЦ (санскр. aditi = бязмежжа, сусвет) — увасабленне жаночага пачатку ў старажытнаіндыйскай міфалогіі. АДЗЮ ЛЬТЭР (фр. adultère, ад лац. adulterium) — сямейная нявернасць, здрада. АДМІНІСТРАВАЦЬ (лац. admi­ nistrare) — 1) кіраваць, загадваць;

2) кіраваць бюракратычна, падмяняючы канкрэтнае кіраўніціва загадамі і распараджэннямі. АДМППСТРА т АР (лац. admini­ strator = распарадчык, кіраўнік) — 1) службовая асоба, якая кіруе прадпрыемствам, установай, арганізацыяй (напр. а. гасцініцы); 2) распарадчык (напр. а. выстаўкі). АДМППСТРАЦЫЯ (лац. admini­ stratio = кіраванне) — 1) кіроўны орган прадпрыемства, установы, арганізацыі, які нясе адказнасць за іх дзейнасць (напр. а. фабрыкі); 2) органы выканаўчай улады дзяржавьг, урадавы апарат, 3) адказныя распарадчыкі (напр. а. выстаўкі). АДМЕр Ал (гал. admiraal, ад ар. amir al-bahr = уладар мора) — 1) воінскае званне вышэйшага каманднага саставу ў ваенна-марскім флоце; 2) матылёк сям. німфалідаў з яркай, прыгожай афарбоўкай, які трапляецца на палянах, лугах, па берагах лясных ручаёў. АДМЕРАЛЦЁЙСТВА (ад адмірал) — 1) міністэрства ваеннамарскога флоту ў Англіі; 2) цэнтр ваеннага караблебудавання ў царскай Расіі; 3) уст. тэрыторыя порту з верфямі, майстэрнямі і складамі для абслугоўвання ваеннамарскога флоту. АДНЕКСІТ (ад лац. adnexa = прыдаткі) — тое, што і сальпінгаафарыт. АДОБ, АДОБА (ісп. adobe, ад ар. at-tub) — тое, што і саман. ! АДОГРАФ (ад гр. hodos = шлях + -граф) — прыбор, які аўтаматычна гтрачэрчвае на навігацыйнай карце курс карабля.

29


A -----------АДРАС-КАЛЯНДАР (ад адрас + каляндар) — даведачнае выданне з адрасамі прадпрыемстваў, устаноў, службовых асоб на пэўны год.

АДОКСА (н.-лац. adoxa) — травяністая расліна сям. адоксавых з дробнымі жаўтавата-зялёнымі кветкамі з мускусным пахам, пашыраная ва ўмераных і халодных зонах; трапляецца на Беларусі.

АДРАС0ГРАФ (ад адрас + - граф) — машына для друкавання з металічных пласцінак трафарэтных тэкстаў. t АДРОНЫ (ад гр. adros = моцны) — элементарныя часціцы (пратоны, нейтроны, гіпероны, мезоны), якія моцна ўзаемадзейнічаюць.

АДОМЕТР (ад гр. hodos = шлях + -метр) — прыбор для вымярэння пройдзенай суднам адлегласці. АДОНІС (н.-лац. adonis, ад гр. Adonis = імя бога ўрадлівасці ў антычнай міфалогіі) — травяністая расліна сям. казяльцовых з буйнымі жоўтымі або чырвонымі кветкамі, пашыраная ў стэпах і лесастэпах Еўразіі; на Беларусі выропічваецца як дэкаратыўная; гарыцвет.

АДРЭНАКОРГЫКАТРОІШ Ы [ад адрэна(лін) + кортыкатрапін]\ а. г а р м о н — гармон пярэдняй часткі гіпофіза, пгго стымулюе дзейнасць кары наднырачных за-

-АДОНТ (гр. odus, -ontos = зуб) — другая састаўная частка складаных слоў, што з'яўляюцца назвамі выкапнёвых жывёл, класіфікацыя якіх праводзіцца паводле будовы зубоў. t АДРАС (фр. adresse) — 1) месцажыхарства асобы або месцазнаходжанне прадпрыемства, установы, арганізацыі; 2) надпіс на палгговым адпраўленні з указаннем атрымальніка і яго месцазнаходжання; 3) пісьмовае прьюітанне камун. з выпадку юбілею.

лоз.

АДРЭНАЛАВЫ (ад лац. ad = пры + renalis = нырачны); a - a я с і с т э м a — сукупнасць клетак, якія выпрацоўваюць гармоны адрэналін і норадрэналін і змяшчаюцца ў мазгавым рэчьюе наднырачнікаў, сімпатычных вузлах і спляценнях. АДРЭНАЛІН (ад лац. ad = пры + renalis = нырачны) — гармон, які выдзяляецца наднырачнымі залозамі або вырабляецца сінтэтычна і служыць лекавым сродкам.

АДРАСАВАДЬ (фр. adresser) — накіроўваць, пасылаць што-н. на пэўны адрас.

АДРЭНАЛІТЫКІ (ад адрэналін) — лекавыя сродкі, якія ўзаемадзейнічаюць з пэўнымі тыпамі адрэнарэцэптараў, зніжаюць або блакіруюць уздзеянне на іх норадрэналіну, адрэналіну і іншых медыятараў.

АДРАСАНТ (ням. Adressant, ад фр. adresser = пасылаць, накіроўваць) — той, хто пасылае паштовае адпраўленне. АДРАСАТ (ням. Adressât, ад фр. adresser = пасылаць, накіроўваць) — той, каму адрасавана папгговае адпраўленне.

АДРЭНАМЕМЕТЫКІ [ад адрэна(лін) + гр. mimetes = пераймальнік] — лекавыя сродкі, якія выклізо


каюць фізіялагічныя эфекты, падобныя на ўздзеянне норадрэналіну, адрэналіну і іншых медыятараў.

----------- A

y навучальных установах або самаадукацыяй.

АДРЭНАРЭЦЭПТАРЫ [ад адрэна(лін) + рэцэптары] — спецыфічныя біяхімічныя структуры клетак, якія ўзаемадзейнічаюць з норадрэналінам, адрэнапінам і некаторымі лекавымі рэчывамі.

АДУКТ (лац. adductus = прьшедзены, прыцягнуты) — 1) малекулярны комплекс ці злучэнне, што ўтвараецца ў рэакцыях далучэння; 2) рэчывы невядомай будовы ці злучэнні, для якіх цяжка утварыць назву па правілах хімічнай наменклатуры.

АДРЭНЕРГ1ЧНЫ [ад адрэн(алін) + гр. ergon = уплыў] — біял. які ўзбуджаецца адрэналінам, чуллівы да адрэналіну (параўн. халінергічны).

АДУЛЯР (ад ням. Adula = назва горнага масіву ў Швейцарыі) — мінерал класа сілікатаў, бясколерная празрыстая разнавіднасць артаклазу.

АДСАРБЕНТ (ад лац. ad = да, пры + sorbens, -ntis = які паглынае) — рэчыва, здольнае да адсорбцыі.

АДЫ ЁЗНЫ (лац. odiosus = ненавісны, агідны) — крайне непрыемны, непажаданы, які выклікае рэзка адмоўныя адносіны да сябе (напр. а-ая асоба).

АДСАРБІРАВАЦЬ (ад лац. ad = да, пры + sorbere = паглынаць) — хім. паглынаць, усмоктваць.

АДЫНАМІЯ (гр. adynamia = бяссілле) — мед. амаль поўнае або поўнае спыненне рухальнай актыўнасці ў выніку парушэнняў нервовамышачнага апарата; крайні выпадак гіпадынаміі. ! АДЫНОЛ (ад гр. adinos = шчыльны) — шчыльная тонказярністая горная парода, якая складаецца пераважна з альбіту і кварцу.

А Д С 0РБЕ Р (ад лац. ad = да, пры + sorbere = паглынаць) — апарат для правядзення адсорбцыі. АДСОРБЦЫ Я (ад лац. ad = да, пры + sorbere = паглынаць) — хім. паглынанне газаў або рэчываў паверхневым слоем адсарбента (параўн. абсорбцыя).

АДУКАВАЦЬ (лац. educere) — даць каму-н. адукацыю, навучыць, выхаваць.

АДЫПІНАВЫ (ад лац. adeps, adipis = тлушч) — які мае адносіны да арганічнай кіслаты, што з’яўляецца паўпрадуктам сінтэтычнага валакна нейлону. г АДЫ СЕЯ (гр. Odysseia = героікаэпічная паэма, аўтарам якой лічаць Гамера) — кніжн. падарожжа, звязанае з рознымі перашкодамі і прыгодамі.

АДУКАЦЫЯ (лац. educatio) — працэс і вынік набыцця сістэматызаваных ведаў, уменняў і навыкаў

АДЫ ТЫ П [ад лац. addi(tivus) = дадатковы + -тып) — фотанаборная машына з ручной устаноўкай

АДСТРАТ (лац. adstratum = напластаванне) — моўныя з’явы ў мове карэннага насельнідгва, якія ўзніклі пад уплывам мовы прышэльцаў, a таксама сама мова прышэльцаў.

31


A -----------шрыфтавога шаблону і механічным перамяшчэннем фотамз'эрыялу; выкарыстоўваецда ў картаграфіі.

вядае чаму-н.; раўназначны (напр. а-ыя паняцці). АДЭНАВІРУ СЫ (ад гр aden = залоза + вірусы) — група вірусаў, якія выклікаюць шэраг захворванняў — востры катар дыхальных шляхоў, кан ’юнктывіт, энтэракаліт.

АДЫТЫ ЎНЫ (лац. additivus = дадатковы) — атрыманы шляхам тэорыя складання; а - а я л і к a ў — частка арыфметыкі, пгго вьгоучае законы, паводле якіх лікі можна атрымаць са складаемых таго ці іншага віду.

АДЭНАЗШ (ад гр. aden, -enos = залоза) — арганічнае злучэнне, бясколернае крыпггалічнае рэчыва, якое ўваходзіць y некаторыя ферменты і пры ўвядзенні ў арганізм узмацняе сардэчную дзейнасць.

АДЫЯБАТА (гр. adiabatos = непераходны) — лінія, якая паказвае на графіку адыябатычны працэс. АДЫЯБА т Н Ы (гр. adiabatos = непераходны) — тое, што і адыябатычны.

АДЭНАЗШДЫФАСФАТ (ад адэназін + ды- + фасфат) — нуклеатыд, утвораны адэназінам і дзвюма рэпгпсамі фосфарнай кіслаты.

АДЫ ЯБАТЫ ЧНЫ (фр. adiaba­ tique, ад гр. adiabatos = непераходны) — фіз. а. п р а ц э с — змены стану фізічнага цела, якія адбываюцца без цеплаабмену з навакольным асяроддзем.

АДЭНАЗШМОНАФАСФАТ (ад адэназін + мона- + фасфат) — нуклеатыд, адзін з важнейшых біяхімічных рэгулятараў, які ўдзельнічае ў малекулярных механізмах дзеяння многіх гармонаў.

АДЫЯНТУМ (н.-лац. adian­ tum) — папараць сям. адыянтавых з тонкім перыстым лісцем, пашыраная пераважна ў вільготных трапічііых і субтрапічных лясах; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная, адзін з відаў — венерын волас.

АДЭНАЗШ ТРЫФАСФАТ (ад адэназін + гр. tria = тры + фасфат) — нуклеатыд, утвораны адэназінам і трыма рэшткамі фосфарнай кіслаты.

АДЫ ЯНГЫ ТЫ (н.-лац. adiantites, ад гр. adianton = назва расліны) — вымерлыя папараці, якія існавалі ў карбоне і з якіх утварыліся залежы каменнага вугалю.

АДЭНАЗШ ТРЫФАСФАТАЗЫ (ад адэназін + гр. tria = тры + фасфатазы) — група ферментаў, якія каталізуюць адшчапленне ад адэназіюрыфосфарнай кіслаты часткі фосфарнай кіслаты з вызваленнем энергіі, неабходнай для мышачнага скарачэння.

АДЭКАЛОН (фр. eau de Cologne = літар. кёльнская вада) — спіртаводны раствор розных пахучых рэчываў, які выкарыстоўваецца як парфумерны сродак.

АДЭНАКАРЦЫН0М А (ад гр aden = залоза + карцынома) — мед. рак залозы.

АДЭКВАТНЫ (лац *adaequatus = прыраўнаваны) — такі, што адпа-

32


АДЭНАМАТОЗ (ад адэнома) — хранічная лёгачная хвароба жывёл. АДЭНАМЕР (ад гр. aden = залоза + -мер) — канцавы адцзел залоз жывёл і чалавека, y якім узнікае сакрэт2, пгго трашіяе ў вьгоадную пратоку. АДЭНАФАРЭІ (н.-лац. adenophoгеа) — падклас нематодаў; чэрві з органамі асязання па ўсім целе; жьюуць пераважна ў морах, радзей y прэсных водах і глебе, некаторыя — паразіты раслін і жывёл. АДЭНДУМ (лац. addendum = тое, што мае быць дададзена) — дапаўненне да дагавору, якое змяняе або ўдакладняе тыя ці іншыя яго ўмовы. АДЭШ ЛАТКШ АЗА [ад адэн(азін) + ат(ам) + кіназа] — фермент, які прымае ўдзел y клетачным энергетычным абмене. АДЭігіН (ад гр. aden = залоза) — арганічнае рэчьша, якое змяшчаецца ва ўсіх жьшых клетках y складзе нуклеінавых кіслот. АДЭНІТ (ад гр. aden = залоза) — тое, пгто і лімфадэніт. АДЭНОІДЫ (ад гр. aden = залоза + -оід) — пухлінападобныя разрастанні лімфатычных утвдрэнняў насаглоттсі. АДЭНОМА (ад гр. aden = залоза + -ома) — дабраякасная пухліна, якая можа развівацца ў залозістых органах (малочнай, шчытападобнай і іншых залозах). АДЭНТЬІЯ (ад а- + лац. dens, -ntis = зуб) — адсутнасць усіх або многіх зубоў y выніку парушэння фарміравання зубных пачаткаў y эмбрыянальным перыядзе. 2 A. М. Б улы ка, т. 1

—---------A

АДЭОН (гр. odeion) — круглы будынак для выступлення спевакоў і музыкантаў y Стараж. Грэцыі. АДЭПТ (лац. adeptus = які дасягнуў) — 1) чалавек, азнаёмлены з тайнамі якога-н. вучэння, секты; 2) заўзяты паслядоўнік, прыхільнік якой-н. ідэі, вучэння. АДЭРМІН (ад a- + гр. derma = скура) — вітамін Вб, які змяшчаецца ў дражджах, пшанічных і рысавых высеўках. АД’Ю Н КТ (лац. adiunctus = далучаны) — 1) асоба, якая праходзіць навуковую стажыроўку; памочнік кіраўніка кафедры, прафесара, акадэміка ў некаторых краінах Зах. Еўропы і ў Расіі; 2) афіцэр, які займаецца ў ад ’юнктуры. АД’Ю НКТУРA (ад а д ’юнкт) — адна з асноўных формаў падрыхтоўкі навуковых і навукова-педагагічных кадраў y ВНУ і навуковадаследчых установах узброеных сіл некаторых краін СНД. АД’Ю СТА ж ( ням. Adjustage, ад фр. ajustage) — участак пракатнага цэха з машынамі і механізмамі, пры дапамозе якіх апрацоўваюць і рыхтуюць да плаўкі пракатны Me-

Tan. АД’Ю ТАНТ (ням. Adjutant, ад лац. adiutans, -ntis = памочнік) — 1) ваеннаслу жачы пры камандзіры для выканання службовых даручэнняў; 2) афіцэр, адказны за справаводства ў пггабах дарэвалюцыйнай рускай ^)міі; 3) гтрыдворны ваенны чын y свіце манарха (генерал-а., флігель-а.). t АЕР (тур. agyr) — травяністая расліна сям. ароннікавых з доўгім мечападобным лісцем і тоўстым паў-

33


A

зучым карэнішчам, пашыраная ва ўмераных і субтралічных зонах па берагах вадаёмаў.

АЗАБЕНЗОЛ (ад гр. ozo = пахну + бензол) — найпрасцейшае араматычнае азазлучэнне, крышталічнае аранжава-чырвонае рэчыва.

АЖАН [рус. ажан, ад фр. agent (de police)] — паліірйскі чьш y Францыі. АЖ УР1 (фр. ajour = скразны, ажурны) — 1) негустое, скразное вязанне, вышыванне, разьба і інш.; 2) лёгкая празрыстая тканіна.

A3ATÉHA (н.-лац. asagena) — павук сям. цянётнікаў, які жьше на адкрытых сухіх месцах. АЗАГЁНЫ (ад азот + -ген) — рэчьшы для халоднага фарбавання; прадукты, якія выкарыстоўваюцца для сінтэзу азафарбавальнікаў непасрэдна на валакністых матзрыялах.

АЖУР2 (фр. à jour = на сённяшні дзень) — выкананне бухгалтарскіх запісаў y дзень правядзення гаспадарчых аперацый; перан. y с ё ў a ж y р ы — усё як трэба. АЖ УРНЫ (фр. ajour) — 1) празрысты, скррны (пра тканіны, вязаныя і разныя вырабы); 2) майстэрскай, тонкай работы. АЖУСТАВАЦЬ (фр. ajuster = вывяраць) — правільна складаць бухгалтарскія рахункі. АЖ Ы О (іт. aggio) — тое, што і лаж. АЖ Ы ТА т А ( іт . agitato) — муз. узбуджана, усхвалявана. а ж ы т Ац ы я

(фр. agitation, ад лац. agitatio = прывядзенне ў рух) — 1) уст. узбуджаны стан, моцнае хваляванне; 2) псіх. ненатуральная рэакцыя чалавека ў адказ на небяспеку для жыцця, аварыйную сітуацыю і інш.; выяўляецца ў форме моцнай трывогі, нярэдка ўспрымаецца як разгубленасць. АЖ Ы ЯТАЖ (фр. agiotage) — 1) спекулятыўная гарачка на біржах і рынках; 2) моцнае ўзбуджэнне, хваляванне, барацьба інтарэсаў вакол якой-н. справы. АЗААСПЕРМІЯ (ад а- + заа- + сперма) — адсутнасць y сперме сперматазоідаў.

АЗАКЕРЫТ (ад гр. ozo = пахну + keros = bock) — мінерал групы нафтавых бітумаў белага, жоўтага, бурага або зялёнага колеру; выкарыстоўваецца ў радыё-, электратзхніцы, парфумернай і лакафарбавай прамысловасці, медыцьше; горны воск. АЗАКЕРЫТАТЭРАПІЯ (ад азакерыт + тэрапія) — метад цеплалячэння з выкарыстаннем азакерыту. А ЗА Л Ы (н.-лац. azalea, ад гр. azaleos = сухі) — садовая форма рададэндрана з белымі, ружовымі, чырвонымі або жоўтымі кветкамі. АЗАНА в Ац Ь (ад азон) — 1) ператвараць y азон (пра кісларод); 2) рабіць азанізацыю. а з а н Ал ь н а с ц ь (ад а- + зона) — пашырэнне пэўнай прыроднай з’явы незалежна ад занальных асаблівасцей тэрыторыі.

АЗАНАЛЬНЫ (ад а- + занальны) — пашыраны незалежна ад занальных асаблівасцей тэрыторыі (напр. а-ая расліннасць). АЗАНАСФЁРА (ад азон + сфера) — слой y межах стратасферы

34


з павышанай канцэнтрацыяй азо-

нуАЗАНАТАР (ад азон) — прыбор для атрымання азону, для азанавання паветра АЗАНІДЫ (ад азон + гр. eidos = выгляд) — арганічныя злучэнні, якія ўзнікаюць пры далучэнні да азону падвойнай сувязі паміж атамамі вугалю; з’яўляюцца моцнымі акісляльнікамі. АЗАШ ЗАЦЫ Я (ад азон) — ачышчэнне азонам з мэтай ліквідацыі дрэннага паху. АЗАРТ (фр. hasard = выпадак, выпадковасць; рызыка, ад ар. az-zahr = ігральная костка) — заўзятасць, гарачнасць, моцнае захапленне (напр. спартыўны а.). АЗАРЭЛА (н.-лац. azorella) — травяністая расліна сям. парасонавых са скурыстым лісцем, пашыраная ў Паўд. Амерыцы і Новай Зеландыі; на Беларусі вырошчваецца ў аранжарэях.

----------- A

сел марганцу, кобальту і нікелю пераменнага саставу. АЗБАЛІТ [ад азб(ест) + -літ] — будаўнічы матэрыял з сумесі магнезіяльнага цэменту, апілак і азбеставага валакна. АЗБАПЛАСТЫК [ад азб(ест) + пластык] — пластмаса з азбеставым напаўняльнікам. АЗБАЦЭМЕНТ [ад азб(ест) + цэмент\ — будаўнічы матэрыял з воднай сумесі цэменту і азбесту. АЗБЕСТ (гр. asbestos = незнішчальны) — мінерал класа водных сілікатаў магнію, жалеза і інш. з групаў серпенціну і амфіболаў, здольны расшчалляцца на тонкія, трывалыя валокны; шьгрока выкарыстоўваецца ў тэхніцы як вогнетрывалы матэрыял; горны лён. АЗБЕ С ТАЦЭМЕНТ (ад азбест + цэмент) — тое, што і азбацэмент. АЗБЕСТЬІТ (ад азбест) — цеплаізаляцыйны матэрыял з кароткага азбеставага валакна.

АЗАТОЛЫ (ад азот + -ол) — матэрыялы, блізкія да цэлзолозных валокнаў, якія з ’яўляюцца паўпрадуктамі для атрымання азафарбавальнікаў. АЗАТУРЬІЯ (ад азот + -урыя) — павышанае выдзяленне з мачой азоцістых гтрадуктаў. АЗАТЫ з Ац Ы Я (ад азот) — насычэнне паверхневага слоя стальных вырабаў азотам, каб надаць ім цвёрдасць. АЗАТЭМІЯ (ад азот + -эмія) — залішняе ўтрыманне ў крыві прадуктаў азоцістага абмену. АЗБАЛАН (ад гр. asbolos = куродым, сажа) — мінерал, водны вокі-

А ЗЕА ТР0П Н Ы (ад a- + гр. zeo = кішію + -тропны) — характэрны для сумесі вадкасцей, ппх) пры перагоццы не падзішяецца на фракцыі. A3ÉHA (лац. ozaena, ад гр. zo = пахну) — хранічная інфекцыйная хвароба верхніх дыхальных шляхоў чалавека, якая выклікаецца капсульнымі бактэрыямі клебсіеламі\ суправаджаецца атрафіяй слізістых абалонак носа. г АЗІД (ад азот + гр. eidos = выглад) — соль азоціставадароднай кіслаты; выкарыстоўваецца пераважна як выбуховае рэчыва.

35


A -----------АЗІЛ ЬС К І (ад фр. Mas-d’Azil = назва пячоры ў Францыі); a - a я культура — археалагічная культура плямёнаў ранняга мезаліту.

дзіць y склад бялкоў і іншых арганічных рэчываў. а з о т а б Ак т э р (ад азот + бактэрыя) — бактэрыя, якая засвойвае з паветра азот і ўзбагачае глебу азоцістымі рэчывамі.

Аз і м у т (ар. as-simut, мн. ад assamt = дарога) — 1) астр. вугал паміж плоскасцю мерыдыяна дадзенага пункта і вертыкальнай шіоскасцю, якая праходзіць праз гэты пункт і аб’ект назірання; 2) геад. вугал, які ўгвараецца зададзеным напрамкам руху і напрамкам на поўнач (параўн. пеленг 1).

АЗОТАБАКТЭРЫН (ад азотабактэр) — угнаенне, якое мае ў сабе азотабактэр. АЗОТАБАКТЭРЫЯ (ад азот + бактэрыя) — тое, што і азотабактэр. АЗОТАГЁН (ад азот + -ген) — тое, шго і азотабактэрын.

АЗІН Ы (ад азопі) — шасцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, якія змяшчаюць не менш як адзін атам азоту і выконваюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці.

АЗОТФПССА т АР (ад азот + фіксатар) — бактэрыя, здольная ператвараць малекулярны азот паветра ў арганічныя азоцістыя злучэнні.

А 30Й С К І (ад a- + гр. zoe = жыццё); а - а я э р а — тое, што і архей.

АЗОТФПССАЦЫЯ (ад азот + фіксацыя) — працэс звязвання малекулярнага азоту атмасферы ў ap­ ram чныя азоцістыя злучэнні, які ажыццяўляюць азотфіксатары.

АЗОЛА (н.-лац. azolla) — водная папараць з плаваючым карэнішчам і галінастым сцяблом, зверху блакітна-зялёная, знізу ружовая, пашыраная ў стаячых або слаба праточных вадаёмах Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як акварыумная. ! АЗОЛЫ [ад аз(от) + -ол\ — пяцічленныя гетэрацыклічныя злучэнні, якія маюць y цыкле атамы вугляроду і не менш як два гетэраатамы, адзін з іх азот.

АЗЎР (фр. azur = блакіт, ад ар. lâzavard = сіні камень) — сіні фарбавальнік, які атрымліваюць з метыленавай сінькі; выкарыстоўваецца ў мікраскапічнай тэхніцы пры даследаванні крьші, мікраарганізмаў. АЗУРЫ Т (ад фр. azur = блакіт, ад ар. lâzavard = сіні камень) — Mmepan класа карбанатаў блакітнага або сіняга колеру ; медная руда. АІД (гр. Aides = імя бога падземнага свету ў старажытнагрэчаскай міфалогіі) — царства мёртвых, апраметная. АІДЫ ЁПС (н.-лац. oidiopsis) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на лісці флёксаў і іншых раслін.

A3ÔH (гр. ozon = які пахне) — алатропная мадыфікацыя кіслароду, газ сіняга колеру, з рэзкім na­ xa м; мае моцныя ачышчальныя ўласцівасці. / АЗОТ (ад a- + гр. zoo = жыву) — газ без колеру і паху, які складае асноўную часттсу паветра, увахо-

36


АІДЫ УМ (лац. oidium, ад гр. oidion = яечка) — грыбная хвароба вінаграду, якая характарызуецца ўтварэннем на ўсіх надземных органах расліны шаравата-белага налёту.

—---------A

АЙЛАНТ (н.-лац. ailanthus, ад малайск. ajlant) — дрэва сям. сімарубавых, пашыранае пераважна ў Кітаі, Індыі, Аўстраліі, лісце якога скормліваюць гусеніцам шаўкапрада.

А ІЛ (цюрк. ail) — 1) пасёлак качавога тыпу ў кіргізаў і алтайцаў y мінулым; 2) сельская адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў Кыргызстане; 3) качавая сямейная група ў мангольскіх народаў.

АЙМАК (манг. ajmak) — 1) род, племя ў манголаў і цюркскіх народаў; 2) буйная адміністрацьшнатэрьпарыяльная адзінка ў Манголіі; 3) мясцовая назва раёна ў Бураціі і на Алтаі.

А ІС ТА П 0Д Ы (н.-лац. aistopoda) — атрад выкапнёвых земнаводных, якія лічацца зыходнымі формамі сучасных атрадаў хвастатых і бязногіх земнаводных; вымерлі ў пермскім перыядзе.

А Й Н А Х 0Я (ад гр. oinos = віно + cheo = лью) — старажытнагрэчаскі гліняны або металічны збан для BiHa. АЙ р Ан (цюрк. ajran) — малочны прахаладжальны напітак, распаўсюджаны ў Сібіры, Казахстане, Сярэд. Азіі і на Каўказе.

АЙВА (цюрк. ajva) — пладовае дрэва сям. ружавых, пашыранае пераважна на Каўказе, y Іране, Сярэд. Азіі, a таксама падобны на яблык плод гэтага дрэва, цвёрды, даўкі на смак; на Беларусі вырошчваецца аматарамі.

АЙРШ Ы РЫ (англ. Ayrshire = назва графства ў Шатландыі) — малочная парода кароў, выведзеная ў Шатландыі. АЙСБЕРГ (англ. iceberg, ад ісе = лёд + berg = rapa) — вялікі масіў мацерыковага або шэльфавага лёду, які плавае ў акіяне, моры або ляжыць на мелі.

А Й К А Ш М К А (ад гр. oikos = жыллё + опуша = імя) — раздзел тапанімікі, які вывучае айконімы. АЙКАШ М ІЯ (ад гр. oikos = жыллё + опуша = імя) — сукупнасць айконімаў пэўнай тэрыторыі.

А йсш г (англ. icing) — пракід шайбы праз усе зоны пры гульні ў хакей.

АЙКППТ (ад англ. Aykin = прозвішча англ. геолага) — рэдкасны мінерал класа сульфасолей свінцова-шэрага колеру з металічным бляскам.

АКАВІТА (лац. aqua vitae = вада жыцця) — \)уст . гарэлка, настоеная на каранях; 2) перан. жыватворны напітак.

АЙКОШ М (ад гр. oikos = жыллё + опуша = імя) — лінгв. уласная назва населенага пункта.

АКАДЭМІЗМ (фр. académis­ me) — 1) чыста тэарэтычны кірунак y навуцы і адукацыі; 2) адрыў тэорыі ад практыкі ў навуцы і мастаіхіве; 3) напрамак y выяўленчым мастаідве 16— 19 ст., які ўстанавіў традыцыйныя правілы выкарыс-

АЙКУМЕНА (гр. oikumene = уся зямля, ад оікео = насяляю) — тэрыторыя зямнога шара, населеная людзьмі.

37


A

тання класічных узораў і супрацьстаяў рэалістычнаму напрамку. А К А Д ^М Ж (лац. academicus = акадэмічны) — вучонае званне правадзейнага члена акадэміі, a таксама асоба, якая мае гэта званне.

паміж псіхічнымі і фізічнымі з’явамі; 2) лінгв. слова, пабудаванае па законах дадзенай мовы, але ўжытае адзін раз, для дадзенага выпадку. АКАЗІЯНАЛЬНЫ (с.-лац. occasi­ o n a l = выпадковы) — лінгв. які не адпавядае агульнапрынятаму ўжыванню, абумоўлены спецыфічным кантэкстам ужывання. АКАлЛДА (фр. accolade) — прамая або фігурная дужка, якая злучае некалысі нотных станаў y музычным творы.

АКАДЭМ ІЧНЫ (лац. academi­ cus) — 1) які адносіцца да акадэміі, належыць ёй (напр. а-ая бібліятэка); 2) вучэбны (у прымяненні да вышэйшых навучальных устаноў) (напр. а. год); 3) які прытрымліваецца норм, правіл, уласцівых акадэмізму (напр. а. жывапіс); 4) чыста навуковы, тэарэтычны (напр. а-ая дыскусія). / АКАДЭМ Ы (лац. academia, ад гр. Akademeia) — 1) філасофская школа, заснаваная Платонам y 4 ст. да н.э. y свяшчэнных садах міфічнага героя Акадэма паблізу Афін; 2) вышэйшая навуковая або мастацкая ўстанова (напр. Нацыянальная а. навук Беларусі); 3) назва некаторых вышэйшых навучальных устаноў па спецыяльных галінах навукі (напр. ваенная а., сельскагаспадарчая а.).

АКАЛЬКУЛІЯ (ад а- + лац. calculare = лічыць) — парушэнне здольнасці лічыць і разумець лікі ў выніку некаторых захворванняў галаўнога мозгу. г АКАМАДАЦЫЯ (лац. accommo­ datio) — прыстасаванне да пэўных умоў, з ’яў, абставін (напр. а. вока, а. органаў мовы). АКАМАДЗВРАВАЦЬ (лац. accom­ modare) — прыстасоўваць. АКАМПАНАВАЦЬ гл. акампаніраваць. АКАМПАНЕМЁНТ (фр. accom­ pagnement) — 1) музычнае суправаджэнне спеваў, дэкламацыі або ігры на інструменце; 2) перан. падзеі, з’явы, якія ствараюць гукавы фон чаму-н. (напр. а. кананады). АКАМПАШРАВАЦЬ, ÀKAMПАНАВАЦЬ (іт. accompagnare) — выконваць акампанемент.

АКАЖУ (фр. acajou, ад індз. acaju = чырвонае дрэва) — дрэва сям. анакардыевых, пашыранае ў тропіках; дае каштоўную драўніну, едкі бальзам, алей і камедзь. i АКАЗІЯ (лац. occasio = выпадак, падстава) — 1) зручны выпадак (напр. паслаць пісьмо з аказіяй); 2) нечаканае здарэнне, непрадбачаны выпадак (Вось дык а.!).

АКАМПАШ ЯТАР (іт. ассотраgnatore) — той, хто акампаніруе, выконвае партыю акампанемента. ! АКАШ Т (н.-лац. aconitum, ад гр. akoniton) — травяністая расліна сям. казяльцовых з буйнымі жоўтымі, сінімі, фіялетавымі кветкамі

АКАЗІЯНАЛІЗМ (ад с.-лац. оссаsionalis = вьтадковы) — 1) ідэалістычны напрамак y еўрапейскай філасофіі 17 ст., які адмаўляў сувязь

38


ў гронках, пашыраная ва ўмераных і субтрапічных зонах; боцікі.

----------------- —

А

АКАНТАСФЕРА (н.-лац. acanthosphaera) — аднаклетачная зялёная водарасць сям. мікрактыніевых, якая трапляецца ў планктоне азёр і рэк.

АКАНТ (н.-лац. acanthus, ад гр. akanthos) — 1) травяністая расліна сям. акантавых з буйным фігурным лісцем y разетках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; 2) архіт. скулыггурнае ўпрыгожанне капітэлі, карніза ў выглядзе лісця гэтай расліны.

АКАНТАЦЭФАЛАЛ0ГІЯ (ад акантацэфалы + -логія) — навука, якая вывучае паразітычных чарвей y арганізме рыб, птушак, млекакормячых.

А КА Н ТА Л М А Н (н.-лац. acantholimon) — калючая кустовая расліна сям. шпомбагавых з пурпуровымі, чырвонымі або ружовымі кветкамі ў каласках, пашыраная ад Балканскага паўвострава да Цэнтр. Азіі.

АКАНТАЦЭФАЛЁЗ (ад акантацэфалы) — глісная хвароба жывёл, якая выклікаецца акантацэфаламі. АКАНТАЦЭФАЛЫ (ад гр. асапtha = калючка + kqphale = галава) — клас нематгельмінтаў, чэрві з вераценападобным целам даўжьшёй ад 1 да 65 см, якія з ’яўляюцца паразітамі рыб, птушак і млекакормячых; скрэбні.

АКАНТАМ АРФІТЫ (н.-лац. асаntomorphitae) — падгрупа выкапнёвых марскіх водарасцей або іх цыстаў з групы акрытархаў са сферычнай або эліпсападобнай абалонкай без грэбеняў, з простымі або разгалінаванымі вырастамі.

А К А Н Т0Д Ы (н.-лац. acanthodei, ад гр. akantha = калючка) — група вымерлых акулападобных рыб, на плаўніках якіх, акрамя хваставых, былі моцныя калючыя шыпы; жылі ў палеазоі.

АКАНТАПАНАКС (н.-лац. асапthopanax) — кустовая расліна сям. араліевых з фіялетава-бурымі кветкамі ў шарападобных парасоніках, пашыраная ў Паўд.-Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

АКАНТЬІТ (ад гр. akantha = калючка) — мінерал класа сульфідаў жалезіста-чорнага колфу, сульфід серабра з групы аргентыту.

A K A H TÀ Pbn (н.-лац. acanthaгеа) — атрад прасцейшых падкласа радыялярый, які аб’ядноўвае больш як 140 марскіх планктонных аднаклетачных жывёл з мінеральным шкілетам з сернакіслага стронцыю.

а к А п і (з мовы мбуба okapi) — парнакапытнае млекакормячае сям. жырафавых, якое пашырана ў Афрыцы.

A КА Ш ТЭ (лац. a capite = ад раздзела) — 1) першы радок новага раздзела; 2) частка тэксту, якая пачьшаецца з абзаца.

АКАНТАС АМАТЬІДЫ (н.-лац. acanthosomotidae) — сямейства насякомых атрада паўцвердакрылых; шкодзяць лісцевым дрэвам і кустам.

A КАПЭЛА (іт. a cappella) — харавы спеў без інструментальнага суправаджэння.

39


A ----------АКАРАІДОЗЫ (н.-лац. acaroidea, ад гр. akari = клешч) — інвазійная хвароба скуры жьюёл і чалавека, якая выклікаецца кароставымі кляшчамі. А К А РА Л 0Г Ы (ад гр. akari = клешч + -логія) — раздзел заалогіі, які вывучае кляшчоў. АКАРАІЦЦ03 (ад гр. akari = клешч + лац. apis = пчала) — хвароба пчол, якая выклікаецца кляшчом. АКАРАСП0РА (н.-лац. acarospoга) — накіпны сумчаты лішайнік сям. акараспоравых, які расце на валунах і цэментаваных падмурках. АКАРДЭАШСТ (ад акардэон) — музыкант, які іграе на акардэоне. АКАРДЭОН (фр. accordéon) — храматычны гармонік з клавіятурай фартэпіяннага тыпу для правай рукі. АКАРОЗЫ (ад гр. akari = клешч) — тое, што і акарынозы. АКАРЫДЬП (н.-лац. acaridiae) — група кляшчоў атрада акарыформных, сярод якіх многія — шкоднікі збожжа, сельскагаспадарчых прадуктаў, паразіты жывёл і чалавека. t АКАРЫНА (іт. ocarina = літар. гусяня) — музычны інструмент класа аэрафонаў віду глабулярных флейтаў, мае гліняны корпус, свістковае прыстасаванне, 8— 10 ігравых адтулін. АКАРЫНОЗЫ (ад гр akari = клешч + -ноз) — хваробы, якія выклікаюцца паразітычнымі кляшчамі, напр. кароста. t АКАРЫ НЫ (н.-лац. асагіпа, ад гр. akari = клешч) — група членіста-

40

ногіх жывёл класа арахнідаў з шарападобным або гтрадаўгаватым целам даўжьшёй ад 0Д мм да 3 см, якая ў сусветнай фауне налічвае больш за 10 тысяч відаў; многія — паразіты, пераносчыкі ўзбуджальнікаў розных хвароб; кляшчы. АКАРЫ ЦЫ ДЫ (ад гр. akari = клешч + -цыды) — рэчьшы, якія прымяняюцца для барацьбы з кляшчамі. АКАРЫ ЯЗІС (ад гр. akari = клешч) — хвароба раслін, якая выклікаецца кляшчамі. АКАСМ ІЗМ (ад а- + космас) — філасофскае і рэлігійнае вучэнне, якое прапаведуе погляды аб нікчэмнасці свету. АКАФІСТ (гр. akathistos) — асобны від малітоўна-хвалебных песень y гонар Хрыста, Багародзіцы і святых. / АКАЦЫ Я (лац. acacia, ад гр. akakia) — дрэва або куст сям. бабовых з размешчанымі папарна дробнымі лісцямі і гронкамі белых або жоўтых духмяных кветак. АКВА- (лад. aqua = вада) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «водHbD>.

АКВАДАГ (ад аква- + англ. dag = графітавы пыл) — сумесь графіту з вадою, якая выкарыстоўваецца для пакрыцця ўнутранай паверхні электравакуy мных прыбораў. АКВАКУЛЬТУРА (ад аква- + культура) — развядзенне і таварнае вырошчванне каштоўных водных арганізмаў (рыб, ракападобных, малюскаў, водарасцяў). АКВАЛАНІ (англ. aqualung, ад лац. aqua = вада + англ. lung = лёг-


кае) — апарат для дыхання чалавека пад вадой. АКВАЛАНПСТ (ад аквапанг) — плывец, які карыстаецца аквалангам. АКВАМАБІЛЬ (ад аква- + лац. mobilis = рухомы) — невялікая адкрытага тыпу падводная лодка з запасам паветра, прызначаная для перавозкі вадалазаў. АКВАМАРЫН (лац. aqua marina = марская вада) — мінерал, разнавіднасць берылу, каштоўны празрысты камень сінявата-зялёнага або блакітнага колеру. АКВАМЕТРЫЯ (ад аква- + -метрыя) — метады вызначэння колькасці вады ў розных рэчывах. АКВАНАЎТ (ад аква- + -наўт) — даследчык мора, які ў спецыяльным гідракасцюме або ў падводным апараце працуе на глыбінях, недаступных вадалазу.

----------- A АКВАРЭЛІСГ (ад акварэль) — мастак, які піша акварэллю. АКВАРсКЛЬ (іт. acquarella, ад лац. aqua = вада) — 1) фарба, якая разбаўляецца вадой; 2) карціна, Малюнак, напісаныя такімі фарбамі. А К В А Т0РЫ Я [ад аква- + (тэры)торыя\ — участак воднай павф хні ў моры або порце. АКВАТЬІНТА (іт. acquatinta) — від гравюры, атрыманы шляхам траўлення кіслатой пакрытай тонкім слоем асфальту або каніфолі металічнай плацінкі, на якую іголкай нанесены малюнак. АКВАТЫ Ш Я (ад аква- + -тыпія) — друкаванне малюнкаў вадзянымі (абястлушчанымі) фарбамі. АКВАФОРТА (іт. acquaforte) — тое, ппх) і афорт. АКВЕДУК (лац. aquaeductus) — збудаванне ў выглядзе моста для правядзення водаправодньіх труб праз глыбокі яр, раку, чыгунку.

АКВАНАЎТЫКА (ад аква- + -наўтыка) — навука, якая вывучае магчымасці доўгага знаходжання чалавека ў моры пад вадой.

АКВІЗІТАР (лац. acquisitor = набыгчык) — агент транспартных або страхавых арганізацый, y абавязкі якога ўваходзіць залучэнне новых грузаў або страхаванняў.

АКВАПЛАН (ад аква- + -план) — невялікі плыт, стоячы на якім і трымаючыся за буксірны канат самаходнага судна, спартсмен перамяшчаецца па вадзе.

АКВІЗШ ЬІЯ (лац. acquisitio) — 1) залучэнне новых кліентаў, грузаў, страхаванняў аквізітарам\ 2) скупка акцыянерам (групай акцыянераў) усіх акцый прадпрыемства, дгго азначае куплю гэтага прадпрыемства.

АКВАРЫСТЫКА (ад лац. aquari­ um = вадаём) — развядзенне жывёл і раслін y акварыумах. АКВАРЫУМ (лац. aquarium = вадаём) — 1) ппучны вадаём або шкляная пасудзіна з вадой для рыб, водных жывёл і раслін; 2) спецыяльная навуковая ўстанова, якая вывучае і дэманструе прадстаўнікоў марской і прэснаводнай фауны і флоры.

АКВІЛЕГІЯ (н.-лац. aquilegia, ад лац. aqua = вада) — травяністая расліна сям. казяльцовых з буйнымі сінімі або фіялетавымі кветкамі, пашыраная ва ўмераных зонах; ворлікі.

41


A ------------AKBUIOH (rp. aquilo, -onis) — рэзкі паўночны вецер.

жывёл (рыб, дэльфінаў, цюленяў і інш.).

АКШ АК (гр. akinakes) — кароткі меч ці кінжал, традыцыйная зброя старажьгтных іранамоўных народаў (персаў, сакаў, саўраматаў, скіфаў).

а к і я н А ў т (ад акіян + -наўт) — спецыяльна падрыхтаваны чалавек, які даследуе марскія глыбіні.

АКШ АСПЕРМ ІЯ (ад a- + гр. кіпео = прьюодзіць y pyx '+ сперма) — поўная нерухомасць жывых сперматазоідаў y сперме і няздольнасць іх да апладнення. t АКІНЕЗІЯ (гр. akinesia = нерухомасць) — страта здольнасці да актыўных рухаў y выніку паралічу, болю, пры некаторых псіхічных захворваннях. АКІЯН (ip. Okeanos = імя міфалагічнага бога воднай стьгхіі) — 1) неперарыўная водная абалонка Зямлі, якая акружае мацерыкі і астравы, мае агульны салявы састаў; Сусветны а.; 2) водная прастора паміж мацерыкамі (напр. Атлантычны а ); 3) перан. пгго-н. неабсяжнае, неабдымнае (напр. паветраны а.). АКІЯНАГРАФІЯ (ад акіян + -графія) — раздзел акіяналогіі, які вывучае памеры і глыбіню акіянаў і мораў, характар іх берагоў, будову дна, рух вады, цегшавыя, аптычныя і акустычныя з’явы. А КІЯН А ЛО ГМ (ад акіян + -логія) — навука, якая вьшучае фізічныя, хімічныя, геалапчныя працэсы ў Сусветным акіяне.

АКІЯШ ДЫ (ад гр. Okeanis, -idos = імя дачкі Акіяна, міфалагічнага бога воднай стыхіі) — марскія німфы (паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі). АКІЯНОГРАФ (ад акіян + -граф) — спецыяліст y галіне акіянаграфіі. АК1ЯН0ЛАГ (ад акіян + -лаг) — спецыяліст y галіне акіяналогіі. АКЛАМАЦЫЯ [лац. acclamatio = крык] — прыняцце або адхіленне сходам якой-н. прапановы без падліку галасоў, на падставе рэакцыі ўдзельнікаў сходу, пгго выяўляецца ў выгуках, розных рэпліках. АКЛІМАТЫЗАВАЦЬ [ад лац. ас = да + клімат] — прыстасаваць расліну, жывёліну да новага клімату, да жыцця ў новых геаграфічных, пераважна кліматычных умовах. АКЛІМ АТЫ ЗАЦЫ Я [ад лац. ас = да + клімат\ — 1) прыстасаванне жьшёл і раслін да жыцця ў новых геаграфічных, пераважна кліматычных умовах; 2) прыстасаванне чалавека да жыцця, працы ў новым асяроддзі. АКЛІМ АЦЫЯ (ад лац. ас + клімат) — сукупнасць карысных гамеастатычных змен y арганізме, якія даюць яму магчымасць існаваць пры змене ўмоў асярод дзя.

АКІЯНАРЫУМ, АКІЯНАРЫЙ [ад акіян + (акв)арыум] — вялікі басейн з марской вадой або спецыяльна выдзелены прыбярэжны ўчастак мора для развядзення, вывучэння i дэмансірацыі марскіх

АКЛЮЗАВАЦЬ (лац. occludere = замыкаць) — мець здольнасць паглынаці» газы (пра металы).

42


A АКЛЮ ЗІЯ (лац. occlusio = замыканне) — 1) паглынанне газаў металамі; 2) выцясненне цёплага паветра ў больш высокія слаі атмасферы халодным паветрам; 3) змыканне зубоў верхняй і ніжняй сківіды.

АКР (англ. acre) — зямельная мера ў Англіі і Паўн. Амерыцы, роўная 4 рудам, або 0,4047 га АКРА- (гр. akros = крайні, самы аддалены, высокі) — першая с*астаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці, «які адносіцца да канечнасцей, органаў, частак цела», «які адносіцца да вяршыні», «верхні».

AKMEÏ3M (ад гр. akme = вяршыня) — мадэрнісцкая плынь y рускай паэзіі пач. 20 ст., якая прапагандавала тэорыю «чыстага масташва», індьюідуалізм і містыку. АКМ Ш ІТ [ад ак(устыка) + мін(ерал)] — будаўнічы матэрыял, непранікальны для гукаў.

АКРАБАЛІСТЫ (ад akrobolistes = стралкі) — старажытнагрэчаскія коннікі, узброеныя дроцікамі або лукамі і мячамі, якія не выкарыстоўвалі ні латаў, ні шчытоў.

АКМІТ (ад гр. akme = вастрыё) — мінерал, бурая ігольчатая разнавіднасць эгірыну.

АКРАБАТ (фр. acrobate, ад гр. akrobates = які лезе ўгору) — умелы гімнаст, звычайна цыркавы.

A-KÔHTA (іт. a conto = y рахунак) — камерц. y рахунак плацяжу. t АКОРД (іт. accordo = згода, сугучнасць) — 1) спалучэнне некалькіх розных па вышыні музьгчных гукаў, якое ўспрымаецца як гукавое адзінства; 2) набор струн для смычковага або шчыпковага музычнага інструмента; 3) перан. дзеянне, якім што-н. завяршаецца.

АКРАБАТЬІЗМ (ад акрабатыка) — акрабатычны спорт y выкананні гімнастычных гтрактыкаванняў. АКРАБАТЫКА (гр. akrobatikos = які лазіць угары) — 1) від спорту, які ўключае скачкі, стойкі, піраміды і іншыя фізічныя практыкаванні; спартыўная а.; 2) від фізічных практыкаванняў накшталт гімнастычных; 3) жанр цыркавога і эстраднага мастацтва.

АКОРДНЫ (ад іт. accordo = згода, сугучнасць) — які выконваецца паводле дагавору, здзельны; а - а я а п л а т а — плата, якая ўстанаўліваецца не за адпрацаваны час, a за аб’ём выкананай работы. » АКОРУС (н.-лац. acorns) — від аеру з сіметрычным ізумрудна-зялёным лісцем, пашыраны пераважна ў Японіі, дзе назьгоаецца японскім чаротам; на Беларусі вырошчвасідіа як акварыумная расліна; аср злакавы.

АКРАБАТЫ ЧНЫ (гр. akrobatikos = які лазіць угары) — 1) які мае дачыненне да акрабатыкі (нар. а-ая гімнастыка); 2) спрытны, уласцівы акрабату. AKPABÉPUI (ад акра- + верш) — верш, y якім пачатковыя літары радкоў складаюць якое-н. імя, слова або фразу. АКРАДЭРМАТЫТ (ад акра- + дэрматыт) — група хвароб з выключным або пераважным папікоджаіпіем скуры канечнасцей.

43


A -----------АКРАКЛШ УМ (н.-лац. acroclinium) — травяністая расліна сям. складанакветных з белымі або ружовымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Аўстраліі і Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АКРАЛЕІН (ад лац. acer, acris = востры + oleum = алей) — арганічнае злучэнне, бясколерная слёзатачьшая вадкасць з рэзкім пахам. а к р а м е г Ал і я (ад акра- + гр. megas, -alou = вялікі) — непрапарцыянальны, празмерны рост канечнасцей і касцей твару ў сувязі з парушэннем функцыі гіпофіза.

АКРАМ ЕЛАШ ЗМ (ад акра- + гр. mêlas = чорны) — разнавіднасць альбінізму, калі жывёліна не пазбаўлена цалкам пігменту — вушы, хвост, морда афарбаваны. АКРАМ ОНШ (н.-лац. acremonium) — недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які развіваецца на раслінных, цэлюлозазмяшчальных субстратах, y глебе, на сене, гнілых яблыках, пашкоджаных клубнях бульбы, жывых раслінах і скуры чалавека і жывёл.

АКРАТЭРЫЙ (гр. akroterion) — скульптурнае ўпрыгожанне над вугламі франтона архітэктурнага збудавання. АКРАФАШ Я (ад акра- + -фанія) — складанаскарочаныя словы з пачатковых літар словазлучэння, якія чытаюцца не па назвах літар, a як звычайнае слова (напр. загс, нэп). АКРАЦЫЯНОЗ (ад акра- + цыяноз) — сінюшная афарбоўка канечнасцей пераважна пры разладзе кровазвароту. АКРАЦЭФАЛІЯ (ад акра- + -цэфалія) — анамалія формы чэрапа, гіры якой галава выцягнута ўверх накшталт вежы. г АКРОШ М (ад гр. akros = высокі + onyma = імя) — абрэвіятура, утвораная з пачатковых літар (напр. СНД, НАТО). АКРОПАЛЬ (гр. akropolis) — у> вышаная. ўмацаваная частка старажыпіа^эчаскага горада. АКРУТНЫ (польск. okrutny) — 1) жорсткі, люты (напр. а. чалавек); 2) цяжкі, бязвыхадны (напр. а-ае становішча). / АКРЫ ДЗШ (ад лац. acer, acris = востры) — гетэрацыклічнае арганічнае злучэнне, якое змяшчаецца ў каменнавугальнай смале; выкарыстоўваецца ў вытворчасці фарбаў і лякарстваў. ! АКРЫДЫ (гр. akris, -idos = саранча) — насякомыя сям. саранчовых атрада прамакрылых; к a р м і ц ца а к р ы д а м і і д з і к і м м ё д a м — галадаць, мізэрна харчавацца. АКРЫЛ (ад лац. acer = востры) — бясколсрная празрыстая маса, з

а к р а п е т Ал ь н ы (ад гр. акгоп = вяршыня + лац. petere = імкнуцца) — накіраваны да вяршыні, напр. парадак распускання кветак y шэрагу суквеццяў (гронка, колас, шчыток).

АКРАСОМА (ад акра- + сома) — верхііяя частка галоўкі сперматазоіда. АКРАТАФОР (гр. akratophoros = пасудзіна для чыстага віна) — герметызаваны рэзервуар, які прымяняецца ў вытворчасці шампанскіх він.

44


якой вырабляюць ппсло для акуля-

раўАКРЫЛАВЫ (ад акрыл)\ a - a я к і с л a т a — арганічнае злучэнне аліфатычнага рада, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца для сінпэзу ппучных смолаў, як кампанент друкарскіх фарбаў, лакаў і інш. АКРЫЛАМ ІД (ад акрыл + амід) — арганічнае злучэнне, амід акрылавай кіслаты, цвёрды бясколерны крыпггалічны прадукт, які выкарыстоўваецца для сінтэзу супалімераў. АКРЫ ЛАШ ТРЬІЛ (ад акрыл + нітрыл) — арганічнае злучэнне, нітрыл акрылавай кіслаты, бясколерная вадкасць з характэрным na­ xa м, якая выкарыстоўваецца для вырабу пластмас і сінтэтычнага каўчуку. АКРЫ ЛАТЫ (ад акрыл) — арганічныя злучэнні, солі і эфіры акрылавай кіслаты.

----------- A

раць) — 1) прызначыць каго-н. дыпламатычным прадстаўніком пры ўрадзе іншай дзяржавы або пастаянным прадстаўніком дзяржавы пры міжнароднай арганізацыі; 2) даручыць каму-н. атрымаць грошы або весці гандлёвыя аперацыі. АКРЭДЫТАЦЬІЯ (фр- accrédita­ tion, ад лац. accredere = давяраць) — афіцыйнае прызначэнне дыпламатычнага прадстаўніка пры ўрадзе іншай дзяржавы або пасіаяннага прадстаўніка дзяржавы пры міжнароднай арганізацыі. АКРЭДЫ ТЫ Ў (фр. accréditif, ад лац. accrediti vus = вярыцельны) — 1) дакумент на права атрымання кім-н. гоўнай сумы грошай y ашчадным банку; 2) від банкаўсKa­ ra рахунка, паводле якога ажыццяўляюцца безнаяўныя разлікі; 3) вярыцельная грамата, якая пацвярджае паўнамоцтвы дыпламатычнага прадстаўніка пры ўрадзе іншай дзяржавы.

АКРЫТАРХІ (ад гр. akritos = няясны + arche = паходжанне) — група выкапнёвых аднаклетачных марскіх водарасцей або іх цыстаў незразумелага паходжання акруглай, эліпсападобнай, шматвугольнай формы з гладкай або зярністай кропкавай паверхняй, часам з вырастамі, вядомая ад пратэразою.

АКРЭДЫ ТЫ ЎНЫ (лац. accréditi­ ves) — вярыцельны (напр. а-ая грамата).

АКРЫХІН (ад лац. acer, acris = востры + хінін) — фарм. сінтэтычны супрацьмалярыйны прэпарат.

АКРЭЦЫ Я (лац. accretio) — sa­ xon нябесным целам рэчыва з акаляючай міжпланетнай прасторы, напр. захоп Зямлёй метэорнага рэчьша.

АКРЭМАШ ЁЛА (н.-лац. асгешоniella) — недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які развіваецца на розных раслінных субстратах, y глебе, на сельскагаспадарчых культурах.

АКРЫ ЦЫ Д (ад лац. acer, acris = востры + -цыд) — лекавы прэпарат для барацьбы з мікробамі, annu* септык.

АКСАКА л (цюрк. àqsaqal, ад âq = белы + saqal = барада) — паважаны, умудроны жыццём чалавек y народаў Сярэд. Азіі.

АКРЭДЫ ТАВЛцЬ (фр. accrédi­ ter, ад лац. accredere = давя-

45


A - ---------АКСАДАТЫ (ад rp. oksys = кіслы + hais = соль) — солі шчаўевай кіслаты.

мам капіталаўкладанняў і велічынёй спажывецкіх выдаткаў y эканоміцы.

АКСАЛОТЛЬ (фр. axolotle, з індз.) — лічынка некаторых амблістом, здольная да размнажэння; выкарыстоўваецца ў эксперыментальных работах па біялогіі.

АКСЕЛЕРАЦЫ Я (лац. acceleratio = паскарэнне) — паскоранае фарміраванне арганізма ці асобных органаў. АКСЕЛЕРОГРАФ (ад лац. acce­ lerare = паскараць + -граф) — акселерометр з аўтаматычным запісвальным устройствам.

AKCAMÏT (гр. heksamiton = з шасці нітак) — 1) тоўстая шаўковая тканіна з кароткім густым ворсам з аднаго боку; 2) дрэва сям. рутавых з няпарнаперыстым лісцем, пашыранае ва Усх. Азіі; вырошчваецца ў садах і парках Бела-

А К С ЕЛ ЕР0М ЕТР (ад лац. acce­ lerare = паскараць + -метр) — прыбор для вымярэння паскарэнняў або перагрузак y транспартных машынах, самалётах і іншых лятальных апаратах.

РУсі

АКСАНАМЕТРЫЯ (ад гр akson = вось + -метрыя) — спосаб адлюстравання прадметаў, пры якім на плоскасць праектуюцца і прадмет, і восі прамавугольнай сістэмы каардынат, з якімі суадносіцца прадмет.

АКСЕЛЬ [нарв. Р.АхеІ = прозвішча нарв. канькабежца-фігурыста (1865— 1938)] — сп. скачок y паўтара абарота з адной нагі на другую ў адзіночным фігурным катанні.

АКСАПЛАЗМА (ад аксон + плазма) — частка цытаплазмы нервовай клеткі, якая ўваходзіць y склад яе аксона.

АКСЕЛЬБАНТ (ням. Achselbaiid) — нанлечны шнур на мундзіры як прыналежнасць параднай формы афіцэраў многіх армій; ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь — прьшалежнасць параднай формы адзення ганаровай варты, удзельнікаў ваенных парадаў.

АКСАФЕНАМВД (ад гр oksys = кіслы + phaino = свячу + амід) — лекавы прэпарат, жоўцегонны сродак, які вьпсарыстоўваецца пры хранічных халецыстытал% халангітах і інш.

А К С ЕРА Ф Т0Л (ад а- + гр. kseros - сухі + ophthalmos = вока + -ол) — y cm. вітамін A.

АКСЕЛЕРАТ (ад акселерацыя) — падлетак, які вызначаецца раннім развіццём.

АКСЕСУАР (фр. accessoire = дапаможны, другарадны) — 1) дробная рэч, прадмет тэатральнага абсталявання; 2) перан. прыватнасць, другарадная дэталь чаго-н. (у жывапісе, літаратуры, скулытгуры).

АКСЕЛЕРАТАР (ад лац. acce­ lerare = паскараць) — 1) рэгулятар колькасці гаручай сумесі, пгго паступае ў цыліндры аўтамабільных і іншых рухавікоў унутранага згарання; 2) эканамічны паказчык, які характарызуе сувязь паміж аб’ё-

АКСІ- (гр. oksys = кіслы) — першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае прысутнасць

46


кіслароду ў злучэннях або сумесях. А КСІАШ ЛШ Ы (ад аксі- + анілін) — тое, што і амінафенолы. АКСІБІЁН ТЫ [ад аксі(ген) + біёнты) — тое, што і аэробы.

— ------- A АКСІДАЗЫ (ад аксіды) — акісляльныя ферменты расліннага і жьюёльнага паходжання, якія выконваюць важную ролю ў жыццёвых працэсах. АКСІДАРЭДУКТАЗЫ (ад аксіды + лац. reductare = адводзіць назад) — клас фермантаў, якія паскараюць або запавольваюць акісляльна-аднаўленчыя рэакцыі ў арганізмах.

АКСІГЕМ АГЛАБШ (ад аксі- + гемаглабін) — арганічнае рэчыва, якое ўтвараецда ў органах дыхання пры злучэнні гемаглабіну з кіслародам.

АКСІДАЦЫЯ (ад фр. oxyder = акісляць, ад гр. oksys = кіслы) — уздзеянне акісленнем на верхні слой металу, каб засцерагчы ад карозіі або надаць прыгожы знешні выгляд.

АКСІГЕМ АМ ЕТРЫ Я [ад аксігема(глабін) + -метрыя] — фотаметрычны метад вымярэння ступені насычанасці артэрыяльнай крьюі кіслародам. АКСІГЕМ ОМ ЕТР [ад аксігема(глабін) + -метр] — прыбор для вымярэння ступені насычанасці кіслародам артэрыяльнай крыві чалавека. AKCITÉH, АКСІГЕНГУМ (лац oxygeniuin, ад гр. oksys = кіслы + genos = нараджэнне) — лацінская назва кіслароду, якая ўжьшаецца ў назвах яго злучэнняў, працэсаў з яго ўдзелам.

АКСІДЫ (фр. oxyde = вокісел, ад гр. oksys = кіслы) — злучэнні хімічных элементаў з кіслародам; вокіслы. АКСІДЫ М ЁГРЫ Я (ад аксіды + -метрыя) — метад колькаснага аналізу, заснаваны на выкарыстанні акісляльна-аднаўленчых рэакцый.

АКСІГЕНАТЭРАПІЯ (ад аксіген + тэрапія) — ппучнае ўвядзенне кіслароду ў арганізм чалавека з лячэбнай мэтай.

АКСІЁМА (лац. axioma, ад гр. aksioma) — 1) суджэнне, якое прымаецца без доказу як зыходнае палажэнне навуковай тэорыі; 2) nepan. відавочная, агульнавядомая ісціна. АКСЕЕМЕТР (ад гр. aksios = які ўтрымлівае раўнавагу + -метр) — 1) інструмент для вымярэння адхілення восі прыбора ад пачатковай плоскасці; 2) прыбор для вызначэння вугла адхілення руля ад дыяметральнай плоскасці судна.

АКСІДАВАЦЬ (фр. oxyder, ад гр. oksys = кіслы) — праводзіць аксідацыю.

АКСПСОРТ (ад аксі- + лац. cortex = кара, скура) — антыбіётык, які выкарысто5таейда для лячэння ін-

АКСЕГЕн Аз Ы (ад аксіген) — ферменты класа аксідарэ дуктазаў, якія каталізуюць далучэнне двух атамаў кіслароду да малекулы субстрата. АКСЕГЕНАТАР (ад аксіген) — апарат, які замяняе лёгкія ў час хірургічнай аперацыі.

47


A -----------фіцыраваных ран, гнойных хвароб скуры.

АКСШ А Ф ІТЫ (ад аксі- + гр. ilys = глей + -фіты) — расліны, якія растуць на кіслых глебах, напр. некаторыя віды імхоў і верасовых, карлікавая бяроза, журавіны. АКСІЛІКВІТ [ад аксі(ген) + лац. liquidus = вадкі] — выбуховае рэчыва, сумесь вадкага кіслароду з гаручымі порыстымі матэрыяламі (вугалем, апілкамі, торфам, саломай). АКСІЛІТ (ад гр. oksys = кіслы) — тэхнічная назва перакісу натрыю. АКСІМАРАН гл. аксюмаран. АКСІНАФТАЛІНЫ (ад аксі- + нафталін) — тое, пгго і нафтолы. АКСПЙТ (ад гр. aksine = сякера) — мінерал класа сілікатаў, пераважна бурага колеру з рознымі адценнямі.

пад полагам лесу на паверхні глебы. АКСІРЫ С (н.-лац. axyris) — травяністая расліна сям. лебядовых з дробнымі непрыгляднымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Еўразіі; пустазелле. ÀKCIC (лац. axis) — млекакормячае сям. аленяў, якое водзіцца ў лясах Індыі і на востраве ШрыЛанка. АКСІТАЦЬШ (ад аксі- + гр. tokos = нараджэнне) — гармон задняй часткі гіпофіза, які выклікае скарачэнне гладкай мускулатуры ўнутраных органаў (пераважна маткі). АКСІТРЫ ПТАФАН (ад аксі- + трыптафан) — араматычная амінакіслата, прамежкавы прадукт ператварэння трыптафану ў сератанін. А К С ІЯ Л 0 П Я (ад гр. aksios = каштоўны + -логія) — філасофскае вучэнне аб маральных, эстэтычных і іншых каштоўнасцях. АКСІЯЛЬНЫ (ад лац. axis = вось) — восевы. АКСІЯМАТЫКА (ад гр. aksiomatikos = выражаны ў аксіёмах) — сукупнасць аксіём, пакладзеных y аснову той або іншай навукі. t АКСОН (гр. akson = вось) — адростак нервовай клеткі (нейрона), які праводзіць нервовы імпульс да органаў і іншых нервовых клетак. АКСОН-РЭФЛЁКС (ад аксон + рэфлекс) — нервовая рэакцыя, якая адбываецца ў межах разгалінаванняў нервовага валакна без удзелу галаўнога і спіннога мозгу. АКСЮМАРАН, AKCÏMAPAH (гр. oksymoron = дасціпна-бязглуздае) — стылістычны прыём наў-

АКСЮ ПЕС (н.-лац. oxyopes) — павук карычневай афарбоўкі з падоўжнымі белымі лініямі на задняй частцы брушка, пашыраны ў паўночнай і сярэдняй частцы Еўропы; жьюе ў траве, на кустах і дрэвах y лесе. АКСШ ОР (н.-лац. oxyporus) — губавы базідыяльны грыб сям. паліпоравых, які расце на дрэвах і мёртвай драўніне лісцевых і хвойных парод. А КСШ РА Л Ш (ад аксі- + пралш) — арганічнае рэчыва з групы амшакіслот, якое ўваходзіць y склад бялкоў раслінных і жывёльных арганізмаў, напр. y жэлацін, казеін. АКСШ ТЫ ЛЯ (н.-лац. oxyptila) — павук сям. бакаходаў, які жыве

48


мыснага спалучэння семантычна процілеглых слоў, y выніку чаго ўзнікае новы сэнсавы змест (напр. гаючы боль, звонкая цішыня). АКТ (лац. actus) — 1) аднаразовае праяўленне якой-н. дзейнасці, учынак, падзея (напр. гістарычны а., тэрарыстычны а ); 2) афіцыйны дакумент, які пацвярджае пгго-н.; 3) закончаная часпса п’есы; 4) урачысты сход y навучальных установах. А К Т А Б0Л (гр. oktobolon = 8 аболаў) — сярэбраная манета ў Стараж. Грэцыі, раўная 4/6 драхмы. АКТАВА (лац. octava = восьмая) — \)м уз. восьмая ступень гамы; 2) літ. васьмірадковая страфа. АКТАВЫ (ад акт) — які мае дачыненне да акта; a - a я зaл a — зала для ўрачыстых пасяджэнняў; а - ы я к н і г і — кнігі, y якіх натарыусы і некаторыя афіцыйныя асобы запісваюць акты і здзелкі. АКТАДРАХМА (гр. oktadrachmon) — сярэбраная манета ў Стараж. Грэцыі, роўная 8 драхмам. AKTATÔH (гр. oktagonos) мат. васьмівугольнік.

— ------- A

2) астранамічны інструмент, якім раней вымяралі вуглавыя адлегласці паміж нябеснымі свяціламі. AKTÀHT2 (фр. actant, ад лац. ago = дзейнічаю) — 1)лінгв. абумоўлены дзеясловам член сказа (напр. асоба або гтрадмет); 2) тэатр. персанаж, герой драматычнага твора. АКТАПОДЫ (н.-лац. octopoda, ад гр. okto = восем + pus, podos = Ha­ ra) — атрад марскіх драпежных галаваногіх малюскаў (цэфалаподаў) з мешкападобным целам і размешчанымі на галаве васьмю шчупальцамі; васьміногі, спруты (параўн. дэкаподы). АКТАЭДР (гр. oktaedron, ад okto = восем + edra = грані) — мат. цела, абмежаванае васьмю правільнымі трохвугольнікамі; васьміграннік. АКТАЭДРЫТ (ад гр. oktoedros = васьмігранны) — тое, што і anamas. АКТОГРАФ (ад акт + -граф) — прыбор для аўтаматычнага запісвання цыклу актыўнасці паддоследных жывёл. АКТОД [ад лац. octo = восем + (электр)од) — электронная лямпа з васьмю электродамі (катодам^ анодам і шасцю сеткамі).

АКТАМ ІЯЗШ (ад актын + міязін) — комплексны бялок мышачных валокнаў, які садзейнічае іх скарачэнню. AKTÂH (ад лац. octo = восем) — насычаны вуглевадарод, бясколерная вадкасць, якая змяшчаецца ў нафце і бензіне, з’яўляецца кампанентам маторнага паліва.

АКТРАІРАВАЦЬ (фр. octroy­ er) — надаць манаршым актам якія-н. правы, прывілеі, напр. канстытуцыю. ! . АКТРУА (фр. octroi = наданне) — увозныя пошліны на карысць феадала або горада ў сярэдневяковай Францыі, a пазней зборы на сельскагаспадарчыя прадукты пры іх увозе.

АКТАНТ1 (лац. octans, -ntis) — 1) мат. адна з васьмі частак прасторы, падзеленай трыма ўзаемна перпендыкулярнымі плоскасцямі;

49


A------------

ядраў і наступным вымярэнні іх радыеактыўнага выпрамянення.

АКТРЫ СА (фр. ^actrice, ад лац. actor = выканаўца) — артыстка, якая выконвае ролі ў тэатры і кіно. АКТУАШ ЗАЦЫЯ (ад лац actualis = дзейны) — паварот да найболын важнага, адпаведнага патрабаванням сучаснасці. АКТУАЛІЗМ (ад лац. actualis = дзейны) — 1) варыянт неагегельянства, распрацаваны італьянскім філосафам Д.Джэнціле; 2) параўнальна-гістарычны метад y геалогіі, які заюпочаецца ў вьшучэнні мінулага праз пазнанне сучаснас-

АКТЫВАЦЫЯ (ад лац. activus = дзейны) — 1) вьшядзенне з нядзейнага стану ў дзейны, узмацненне дзейнага стану; 2) перавод малекул y стан, пры якім яны хутчэй уступаюць y хімічныя рэакцыі; 3) спецыяльная апрацоўка дрэўнага вугалю і іншых порыстых цел для павелічэння іх здольнасці ўбіраць газы, вадкасці. АКТЫ ВВАВАЦЬ (польск. aktywizowac, ад лац. activus = дзейны) — ажыўляць, узмацняць чыю-н. дзейнасць, акть^насць.

Ці.

АКТУАЛЬНАСЦЬ (ад акпіуальны) — важнасць, значнасць чагон. на гэты момант, сучаснасць, надзённасць (напр. а. пытання). АКТУАЛЬНЫ (лац. actualis) — 1) важны для дадзенага моманту, наспелы, надзённы (напр. а-ая тэма); 2) філас. які сапраўды існуе, праяўляецца ў рэчаіснасці.

АКТЫВІЗАЦЫЯ (польск. aktywizacja, ад лац. activus = дзейны) — 1) ажыўленне, узмацненне чыёй-н. дзейнасці, актыўнасці; 2) развіццё інтэнсіўных тэктанічных і магматычных працэсаў y стабілізаваных раёнах зямной кары. АКТЫ ВІСТ (рус. актнвнст, ад лац. activus = дзейны) — актыўны член якога-н. калектыву; грамадскі работаік. i АКТЬШ (гр. aktis, -inos = гтрамень) — бялок мышачнай тканкі, які разам з міязінам удзельнічае ў скарачэнні мышцаў.

АКТУАРЫЙ (лац. actuarius) — спецыяліст па тэхніцы налічэння страхавых узносаў. АКТ у Ар Ы УС (лац. actuarius) — канцылярскі пісар y дзяржаўных установах Расіі 18 ст. АКТЫВА в Ац Ь (фр. activer, ад лац. activus = дзейны) — рабіць актывацыю чаго-н., пераводзіць з нядзейнага стйну ў дзейнві.

АКТЫНА- (гр. aktis, -inos = прамень) — першая састаўная часТіса складаных слоў, якая выражае паняцці «праменньо>, «прамянёвая энергія».

АКТЫВАТАР (ад лац. activus дзейны) — рэчьша, якое паскарае, актьшізуе цячэнне хімічнай рэакцыі.

АКТЫ НАБАЦЫЛЕЗ (ад актыт - + бацыпа) — хранічная інфекцыйная хвароба жывёл, якая характарызуецца гнойнымі пашкоджаннямі мяккіх псанак галавы, шыі, лімфатычных вузлоў.

АКТЫ ВАЦЬШ НЫ (ад актывацыя)\ a. a н a л і з — метад вызначэння якаснага і колькаснага саставу рэчыва, які грунтуецца на апрамяненні (актывацыі) атамных

50


A

АКТЫ НАЛІТ (ад актына- + -літ) — пародаўтвараяьны Mmepan класа сілікатаў зялёнага колеру, які выкарыстоўваецца як вогнетрывалы матэрыял. АКТЫНАЛ 0 Г ІЯ (ад актына- + -логія) — тое, пгго і актынаметрыя. АКТЫ НАМ ЕТРЫ Я (ад актына+ -метрыя) — 1) раздзел геафізікі, які вывучае працэсы сонечнага, зямнога і атмасфернага выпрамянення; 2) сукупнасць метадаў вымярэння радыяцыі Зямлі.

трапляецца ў тоўшчы вады сажалак, азёр, рэк.

АКТЫ Н А СТ^ЛА (ад гр. aktis, -inos = прамень + стэла) — тып цэнтральнага цыліндра сцябла і кораня вышэйшых раслін, які складаецца з ксілемы, шго мае ў папярочным разрэзе выгляд зоркі, і флаэмы, размешчанай паміж прамянямі ксілемы; характэрны для дзеразовых. АНТЫНАТЭНІУМ (н.-лац. actinotaenium) — аднаклетачная зялёная водарасць сям. касмарыевых, якая трапляецца ў невялікіх вадаёмах, рэках, на эўтрофных і мезатрофных сфагнавых балотах.

АКТЫНАМПС03Ы (ад актына+ мікозы) — хранічныя інфекцыйныя хваробы чалавека і жывёл, якія выклікаюцца актынаміцэтамі.

АКТЫ НАТЭРАШ Я (ад актына+ тэрапія) — метад лячэння пшяхам апраменьвання лячэбнымі лямпамі.

АКТЫ НАМ Ж СІДЬП (н.-лац. actinomyxidia) — атрад прасцейшых класа кнідаспарыдый\ паразіты кольчатых чарвей.

Аг і (ад актына- + фагі) — вірусы, якія паражаюць актынамі цэтаў. акты наф

АКТЫ Н А М Ш ЬШ Ы (ад актына+ -міцын) — антыбіётыкі, якія ўтвараюцца актынаміцэтамі.

АКТЫ НЕЛА (н.-лац. actinella) — дыятомавая прэснаводная водарасць сям. эўноцыевых, якая пашырана ў Бразіліі, Скандьшавіі, на Далёкім Усходзе і на поўначы Еўропы.

АКТЫ НАМ ІЦЭТЫ (ад актына+ -міцэты) — мікраарганізмы, для якіх характэрны рысы будовы бактэрый і найпрасцейшых грыбоў; прамянёвыя грыбкі.

Актьпгіды (ад н.-лац. actinium = актыній + гр. eidos = выгляд) — тое, пгго і актыноіды.

АКТЫНАМ 0 Р Ф Н Ы (ад акт bi­ na- + -морфны) — праменепадобны; а - а я к в е т к а — кветка, праз ірнтр якой можна правесці не менш як дзве плоскасці сіметрыі, што дзеляць кветку на роўныя палавіны, напр. кветка шыпшыны, кураслепу (параўн. зігаморфны).

А КТЫ Ш ДЫ Я (н.-лац. actinidia, ад гр. aktis, -inos = прамень + eidos = выгляд) — павойная кустовая расліна сям. актынідыевых з зеленавата-белымі кветкамі, пашыраная ва Усх. і Паўд.-Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

АКТЫНАСТРУМ (н.-лац. actinaslrum) — каланіяльная зялёная водарасць сям. сценадэсмавых, якая

АКТЬІШ Й (н ,-лац. actinium, ад гр. aktis, -inos = гтрамень) — радые-

51


A -----------аюіыўны хімічны элемент, серабрыста-белы метал, які здабываецца з уранавай руды.

хі, дасягненні, перавагі чые-н.; 6) лінгв. незалежны стан. АКТЫ УНАСЦЬ (ад актыўны) — уласцівасць актыўнага, дзейны ўдзел y чым-н., энергічная дзейнасць; а п т ы ч н а я а. — здольнасць некаторых рэчываў, напр. кварцу, раствору цукру, паварочваць плоскасць палярызацыі святла.

А к т ь п г іч н ы (ад гр. aktis, -inos = прамень) — здольны аказваць фатаграфічнае ўздзеянне на святлоадчувальны матэрыял (аб выпрамяненні). АКТЫ НІЯ (н .-лац. actiniaria, ад гр. aktis, -inos = прамень) — марская жывёла тыпу кішачнаполасцевых з праменепадобнымі шчупальцамі ддя захоплівання здабычы.

АКТЬІЎНЫ (лац. activus) — 1) дзейны, энергічны (напр. а. пралагандыст); 2) які хутка развіваецца (напр. а. працэс y лёгкіх); а. б a л a н с — перавышэнне вывазу тавараў з краіны над увозам іх y яе; 3) здольны уступаць y хімічную рэакцыю.

А КТЫ Н 0ГРА Ф (ад гр. aktis, -inos = прамень + -граф) — самапісны прыбор для рэгістрацыі інтэнсіўнасці сонечнай радыяцыі. АКТЬШ О ІДЫ (ад н.-лац. actini­ um = актыній + -оід) — радыеактыўныя хімічныя элементы, якія ў перыядычнай сістэме Мендзялеева размешчаны пасля актынію. АКТЫ Н 0М ЕТР (ад гр. aktis, -inos = прамень + -метр) — прыбор для вымярэння сонечнай радыяцый

АКТЭТ (іт. ottetto, ад лац. octo = восем) — 1) музычны твор для васьмі галасоў або інструментаў; 2) ансамбль з васьмі выканаўцаў. АКУ АРЬЦДОЗЫ (ад акуарыіды) — інвазійныя хваробы (гельмінтозы) свойскіх і дзікіх гпушак, якія выклікаюцца акуарыідамі. АКУАРЫІДЫ (н.-лац. acuariidae) — сямейства гельмінтаў класа нематодаў\ паразітуюць y страваводзе і страўніку свойскіх і дзікіх птушак.

АКТЫ НОН [ад актын(ій) + (pad) он] — адзін з ізатопаў атамаў радону, прадукт радыеактыўнага распаду актынію.

АКУЗАТЫЎ [лац. (casus) accu­ sativus] — лінгв. вінавальны склон.

АКТЫЎ (лац. activus = дзейны) — 1) найболып дзейная, энергічная частка калектыву, арганізацыі; 2) частка бухгалтарскага балансу, якая ўключае матзрыяльныя каштоўнасці, грашовыя сродкі і даўгавыя патрабаванні прадпрыемства (проціл. пасіў 2); 3) перавышэнне грашовых даходаў краіны над яе замежнымі расходамі (проціл. пасіў 3); 4) усё, пгго мае грашовую вартасць і з’яўляецца ўласнасцю фірмы або асобы; 5) перан. поспе-

АКЎЛА (рус. акула, ад нарв. hakaal) — вялікая драпежная марская рыба з вераценападобным целам. АКУЛІРАВАДЬ (ад лац. oculus = вока) — прышчэпліваць адну расліну вочкам другой расліны. АКУЛІРОЎКА (ад лац. oculus = вока) — спосаб вегетатыўнага размнажэння раслін, пры якім на дзіч-

52


A

ку прышчэпліваюць вочка культурнага гатунку. АКУЛІСТ (фр. oculiste, ад лац. oculus = вока) — тое, што і афтадьмолаг. АКУЛЬТУРАЦЫ Я (англ. accultu­ ration, ад лац. ad = да + cultura = асвета, развіццё) — працэс узаемаўплыву культур, успрымання адным народам культуры іншага народа. А К У Л Ы ЬІЗМ (ад лац. occultus = схаваны, тайны) — містычнае вучэнне, якое прызнае існаванне таямнічых, звышнатуральных сіл і магчымасць непасрэдных зносін з імі пры дапамозе магіі. АКУЛЙР (лац. ocularis = вочны) — ппсло ў аптычным прыборы, звернутае да вока назіральніка (напр. а. фотаапарата, а. мікраскопа). АКУЛЙРЫ (польск. okulary, ад лац. ocularium = шчыліна для вачэй y шлеме) — прылада з двух аптычных шкельцаў y аправе, часцей на дужках, для паляпшэння бачнасці або для засцярогі вачэй ад пашкоджанняў. АКУМ ЁТРЫ Я (ад гр. akuo = чую + -метрыя) — тое, нгго і аўдыяметрыя.

рыхлага мінеральнага і арганічнага матэрыялу на паверхні сушы ці на дне вадаёмаў. АКУПАВАЦЬ гл. акупіраваць. АКУПАНТ (лац. occupans, -ntis) — той , хто ўдзельнічае ў

акупацыі; захопнік. АКУПАЦЬШНЬІ (ад акупацыя) — які мае дачыненне да акупацыі; а. р э ж ы м — спецыяльны рэжым, устаноўлены акупантамі на захопленай ізрыторыі. АКУПАЦЬІЯ (лац. occupatio) — часовы захоп войскамі якой-н. дзяржавы чужой тэрыгорыі. АКУПЁДЫ Я (ад гр. akuo = чую + -педыя) — раздзел педагогікі, язсі даследуе праблемы выхавання і навучання дзяцей з недахопамі слыху. АКУШ РАВАЦЬ, АКУПАВАЦЬ (лац. occupere) — захопліваць узброенымі сіламі чужую тэрыторыю. АКУПУНКТЎРА (ад лац. acus = іголка + punctura = укол) — метад лячэння іголкаўколваннем; іголкатэрапія. АКУРА т ( польск . akurat, ад лац. accurate = старанна, пільна) — зусім дакладна, якраз.

АКУРА т Н Ы (лац. accuratus) — 1) які захоўвае ва ўсім парадак, дакладнасць (напр. a. paeoirmc); 2) які падтрымліваецца ў парадку, старанна выкананы або выконваецца (напр. а. сшытак, а-ая работа). АКУСМА (гр. akusma = пачуццё) — лінгв. слыхавое ўяўленне аб гуку. АКУ СТАЭЛЕКТРОНПСА [ад акуст(ыка) + электроніка] — раз-

АКУМУЛІРАВАЦЬ (лац. accu­ mulare) — збіраць, засяроджваць што-н., напр. энергію, капітал. АКУМУЛЯТАР (лац. accumulator = збіральнік) — прыбор для назапашвання энергіі з мэтай далейшага яе выкарыстання. АКУМ УЛЯЦЫ Я (лац. accumu­ latio) — 1) збіранне, назапашванне, канцэнтраванне чаго-н., напр. энергіі, капіталу; 2) намнажэнне

дзел электронікі, які вы вучае ўзбу-

53


A -----------джэнне, распаўсюджванне і прыём акустычных хваляў y кандэнсаваных асяроддзях, узаемадзеянне іх з электрамагнітнымі палямі і электронамі праводнасці.

АКЦЫ ДЭНТНЫ (лац. accidens, -ntis) — 1) выпадковы, пабочны, неістотны; 2) звязаны з выкананнем дробных друкарскіх работ (бланкаў, анкет, атэстатаў, аб’яў, афіш, ярлыкоў і інш.).

АКУСТЫКА (гр. akustikos = слыхавы) — 1) раздзел фізікі, які вывучае гук; 2) ступень чутнасці музыкі, голасу ў якім-н. памяшканні, напр. y канцэртнай зале.

АКЦЫ ДЭНЦЫЯ (лац. accidentia = выпадак) — 1) выпадковая, мінучая, неістотная ўласцівасць; 2) выкананне дробных друкарскіх работ (бланкаў, анкет, атэстатаў, аб’яў, афіш, ярлыкоў і інш.).

АКУСТЫ ЧНЫ (гр. akustikos = слыхавы) — які мае дачыненне да гукаў, акустыкі.

АКДЫ З (фр. accise) — ускосны падатак за продаж тавараў шырокага ўжытку, які ўключаецца ў цану тавара.

АКЎТ (лац. acutus = востры) — узыходны націск y старажытнагрэчаскай, сербскай і іншых мовах, a таксама знак гэтага націску.

АКЦЫ Я 1 (польск. akcja, ад лац. actio = дзеянне) — дзеянне, накіраванае на дасягненне якой-н. мэты (напр. дыпламатычная а., палітычная а).

АКУ Ш ^Р (фр. accoucheur) — урач, спецыяліст па аказванню дапамогі жанчыне пры цяжарнасці і родах.

Акцыя2 (фр action, ад лац. actio

АКУШЭРКА (ад акушэр) — жанчына з сярэдняй медыцынскай адукацыяй, якая мае права самастойна аказваць дапамогу пры родах.

= дзеянне) — каштоўная папера, якая сведчыць аб грашовым укладзе яе трымальніка ў прадпрыемства і аб яго праве на атрыманне адпаведнай часткі прыбытку гэтага прадпрыемства.

АКУШ ^РСТВА (ад фр. accoucher = дапамагаць пры родах) — 1) раздзел медыцыны, які вьгоучае пытанні цяжарнасці, родаў, пасляродавага перыяду, іх фізіялогіі, розных парушэнняў, правільнай медыцынскай дапамогі парадзісе; 2) аказанне практычнай медыцынскай дапамогі пры родах. j АКХ’ЯНА (санскр. akchjana = апавяданне) — апавядальныя жанры помнікаў літаратуры старажытных народаў Індыі.

АКЦЫ ЯНЁР (фр. actionnaire) — удзельнік прадпрыемства, заснаванага на акцыях.; уладальнік акцый. АКЦЫ ЯНЕРНЫ (ад фр. actionna­ ire = акцыянер) — заснаваны на акцыях; а - а е таварыст в a — асноўная арганізацыйная форма прадпрыемстваў, капітал якіх утвараецца шляхам продажу акцый. АКЦЭНТ (лац. accentus) — 1) асаблівасці вымаўлення, якія праяўляюцца гтры размове чалавека не на роднай мове; 2) націск y слове. a таксама знак надіску; 3) перан.

АКЦЕР (фр. acteur, ад лац. actor = выканаўца) — артыст, які выконвае ролі ў тэатры і кіно.

54


падкрэсліванне асобных думак, слоў пры гаворцы; з р a б і ц ь а. н a ч ы м-н. — звярнуць увагу на што-н.; 4) муз. выдзяленне гуку або акорда шляхам яго ўзмацнення. АКЦЭНТАВАЦЬ (лац. accentuaге) — 1) выразна вымаўляць, падкрэсліваючы гукі, словы, выразы; 2) перан. падкрэсліваць асобную думку ў выказванні; 3) муз. выдзяляць гук або акорд шляхам яго ўзмацнення. АКЦЭНТАЛОГІЯ (ад акцэнт + -логія) — раздзел мовазнаўства, які вьшучае сістэму націску ў мовах. АКЦЭНТУ Ацыя (лац. accentuatio) — 1) сістэма націскаў y якойн. мове; 2) абазначэнне націскаў; 3) выдзяленне пры дапамозе націску асобных элементаў y слове або фразе.

A

што-н., нагтр. на аплату грашовага дакумента.

АКЦЭСІЙНЫ (ад лац. accessio = далучэнне) — які далучаецца; a. д а г а в о р — дагавор, падпісваючы які дзяржава далучаецца да дагавору, заключанага раней паміж іншымі дзяржавамі. А К Ц Э С 0РН Ы (ад лац. accesso­ rius = дадатковы) — дадатковы, другарадны; a д а г а в о р — дадатковы дагавор, які далучаецца да асноўнага дагавору; a - ы я м і н е р а л ы — мінералы, якія ўтвараюць колькасна малы, але часам характэрны дамешак y горных пародах. АЬСЫН (цюрк. akyn) — народны паэт-імправізатар і спявак y некаторых народаў Азіі, напр. y казахаў, кіргізаў. АЛА- (гр. alios = іншы) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «іншы».

АКЦЭІГГ (лац. acceptus = прыняты) — 1) згода на заюпочэнне дагавору на прапанаваных умовах; 2) форма безнаяўнага разліку паміж арганізацыямі, a таксама згода аплаціць грашовыя дакументы.

а л а г Ам і я (ад ала- + -гамія) — апыленне кветкі адной расліны пылком кветкі іншай расліны.

AJIATEHÉ3 (ад ала- + -генез) — кірунак эвалюцыі групы арганізмаў, гтры якой y блізкіх відаў адбываецца змена адных прыватных прыстасаванняў другімі, a агульны ўзровень арганізацыі застаецца ранейшым.

АКЦЭПТАВАЦЬ (лац. acceptare = прымаць) — прымаць, зацвярджаць да аплаты грашовы дакумент (рахунак, чэк, вэксаль). АКЦЭП т Ан Т (лац. acceptans, -ntis = які прымае) — асоба, якая прыняла грашовы дакумент да аплаты.

АЛАГІЗМ (ад а- + -лагізм) — 1) пгго-н. нелагічнае, несумяшчальнае з лагічным мысленнем; бяссэнсіца; 2) філасофскі погляд, які адмаўляе логіку як сродак навуковага пазнання; 3) стылістычны прыём; на>^мысше нарушэнне ў мове лагічных сувязей з мэтай надання камізму, іроніі і інш.

АКЦсШТАР (лац. acceptor = той, хто прымае) — фіз. атам, які можа захопліваць электроны ў паўправадніках. АКЦЭПТАЦЫЯ (лац. acceptatio = прыманне) — выражэнне згоды на

55


A АЛАГІЧНЫ (ад a- + лагічны) — нелапчны, несумяшчальны з лагічным мысленнем. АЛАЗАЎР (ад ала- + -заўр) — вымерлы паўзун, які жыў y мезазоі. АЛАКЎРТ (н.-лац. alacurt) — насякомае атрада блох, пашыранае ў Сярэд. і Цэнтр. Азіі; паразіт дамашніх і дзікіх капытных. АЛАКУЦЫЯ (лац. allocutio) — урачыстая прамова; пачатковая фраза прамовы. АЛАЛІЯ (ад гр. alalos = нямы) — адсутнасць або абмежаванне мовы ў дзяцей y выніку недаразвіцця або паражэння моўных участкаў кары вялікіх паўшар’яў галаўнога мозгу. АЛАМ АРФ03 (ад ала- + -марфоз) — тое, пгго і ідыяадаптацыя. АЛАМ ЕТРЫ Я (ад ала- + -Mem­ phin) — нераўнамерны рост частак цела ў працэсе развіцця арганізма. АЛАШ ЦЭС (н.-лац. allomyces) — ніжэйшы грыб сям. бластакладыевых, які развіваецца ў глебе, на раслінных і жывёльных рэштках, y прэсных вадаёмах, на трупах насякомых і жывёл. А ЛА М 0Н Ы (ад ала- + гр. hormao = узбуджаю) — біялагічна актыўныя рэчывы, якія выпрацоўваюцца арганізмамі і выклікаюць y прадстаўнікоў іншых відаў накіраваныя фізіялагічныя рэакцыі, карысныя для арганізма, што выдзяляе гэтыя рэчьгоы (напр., пах кветак і нектару, што прыцягвае апыляльнікаў). i АЛАМОРФ (ад ала- + -морфы) — лінгв. варыянт марфемы. АЛАНІМ (ад ала- + гр. опуша = імя) — чыё-н. сапраўднае імя, вы-

карыстанае іншай асобай як псеўданім. АЛАНІН [ад ал(ьфа) + аміны] — ацыклічная амінакіслата, вельмі пашыраная ў жьюой прыродзе; адна з крыніц глюкозы ў арганізме. АЛАНГТ (ад англ. Т. Allan = прозвішча англ. мінералога) — тое, што і артыт. АЛАНТОІС (ад гр. allantoeides — падобны да каўбасы) — адна з зародкавых абалонак паўзуноў, птушак і млекакормячых, якая выконвае функцыі органаў дыхання, выдзялення і харчавання зародка. АЛАПАТ (гр. allopathes) — урач, які процілегла гамеапату прытрымліваецца звычайнай сістэмы лячэння (алапатыі). АЛАПАТРЫЯ (ад ала- + гр. patris = бацькаўшчына) — тып відаўтварэння, пры якім новыя віды ўзнікаюць з папуляцый, арэалы якіх не перакрываюцца. АЛАПАТЫЯ (гр. allopatheia) — звычайныя метады лячэння (параўн. гамеапатыя). АЛАПЕКОЗА (н.-лац. аіоресоsa) — павук сям. тарантулаў; жыве на лясных палянах, y разнатраўі паблізу ўзлескаў. АЛАПЛАСТЫКА (ад ала- + -пластыка) — хірургічны метад замяшчэння дэфектаў органаў або тканак штучнымі матэрыяламі. АЛАПОЛШ ЛАІДЬІЯ (ад ала- + поліппаідыя) — спадчынныя змены ў клетках раслін, радзей жывёл, якія заключаюцца ў кратным павелічэнні колькасці набораў храмасом пры міжвідавым або міжродавым скрыжаванні.

56


A

ЛЛ АПРЫ НІНГ (ад ала- + англ. рГееп = чысціць апярэнне) — камфортныя паводзіны ў птушак, звязаныя з чысткай апярэння. АЛАРМ ІЗМ (ад фр. alarme = трывога) — плынь y заходняй навуцы і грамадскай думцы, прадстаўнікі якой сцвярджаюць пра фатальны, катастрафічны характар уздзеяння чалавека на прыроду, яго асаблівую небяспеку для далейшага развіцця чалавецтва. А Л А РШ С Т (фр. alarmiste, ад alarme = трьшога) — 1) асоба, схільная да панікі, якая распаўсюджвае неправераныя, неабгрунтаваныя чуткі, выклікаючы трывожны настрой; 2) прадстаўнік алармізму. АЛАСТЭРЫ ЧНЫ (ад ала- + гр. stereos = прасторавы); a - a я р э г у л я ц ы я — кантроль за хуткасцю працякання асобных метабалічных працэсаў y арганізме за копгг змены актыўнасці рэгулятарных ферментаў. Ал А с Ы (якуцк. alasi) — неглыбокія паніжэнні рэльефу акруглай формы пераважна карставага паходжання. АЛАТАСПОРА (н.-лац. alatospoга) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на лісці розных дрэвавых парод y вадзе.

віду (параўн. гетэратрансплантацыя, ксенатрансплантацыя). А Л А Т Р 0Ш Я (ад ала- + -тропія) — здольнасць аднаго і таго ж хімічнага элемента выступаць y выглядзе некалькіх простых рэчываў (напр. вуглярод існуе ў выглядзе вугалю, графіту і алмазу). А Л А Т Р0Ф Н Ы (ад ала- + -трофны)\ а - а е в о з е р а — возера, вада якога атрымлівае ў значнай колькасці біягенныя, мінеральныя і арганічныя рэчывы з вадазбору. АЛА ТЭТРА П Л0ІД (ад ала- + гр. tetra = чатыры + haploos = адзінкавы + -оід) — тое, пгго і амфідыплоід. АЛАФАН (ад ала- + гр. phaino = выдаюся, выпінаюся) — мінерал класа сілікатаў бледна-блакітнага, зеленаватага або бурага колеру. АЛАФОН (ад ала- + -фон) — лінгв. гук, які адрозніваецца ад іншага гука фанетычнай прыметай, a не функцыяй. AJIÀX (ар. Allah) — назва бога ў ісламе. г АЛАХОЛ (ад ала- + гр. choie = жоўць) — лекавы прэпарат, жаўцягонны сродак.

АЛАТРАНСПЛАНТÂT (ад ала+ трансплантат) — орган або ўчастак тканкі, выкарыстаныя для алатрансплантацыі.

АЛАХАРЫЯ (ад ала- + -харыя) — распаўсюджанне пладоў, насення і спор гтры дапамозе знешніх фаюараў — ветру (анемахарыя), вады (гідрахарыя), жывёл (заахарыя), чалавека (антрапахарыя).

АЛАТРАНСПЛАН т Ац Ы Я (ад ала- + транспяантацыя) — перасадка трансплантата ад аднаго прадстаўніка якога-н. біялагічнага віду іншаму прадстаўніку таго ж

А Л А Х 0РЫ (ад ала- + гр. choreo = перасоўваюся) — расліны, якія распаўсюджваюцца пры дапамозе знешніх фактараў (ветру, вады, жьюёл, чалавека).

57


A - ---------АЛАХТОНЫ (ад ana- + гр. chthon = зямля) — 1) біял. арганізмы, язсія насяляюць пэўную мясцовасць, але ўзніклі ў працэсе эвалюцыі ў іншым месцы (параўн. аўтахтоны 1); 2) геал. горныя пароды, якія ўтварыліся ў выніку геалагічных гтрацэсаў з матэрыялу, перанесенага з іншых мясцін. АЛГАРЬІТМ (с.-лац. algorithmus, ад ар. al-Chwârizmi = імя матэматыка) — сукупнасць правілаў, якія дазваляюць чыста механічна рашыць любую задачу з класа аднатыповых задач. АЛГ АРЫ ТМ ІЗАЦЫ Я (ад алгарытм) — пабудова алгарытму, што рэалізуе пэўны працэс.

AJIÉ (фр. allez = ідзіце!) — выкрык (звычайна артыста ў цырку): «Наперад! Пачынай!»; п а р а д а л е — урачысты выхад усіх удзельнікаў цыркавога прадстаўлення. АЛЕА- (лац. oleum = алей) — першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на сувязь з алеем, маслам. АЛЕАГРАФІЯ (ад алеа- + -графія) — уст^элы спосаб узнаўлення карцін, якія намаляваны алейнымі фарбамі, a таксама копія карціны, атрыманая такім спосабам. АЛЕАНАФТ (ад алеа- + нафта) — машыннае змазачнае масла. АЛЕАНДАМІЦЬШ [ ад алеанд(р) + -міцын] — лекавы прэпарат, які прыгнятае рост многіх шкодных мікробаў; выкарыстоўваецца пры лячэнні запалення лёгкіх, ангіны, атыту і іншых хвароб.

АЛГЕБРА (фр. algèbre, ад ар. al dzabr) — раздзел матэматыкі, які вывучае дзеянні над велічынямі, выражанымі літарамі, незалежна ад лікавага значэння гэтых велічынь.

АЛЕАНДР (фр. oléandre, ад с.лац. lorandrum) — вечназялёная кустовая расліна сям. кутравых з буйнымі белымі або ружовымі пахучымі кветкамі, пашыраная ў Міжземнамор’і і субтропіках Азіі; на Беларусі вырошчваецца як д> каратыўная.

АЛГЕБРА ІЧН Ы (ад алгебра) — які мае дачыненне да алгебры; a - a я ф у н к ц ы я — функцыя, звязаная з незалежнай пераменнай велічьшёй алгебраічным ураўненнем; а - а е ў р а ў н е н н е — ураўненне, кожная частка якога з’яўляецца мнагачленам адносна невядомых лічбаў.

А Л Е А Т 0РН Ы (ад лац. aleator = гулец y косці) — рызыкоўны, звязаны са здзелкамі, біржавымі аперацыямі, латарэямі.

А Л Г бл

[ад англ. algo(rithmic) l(anguage) = алгарытмічная мова] — адна з моў праграмавсіння для электронна-вылічальных машын.

АЛЕАТОРЫКА (ад лад. aleatorius - ігральны) — метад музьгчнай кампазіцыі, заснаваны на прынцыпе выпадковасці і імправізацыйнасці ў будове музычнага твора АЛ е А т Ы (лац. oleatus = змочаны алівай) — солі алеінавай кіслаты.

АЛДЭАМЕНТУ (парт. aldeiamentos) — пасяленні ў колішніх партугальскіх калоніях, што былі фактычна канцлагерамі для карэннага афрыканскага насельніцтва.

58


A

АЛЕАФШ ЬНАСЦЬ (ад алеа- + гр. phileo = люблю) — уласцівасць некаторых рэчываў змочвацца алеямі. АЛЕБА р ДА (польск. halabarda, ад ням. Hellebarde) — старадаўняя халодная колюча-рубячая зброя, доўгае плоскае або гранёнае кап’ё з прымацаванай да яго сякерай або паўмесяцападобным лязом.

ўваходзіць y склад раслінных і жывёльных алеяў.

АЛЕ б А с ТР (лац. alabastrum, ад гр. alabastros) — размолаты белы гіпс, які выкарыстоўваецца для тынкоўкі, вырабу скулыпур, y хірургіі і інш.

АЛЕШ АВЫ (ад алеін) — які адносіцца да алеіну; a - a я к і с л a т a — арганічнае злучэнне стіфатычнага рада, якое выкарыстоўваецца ў мылаварэнні, для атрымання лакаў, эмаляў, фарбаў і інш. АЛЁЙ (лац. oleum) — 1) тлушч, атрыманы з пладоў і насення розных раслін; 2) аліўкавы тлушч, які выкарыстоўваецца ў царкоўным абыходку; 3) перан. прытворная ласкавасць, празмерная ліслівасць.

АЛЕГАРЫ ЧНЫ (ад алегорыя) — 1) які мае дачыненне да алегорыі; 2) пабудаваны на алегорыі, іншасказальны.

АЛЕЙКЕМ ІЯ (ад а- + лейкемія) — форма белакроўя, якая характарызуецца зменамі ў колькасным складзе лейкацытаў.

АЛЕГОРЫ Я (гр. allegoria) — іншасказанне, выражэнне адцягненага паняцця пры дапамозе канкрэтнага вобраза ў творы літаратуры ці мастаіцва (напр.вясна — маладая жанчына з кветкамі, правасуддзе — жанчьша з вагамі).

АЛЕЙКІЯ (ад a- + гр. leukos = белы) — тое, пгго і агранулацытоз. АЛЕЙРАДЗІДЫ (ад гр. aleurodes = мучны) — падатрад раўнакрылых насякомых з пакрытым мучністым налётам целам, шкоднікаў агародніны і ягадных культур; белакрылкі.

АЛЕГРА (іт. allegro) — 1) муз. хуткі тэмп, больш хуткі, чым алегрэта, але павольнейшы за вівачэ\ 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.

АЛЕЙРОМ ЕТР (ад гр. aleuron = мука + -метр) — прыбор для вызначэння набрыняння мукі.

АЛЕГР^ТА (іт. allegretto) — 1) муз. умерана хуткі тэмп, болыы хуткі, чым мадэрата, але павольнейшы за апегра.; 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.

А Л Е Й Р 0Н (гр. aleuron = мука) — бялковыя зерні ў клетках насення злакаў і іншых раслін. АЛЕКСІКАЛІЗМ (ад а- + гр. leksikon = слоўнік) — род афазіі, якая праяўляецда ў семантычналексічных парушэннях мовы хворага, галоўным чьпіам y няздольнасці правільна назьшаць прадметы.

А ЛЕШ (ад лац. oleum = алей) — сумесь гліцэрыны з алеінавай кіслатой, бясколерная вадкасць, якая

АЛЕКСІН (ад rp. alekso = ахоўваю, абараняю) — уст. тое, што і камплемент.

АЛЕГРЫ (іт. allegri = будзьце вясёлыя) — латарэя, y якой розыгрыш адбываецца адразу ж пасля куплі білета.

59


A - ----------

лактыку і лячэнне алергічных хвароб. АЛЕРГАН (ад алергія) — фарм. проціалергічны прэпарат. АЛЕРГЕН (ад алергія + -ген) — чужароднае рэчыва, якое выклікае алергію. А Л Е Р П Я (ад гр. alios = іншы + ergon = дзеянне) — імунная рэакцыя арганізма да паўторнага ўздзеяння алергенаў з пашкоджаннем уласнай тканкі. АЛЕРГОЛАГ (ад алергія + -лаг) — спецыяліст y галіне алергалогіі. Ал е т э ТРЬІН (ад лац. oleum = алей + гр. tetras = чатыры) — лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца для лячэння інфекцыйных хвароб (ангіны, менінгіту, сепсісу, ганарэі і інш.). АЛЕЎРАЛІТ (ад гр. aleuron = мука + -літ) — сцэментаваны алеўрыт, цвёрдая горная парода. АЛЕЎРЬІТ (ад гр. aleuron = My­ xa) — дробназярністая рыхлая асадачная горная парода, па велічыні зерняў прамежкавая паміж пяском і глінай. АЛЕЎРЬІЯ (н.-лац. aleuria) — сумчаты грыб сям. пецыцавых, ж і расце на глебе сярод травы ў лясах, часта на месцы былых вогнішчаў. А Л ЕФ ІН Ы (ад лац. oleum = алей + affinis = блізкі, сумежны) — тое, што і алкены. АЛЕЯ (фр. allée) — дарога ў парках, садах, абсаджаная дрэвамі, кустамі. ! А Л ІБІ (лац. alibi = y іншым месцы) — юр. доказ невінаватасці абвінавачанага, заснаваны на тым,

АЛЕКСІЯ (н.-лац. alexia, ад гр. а= не + leksis = слова) — страта здольнасці чьггаць з прычыны ачаговага пашкоджання галаўнога мозга. А Л Е К Т 0Р Ы Я (н .-лац. alec to­ na) — кусцісты лішайнік, пашыраны на кары дрэў пераважна хвойных парод, звісаючы ў выглядзе барады, a таксама на глебе ў тундры і лесатундры; корм для дзікіх аленяў, прадукт для вырабу антыбіётыкаў. АЛЕЛАМ АРФІЗМ (ад гр. allelon = узаемна + -марфізм) — тое, пгго і алелізм. А Л Е Л А М 0РФ Ы (ад гр. allelon = узаемна + -морфы) — тое, пгго і алелі. АЛЕЛАПАТЫ Я (ад гр. allelon = узаемна + -патыя) — уплыў адных раслін на другія ў сувязі з выдзяленнем імі розных рэчьюаў. AJIÉJII (гр. allelon = узаемна) — геныу якія вызначаюць варыянты развіцця адной і той жа прыметы. А ЛЕЛІЗМ (ад гр. allelon = узаемна) — наяўнасць генаў, якія вызначаюць варыянты развіцця адной і той жа прыметы. АЛЕМАНДА (фр. allemande = літар. нямецкая) — старадаўні прыдворны французскі танец нямецкага паходжання. А ЛЕМ АНІСТЫ [ад фр. J.Allemaпе = прозвішча фр. палітычнага дзеяча (1843— 1935)] — члены французскай Рабочай сацыял.-рэв. партыі канца 19 — пач. 20 ст. А Л ЕРГА Л О ГМ (ад алергія + -логія) — навука, якая вывучае прычыны ўзнікнення, развіццё, прафі-

60


A

пгго ён y момант, калі рабілася злачынства, знаходзіўся ў іншым месцы.

ны да жывёл з целам, падзеленым на малую колькасць сегментаў.

AJ1H 'АМ ЕРЫ (ад аліга- + -мер) — палімеры нізкай ступені полімерызацыі.

А Л ІБ ІД Э \гіЯ (ад а- + лібіда) — поўная адсутнасць лібіда; уласціва пераважна жанчьшам як вынік прыроджаных або набытых нейраэндакрынных расстройстваў. АШ ВА (лац. oliva) — 1) вечназялёнае дрэва сям. маслінавых, пашыранае ў Міжземнамор’і і субтропіках Азіі, a таксама яго плод; 2) алей з пладоў гэтага дрэва. АЛІВАМ Ш ЬШ (ад аліва + -міцын) — лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваецца пры пухлінах семяннікоў, лімфагранулематозе, меланомах, ракавых паражэннях. г А Ш ВШ (ад лац. oliva = масліна) — паўкаштоўны камень класа сілікатаў зеленаватага колеру розных адценняў.

АЛІГАМ ЕРЫ ЗАЦЫЯ (ад аліга+ гр. meros = частка) — працэс змяншэння колькасці гамалагічных і гомадынамічных (якія выконваюць адну функцыю) органаў y арганізме. АЛІГАМ ЁРЫ Я (ад аліга- + -мерыя) — змяншэнне колькасці гамалагічных органаў, якія паўтараюцца, y працэсе гістарычнага развіцця арганізмаў (напр. змяншэнне колькасці сегментаў цела ў чарвей). AJIJL1'АПОЛІЯ (ад апіга- + гр. роіео = прадаю) — 1) панаванне некалькіх кампаній (трэстаў, канцэрнаў) y некаторых галінах прамысловасці; 2) сітуацыя на рынку, пры якой невялікая колькасць прадаўцоў, што кантралюе цэнаўтварэнне, гандлюе з вялікай колькасцю пакупнікоў.

АЛЕВШОЗ (ад алівін) — прафесійнае захворванне, абумоўленае ўздзеяннем алівіну. АЛЗГА- (гр. oligos = нешматлікі, нязначны) — першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на малую колькасць, нешматлікасць чаго-н., на адхіленне ад нормы ў бок памяншэння.

А Ш ГАПСОШ Я (англ. oligopsoпіа) — сітуацыя на рынку, пры якой даволі абмежаванай колькасці пакупнікоў процістаіць вялікая колькасць прадаўцоў (вытворцаў). t АЛПГАРХ (ад алігархія) — 1) гтравіцель алігархіі 1; 2) прадстаўнік манапалістычнага капіталу.

АЛІГ АКАНТАРЫНХІДЫ (н,лац. oligocanthorhynchidae) — сямейства гельмінтаў класа акантацэфалаў, кішачныя паразіты птушак і млекакормячых.

АЛІ г Ар ХІЯ (гр. oligarchia = улада нямногіх) — 1) гіст. дзяржава, заснаваная на панаванні арыстакратычных вярхоў; 2) палітычнае і эканамічнае панаванне ў краіне невялікай групы прадстаўнікоў буйнога манапалістычнага капіталу (напр., фінансавая а.).

АЛІГАКЛАЗ (ад аліга- + гр. klasis = разлом) — пародаўтваральны мінерал класа сілікатаў, разнавіднасць плагіяклазу. АЛІГАМ ЕРНЫ (ад аліга- + гр. meros = частка) — які мае адносі-

61


A — --------

АЛІГАСАПРОБЫ (ад аліга- + сапробы) — арганізмы, якія жывуць y чыстых або слаба забруджаных арганічнымі рэчывамі водах. АЛІГАСПЕРМ ІЯ (ад аліга- + сперма) — памяншэнне аб’ёму спермы, што выліваецца пры семявьшяржэнні. AJDTÀT (ад лац. alligare = прывязваць) — кніга, прыплеценая да іншай кнігі. АЛІГАТАР (англ. alligator, ад ісп. el lagarto = яшчарка) — тупарылы кракадзіл, joci водзіцца ў вадаёмах Паўн. Амерыкі і Паўд. Кітая. А ЛІГATÔHIKA (ад аліга- + тоніка) — муз. сістэма з малой колькасцю гукаў, дзе ўсе тоны функцыянальна раўнапраўныя. АЛІГАТРОФНЫ (ад аліга- + -трофны)\ а - ы я азёры — глыбокія, бедныя раслінным планктонам і пажыўнымі рэчьшамі азёры з паніжанай мінералізацыяй і высокай гтразрыстасцю вады; а - ы я р а с л і н ы — тое, што і алігатрофы. АЛІГАТРОФЫ (ад аліга- + -трофы) — расліны, здольныя расці на бедных пажыўнымі рэчывамі глебах (напр. верас, сасна); параўн. мезатрофы, эўтрофы. АЛХГАФАГІ (ад аліга- + фагі) — жывёлы, якія кормяцца нямногімі відамі ежы (напр. ястраб-перапёлачнік, каларадскі жук). AJ1ÜL АФАПЯ (ад атга-+-фагія) — харчаванне жывёльных арганізмаў толысі некалькімі відамі ежы, напр. пэўнымі відамі насення раслін, некаторымі травяністымі раслінамі, насякомымі.

АЛІГАФРЭНАПЕДАГОПКА (ад алігафрэнія + педагогіка) — раздзел педагогікі, які расгтрацоўвае пьгганні навучання і выхавання разумова адсталых дзяцей. АЛГГАФРЭНАПСІХАЛОГІЯ (ад аліга- + гр. phren = розум + псіхалогія) — раздзел псіхалогіі, які вывучае псіхічнае развіццё і магчымасць яго карэкцыі ў дзяцей з інтэлектуальнымі недахопамі. AJ1I1 'АФРЭНІЯ (ад аліга- + гр. phren = розум) — прыроджанае або набытае ў раннім узросце псіхічнае недаразвіццё чалавека (параўн. дэменцыя).

АЛІГАХЕТЫ (ад аліга- + гр. chaite = шчацінка) — клас кольчатых чарвей, якія жьгоуць y глебе і часткова ў вадаёмах; малашчацінкавыячэрві. АЛІГАЦУКРЫ ДЫ (ад аліга- + цукрыды) — вугляводы, якія пры гідролізе распадаюцца на невялікую колькасць монацукрыдаў; да а-аў належаць, напр., дыцукрыды. А Л ІГА Ц ^Н (ад аліга- + -цэн) — трэцяя эпоха палеагену. АЛІГАЦЭНАВЫ (ад аліга- + -цэн)\ а - а я . э п о х а — тое, што і алігацэн. АЛІГАЦЭНбз (ад аліга- + -цэноз) — фітацэноз, y склад якога 5таходзіць толькі некалькі відаў вышэйшых раслін — прадуцэнтаў. АШ ГЕМ ІЯ (ад аліга- + -емія) — змяншэнне агульнай колькасці крыві ў арганізме (пры крывацёках, згусанні крьші і інш.). А ЛН'УРЫ Я (ад аліга- + -урыя) — змяншэнне колькасці мачы, што выдзяляецца ныркамі.

62


----------- A АЛІДАДА (ар. al-idâda) — дэталь астранамічных і геадэзічных вугламерных інструментаў, якая верціцца вакол восі ў цэнтры лімба. АЛІЗАРЫН (фр. alisarine < ісп. alizarina, ад ар. al asàru = выціснуты сок) — фарбавальнае рэчыва, якое вырабляецца з карэння марэны або і пгтучным спосабам. А Л ІК ВбтЫ [лац. aliquot = некалькі (тонаў)] — 1) муз. тоны, якія суправаджаюць асноўную мелодыю; 2) часткі велічыні, на якія цэлае дзеліцца без астаттсу.

2) каманднае першынство свету па шахматах ці міжнародных шашках; 3) назва аглядаў, конкурсаў мастацкай самадзейнасці, народнай творчасці ў СССР y 1920— 1940-я г.; 4) спаборніцтвы навучэнцаў y вызначаных галінах ведаў (напр. а. па матэмапгыцы). AJIICTACTPÔMA (ад гр. olisthos = няўстойлівасць + stroma = падсцілка) — хаатычнае скапленне абломкаў горных парод сярод тоўшчаў, y якіх яны змяшчаюцца. АЛЗСУМ (н. лац. Alyssum, ад гр. alysson = які ўжываецца супраць урокаў) — травяністая расліна сям. крыжакветных з дробнымі жоўтымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў Міжземнамор’і, Цэнтр. Еўропе і Сярэд. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; бурачок.

АЛЗЛУЯ (ст.-яўр. hellelü-Jâh = слаўце бога) — хвалебны малітоўны выгук y набажэнствах іудзейскай і хрысціянскай рэлігій. АЛІМЕНТА ц Ы Я (с.-лац. alimentatio) — 1) сістэма дзяржаўнай дапамогі дзецям беднякоў і сіротам y Стараж. Рыме; 2) абавязак выплачваць аліменты.

АЛІТАВАЦЬ (ням. alitieren) — наносіць на металічныя вырабы алюмініевае пакрыццё, каб засцерагчы іх ад акіслення.

АЛЕМЕНТЫ (лац. alimentum = утрыманне, харчаванне) — сродкі, якія ва ўстаноўленых законам выпадках адны члены сям’і абавязаны выплачваць на ўтрыманне другіх.

АЛІТЭРАЦЫ Я (ад лац. ad litteram = да літары) — паэтычны прыём, заснаваны на паўтарэнні аднолькавых або блізкіх зычных гукаў y вершаваным радку для ўзмацнення інтанацыйнай і гукавой выразнасці мовы.

АЛІМП (гр. Olympos = назва гары ў Грэцыі, дзе паводле ўяўленняў старажытных грэкаў жылі багі) — выбранае кола якога-н. таварыства (напр. літаратурны а.).

А ЛІФ А ТЫ ЧН Ы (ад гр. aleiphar, -atos = тлушч) — тлусты, ацыклічны; а - ы я з л у ч э н н і — арганічныя злучэнні, y якіх атамы вугляроду злучаны паміж сабой y прамыя незамкнёныя ланцугі.

АЛІМПШ СКІ (гр. Olympios) — 1) які мае адносіны да алімпіяды (напр. а-ія гульні); 2) перан. урачыста-спакойны, непарушны. АЛІМГПЙДА (гр. Olympias, -ados) — 1) міжнародныя спарты>чп>м спаборнідгвы, якія праводзяцца раз y чатыры гады па ўзору старажытнагрэчаскіх алімпійскіх гульняў;

АЛШЬІКЛГЧНЫ [ад гр. alei(phar) = тлушч + цыкпічны 2]; a - ы я з л у ч э н н і — арганічныя злучэнні з цыклічнай (кальцавой) бу-

63


A ------------

довай, y склад цыкла якіх уваходзяць толькі атамы вугляроду.

АЛКАШ ЗАЦЫ Я (ад ар. al-kah = шчолач) — далучэнне шчолачаў да рэчываў.

АЛІЦ ЬІН (ад лац. alium = часнок) — лекавы прэпарат, антыбіётык, антыбактэрыяльны сродак супраць шэрагу мікраарганізмаў.

А ЛКАЛІМ ЕТРЫ Я (ад ар. al-kali = шчолач + -метрыя) — вызначэнне колькасці кіслаты ў рэчыве шляхам дабаўлення да яго шчолачы.

АЛКАГАЛВАЦЫ Я (ад ар alkuhl = далікашы парашок) — 1) дабаўленне спірту да вінаграднага віна, каб павялічыць яго моцнасць; 2) увядзенне спірту ў тканкі арганізма для суцішэння болю.

АЛКАЛОЗ (ад ар. al-kali = шчолач) — павелічэнне колькасці шчолачаў y крыві і тканках арганізма (параўн. ацыдоз).

АЛКАГАЛІЗМ (ад ар. al-kuhl = далікатны парашок) — хвароба, якая ўзнікае ад празмернага і частага ўжьшання спіртных напіткаў: выяўляецца ў псіхічнай і фізічнай залежнасці ад алкаголю, сацыяльнай і маральнай дэфармацыі асобы, y псіхічных, неўралагічных і саматычных расстройствах.

А Л К А Л 0ІД (ад ар. al-kah = шчолач + -оід) — арганічнае рэчыва, падобнае на іпчолач, якое мае ў сабе азот і вызначаецца моцным фізіялагічным дзеяннем. t АЛКАНА (н.-лац. alcanna, ад ар. al-hinna = хна) — травяністая расліна сям. бурачнікавых з шорсткім лісцем, пашыраная ў Міжземнамор’і, Сірыі, Іраку, Іране; дае алканін.

АЛКАГАЛІМ ЕТР (ад алкаголь + -метр) — прыбор для вызначэння працэнтнай колькасці алкаголю ў воднаалкагольных растворах.

АЛКАНІН (ад алкана) — натуральны фарбавальнік, язсі здабываюць з карэння алканы і выкарыстоўваюць y хімічнай, касметычнай і харчовай прамысловасці. г АЛКАНЫ (ад алкаголь) — насычаныя ацыклічныя вуглевадароды.

АЛКАГАЛІМ ЕТРЫ Я (ад алкаголь + -метрыя) — вызначэнне працэнтаай колькасці алкаголю ў воднаалкагольных растворах. АЛКАГАЛЯТЫ (ад ар. al-kuhl = далікатны парашок) — арганічныя злучэнні, прадукты замяшчэння металам вадароду гідраксільнай групы (гл. гідраксіл) спіртоў.

АЛКАРАН (тур. Al-Koran, ад ар. al-Qur’âh) — тое, пгго і каран. АЛКЕНЫ (ад алкіл) — арганічныя вуглевадародныя злучэнні з адной падвойнай сувяззю паміж атамамі ў малекуле. i АЛКІДНЫ [ад алк(аголь) + лац. (ac)id = кіслата] — які адносіцца да рэчываў, што атрымліваоцца шляхам узаемадзеяння карбонавых кіслот з многаатамнымі спіртамі.

АЛКАГОЛІЗ [ад алкаго(ль) + -ліз] — абменны распад рэчываў пры ўзаемадзеянні са спіртамі. AJIKATÔJIb (ар. al-kuhl = далікатны парашок) — 1) арганічнае злучэнне, y склад малекул якога ўваходзіць група атамаў кіслароду і вадароду; 2) спіртныя напіткі.

64


A

АЛКІЛ (ap. al-kuhl = далікатны парашок) — аднавалентны арганічны радыкал вуглевадароду аліфатычнага рада. АЛКІЛА в Ац Ь (ад алкіл) — уводзіць алкіл y малекулу арганічнага злучэння. АЛКЬЛСУЛЬФАТЫ (ад алкіл + сульфаты) — эфіры сернай кіслаты. АЛКІНЫ (ад алкіл) — арганічныя злучэнні ненасычанага вуглевадароду з адной трайной сувяззю паміж атамамі ў малекуле, напр. ацэтылен. АЛМАЗ (тат. aimas < ap. aimas, ад гр. adamas = адамант) — 1) мінерал, крыштальная кубічная мадыфікацыя самароднага чыстага вугляроду; каштоўны празрысты камень незвычайнай цвёрдасці; 2) тонкі асколак такога каменя ў аправе для рэзання шкла. АЛШ [ад ал(юміній) + ні(кель)] — магнітнацвёрдыя сплавы на аснове сістэмы жалеза — алюміній — нікель. AJIÔBAK (польск. oldwek) — тое, пгго і карандаш. АЛОД (ням. Allod, ад ст.-в.-ням. alod) — поўная спадчынная ўласнасць на зямлю пры феадалізме ў Зах. Еўропе. г АЛОЗА (н.-лац. alosa) — рыба сям. селядцовых даўжынёй ад 18 да 80 см з зубчастым кілем уздоўж сярэдняй лініі брушка, пашыраная ва ўмерана цёплых і субтрапічных морах; аб’ект промыслу. г АЛОНЖ (фр. allonge = надстаўка) — 1) гтрамая або выгнутая шкляная трубка, па якой вадкасць з халадзільніка, дзе адбываецца 3 A. М. Б улы ка, т. 1

дыстыляцыя, сцякае ў прыёмнік; 2) аркуш паперы, які прымацоўваецца да вэксаля для гарантыйных запісаў, калі яны не змяшчаюцца на вэксальным бланку; 3) найбольшая адлегласць, з якой баксёр можа нанесці ўдар. i АЛОЭ (н.-лац. aloe ад гр. aloe) — травяністая расліна сям. мальвавых з тоўстым прадаўгаватым калючым лісцем, пашыраная пераважна ў Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная і лекавая. АЛТА р (лац. altare) — 1) месца ахвярапрынашэння ў старажытных народаў, перад якім выконваліся культавыя абрады; 2) усходняя частка хрысціянскай царквы (у праваслаўнай царкве аддзеленая ад агульнай часткі іканастасам). АЛТЬІН (рус.алтьш, ад тат. altyn = золата) — старадаўняя руская трохкапеечная манета. АЛЎНД [ад ал(юміній) + (кар)унд\ — пггучны карунд. АЛУНІТ (фр. alunite, ад alun = галун) — мінерал класа сульфатаў, белы з шараватым, жаўтаватым або чырванаватым адценнем. АЛФАВІТ (гр. alphabetos, ад alpha + beta = назвы першых дзвюх літар грэчаскага алфавіта) — сукупнасць літар якой-н. пісьменнасці, размешчаных y пэўным парадку; азбука. АЛФЕР [ад ал(юміній) + лац. Ferrum = жалеза] — магнітна-мяккі сплаў жалеза і алюмінію. АЛХІМ ІЯ (с.-лац. alchemia, ад ар. alkimijâ) — сярэдневяковае вучэнне, накіраванае на адшуканне так званага «філасофскага каменя»,

65


A -----------быццам бы здольнага ператвараць простыя металы ў золата, вылечваць усе хваробы і інш.

АЛЫ ЧА (тур. aluca) — гшадовае дрэва сям. ружавых, пашыранае ў Еўропе, Сярэд. Азіі, на Каўказе, a таксама плод гэтага дрэва жоўтага, цёмна-чырвонага колеру.

паверхні якога-н. цела адбіваць прамянёвую энергію Сонца. АЛЬБЕДАМ ЕТР (ад альбеда + -метр) — прыбор для вымярэння альбеда розных фізічных цел.

А Л ЬБА 1 [польск. alba, ад лац. alba (vestis) = белая (рыза)] — белая рыза ксяндза.

А Л ЬБІГО Й Ц Ы (фр. Albigeois, ад лац. Albiga = назва французскага горада) — удзельнікі ерэтычнага руху ў Паўд. Францыі 12— 13 ст., прыхільнікі вучэнняў катараў і вальдэнсаў.

Ал ь б а 2 (праванс. alba = £вітанак) — адна з жанравых форм сярэдневяковай куртуазнай лірыкі, ранішняя песня.

А ЛЬБІДУМ (ад лац. albidus = белаваты) — разнавіднасць мяккай пшаніцы з белым коласам і зернем.

АЛЬБА М Ш ЬІН (ад лац. albus = белы + -міцын) — лекавы прэпарат, антыбіётык, які выкарыстоўваюць пры лячэнні пнеўманіі, дызентэрыі.

АЛЬБПГОМ (фр. albinisme, ад лац. albus = белы) — прыроджаная адсутнасць нармальнай для арганізма пігментнай афарбоўкі.

АЛЬБАРАДА (ісп. alborada = ранішняя песня) — 1) песня іспанскіх пастухоў y гонар усходу Сонца; 2) характэрны для Іспаніі ранішні канцэрт на адкрытым паветры, аналагічны вячэрняму канцэрту (гл. серэнада 2). АЛЬБАРУТЭШ КА (н.-лац. albaruthenica, ад лац. alba = белая + с.-лац. Ruthenia = Русь) — лацінская назва беларусазнаўстаа.

А Л Ь Б Ш б с (ісп. albinos, ад лац. albus = белы) — чалавек або жывёла з адзнакамі альбінізму. А Л ЬБІТ (ад лац. albus = белы) — мінерал класа сілікатаў, белы натрыевы палявы шпат, выкарыстоўваецца ў шкляной, керамічнай, абразіўнай вытворчасцях. А Л ЬБІТА Ф ІР [ад альбіт + (пар)фір\ — магматычная горная парода, разнавіднасць парфіру, y якім крыпггалі асноўнай масы na­ poды прадстаўлены альбітам.

АЛЬБАТРОС (фр. albatros, ад ісп. alcatraz) — вялікая марская птушка атрада буравеснікаў з вузкімі доўгімі крыламі і доўгай дзюбай.

А Л ЬБІЦ Ы Я (н.-лац. albizzia) — дрэвавая або кустовая расліна сям. бабовых, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае дубільныя рэчывы і сапанін. / АЛЬБОМ (рус. альбом < фр. album, ад лац. album = белая табліца) — 1) кніга або сшытак для малюнкаў, фотакартак, вершаў (напр. сямейны а.); 2) збор рэпрадукцый, фотакартак, чарцяжоў, выдадзеных y

АЛЬБАТРЭЛУС (н.-лац. albatrellus) — шапкавы базідыяльны грыб сям. скутыгеравых, які расце ў хвойных лясах, пераважна старых ельніках; ядомы; бяляк. АЛЬБЕДА (п.-лац. albedo = белізна, ад лац. albus = белы) — велічыня, якая характарызуе здольнасць

66


выглядзе кнігі, часта з тлумачальным тэкстам. А Л ЬБ У М Ш біД Ы (ад лац. albumen, -minis = бялок + -оід) — простыя бялкі валакністай будовы, устойлівыя на ўздзеянне хімічных рэчьшаў, якія з’яўляюцца асноўнай састаўной часткай шкілета, валасоў, рагоў, пер’я, злучальнай тканкі. АЛЬБУМ ІНУРЫ Я (ад лац. albu­ men, -minis = бялок + -урыя) — наяўнасць бялку ў мачы. А ЛЬБУ М Ш Ы (ад лац. albumen, -minis = бялок) — простыя бялкі, якія змяшчаюцца ў яечным бялку, сываратцы крыві, малацэ і насенні раслін; прымяняюцца ў фармацэўтычнай, кандытарскай і тэкстыльнай прамысловасці. АЛЬБУМ ОЗЫ (ад альбуміны) — гтрамежкавыя прадукты распаду бялкоў, сумесь поліпептыдаў і амінакіслот. АЛЬБУС (лац. denarius albus = белы дэнарый) — высакапробная сярэбраная манета, якая з 2-й пал. 14 ст. выпускалася ў дзяржавах Ніжняга Рэйна, пазней y іншых нямецкіх дзяржавах. АЛЬБУЦЬІД [ад альбу(міны) + -:цыд] — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца ў афтальмалогіі, a таксама пры лячэнні энтэракаліmay, цыстыту і інфіцыраваных ран.

---------------------- А

АЛЬВЕАКОК (н.-лац. alveococcus) — гельмінт сям. саліцёраў; паразітуе ў тонкім кішэчніку лісоў, ваўкоў, сабак, катоў, a ад іх можа трапіць y арганізм грызуноў, насякомаедных, чалавека.

АЛЬВЕАЛЯРНЫ (ад альвеола) — 1) які мае порыстую будову; 2) лінгв. зычны гук, пры вымаўленні якога язык датыкаецца да паднябення каля альвеолаў. АЛЬВЕОЛА (лац. alveolus = паглыбленне, пузырок) — 1) паглыбленне ў сківіцы, y якім змяшчаецца корань зуба; 2) маленысі лёгачны пузырок (на канцы кожнай бронхі), куды пранікае паветра пры дыханні. АЛЬГАДЫ СМЕНАРЭЯ (ад гр. algos = боль + дысменарэя) — менструацыя з болямі ў нізе жывата, галавы, ірвотай, слабасцю, стратай прытомнасці, сэрцабіеннем, паніжэннем або стратай працаздольнасці. АЛЬГАЛАГЫІЯ (ад гр. algos = боль + lagneia = юр, сладастраснасць) — сексуальнае задавальненне, якое ўзнікае ад прычынення псіхічнага або фізічнага болю аднаму з палавых партнёраў. АЛЬГАЛОГІЯ (ад лац. alga = водарасць + -логія) — раздзел батан ш , які вывучае водарасці. АЛЬГВАСІЛ (ісп. alguacil) — судзейскі, a таксама паліцэйскі чын y Іспаніі.

АЛЬБУЦЫ Д-НАТРЫ Й (ад альбуцыд + натрый) — тое, што і альбуцыд.

А Л ЬГ Ш (ад лац. alga = водарасць) — клейкае рэчыва, якое здабьшаюць з марскіх водарасцяў і выкарыстоўваюць для апрацоўкі тканін, валокнаў, футра

АЛЬВЕАКАКОЗ (ад альвеакок) — гельмінтозная хвароба жывёлы і чалавека, якая выклікаецца альвеакокам.

67


A

/ АЛЬКАБАЛА (ісп. alcabala, ад ар. al-kabala = спагнанне) — падатак на гандлёвыя здзеж і ў Іспаніі і яе калоніях y 12— 19 ст.

А Л ЬП Ц Ы Д Ы (ад лац. alga = водарасць + -цыды) — хімічныя сродкі для барацьбы з водарасцямі (на рысавых палях, y рыбаводных сажажах).

АЛЬКАЛЬД ( і с п . alcalde, ад ар. al-kadT = суддзя) — галава гарадской адміністрацыі, суддзя ў Іспаніі і некаторых краінах Лац. Амерыкі.

А Л ЬГРА Ф М [ад ал(юміній) + -графія] — спосаб плоскага друку на афсетнай машыне з друкарскай формы, зробленай на алюмініевай пласціне.

АЛЬКАСАР (ісп. alcazar, ад ар. alkasr = замак) — замак або ўмацаваны палац y Іспаніі, збудаваны часцей за ўсё ў маўрытанскім стылі.

А Л БД А С ТЭ Р0Н [ад альд(эгід) + гр. stereos = цвёрды] — адзін Ь гармонаў кары наднырачнікаў, які ўдзельнічае ў рэгуляцыі мінеральнага абмену ў арганізме жывёл і чалавека.

АЛЬКАТРОН [ад фр. alcôve = паглыбленне + (элек)трон\ — уніпалярны транзістар з кіруемым каналам для патоку асноўных носьбітаў зарада. ! А ЛЬКЕР (польск. alkierz < чэш. alker, ад с.-в.-ням. агкег) — вуглавая адасобленая частка будынка, якая знадворку намнога выступае ад сцен; былі характэрны для шляхецкіх сядзіб Беларусі і Полыпчы 17— 19ст.

АЛЬДЗШ Ы , АЛЬДЫ [ад лац. Aldus = імя венецыянскага друкара Альда Мануцыя (1449— 1515)] — кнігі, выдадзеныя ў 1494— 1597 гг. y Венецыі ў друкарні, заснаванай Альдам Мануцыем. АЛЬДОЗЫ (ад альдэгіды) — арганічныя крыпггалічныя рэчывы, салодкія на смак (напр. гпюкоза), якія выконваюць важную фізіялагічную ролю.

АЛЫСЛЕД [ад ал(юміній) + англ. clad = пакрыты] — паўфабрыкат (ліст, труба) з алюмініевага сплаву, пакрыты з абодвух бакоў слоем алюмінію для аховы ад карозіі.

а л ь д р а в Ан д а

[ н .-лац. aldrovanda, ад іт. UAldrovandi = прозвішча іт. батаніка (1522— 1605)] — водная насякомаедная травяністая расліна сям. расіцавых, якая трапляецца ў азёрных і рачных затоках. АЛЬДЫ гл. альдзіны.

r

U

А Л ЬК О У (фр. alcôve, ад ар. alkubba) — ніша ў сцяне пакоя для ложка ці спальнае памяшканне без вокнаў. АЛЬКУПРЬІНТ (ад фр. alcôve = паглыбленне + англ. print = друк) — элекпіралітычны спосаб прыгатавання форм афсетнага друку, які вызначаецца высокай трываласцю.

АЛЬДЭГІДЫ [ад н.-лац. al(cohol) dehyd(rogenatum) = алкаголь, пазбаўлены вадароду] — арганічныя злучэнні, якія змяшчаюць карбанілавую групу, звязаную з атамам вадароду; прымяняюцца ў вытворчасці пластмас, парфумерыі і інш.

АЛЬМ (ням. Aim) — вапнавы азёрны туф з арганічным рэчывам, які пашыраны ў антрапагенавых

68


адкладах Беларусі; выкарыстоўваецца яе мясцовае ўгнаенне. АЛЬМА-МАТЭР (лац. aima mater = літар. маці-карміцелька) — старадаўняя студэнцкая назва універсітэта; ужьюаецца як ласкальнае або жартоўнае. АЛЬМАНАХ (с.-лац. almanachus, ад ар. al-manàh = каляндар) — неперыядычны зборнік літаратурных твораў розных аўтараў. АЛЬМ АНДЗІН (ад тур. Alabanda = назва горада ў Малой Азіі) — мінерал класа сілікатаў, калггоўны камень чырвонага, бура-чьфвонага або чырвона-фіялетавага колеру; разнавіднасць гранату2.

----------- A

сакагорных раёнах Перу і Балівіі; 2) лёгкая тканіна з воўны гэтай жывёлы. АЛЬПАРЫ (іт. al pari = нароўні) — адпаведнасць біржавай (рыначнай) і намінальнай вартасці каштоўнай паперы.

АЛЫІЕШІІТ ОК

(ням. Alpen­ stock) — палка з вострым стальным наканечнікам, якой карыстаюцца пры ўзыходжанні на высокія горы, леднікі.

АЛЬШДЬІЙ (н.-лац. olpidium) — ніжэйшы грыб сям. альпідыевых, які развіваецца на расадзе капусты, лёне, агурках, памідорах, салаце і іншых раслінах. АЛЫ ПНА р Ы Й (ад лац. alpinus = альпійскі) — участак саду або napicy ў выглядзе штучнай камяністай горкі, засаджанай высакагорнай расліннасцю.

АЛЬМ АРАВІДЫ (ісп. almoravides, ад ар. al-murabitim = жыхары мусульманскіх умацаваных манастыроў) — прадстаўнікі феадальнай дьшастыі ў краінах Паўн. Афрыкі сярэдзіны 11 — сярэдзіны 12 ст.

АЛЫІІШ Ш (ад лац. alpinus = альпійскі) — узыходжанне на цяжкадаступныя горныя вяршыні, леднікі са спартыўнай або пазнавальнай мэтай; высакагорны турызм.

АЛЬМАХАДЫ (ісп: almohades, ад ар. al-muvahidun = аднабожнік) — прадстаўнікі феадальнай дьшастыі ў краінах Паўн. Афрыкі сярэдзіны 12 — сярэдзіны 13 ст.

А л ы ш г іст (ад лац. alpinus = альпійскі) — спартсмен, які займаецца альпінізмам.

АЛЬМЕНДА (ням. A Umende, ад с.-в.-ням. algemeinde = тое, што належыць усім) — зямельныя ўгоддзі ў раннефеадальнай Зах. Еўропе, якія былі ў агульным карыстанні членаў абшчыны.

АЛЫПШЯДА (ад лац. alpinus = альпійскі) — масавыя спартыўныя мерапрыемствы па алыіінізме. АЛЬСЕКА (іт. al secco = па-сухо-

АЛЬМУКАНТАРАТ (ар. al-mukantarat) — любы малы круг нябеснай сферы, паралельны гарызокіу. г АЛЫІАКА (ісп. alpaca, ад перуан. alpako) — 1) свойская бязрогая млекакормячая жывёла сям. вярблюдавых, якую разводзяць y вы-

му) — насценны жывапіс па сухім тынку.

АЛЬТ (іт. alto, ад лац. altus = высокі) — 1) нізкі дзіцячы або жаночы голас, a таксама спявак (спявачка) з такім голасам; 2) смыковы інструмент, сярэдні паміж скрыпкай і віяланчэллю; 3) другая па вы-

69


A

шыні партыя шматгалосага музычнага таора.

А ЛЬТЭРАЦЬЫ (лац. alteratio = змяненне) — 1) муз. павьпюнне або паніжэнне гуку на паўтона або на тон\ 2) біял. змяненне функцыі і будовы клетак, тканак і органаў пад уплывам механічных, электрычных, хімічных і іншых пашкоджанняў.

АЛЬТА з і МУТ (ад лац. altus = высокі + азімут) — прылада для вьвначэння вышыні і азімутаў нябесных свяцілаў. АЛЬТАНКА (польск. altanka, ад іт. altana) — лёгкі летні будынак y садзе, парку для адпачынку.

АЛЬТЭРНАНС (фр. alternance, ад лац. alternare = чаргаваць) — ітравіла чаргавання рыфмаў y класічным французскім і ўсходнеславянскім вершаскладанні: сумежныя мужчынскія і жаночыя канчаткі павінны быць звязаны рыфмай.

А ЛЬТРУ ІЗМ (фр. altruisme, ад лац. alter = іншы) — 1) бескарыслівае служэнне людзям, і*атоўнасць ахвяраваць для іх сваімі ўласнымі інтарэсамі (проціл. эгаізм% 2) форма паводзін жывёл, пры якой задавальняюцца патрэбнасці іншых асобін і нават відаў без карысці для сябе.

АЛЬТЭРНАНТЭРА (н.-лац. altemanthera) — травяністая або паўкустовая расліна сям. аксамітнікавых з дробнымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная пераважна ў Паўд. Амерыцы і Аўстраліі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

А ЛЬТРУІСТ (фр. altruiste, ад лац. alter = іншы) — той, хто ў сваёй дзейнасці кіруецца пачуццямі альтруізму (проціл. эгаіст).

АЛЬТЭРНАРЫ ЁЗЫ (ад сшьтэрнарыя) — хваробы раслін, якія выклікаюцца альтэрнарыяй.

АЛЬТЫ ГРАФ (ад лац. altus = высокі + -граф) — самапісны вышынямер.

а л ь т э р н Ар ы я (н.-лац. altemaгіа) — недасканалы грыб сям. дэмацыевых, які развіваецца на пладах і агародніне ў час вегетацыі і асабліва пры захоўванні.

А ЛЬТЫ М ЕТР (ад лац. altus = высокі + -метр) — авіяцыйны прыбор вызначэння вышыні палёту. АЛЬТЫ НГ (ісл. althing) — парламент y Ісландыі.

АЛЬТЭРНАТ (фр. alternat, ад лац. alternare = чаргаваць) — гтравілы, якія рэгулююць чарговасць падпісання міжнароднага дагавору яго ўдзельнікамі.

АЛЬТЫПЛАНА ц ЬІЯ (ад ісп. altiplano, -пісіе = пласкагор’е) — выраўноўванне рэльефу вяршыннай зоны горных хрыбтоў пераважна ў выніку выветрывання і нівацыі ва ўмовах халоднага і ўмеранага клімату.

АЛЬТЭРНАТАР (н.-лац. alterna­ tor, ад лац. alternare = чаргаваць) — электрычная магпьша, якая выпрацоўвае пераменны ток.

АЛЬТЬІСТ (ад альт) — музыкант, які іграе на альце.

АЛЬТЭРНАТЬЮА (фр. alterna­ tive, ад лац. alternare =» чаргаваць) — 1) неабходнасць выбару адной з дзвюх ці некалькіх магчы-

АЛЬТЫТУДА (лац. altitudo = вышыня) — вышыня пункта мясцовасці над узроўнем мора.

70


----------- A масцей, кожная з якіх выключае другую; 2) кожная з гэтых магчымасцей. АЛЬТЭРНАТЬІЎНЫ (ад альтэрнатыва) — які дапускае адну з дзвюх магчымасцей. АЛЬТЭРНАЦЫ Я (лац. alternatio = чаргаванне) — лінгв. чаргаванне гукаў, абумоўленае пэўным фанетычным акружэннем або марфалагічнай пазіцыяй. А Л Ь Т ^Я (н.-лац. althaea, ад гр. althaia) — травяністая расліна сям. мальвавых з бледна-ружовымі або чырвонымі кветкамі, пашыраная ў Міжземнамор’і, Сярэд. Азіі, на Каўказе; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. Ал ЬФА (гр. alpha) — 1) назва першай літары грэчаскага алфавіта; a. i a м е г a — пачатак і канец, аснова ўсяго; 2) абазначэнне стану рэчыва пры высокай тэмпературы або пры радыеактыўным распадзе. АЛЬФ АКТАМ ЁТРЫ Я (ад лац. olfactus = нюх + -метрыя) — метад вымярэння вастрыні нюху. АЛЬФАМ ЁТР (ад альфа + -метр) — прыбор для вызначэння лішку паветра ў гаручай сумесі, якая паступае ў рухавік унутранага згарання. АЛЬФА-РАДЬІЕАКІЬІЎНАСЦЬ (ад альфа + радыеактыўнасць) — радыеактыўнасць, пры якой адбываецца выдзяленне альфа-часціц; радыераспад. АЛЬФ А-СПЕКТРАСКАШ Я (ад альфа + спектраскапія) — раздзел ядзернай спектраскапіі. АЛЬФ А-СІІЕКТРОМ ЕТР (ад альфа + спектрометр) — прыбор

для вымярэння энергіі (энергетычнага спектра) альфа-часціц, якія выпраменьваюцца радыеактыўнымі ядрамі. АЛЬФАТРОН (ад альфа + -трон) — прыбор для вызначэння ціску газу па яго электраправоднасці. АЛЬФАТЬІП (ад альфа + -тып) — электронная фотанаборная машына, пры дапамозе якой атрымліваюць фотанабор на плёнцы або фотапаперы. Ал ь ф а -т э р а г й я (ад альфа + тэрапія) — лячэбнае прымянеіше альфа-часціц (радонавыя ванны, радыеактыўныя павязкі і інш.). t А ЛЬФ О ЛЬ [ад ал(юміній) + фоль(га)] — алюмініевая фольга, якая выкарыстоўваецца як цеплаізаляцыйны матэрыял. А Л БФ 0Н С (фр. Alphonse = імя героя камедыі А.Дзюма «Масье Альфонс») — мужчына, які знаходзіцца на забеспячэнні каханкі. АЛЬФРЭСКА (іт. al fresco = пасвежаму) — насценны жьюапіс па сырым тынку. АЛЬЯНС (фр. alliance) — 1) саюз, аб’яднанне дзяржаў або арганізацый на аснове дагаворных абавязацельстваў (напр. міжнародны кааператыўны а.); 2) шлюбны саюз. АЛЬЯС (с.-лац. aloes, ад гр. aloe) — тое, што і алоэ. А Л І0В Ш (лац. alluvio = нанос) — адклады, якія ўтварыліся з рачных наносаў. А Л кЬзіЯ (лац. allusio = жарт, намёк) — стылістычны прыём, калі падзея, якая апісваецца або адбываецца, суадносіцца намёкам з вядомым гістарычным, міфалагіч-

71


A -----------ным, літаратурным фактам, напр. цяжкія да знясілення, але марныя намаганні каго-н. характарызуюцца выразам «Сізіфава праца».

элемент, лёпсі коўкі метал серабрыста-белага колеру. АЛЮ Р (фр. allure) — віды руху каня (хада, рысь, інахадзь, галоп, скачок).

АЛЮ М АГЁЛЬ (ад лац. alumen = галун + гелі) — порыстая белая маса, што ўяўляе сабой вокіс алюмінію, адсарбент. АЛЮ М АГІДРЫ ДЫ [ад алюм(іній) + гідрыд] — хімічныя злучэнні, y склад якіх уваходзіць алюміній; выкарыстоўваюцца ў.арганічным сінтэзе для гідрыравання.

АЛЯРЫ ЁЗ (ад алярыя) — глісная хвароба сабак, ваўкоў, лісоў і іншых сабачых, якая выклікаецца алярыяй. АЛЯРЫ Я (н.-лац. alaria) — гельмінт класа смактуноў; паразітуе ў кішэчніку лісоў, сабак, ваўкоў, пясцоў, янотападобных сабак.

АЛЮМАСШПСА т Ы [ад апюм(іній) + сілікаты] — пародаўтваральныя мінералы, крэменязёмістыя злучэнні з вялікай колькасцю алюмінію, напр. палявыя шпаты, слюды, мінералы глін.

А ЛЯСКП ' (ад н.-лац. Alaska = Аляска) — горная парода, граніт, які змяшчае менш за 5% каляровых мінералаў. АМАГРАМА (гр. homogrammos = з аднолькавымі літарамі) — спалучэнне слоў, якія пішуцца аднолькава, але гучаць па-рознаму. г АМ АЖ (фр. hommage) — цырымонія ў сярэдневяковай Зах. Еўропе, звязаная з заюпочэннем васальнага дагавору паміж сеньёрам і васалам.

АЛЮ МАТОЛ [ад алюм(іній) + тол\ — водаўстойлівае выбуховае рэчыва, грануляваная сумесь літага трацілу з парашком алюмінію. АЛЮ МАФАСФАТЫ [ад алюм(іній) + фасфаты] — горныя na­ po ды, y складзе якіх пераважаюць алюмафасфатныя (аўгеліт, баранеіт, вавеліт, крандаліт і інш.) і фасфатныя мінералы.

АМАЗАНІТ (ад лац. Amazonas = Амазонка, назва ракі ў Паўд. Амерыцы) — мінерал класа сілікатаў, разнавіднасць каліевага палявога шпату блакітна-зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як абліцовачны матэрыял.

АЛЮ М ЁЛЬ [ад алюм(іній) + (нік)ель\ — сплаў алюмінію, нікелю, крэмнію, марганцу і кобальту; выкарыстоўваецца ў піраметрыі.

AMA3ÔH (н.-лац. amazona) — папугай з кароткім хвастом, які водзіцца ў лясах Антыльскіх астравоў, Цэнтр. і Паўд. Амерыкі; цэніцца як добры імітатар мовы чалавека

АЛЮ М Ш АТЫ (ад алюміній) — солі алюмініевых кіслот, напр. а. кальцыю, натрыю. АЛЮ М Ш АТЭРМ ІЯ (ад алюміній + -тэрмія) — спосаб здабывання металаў шляхам узнаўлення іх вокіслаў алюмініем.

АМАЗОШСА (ад гр. amazones, ад а- = без + mazos = грудзі) — 1) паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі, прадстаўніца жанчьш-воінаў,

А Л Ю М ІН Ш (н.-лац. Aluminium, ад лац. alumen = галун) — хімічны

72


якія жылі ля берагоў Чорнага мора; 2) жанчына-коннік; 3) доўгая жаночая сукенка для язды на конях; 4) расліна сям. шальнікавых, від эхінадоруса. АМАЛЬГА м А (фр. amalgame, ад ар. al-malgam) — сплаў ртуці з іншым металам, a таксама раствор металу ў ртуці. АМАЛЬГАМ АГРАФІЯ (ад амальгама + -графія) — спосаб плоскага друку з амальгамаваных форм, y якіх прабельныя элементы апрацаваны ртуццю. АМАЛЬГАМАЦЫЯ (фр. amalga­ mation, ад ар. al-malgam = амальгама) — 1) раствор металу ў ртуці, атрыманне амальгамы\ 2) пакрыццё металу, шкла амальгамай; 3) здабыванне металаў шляхам змочвання руд ртуццю; 4) зліццё фірмаў y адну акцыянерную кампанію. t АМАНАЛ [ад ам(оній) + ал(юміній)] — выбуховае рэчыва, y склад якога ўваходзяць амоніевая салетра, алюміній, вугаль, парафін; выкарыстоўваецца ў ваеннай і горнай справе. АМАНАТ (ар. amanat) — заложнік y Стараж. Русі і некаторых усходніх краінах. АМ АШ М АЦЬЫ (ад амонімы) — стылістычная фігура ў паэтыцы, спалучэнне слоў з аднолькавым коранем, але неаднолькавых паводле граматычнай катэгорыі.

АМАНВУгія (гр. homonymia) — лінгв. гукавое супадзенне слоў, якія маюць рознае значэнне.

A

склад якіх уваходзяць нітразлучэнні. АМ АНІТЫ 2 (н.-лац. ammonitida, ад гр. Ammon = імя старажытнаегіпецкага бога, якога малявалі з рагамі барана) — падклас вымерлых галаваногіх малюскаў са спіральна закручанай ракавінай, якія жылі ў палеазоі і мезазоі. АМАШФПСАЦЫЯ (ад амоній + -фікацыя) — працэс выдзялення аміяку пры разлажэнні азотных арганічных злучэнняў. АМ АНІЯК (лац. ammoniacum, ад гр. ammoniakon) — водны раствор аміяку, нашатырны спірт. AMAHÔJII3 (ад амоній + -ліз) — абменны працэс y арганічных злучэннях пры ўзаемадзеянні з аміякам. АМАР (фр. homard) — вялікі марскі рак атрада дзесяціногіх (дэкаподаў)\ аб’ект промыслу. АМАРАЛІЗМ (ад а- + лац. moralis = маральны) — адсутнасць маральных прынцыпаў. АМ АРАЛЬНЫ (ад а- + маральны) — пазбаўлены маралі. АМАРАНТ (н.-лац. amaranthus, ад гр. amarantos = які не вяне) — травяністая расліна сям. амарантавых з ярка афарбаваным лісцем, пашыраная ў цёплых і ўмераных зонах; аксамітнік. АМАРТЫЗАТАР (рус. амортнзатор, ад фр. amortir = аслабляць, змякчаць) — прыстасаванне ў машынах для змякчэння штуршкоў, удараў пры яздзе. АМ АРТЫЗАЦЫЯ (с.-лац. amortisatio = аслабленне) — 1) паступовае зношванне машын, абсталявання, збудаванняў і перанясенне

АМАНГГЫ1 [ад амо(ній) + лац. mtrogemum = азот] — аміячна-салетравыя выбуховыя рэчывы, y

73


A ------------

ногіх жывёл (насякомых, ракападобных і інш.).

іх вартасці на гтрадукцыю; 2) паступовае пагашэнне доўгу асобай або арганізацыяй перыядычнымі ўзносамі; 3) прызнанне даўгавога абавязацельства несапраўдным y выніку яго страты, крадзяжу і інш.; 4) змякчэнне пггуршкоў, удараў пры руху машын, пасадцы самалётаў з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў.

АМ АЎР03 (гр. amauros = цёмны, сляпы) — страта зроку, слепата. АМАФІЛА (н.-лац. ammophila) — насякомае сям. рыючых вос з доўгім чырвоным брушкам; пясчаная аса. АМАФОНІЯ (гр. homophonia) — шматгалосы музычны твор, y якім асноўную мелодыю выконвае толысі адзін голас, a асташія гучаць як акампанемент.

АМАРТЫФПСАЦЫЯ (ад а- + лац. mors, mortis = смерць + -фікацыя) — афіцыйнае аб’яўленне аб ануляванні (пазбаўленні сілы) страчаных дакументаў. i АМАРФІЗМ (ад гр. amorphos = бясформенны) — 1) аморфны стан рэчыва; 2) перан. бясформеннасць, расплывістасць.

АМАФОНЫ (гр. homophonos = аднагучны, аднатонны) — лінгв. словы, якія аднолькава гучаць, але маюць рознае напісанне (напр. грыб — грып, казка — каска).

АМ АРЫЛІС (н.-лац. amaryllis, ад гр. amaryllis) — цыбульная травяністая расліна сям. амарылісавых з буйнымі кветкамі розных колераў, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

А М А Ф 0РМ Ы (ад гр. homos = аднолькавы + форма) — лінгв. словы, якія належаць да розных часцін мовы і супадаюць толькі ў пэўных марфалагічных формах (напр. вусны ’губы’ і вусны ’які вымаўляецца’).

АМАСТЫГ АСПОРЫ Й (н-лац amastigosporium) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на злаках. г АМАТАР (польск. amator, ад лац. amator) — чалавек, які ў вольны час займаецца чым-н. не для заробку, a па ахвоце (напр. а. палявання, а. музыкі).

АМАФОС [ад амо(ній) + фос(фар)] — мінеральнае азотна-фосфарнае ўгнаенне. i АМБА (рус. амба, ад іт. ambo = два нумары латарэйнага білета) — разм. усё, канец.

АМАТОЛЫ [ад амо(ній) + тал(уол)\ — выбуховыя рэчывы, якія складаюцца з сумесі нітрату амонію з трынітраталуолам.

AMBAPÀC (фр. embarras) — клопаты, турботы, непакой.

АМБАЛАЖ (фр. emballage) — пакавальны матэрыял, a таксама затраты на пакаванне.

АМБАЦЭПТАР (ад лац. ambo = абодва + ceptor = які бярэ) — асобае ўтварэнне клеткі, якое, паводле тэорыі нямецкага вучонага П.Эрліха, удзельнічае ў рэакцыі імунітэту.

АМАТЫДЬП (ад гр. omma, -atos = вока + eidos = выгляд) — асобныя вочкі, з якіх утвараюцца складаныя фасетачныя вочы члешста-

74


----------- A

добнае да саламандры, якое водзіцца ў Паўн. і Цэнтр. Амерыцы.

АМБІВАЛЕНТНАСЦЬ (ад амбівалентны) — 1) дваістасць перажьшання, калі аб’ект вьпслікае ў чалавека адначасова два процілеглыя пачуцці, напр. сімпатыю і антыпатыю; 2) літ. спецыфічная ўласцівасць дыялектычна супярэчлівых вобразаў, y якіх арганічна знітавана адмаўленне і сцвярджэнне адных і тых жа з’яў жыцця.

А М БЛ ІС ТЭ П ЕЛА (н.-лац. amblystegiella) — лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на ствалах і галінках дрэў і кустоў, радзей на камянях. АМ БЛІСТ^ГГУМ (н.-лац. amblystegium) — лістасцябловы мох сям. амблістэгіевых, які расце на кары дрэў, камянях, вільготаай глебе.

АМБШ АЛЁНТНЫ (ад лац. ambo = абодва + valens, -ntis = значны, важны, каштоўны) — дваісты, які змяшчае ў сабе процілеглыя элементы, напр. а-ае пачуццё (гл. амбівалентнасцьХ ). АМ БІСТОМ А гл. амблістома.

АМ БОН (гр. ambon = узвышэнне) — паўкруглае і высунутае на сярэдзіну храма ўзвышэнне перад царскімі варотамі, з якога чытаюць Евангелле, гавораць казанні.

АМБТЦЫЯ (польск. ambicja, ад лац. ambitio) — абвостранае самалюбства, празмернае пачуццё асабістай годнасці; к і н y ц ц a ў a м б і ц ы ю — выявіць крайнюю крыўдлівасць.

АМБРА (фр. ambre, ад ар. ’anbar) — 1) воскападобнае рэчыва, якое выдзяляецца кашалотамі; выкарыстоўваецца ў парфумерыі; 2) уст. духі'. АМБРАЗЎРА (фр. embrasure) — 1) адтуліна ў сцяне абарончага збудавання для стральбы; байніца; 2) аконны ці дзвярны праём y дамах, вежах.

АМ БІЯФ А Н ІЧН Ы (ад лац. ambi = навокал + гр. phone = гук) — звязаны з сістэмай электроннаакустычных устройстваў, якія выкарыстоўваюцца ў тэатрах, канцэртных залах для забеспячэння добрай чутнасці ў любым пункце залы.

АМ БРАФ ІЛЫ (ад гр. ombros = дождж + -філ) — расліны, якія добра пераносяць павышаную вільготнасць, працяглыя дажджы (параўн. амбрафобы).

АМБЛЗГ А Ш Т (ад гр. amblys = тупы + gonia = вугал) — мінерал класа фасфатаў белага, блакітнага або карычневага колеру.

АМ БРАФІТЫ (ад гр. ombros = дождж + -фіты) — расліны, якія выкарыстоўваюць толькі вільгаць атмасферных ападкаў (параўн. трыхафіты).

АМБЛЮГПЯ (ад гр. amblys = тупы + ops = вока) — аслабленне зроку, абумоўленае функцыянальнымі расстройствамі зрокавага аналізатара.

А М БР А Ф 0БЫ (ад гр. ombros = дождж + -фоб) — характэрныя для засушлівых мясцін расліны, якія не пераносяць працяглых дажджоў (параўн. амбрафілы).

АМБЛІСТОМА, АМ БІСТОМ А (ад гр. amblys = тупы + stoma = рот) — хвастатае земнаводнае, па-

75


A ----------АМ БРОЗІЯ (rp. ambrosia) — 1) ежа багоў y старажытнагрэчаскай міфалогіі; 2) перан. незвычайна смачная, далікатная страва; 3) травяністая расліна сям. складанакветных з дробнымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная пераважна ў Амерыцы; на Беларусі трапляецца як заносная; 4) налёты міцэлію сумчатых грыбоў y ходах жукоўкараедаў.

АМЕГА (гр. о mega) — назва апошняй літары ў грэчаскім алфавіце; а д а л ь ф ы д а a м е г і — ад пачатку да канца.

АМ БРОМ ЕТР (ад гр. ombros = дождж + -метр) — прыбор для вымярэння колькасці атмасферных ападкаў.

AMEHCAJH3M (ад а- + лац. men­ sa = стол, жыўленне) — форма ўзаемаадносін паміж арганізмамі, якая для аднаго віду карысная, a для другога шкодная (напр. вароны, падбіраючы рэпгпсі ежы воўка, сваім крыкам прыцягваюць увагу паляўнічага).

АМЕЛІЯРА ц Ы Я (лац. ameli ora­ tio) — паляпшэнне, упарадкаванне. АМЕНАРЭЯ (ад a- + гр. men = месяц + rheo = цяку) — адсутнасць менструацый y перыяд палавой спеласці жанчыны.

АМБУ ЛАКРАЛЬНЫ (ад лац. ambulacrum = хаджэнне); a - a я с і с т э м a — сістэма органаў руху ігласкурых, якая ўгварылася ў выніку складанай дыферэнцыяцыі другаснай поласці цела. А М БУ Л А Т0РЫ Я (лац. ambulato­ rius = рухомы) — лячэбная ўстанова для прыхадных хворых. АМ БУШ ЎР (фр. embouchure) — 1) частка духавога музычнага інструмента, якая ў час ігры бярэцца ў рот або прыціскаецца да губ; 2) вечка на мікрафоне тэлефоннай трубкі для засцярогі яго ад пашкоджанняў і для ўзмацнення голасу. АМ ЕБАЦЫ ТЫ (ад гр. ameibo = змяняю + -цыты) — элементы крыві беспазваночных жьшёл, якія адпавядаюць лейкацытам пазваночных i чалавека. АМЕ.БЕЙНЫ (гр. amoibaios) — які чаргуецца; а - а я к а м п а з і ц ы я — вершаваная кампазіцыя, пры якой на працягу ўсяго твора чаргуюцца строфы, звязаныя паміж сабой паралелізмам.

АМ ЁНЦЫ Я (лац. amentia) — расстройства свядомасці, якое характарызуецца бяссувязнасцю мыслення, разгубленасцю, парушэннем арыенціроўкі ў навакольным, узбуджанасцю. АМ ЕРЬІЦЬШ (н.-лац. americium, ад англ. America = Амерыка) — штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да актыноідаў, серабрысты метал. АМ ЕТАБАЛМ (ад a- + гр. meta­ bole = перамена) — адсутнасць метамарфозы, развіццё некаторых ніжэйшых насякомых, пры якім пераход ад маладой фазы да дарослай зводзіцца толькі да росту і скідання старога хітынавага покрыву (лінькі). АМЕТРАПІЯ (н.-лац. ametropia, ад гр. ametros = бязмерны + ops = зрок) — ненармальная пераламляльная здольнасць вока (блізарукасць або дальназоркасць).

76


----------- A АМЕТЬІСТ (лац. amethystus, ад гр. amethystos) — мінерал, разнавіднасць кварцу, капггоўны камень фіялетавага або блакітна-фіялетавага колеру; выкарыстоўваецца для ювелірных вырабаў. АМЁБА (н.-лац. amoeba, ад гр. amoibe = змяненне) — найгграсцейшая аднаклетачная жывёла, якая можа змяняць форму. АМЕБІЯЗ (ад амёба) — хвароба чалавека, якая выклікаецца дызентэрыйнай амёбай; амёбная дызентэрыя. ÂMI (н.-лац. ammi, ад гр. ammi) — травяністая расліна сям. парасонавых з пасечаным на сегменты лісцем, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і; вырошчваецца на Каўказе і ў Малдове як лекавая. АМІДАЗЫ (ад аміды) — ферменты, якія змяшчаюцца ў тканках жывёл і раслін і прымаюць удзел y азоцістым абмене ў арганізме. АМІДАПІРЬІН (ад аміды + гр. руг = агонь) — фарм. болесуцішальны і гарачкапаніжальны лекавы прэпарат. АМІДАСТАМОЗ (н.-лац. amidostomosis) — хвароба гусей, якая выклікаецца амідастомамі. АМ ІДАСТ0М Ы (ад аміды + гр. stoma = губы) — чэрві, якія паразітуюць y падслізістай абалонцы страўніка гусей, часам качак, галубоў і некаторых іншых птушак. АМІДОЛ (ад аміды + -ол) — арганічнае злучэнне, бясколернае крыпггалічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як праявіцель y фатаграфіі. АМІДЫ (ад аміяк + гр. eidos = выгляд) — 1) арганічньм злучэнні,

y якіх гідраксіл заменены амінагрупай:; 2) хімічныя злучэнні, што ўтвараюцца заменай аднаго атама вадароду аміяку атамам металу, напр. амід натрыю. АМПСАШОНСТВА (ад фр. ami = сябра + cochon = свіння) — бесцырымоннасць, панібрацтва, фамшьярнасць. AMIKPÔH (гр. о mikron) — назва літары грэчаскага алфавіта: о кароткае. АМІЛАВЫ (ад гр. amylon = крухмал); а - ы я с п і р т ы — гранічныя аднаатамныя спіргы. АМШ АДЭКСТРЬІН (ад гр. amy­ lon = крухмал + дэкстрын) — прадукт расшчаплення крухмалу. АМІЛАЗЫ (ад гр. amylon = крухмал) — ферменты, якія гідралітычна расшчапляюць крухмал і глікаген і ўгвараюць дэкстрыны, малыпозу і гпюкозу ў жывых арганізмах. А М Ш А ІД03 (ад гр. amylon = крухмал + eidos = выгляд) — парушэнне бялковага абмену ў арганізме. AMUIAH (ад аміды) — разнавіднасць сінтэтычнага валакна з поліамідаў. А М Ы А П ЕК Ц Ш (ад гр. amylon = крухмал + пекцін) — састаўная частка крухмалу, разгалінаваны паліцукрыд, утвораны рэпггкамі глюкозы; выкарыстоўваецца як клей і ў харчовай прамысловасціАМІЛАПЛАСТЫ (ад гр. amylon = крухмал + -пласт) — лейкапласты расліннай клеткі, якія назапашваюць крухмал. АМІЛАЦЭТА т (ад гр. amylon = крухмал + ацэтат) — арганічнае

77


A -----------злучэнне, амілавы эфір воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць.

AMUIÉH (ад гр. amylon = крухмал) — ненасычаны вуглевадарод з адной падвойнай сувяззю і пяццю атамамі вугляроду ў малекуле. А М Ш Ш ТРЫ ТЫ (ад гр. amylon = крухмал + нітрыты) — складаныя эф іры амілавых спіртоў і азоцістай кіслаты. А М Ш 03А (ад гр. amylon = крухмал) — лёгкарастваральная ў вадзе састаўная частка крухмалу. А М Ы 0 ІД (ад гр. amylon = крухмал + -оід) — 1) шклопадобнае рэчьша бялковага характару, якое ўтвараецца ў тканках арганізма пры амілаідозе\ 2) запасная клятчатка ў абалонках клетак насення.

юць гідралітычнае расшчапленне поліпептыдаў з утварэннем свабодных амінакіслот. а м ш а п л А с т ы (ад а м іны + -пласт) — пластмасы на аснове тэрмарэактыўных сінтэтычных смол; выкарыстоўваюцца для вырабу электраізаляцыйных смол.

А М Ш АСШ РТЫ (ад аміны + спірты) — арганічныя злучэнні аліфатычнага рада, якія змяшчаюць y малекуле амінагрупу і гідраксільную групу. АМШ АТРАНС ФЕРАЗЫ (ад (mi­ nt* + трансферазы) — ферменты з групы трансферазаў, якія выконваюць важную ролю ў азоцістым абмене ў арганізме жывёл і раслін. А М Ш А Ф ЕН 0Л Ы (ад аміны + фенолы) — арганічныя крыпггалічныя злучэнні, вытворныя фенолу, якія вызначаюцца амфатэрнасцю\ выкарыстоўваюцца пры вырабе фарбавальнікаў, лакаў, y фатаграфіі.

А М ІШ Я (ад a- + гр. mimos = спадчыннік) — аслабленне або поўная адсутнасць м ім ікі , пгто назіраецца пры некаторых хваробах нервовай сістэмы. АМІН (гр. amen, ад ст.-яўр. àmën) — заключнае слова хрысціянскіх малітваў, пропаведзей, якое азначае «так», «правільна».

АМ Ш АЦЎКРЫ (ад аміны + цукар) — арганічныя злучэнні, вытворныя простых цукраў (гексозаў), y якіх адна або некалькі гідраксільных груп замешчаны амінагрупамі. ! А М Ш Ы (ад лац. ammoniacшп = аміяк) — арганічныя злучэнні, прадукты замяшчэння ў аміяку атамаў вадароду вуглевадароднымі радыкаламі.

АМ Ш АБЕНЗОЛ (ад аміны + бензол) — тое, пгго і анілін. АМШ АГРУПА (ад аміны + група) — група аднавалентных blitbo рных аміяку , якая змяшчаецца ў амінах, амінакіслотах і іншых арганічных злучэннях. АМ Ш АЗІН (ад аміны ) — лекавы прэпарат, які прымяняюць пры нервовых і псіхічных захворваннях як снатворны і болесуцішальны сродак.

AM ITÔ3 (ад a- + гр. mitos = нітка, тканка) — прамое дзяленне ядра ў раслінных і жывёльных клетках. г АМ ІЧНЫ (ад ом) — які вылічаецца ў омах (напр. а-ае супраціўленне).

АМ Ш АПЕПТЫ ДАЗЫ (ад аміны + пепт ыдазы) — група ф ерм ент аў кішачнага соку, якія каталізу-

78


----------- A А Ш Я (лац. ашіа) — рыба атрада аміяпадобных, якая жыве ў неглыбокіх вадаёмах Паўн. Амерыкі; глейная рыба.

А М Ш СТЫ Я (гр. amnestia = дараванне) — адмена ці змякчэнне судовага пакарання па рашэнню вярхоўнай улады.

АМІЙК (ад лац. ammoniacum < гр. ammoniakon) — злучэнне азоту з вадародам, бясколерны газ з едкім непрыемным пахам; выкарыстоўваецца для атрымання азотнай кіслаты, соды і штучных угнаенняў. АМ ІЯКАТЫ (ад аміяк) — прадукты далучэння аміяку да іншых рэчываў; выкарыстоўваюцца як вадкія ўгнаенні.

АМ Ш СЦІРАВАДЬ (ад амністыя) — вызваліць па амністыі.

АМІЯНТ (гр. amiantos = чысты) — мінерал з групы амфіболаў, адна з разнавіднасцей азбесту. АМЛЕТ (фр. omelette) — страва з разбоўтаных яец з дабаўленнем мукі і малака.

А М 0БІУ М (н.-лац. ammobiшп) — травяністая расліна сям. склaданакветных з дробнымі жоўтымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Аўстраліі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. А М 0ГРА Ф Ы (ад гр. homos = аднолькавы + -граф) — лінгв. словы, якія аднолькава пішуцца, але парознаму вымаўляюцца (напр. мўзыка — музь/ка, ndpa — пара). AMOK (малайск. amuk) — псіхічнае захворванне, якое назіраецца ў жыхароў Малайскіх астравоў і выражаецца ў буйных паводзінах хворага.

АМНАПОН (ад лац. omnis = увесь, усякі + гр. оріоп = макавы сок) — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як болесуцішальны сродак.

АМОНАІДЭІ (н.-лац. ammonoidea) — тое, пгто і аманіты2.

АМ НЕЗІЯ (гр. amnesia = бяспамязхгва) — парушэнне памяці, пры якім немагчыма ўзнавіць сфарміраваныя раней паняцці, уяўленні; прагал y прыпамінанні (параўн. парамнезія).

АМ ОНІЙ (н.-лац. ammonium, ад лац. ammoniacum = аміяк) — аднавалентная група атамаў азоту і вадароду, якая ўваходзіць y склад многіх солей.

АМ Ш ЁН (гр. amnion = абалонка зародка) — унутраная абалонка зародка вышэйшых пазваночных жывёл і чалавека, a таксама некаторых беспазваночных, напр. насякомых.

А М б н іМ Ы (гр. homonymos = аднайменны) — лінгв. словы, якія аднолькава вымаўляюцца, але маюць рознае значэнне (напр. каса — сельскагаспадарчая прылада і каcâ — заплеценыя валасы).

АМ Ш ЁТЫ (н.-лац. amniota, ад гр. amnion = абалонка зародка) — вышэйшыя пазваночныя жывёлы, y язсіх y працэсе эмбрыянальнага развіцця ўтвараюцца зародкавыя абалонкі — амніён і алантоіс.

АМОРФА (н.-лац. amorpha) — кустовая расліна сям. бабовых з доўгім лісцем і дробнымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Паўн. Амерыцьц на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

79


A -----------АМОРФАНАСТОК (ад гр. amor­ phos = бясформенны + насток) — тое, што і насток.

АМ ПЕРАМ ЕТРЫ Я (ад ампер + -метрыя) — вымярэнне ў амперах сілы электрычнага току.

АМ ОРФНЫ (гр. amorphos = бясформенны) — 1) які не мае крышталічнай будовы (напр. а-ае рэчыва); 2) перан. бясформенны, распльшісты (напр. а-ыя ўражанні).

АМ ПЕРВАЛЬТМЕТР (ад ампер + вольт + -метр) — электрычны прыбор для вымярэння сілы і напружання току. А М ІІЕ РВ О Л ЬТ бм М Е Т Р (ад ампер + встьт + ом + -метр) — камбінаваны электрычны прыбор для вымярэння сілы току, напружання і электрычнага супраціўлення.

АМПЕЛАГРАФІЯ (ад гр. ampelos = вінаград + -графія) — навука аб відах і сартах вінаграду. АМ ПЕЛАЛОГІЯ (ад гр. ampelos = вінаград + -логія) — навука аб вінаградарстве. АМПЕЛАТЭРАІЙЯ (ад гр. ampe­ los = вінаград + тэрапія) — лячэнне вінаградам. А М П ЕЛ 0П С ІС (н.-лац. ampélop­ sis) — дэкаратыўная расліна сям. вінаградавых; дзікі вінаград. АМ П БЛЬН Ы (ад ням. Ampel = падвесная ваза дпя кветак); a - ы я рaсл іны — дэкаратыўныя расліны са звіслымі парасткамі, павойнымі сцябламі і прыгожым лісцем, якія вырошчваюцца ў падвесных вазах, гаршках і скрынках для ўпрыгожвання памяшканняў, балконаў (напр. бягонія, традысканцыя, плюшч, настурка).

АМ ПЕРМ ЁТР (ад ампер + -метр) — прыбор для вымярэння сілы электрычнага току. АМ ПЁР-СЕК^НДА (ад ампер + секунда) — тое, што і кулон2. AM111P (фр. empire = імперыя) — стыль y архітэктуры і дэкаратыўным мастацтве першых дзесяцігоддзяў 19 ст., які характарызаваўся падкрэслена ману ментальнымі формамі. А М Ш П ДЙ Н [ад лац. ampli(fïcare) = павялічваць, узмацняць + гр. dyn(amis) = сіла] — электрычная машына для ўзмацнення слабых токаў. А М Ш П ТР0Н [ад лац. amplifica­ re) = павялічваць, узмацняць + -трон\ — электравакуумны прыбор магнетроннага тыпу, пры дапамозе якога ўзмацняюцца ваганні звышвысокіх частот (параўн. платынатрон).

AM HÉP [фр. A.Ampère = гтрозвішча фр. фізіка (1775— 1836)] — асноўная адзінка сілы электрычнага току ў Міжнароднай сістэме адзінак (СІ), роўная сіле току паміж двума паралельнымі праваднікамі, размешчанымі ў вакууме на адлегласці 1 м адзін ад другога.

АМПШТУДА (лац. amplitudo = велічыня) — 1) размах ваганняў, найболыпае адхіленне цела пры ваганні ад стану раўнавагі; 2 )мат. розніца межаў, паміж якімі змяняецца якая-н. пераменная велічыня; 3) перан. размах, шырыня.

АМПЕ р Аж (ад ампер) — сіла электрычнага току, выражаная ў амперах.

80


АМГШФПСАВАЦЬ (лац. amplifi­ care = пашыраць, павялічваць) — намнажаць аднародныя элементы мовы (сінонімы, параўнанні і інш.), каб узмацніць выразнасць выказвання. АМПШФПСАЦЫЯ (лац. amplifi­ catio = пашырэнне, павелічэнне) — 1) далейшае тлумачэнне, больш падрабязны выклад; 2) літ. стылістычны прыём нанізвання аднародных элементаў мовы (сінонімаў, параўнанняў і інш.) для ўзмацнення выразнасці; 2) павелічэнне аб’ёму тэксту пры перакладзе. АМ Ш ПЯЦЬІЯ (лац. ampliatio) — копія распіскі, пгго прыняты грошы. АМПЛУА (фр. emploi = прымяненне) — 1) блізкае па характару кола роляў, якія адпавядаюць сцэнічным здольнасцям артыста; 2) перан. кола заняттсаў каго-н. АМПУЛА (лац. ampulla) — 1) герметычна запаяная шкляная пасудзіна невялікіх памераў, y якой y стэрыльным выглядзе захоўваецца ггэўная доза лякарства, раствору, крыві і інш.; 2) расшыраная частка полага органа, які мае трубчастую будову (напр. слёзнага канала, прамой кішкі). АМПУТАВАЦЬ (лац. amputare = адсякаць) — рабіць алтутацыю. АМПУ т Ац Ы Я (лац. amputatio = адсячэнне) — адняцце хірургічным шляхам канечнасці або іншай часткі цела (параўн. экзартыкуляцыя). ! АМ УЗІЯ (ад a- + гр. musa = музыка) — мед. парушэнне здольнасці ўспрымаць музычныя гукі.

----------------------- А

АМ УЛЕТ (лац. amuletum) — невялікі прадмет, што носяць на целе як магічны сродак, нібьпа здольны засцерагчы ад няшчасця (параўн. талісман). АМ УНІЦЫ Я (польск. amunicja, ад с.-лац. admunitio = узбраенне) — прьшалежнасці ваеннаслужачага (рамяні, сумкі і інш.), якія аблягчаюць нашэнне зброі і боепрыпасаў. АМЎРНЫ (ад амуры) — любоўны. АМ УРЫ (фр. Amour, ад лац. Amor = імя бога кахання ў старажытнарымскай міфалогіі) — любошчы, заляцанні. АМФАДАНТОЗ (ад гр. amphi = вакол, з абодвух бакоў + odus, odontos = зуб) — тое, што і парадантоз. АМФАЛІНА (н.-лац. omphaliпа) — шапкавы базідыяльны грыб сям. радоўкавых, які расце на аголенай глебе, сярод імху, на лясным подсціле, сухой драўніне, гнілых пнях. АМ ФАЛІТ (ад гр. omphalos = пупок) — запаленне скуры ў вобласці пупка ў нованароджанага пры заражэнні пупочнай ранкі. АМ ФАЛІТЫ (ад гр. ampho = абодва + lytos = раскладны) — рэчывы, якія ў растворы праяўляюць амфатэрнасць (напр. амінакіслоты, бялкі). АМФАРА (лац. amphora, ад гр. amphoreus) — старажытная гліняная пасудзіна з дзвюма ручкамі і вузкім горлам. АМФАТЭРНАСЦЬ (ад гр am­ pho tero s = двухбаковы) — здольнасць некаторых рэчываў y залеж-

81


A

насці ад умоў праяўляць або кіслотныя, або асноўныя ўласцівасці.

стасаваны для ўзлёту і пасадкі на сушы і на вадзе.

АМФІ- (гр. amphi = вакол, з абодвух бакоў) — першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае дваякасць, адносіны да двух прадметаў.

АМФГБОЛЫ (гр. amphibolos = двухсэнсавы, падманлівы) — група мінералаў класа сілікатаў, крэменякіслыя злучэнні магнію, жалеза, кальцыю, часам алюмінію і натрыю. АМФЕБРАХШ (гр. amphibrachys = з абодвух бакоў кароткі) — трохскладовая вершаваная стапа з націскам на другім складзе.

АМФШ АЛІ з Ац Ы Я (ад амфіболы ) — замяшчэнне піраксенаў і іншых цемнаколерных сілікатных мінералаў амфіболамі; характэрная для магматычных, метамарфічных і асадачных парод асноўнага складу, якія зазналі рэгрэсіўны рэгіянальны метамарфізм.

АМ ФІГАСТРЫ І (ад амфі- + гр. gaster, -tros = чэрава) — лусачкі на ніжнім баку талома некаторых раслін тыпу мохападобных.

АМ Ф Ш А ЛІТ (ад амфіболы + -літ) — горная парода, якая складаецца ў асноўным з амфіболаў.

АМ ФІДЬІШ УМ (н.-лац. amphidinium) — аднаклетачная пірафітавая водарасць сям. гімнадыніевых, якая трапляецца ў прэсных вадаёмах.

АМФШАЛЗЯ (гр. amphibolia = двухсэнсавасць) — выраз, які можна тлумачыць двухзначна (напр. y выказванні «вырашыў сёння працаваць» слова «вырашыў» можна адносіць і да «сёння» і да «працаваць»).

АМ ФІДЫ ПЛОІД (ад амфі- + гр. diploos = падвойны + -оід) — міжвідавы гібрыд з падвоенай колькасцю храмасом. АМФПСАРШЯ (ад амфі- + гр. karpos = плод) — утварэнне на адной расліне надземных і падземных пладоў.

АМФШАР э Ал Ь Н Ы (ад амфі- + лац. borealis = паўночны) — звязаны з пашырэннем арганізмаў, пры якім адзін і той жа від жьюе ва ўмераным і на ўскраіне арюычных паясоў акіянаў (напр. дэльфіны, цюлені, траска).

АМФПСТЫЯШЯ (гр. amphiktyoпіа) — рэлігійна-палііычны саюз плямён і гарадоў y Стараж. Грэцыі для сумеснай аховы свяцілішчаў, адпраўлення культу і вырашэння мірным шляхам канфліктаў паміж яго членамі.

АМ ФШ ІЁНТЫ (ад амфі- + біёнты) — арганізмы, прыстасаваныя да жыцця ў двух асяроддзях — y вадзе і на сушы (напр. амфібіі).

АМ ФІЛІНІДЫ (н.-лац. amphilinida) — клас плоскіх чарвей; паразіты рыб і чарапах.

АМФШ ІЯ (гр. amphibion) — 1) земнаводная жывёла (напр. жаба, трытон), лічынкі якой дыхаюць жабрамі, a дарослыя асобіны лёгкімі; 2) аўтамабіль, танк, бронетранспарцёр, здольныя рухацца па сушы і па вадзе; 3) самалёт, пры-

АМФІМАКР (гр. amphimakrqs = падоўжаны з абодвух бакоў) — трохскладовая стапа ў антычным вершаскладанні, якая складаецца з

82


----------- A двух доўгіх складоў і аднаго кароткага пасярэдзіне. А М Ф Ш Ж С ІС (ад амфі- + -міксіс) — характэрны для большасці жывёл і раслін тып палавога працэсу, пры якім адбываецца зліццё ядраў мужчынскай і жаночай палавых клетак. AM ФІПАЦЫ Ф ІЧН Ы (ад амфі- + англ. Pacific = Ціхі акіян) — звязаны з раз’яднаным пашырэннем марскіх арганізмаў y паўночнай палавіне Ціхага акіяна, калі яны сустракаюцца каля ўзбярэжжа Азіі і Паўн. Амерыкі, але адсутнічаюць y адкрьггай частцы акіяна (напр. губкі, ігласкурыя, сардзіны). АМ ФШ ОДЫ (ад амфі- + -nodû) — атрад ракападобных, якія жывуць пераважна ў морах, але сустракаюцца і ў прэсных вадаёмах; служаць ежай для прамысловых рыб, цюленяў, кітоў; бакаплавы. АМ ФШ РОРА (н.-лац. amphiproга) — аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. навікулавых, якая пашырана пераважна ў саленаватаводных і марскіх вадаёмах, радзей y прэснаводных. А М Ф Ш Р0С Т Ы Л Ь (гр. amphiprostylos) — тып старажытнагрэчаскага прамавугольнага храма з калоннымі порцікамі на тарцовых фасадах. АМ Ф ІСБЁН Ы (н.-лац. amphisbaeпіа, ад гр. amphi = вакол, з абодвух бакоў + Ьаіпо = іду) — сямейства яшчарак, пашыраных y тропіках; здольныя рухацца па падземных хадах уперад і назад. АМФГГАКІЯ (ад амфі- + гр. tokos = родны) — адна з формаў партэнагенезу, пры якім нашчадкі

складаюцца толькі з самцоў або самак (назіраецца ў тлі). А М Ф ІТРЫ ЁН (гр. Amphitryon = імя міфалагічнага героя, які славіўся сваёй гасціннасцю) — перан. гасцінны гаспадар дома, кватэры. АМФІТРЬІХІ (ад амфі- + гр. thriks, -ichos = волас) — бактэрыі з двума жгуцікамі, размешчанымі палярна на канцах клеткі. АМФГГЭАТР (гр. amphitheafcron, ад amphi = па абодва бакі + theatron = відовішча) — 1) месцы ў глядзельнай зале: y тэатры — за партэрам, y цырку — уступамі; 2) антьічнае збудаванне для масавых відовішчаў, y якім рады для гледачоў узвышаліся паўкругам. АМ ФІЎМ Ы (н.-лац. amphiumidae) — сямейства жывёл атрада хвастатых земнаводных з кароткімі канечнасцямі, не прыстасаванымі для хады па зямлі; водзяцца ў балотах на паўднёвым усходзе ЗША. А М Ф ІФ ІТЫ (ад омфі- + фіты) — водныя, гтрымацаваныя да грунту вадаёма расліны, болыпасць лістоў і кветак якіх размешчана пад вадой (напр. рагоз, трыснёг, стрэлкаліст). АМ ФІЦЭЛЬНЫ (ад амфі- + гр. koiloma = паглыбленне) — дваякаўвагнуты (аб пазванках рыб, некаторых земнаводньгх і паўзуноў). АН- гл. а-. AHA- (гр. ana = уверх) — першая састаўная частка складаных слоў, якая абазначае pyx yropy, падмацаванне, паўторнае або зваротнае дзеянне. АНАБАЗІН (ад анабазіс) — арганічнае атрутнае рэчыва, алкалоід;

83


A ------------

берны орган для дыхання паветрам, калі прыходзіцца гтрасоўвадца па сушы пры перасыханні вадаёма. ! АНАБЕНА (н.-лац.апаЬаепа) — ніткавая сіне-зялёная водарасць сям. анабенавых, якая траплясцца ў планктоне прэсных водаў, часам y саланаватых водах і на сушы.

выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы для знішчэння шкодных насякомых. АНАБАЗІН-СУЛЬФАТ (ад анабазін + сульфат) — прэпарат, які ў 1930—-60 гг. выкарыстоўваўся для барацьбы са шкоднымі насякомымі раслін і жьшёл. АНАБАЗІС (гр. anabasis) — расліна сям. лебядовых, пашыраная пераважна ў Сярэд. Азіі; змяшчае анабазін, мае лекавае значэнне. АНАБАЛІЗМ (н. -лац. anabolismus, ад гр. anabole = уздым) — сукупнасць рэакцый абмену рэчьшаў y арганізме (метабалізму), якія суправаджаюцца ўтварэннем (асіміляцыяй 2) складаных арганічных злучэнняў (гтроціл. катабалізм). АНАБАЛІЯ (гр. anabole = уздым) — біял. разнавіднасць філэнбрыягенезу, пры якой змена ў развіцці органа адбьшаецца ў сувязі з далучэннем новых стадый y канцы перыяду формаўтварэння (параўн. архалаксіс, дэвіяцыя 3). АНАБАПТЫ ЗМ (гр. anabaptismos = паўторнае хрышчэнне) — рэлігійны рэфармацыйны рух пераважна ў Германіі, Швейцарыі і Нідэрландах 16 ст. супраць афіцыйнай царквы і яе догматаў, a таксама супраць феадальнага прыгнёту; знаходзіў паслядоўнікаў і сярод рамеснікаў некаторых беларускіх гарадоў. АНАБАІІТЫ СТ (лац. anabaptista, ад гр. anabaptismos = паўторнае хрышчэнне) — паслядоўнік анабаптызму. AHABÀC (н .-лац. anabas) — рыба атрада акунепадобных, якая жыве ў прэсных вадаёмах Паўд. Азіі і Філіпінскіх астравоў; мае наджа-

АНАБЕНОПСІС (н.-лац. anabaenopsis) — ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. анабенавых, якая пашырана пераважна ў трапічных і субтрапічных водах і рэдкая для ўмераных шырот. АНАБІЁЗ (гр. anabiosis = ажыўленне) — стан арганізма, пры якім жыццёвыя працэсы рэзка замаруджваюцца або спыняюцца і могуць аднавіцца пры вяртанні сгтрыяльных умоў; назіраецца пераважна ў беспазваночных (насякомых, круглых чарвей і інш.). АНАГАЛАКТЫЧНЫ (ад ана- + галактыка) — звязаны з зорнымі групоўкамі за межамі нашай Галактыкі. АНАГ АЛІННАСЦЬ (ад ана- + гр. halinos = салёны) — узрастанне салёнасці марской вады ад дна да паверхні. AHATEHÉ3 (ад ана- + -генез) — 1) тып эвалюцыйнага працэсу арганічнага свету, блізкі да прагрэсу, 2) біял. працэс рэгенерацыі тканак. t АНАГШ ФІЯ (ад гр. anaglyphos = рэльефны) — спосаб рэпрадуктавання, які дае магчымасць атрымліваць стэрэаскапічныя (аб’ёмныя) адлюстраванні. АНАГЛІФЫ (гр. anaglyphos = рэльефны) — карты, надрукаваныя двума ўзаемна дапаўняльнымі

84


----------- A колерамі (сіне-зялёным і чырвоным); пры разглядзе іх гтраз спецыяльныя акуляры-святлафільтры атрымліваецца стэрэаскапічнае адлюстраванне. АНАГЛЯЦЫЙЛ (ад ана- + гляцыял) — перыяд насоўвання раўніннага ледніка на пэўную тэрьггорыю. АНАГР (гр. onagros) — падвід кулана\ водзіцца ў Паўд.-Зах. Азіі. АНАГРАМА (гр. anagramma) — 1) слова, утворанае шляхам перастаноўкі літар другога слова (напр. год — дог, фара — арфа); 2) спосаб вершаскладання на санскрыце, ладінскай і іншых старажытных індаеўрапейскіх мовах, калі асобныя фанемы самага важнага слова верша паўтараюцца ў іншых словах. АНАДЗІРАВАЦЬ (ад анод) — утвараць ахоўную вокісную плеўку на паверхні металічных вырабаў спосабам электролізу. АНАД0НТА (н.-лац. anodonta) — прэснаводны малюск класа двухстворкавых, пашыраны ў Еўразіі, Амерыцьц бяззубка АНАДРОМНЫ (ад ана- + гр. dro­ mos = бег) — звязаны з рухам рыб з мораў y рэкі для адкладання ікры. АНАДЫПЛОЗІС (гр. anadiplosis = падваенне) — стылістычная фігура, якая ўяўляе сабой паўтарэнне заключнай часткі вершаванага радка ў пачатку наступнага радка. АНАКАЛЎФ (гр. anakoluthon = непаслядоўнасць) — сінтаксічная або лагічная непаслядоўнасць y мове, адхіленні ад граматычных норм.

t

АНАКАРД (н.-лац. anacardium) — тое, што і акажу. АНАКОНДА (ісп. anaconda) — самая вялікая змяя сям. удававых, якая водзіцца ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцы. АНАКРУЗА (гр. anakrusis = літар. адппурхоўванне) — лішні безнаціскны склад y пачаттсу верь шаванага радка, метрычна слабое месца ў вершы. АНАКРЭАНТЬІЧНЫ (ад ір Апаkreont = імя старажытнагрэчаскага паэта 6 ст. да н.э.) — які датычыць паэзіі, што апявае радасці жыцця, каханне, весялосць. АНАКСЕМ ІЯ [ад ан- + акс(іген) + -емія\ — адсутнасць кіслароду ў крыві; трапляецца рэдка, часцей бывае гіпаксемія. АНАКСІБГЁЗ [ад ан- + аксі(ген) + -біёз] — тое, што і анаэрабіёз. АНАКСГБІЕНТЫ [ад ан- + аксі(ген) + біёнты\ — тое, што і анаэробы. АНАКСІЯ [ад ан- + аксі(ген)] — адсутнасць кіслароду ў тканках арганізма; трагшяецца рэдка, часцей бывае гіпаксія. AHÀJIAT (гр.analogos = адпаведны) — тое, што з’яўляецца адпаведнасцю з чым-н., падабенствам чаго-н. t АНАЛАГАВЫ (ад аналаг) — непарыўны, непадзельны на асобныя часткі; а - а я машына — вылічальная машына, якая апрацоўвае інфармацыю, пгго прадстаўлена ў непарыўнай форме. АНАЛАГІЧНЫ (гр. analogikos) — 1) заснаваны на аналогіі (напр. а. метад); 2) падобны, адпаведны; а-ыя органы — органы

85


A

жьюёл i раслін, якія выконваюць аднолькавыя функцыі, хоць і адрозніваюцца па будове (напр. лёгкія і жабры, лісты і калючкі); параўн. гамалагічны. АНАЛЕКТЫ (гр. analekta = падборка) — выбраныя ўрыўкі з твораў аднаго або некалькіх аўтараў. АНАЛЁПТЫ КІ (rp.analeptikos = які аднаўляе) — лекавыя прэпараты, што выкарыстоўваюцца для стымуляцыі дыхальных і сасударухальных нервовых цэнтраў прадаўгаватага мозга, пры парушэннях дыхання і кровазвароту (кардыямін, каразол і інш.). AHÀJII3 (гр. analysis = раскладанне) — 1) навуковае даследаванне шляхам расчлянення цэлага на састаўныя часткі (напр. матэматычны а., а. мастацкага твора); 2) вызначэнне саставу і ўласцівасцей рэчьша (напр. а. крыві). АНАЛІЗАВАЦЬ (ад аналіз) — рабідь аналіз. АНАЛІЗАТАР (ад анапіз) — 1) прыбор для вызначэння характару палярызацыі святла; 2) прыбор для аналізу гукаў; 3) анатама-фізіялагічная сістэма ў чалавека і жывёл, якая ажыццяўляе ўспрыняцце і аналіз раздражненняў, што паходзяць са знешняга і ўнутранага асяроддзя; кожны з органаў пачуццяў АНАЛІСТ (ад лац. annalis = гадавы) — аўтар аналаў.

АНАЛІТЫКА (гр. analytika) — вучэнне пра сілагізмы і паняцці як састаўная частка логікі Арыстоцеля. АНАЛІТЬІЧНЫ (гр. analyti­ kos) — 1) заснаваны на прымяненні аналізу (напр. а. метад даследавання); 2) здольны рабіць аналіз (нагтр. а. розум); 3) які служыць для аналізу (напр. а-ыя вагі). АНАЛОГІЯ (гр analogia) — 1) падабенства ў пэўных адносінах з’яў, паняццяў, прадметаў, якія ў цэлым розняцца паміж сабой; 2) лог. форма высновы, калі на аснове падабенства двух прадметаў, з’яў, паняццяў y якіх-н. адносінах робяць вьшад гтра іх падабенства ў іншых адносінах; 3) падобнасць органаў, якія маюць розную будову, але выконваюць y розных жывёл і раслін аднолькавыя функцыі (параўн. гамалогіяХ 4) лінгв. змяненне граматычнай формы на ўзор другой формы. А Н А Л 0Й (гр. analogeion = падстаўка для кніг) — высокі столік y царкве, на які ў час набажэнства кладуць кнігі, ставяць абразы і крыж. t АНАЛЫ (лац. annales) — 1) запісы гістарычных падзей y храналагічным парадку ў Стараж.Рыме і сярэдневяковай Еўропе; 2) перан. наогул запісы. АНАЛЬГЕЗШ (ад анальгезія) — тое, пгго і антыпірын.

АНАЛІТЫ К (гр. analytikos = які адносіцца да аналізу) — 1) спецыяліст, які займаецца аналізам рэчываў; 2) перан. той, хто мае схільнасць аналізаваць падзеі навакольнага свету і свае асабістыя адчуванні і перажыванні.

АНАЛЬГЕЗІЯ (гр. analgesia) — тое, іігго і анальгія. АНАЛЬГЕТЫ КІ (ад гр. analgesia = адсутнасць болю) — лекавыя рэчывы, якія знімаюць або памянша-

86


юць боль (напр. анапьгін, марфін).

амідапірын,

А Н А Л ЬГШ (ад гр. analges = абязболены) — лекавы прэпарат, які ўздзейнічае на арганізм як болесуцішальны, гарачкапаніжальны і супрацьзапаленчы сродак. АНАЛЬГІЯ (ад гр. analges = абязболены) — неадчувальнасць да болю, адсутаасць болевага пачуцця. АНАЛЬНЫ (лац. analis) — анат. заднепраходны (напр. а-ыя залозы). АНАЛЬЦЫ М (ад гр. anaîkis = слабы) — мінерал класа сілікатаў, белага колеру са шкшшым бляскам. АНАМАДОН (н.-лац. апошоdon) — лістасцябловы мох сям. туідыевых, які расце на ствалах лісцевых дрэў, зрэдку на камянях.

---------------- ----------------- А

АНАМАРФОЗ (гр. anamorphosis = скажэнне формы) — змененая канфігурацыя аб’екта, якая атрымліваецца пры даламозе аптычных сістэм; выкарыстоўваецца пры кіназдымцы. АНАМ АСІЯЛОГІЯ (ад гр. опоmasia = называнне + -логія) — раздзел семасіялогіі, y якім разглядаюцца прынцыпы называння. АНАМАСТЫКА (гр onomastikos = звязаны з імем) — 1) сукупнасць уласных імёнаў y мове; 2) раздзел мовазнаўства, які вывучае ўласныя імёны. А Н А М А С ТЫ К0Н (гр. onomastikon) — 1) сукупнасць уласных імёнаў пэўнага этнасу; 2) слоўнік уласных імёнаў, складзены паасобку для кожнай катэгорыі імёнаў. А Н А М А ТА Л0ГІЯ (ад гр. onoma, -atos = імя + -логія) — тое, пгго і анамастыка. АНАМАТАПЁЯ (гр. onomatopoiia = словатворчасць) — словаўтварэнне шляхам гукапераймання (напр. «бабах», «бабахаць»).

АНАМ АЛЫ (гр. anomalia = няроўнасць) — адхіленне ад нармальнага, агульнапрынятага, ненармальнасць (напр. а. ў развіцці арганізма); м а г н і т н а я а. — адхіленне магнітнай стрэлкі пад упльшам скрьпых y зямлі пакладаў жалеза.

АНАМЕОНЕІС (н.-лац. anomoeoneis) — аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. навікулавых, якая пашырана ў прэсных вадаёмах і морах.

АНАМАЛЬНЫ (лац. anomalis, ад гр. anomalos) — які адхіляецца ад нормы, ад агульнай заканамернасці, ненармальны. АНАМАРФА в Ац Ь (гр. апатогphoo = пераўтвараю) — змяняць прапорцыі адлюстравання пры кіна- і фотаздымцы і праецыраванні пры дапамозе анамарфотнай насадкі або ўзаемным нахілам восі аб’ектыва і плоскасці прадмета.

АНАМ ІЯ (фр. anomie = адсутнасць закону, арганізацыі) — маральна-псіхалагічны стан індывідуальнай і грамадскай свядомасці, які характарызуецца разлажэннем сістэмы каштоўнасцей і выражаецца ў апатыі, расчараванні ў жыцці, злачыннасці.

АНАМ АРФІЧНЫ (ад гр. an amo­ rpho о = пераўтвараю) — скажоны, няправільньі, зменлівы.

АНАМНЕЗ (гр. anamnesis = успамін) — весткі аб гісторыі развіцця

87


A -----------хваробы, атрыманыя ўрачом ад хворага.

АНАМНП (ад ан- +'амніён) — ніжэйпіыя пазваночныя жывёлы (кругларотыя, рыбы, земнаводныя), y якіх y працэсе эмбрыянальнага развіцця не ўрараю цца амніён і алантоіс. ! АНАНАС (н.-лац. ananas < ісп. ananas, ад індз. апапа) — травяністая расліна сям. ананасавых, пашыраная ў трапічнай Амерыцы, a таксама духмяны сакаўны пл^д гэтай расліны залацістага колеру. АНАНІЗМ (ад ст.-яўр. Опап = смя біблейскага персанажа) — ненармальнае (без палавога акта) задавальненне палавога пачуццд пшяхам раздражнення палавых органаў.

жьюёл, якая выклікаецца анаплазмамі. АНАПЛАЗМЫ (н.-лац.апаріазша, ад гр. anaplasma = вобраз, форма) — бактэрыяпадобныя мікраарганізмы, якія паразітуюць y крыві свойскіх і дзікіх жывёл. АН АПЛАЦЭФАЛІДОЗЫ (ад анаплацэфаліды) — хваробы коней, аслоў, мулаў, якія выклікаюцца анаплацэфалідамі. АНАІЫ АЦЭФАШ ДЬІ (н.-лац. anoplocephalidae, ад гр. anoplos = безабаронны + kephale = галава) — сямейства гельмінтаў класа цэстодаў; паразітуюць y кішэчніку млекакормячых. АНАПОРДУМ (н.-лац. опорогdum) — травяністая расліна сям. склaданакветных з лілова-пурпуровымі кветкамі, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і; на Беларусі трапляецца рэдка. АНАПСІДЫ (н.-лац. anapsida) — падклас паўзуноў, які ўюпочае атрады чарапах і вымерлых катылазаўраў. АНАПТЬІХІЯ (н.-лац. anaptychia) — кусцісты сумчаты лішайнік сям. фісцыевых, які трапляецца на кары дрэў лісцевых парод.

АНЛГОМ (гр. anonymos = безыменны) — 1) аўтар літаратурнага твора або пісьма, які ўтаіў сваё імя; 2) літаратурны твор або пісьмо, на якім не пазначаны аўтар. АНАНІМНЫ (гр. anonymos) — без прозвішча аўтара, без указання імя (напр. а-ая літаратура, а-ае пісьмо). АНАНСАВАЦЬ (фр.annoncer) — рабіць анонс аб чым-н., аб’яўляць.

АНАРГАЗМ ІЯ (ад ан- + аргазм) — адсутнасць аргазму пры палавых зносінах; адна з формаў зніжэння сексуальнасці ў жанчын. а н а р м Ал ь н ы (ад а- + нармальны) — які адступае ад агульнай нормы, ненармальны. а н а р т а к л А з (ад ан- + йртаклаз) — мінерал, калій-натрыевы палявы іітат. АНАРТРЬІЯ (гр. anarthria = расслабленне членаў) — страта орга-

АНАПЕСТ (гр. anapaistos) — трохскладовая вершаваная стапа з націскам на трэцім складзе. АНАПЛАЗІЯ (ад ана- + гр. plasis = утварэнне) — вяртанне клетак і тканак y недыферэнцыраваны стан, y якім яны перастаюць выконваць спецыфічныя функцыі і набываюць здольнасць да неабмежаванага росту. AHAIUIA3MÔ3 (ад анаплазмы) — хвароба свойскіх і дзікіх

88


намі мовы здольнасці вымаўляць гукі. АНАРТЫТ (ад гр. anorthos = косы) — мінерал класа сілікатаў, каяьцыевы палявы шпат шараватага або рыжа-шэрага колеру. ДНАРХА-СІНДЫКАЛІЗМ (ад анархізм + сіндыкапізм) — плынь y рабочым руху, якая адмаўляе неабходнасць дзяржаўнай улады і палітычнай барацьбы, лічыць вышэйшай формай арганізацыі працоўных прафсаюзы. АНАРХІЗМ1 (ад анархія) — 1) палітычная плынь, якая адмаўляе ўсякую дзяржаўную ўладу, выступае за замену яе сувязямі вытворцаў і спажыўцоў; 2) перан. непрьонанне аўтарытэту, парадку, дысцыпліны. АНАРХІЗМ2 (ад ан- + гр. orchis = яечка) — парок развіцця, які заключаецца ў адсутнасці абодвух яечкаў.

----------- A

АНАСШ ДЫ (н.-лац. anaspida, ад гр. an = не + aspis, -idos = панцыр) — падклас вымерлых бяспанцырных агнатаў класа няпарнаноздравых; жылі ў сілуры — Ээвоне. АНАСТАМОЗ (гр. anastomosis = адтуліна, выхад) — 1) анат. злучэнне паміж валакністымі ўтварэннямі (нервамі, мышцамі) і крывяноснымі або лімфатычнымі сасудамі; 2) з’яднанне трубчастых структур, напр. жылак y лістах, гіфаў y грыбоў. AHÀCTPAOA (гр. anastrophe) — змена прамога парадку слоў y выразе ці словазлучэнні на непрамы без парушэння зместу. АНАСТЫГМАТ (ад ан- + астыгмат) — а б ’ектыў, y якім падборам лінз ліквідаваны астыгматызм і аберацыя. АНАТАВАЦЬ (ад анатацыя) — складаць анатацыю чаго-н.

АНАРХІСТ (ад анархія) — гтрыхільнік анархізму, член анархічнай арганізацыі.

AHATÀ3 (фр.‘ anatase, ад гр. anatasis = выцягненне) — мінерал класа вокісаў і гідравокісаў, двухвокіс тытану чорна-сіняга, бурага або жоўтага колеру з алмазным бляскам.

АНАРХІЯ (гр. anarchia) — 1) адсутнасць кіраўнінтва, безуладдзе; 2) перан. адсутнасць арганізаванасці, бяспланавасць, стыхійнасць (напр. а. вьгіБорчасці).

АНАТАКСІН (ад ан- + таксін) — таксін, які шляхам адпаведнай апрацоўкі пазбаўлены ядавітасці, але зберагае антыгенныя і імунагенныя ўласцівасці.

АНАРЭКСІГЕННЫ (ад ан- + гр. oreksis = апетыт + -генны) — які мае адносіны да лекавых рэчываў, што змяншаюць адчуванне голаду і выкарыстоўваюцца пры атлусценні. АНАСМАТЫКІ (ад ан- + гр. osme = пах) — жывёлы, y якіх адсутнічае нюх (напр. дэльфіны).

АНАТАМ (гр. anatome = рассячэнне) — спецыяліст y галіне анатоміі або прэпаравання трупаў. АНАТАМІРАВАЦЬ (ад гр. ana­ tome = рассячэнне) ;— прэпараваць труп дяя навуковых або судовамедыцынскіх мэт.

АНАСМІЯ (ад ан- + гр. osme = пах) — адсутнасць нюху.

89


A - --------АНАТАЦЫЗМ (rp. anatokismos)— налічэнне працэнтаў не толькі з пачатковай сумы, але і з працэнтаў, якія набеглі за час укладу. АНАТАЦЫЯ (лац. annotatio = заўвага) — кароткі выклад зместу кнігі, артыкула з агульнай іх характарыстыкай. АНАТОМ ІЯ (ад гр. anatome = рассячэнне) — 1) навука аб будове жывых арганізмаў (напр. а. чалавека); 2) будова арганізма, органа (напр. а.сэрца); 3) перан. будова чаго-н. (напр. а. грамадства). / АНАТЫ [лац. armatae = гадавыя (грошы)] — збор на карысць папскай казны з асоб, якія атрымлівалі касцельныя пасады (у 13— 18 ст.). АНАТЭКСІС (гр. anateksis = расплаўленне) — ультраметамарфічны працэс, які вядзе да расплаўлення цвёрдых горных парод y выніку агульнага прамочвання іх магмай. АНАФАЗА (ад ана- + фаза) — трэцяя фаза клетачнага дзялення, якая ідзе ўслед за метафазай і характарызуецца разыходжаннем храмасом да полюсаў клеткі. АНА ф АРА (гр. anaphora) — стылістычны прыём, звязаны з паўтарэннем слова або гуку ў пачатку некалькіх вершаваных радкоў (параўн. эпіфара). АНАФАРЭЗ (ад ана- + гр. phore­ sis = перамяшчэнне) — перамяшчэнне да анода завіслых y растворы часцінак, калі праз раствор праходзіць электрычны ток (параўн. катафарэз, электрафарэз\ АНА ф ЕМА (гр. anathema) — адлучэнне ад царквы, праклён як самая высокая кара ў хрысціянстве.

АНАФІЛАКСІЯ (ад ана- + гр. phylaksis = безабароннасць) — адно з праяўленняў алергіі, якое выражаецца ў павышанай адчувальнасці арганізма да паўторнага ўздзеяння таго ж рэчыва (сывараткі, вакцыны і інш.); параўн. ідыясінкразія. А Н А Ф Р0Н Т (ад ана- + фронт) — атмасферны фронт, які характарызуецца ўзыходным рухам цёплага паветра (проціл. катафронт). АНАФТАЛЬМ (ад ан- + гр. ophthalmos = вока) — адсутнасць аднаго або абодвух вачэй y выніку няшчаснага выпадку ці аперацыйнага выдалення. АНАХАРЭТ (гр. anachorètes) — пустэльнік. АНАХАРЭТЫЗМ (ад анахарэт) — разнавіднасць імурацыі, калі жывы арганізм самазамуроўваецца і гіне (напр. малюскі-каменеточцы). АНАХРАМАТ (ад ана- + гр. chroma, -atos = колер) — аптычная сістэма, y якой не выпраўлена храматычная аберацыя. АНАХРАШ ЗМ (rp.anachronismos) — 1) парушэнне храналагічнай дакладнасці, якое прыводзіць да неапраўданага ўнясення ў апісанне якой-н. эпохі рыс, характэрных для іншага часу; 2) устарэлы погляд, падыход, звычай; перажытак мінулага. АНАЭРАБІЁЗ (ад ан- + аэрабіёз) — жыццё ва ўмовах, дзе адсутнічае свабодны кісларод. АНАЭРАБІЁНТЫ (ад ан + аэрабіёнты) — тое, пгго і анаэробы.

90


----------- A АНАЭРОБЫ (ад au- + аэробы) — арганізмы, здольныя жыць y асяродцзі, дзе няма атмасфернага кіслароду, напр. некаторыя бактэрыі, ніжэйшыя расліны (параўн. аэробы). АНГАЖЬІРАВАЦЬ (фр. enga­ ger) — 1) запрашаць артыстаў для ўдзелу ў спектаклях або канцэртах на пэўны тэрмін; 2) запрашаць даму на танец; 3) прыцягваць каго-н. да актыўнага ўдзелу ў якой-н. справе. АНГАЖЭМ ЁНТ (фр. engage­ ment) — запрашэнне артыстаў для ўдзелу ў спектаклях або канцэртах на гоўны тэрмін. АНГАЛАР (парт. angolar) — грашовая адзінка Анголы, роўная 100 сентава.

наваная на беспаўтонавых гукавых суадносінах; бьшае трох-, чатырох-, пяціступенная (пентатоніка) y аб’ёмах кварты, квінты, a таксама актавы, малой сексты, сентымы. АНГІДРАБГЁЗ (ад ан- + гр. hydor = вада + -біёз) — прывашы выпадак анабіёзу, калі арганізмы могуць выжьшаць без вады. А Н Г ІД Р0Н (ад ан- + гр. hydor = вада) — бясколернае крышталічнае рэчыва, якое пры паглынанні вады ператвараецца ў крыпггалегідрат, выкарыстоўваецца для высушвання газаў і вадкасцей. АНГІДРЫ Д (ад an- + гр. hydor = вада) — вокісел, які пры злучэнні з вадой дае кіслату. АНГІДРЫ Т (ад au- + гр. hydor = вада) — мінерал класа сульфатаў (сернакіслы кальцый), які пры злучэнні з вадой ператвараецца ў гіпс.

АНГАР (фр. hangar) — памяшканне для стаянкі і рамонту самалётаў і верталётаў. АНГ АРМ АНІЧНЫ (ад ан- + гарманічны) — не гарманічны; a - ы я в а г а н н і — ваганні, пры якіх змяшчэнне, напружанасць не прапарцыянальныя сіле, якая выклікае ваганні. АНГАРЫ Я (лац. angaria, ад гр. angareia) — 1) перавозная і іншыя адрабогачныя павіннасці ў сярэдневяковай Еўропе; 2) права захопу дзяржавамі, якія ваююць, y сваіх портах гандлёвых суднаў нейтральных краін для выкарыстання іх y ваенных мэтах.

А Н П ЁМ А (ад грэч. angeion = сасуд + -ома) — мед. дабраякасная пухліна, якая складаецца з крьшяносных і лімфатычшдх сасудаў. АНГШ А (лац. angina, ад angere = душыць) — вострая інфекцыйная хвароба з запаленнем слізістай абалонкі зева, асабліва паднябенных міндалін. АНГІЯ- (гр. angeion = сасуд) — першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да сасудзістай сістэмы жьшёл і раслін.

АНГВІЛАСПОРА (н.-лац. anguillospora) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на лісці розных дрэвавых парод y вадзе. А Н ГЕМ ІТ0Н ІК А (ад ан- + гемі+ тоніка) — гукавая сістэма, зас-

а н п я г р А ф і я (ад ангія- + -графія) — рэнтгеналагічнае абследаванне крьшяносных сасудаў розных органаў піляхам увядзення ў іх кантрастных рэчываў.

91


A -----------АНГЛАФІЛ (ад п.-лац. Anglia = Англія + -філ) — прыхільнік англійскай нацыі, культуры.

АНГІЯКАРДЫЯГ р А ф і Я (ад ангія- + кардыяграфія) — рэнтгеналагічнае даследаванне поласцей сэрца і магістральных сасудаў.

АНГЛАФОБ (ад п.-лац. Anglia = Англія + -фоб) — чалавек, які ненавідзіць усё англійскае.

А Н ГІЯ Л О П Я (ад ангія- + -логія) — раздзел анатоміі, які вывучае крывяносныя і лімфатычныя сасуды.

АНГЛЕЗ (фр. anglaise = англійская) — агульная назва англійскіх народных танцаў, якія распаўсюдзіліся ў 17— 19 ст. y краінах Еўропы.

АНГІЯНЕЎРОЗ (ад ангія- + -неўроз) — функцыянальнае расстройства інервацыі крывяносных сасуДаў.

АНГЛЕЗІТ (фр. anglaisite, ад англ. Anglesey = назва вострава) — мінерал класа сульфатаў, сернакіслы свінец, a таксама свінцовая руда.

АНГІЯСПАЗМА (ад ангія- + спазма) — рагггоўнае звужэнне дробных артэрый і капіляраў, y выніку чаго парушаецца забеспячэнне крьюёй тканкі або органа.

АНГЛШ А н ЕЦ (с.-лац. anglicanus = англіканскі) — прыхільнік англіканства.

АН ГІЯСТА М Ы (ад ангія- + гр. stoma = адтуліна) — налажэнне на крьгояносныя сасуды фістул, пгго дазваляе перыядычна браць y жывёлы кроў ва ўмовах працяглага доследу.

АНГЛПСАНСКІ (с.-лац. anglica­ nus) — які мае адносіны да англіканства. АНГЛПСАНСТВА (ад с.-лац. ang­ licanus = англіканскі) — дзяржаўная царква ў Англіі, адна з пратэстанцкіх ірркваў, пгго ўзнікла ў 16 ст. ў час Рэфармацыі.

АН ГІЯСТЭН 03 (ад ангі- + стэноз) — звужэнне крьюяносных сасудаў.

АНГІЯТЭНЗІН (ад ангія- + лац. tensus + напружаны) — біялагічна актыўнае рэчыва, якое ўтвараецца ў крыві жывёл і чалавека і рэгулюе аргэрыяльны ціск, водна-солевы абмен, стымулюе сакрэцыю. гармонаў.

АНГЛШ Ы ЗМ (фр. anglicisme, ад с.-лац. anglicus = англійскі) — слова або выраз, запазычаныя з англійскай мовы. АНГОБ (фр. engobe) — тонкі слой гліны, які наносіцца на паверхню керамічнага вырабу перад абпальваннем, каб згладзіць няроўнасці і надаць вырабу пэўны колер. t АНГОРСКІ (польск. angorski, ад Angora = старажытная назва Анкары) — які датычыць парод катоў, козаў і трусоў з доўгай пушыстай шэрсцю, выведзеных y старажытнасці ў Анкары.

АНГІЯХІРУРГІЯ (ад ангія- + хірургія) — хірургічнае лячэнне крывяносных сасудаў. АНГЛАМАН (ад п.-лац. Anglia = Англія + -ман) — чалавек, які захапляецца ўсім англійскім. АНГЛАМ АШ Я (ад п.-лац. Anglia = Англія + манія) — захапленне ўсім англійскім.

92


A

АНГСТРЭМ [шв. A.Angstrôm = прозвішча шв. фізіка і астранома (1814— 1874)] — адзінка вымярэння даўжыні, роўная адной дзесяцімільярднай долі метра; прымяняецца ў оітгыцы для вымярэння даўжыні светлавых хваляў.

нічае толькі мужчьшскае ядро, прыўнесенае ў яе сперміем y працэсе апладнення (проціл. гінагенез).

АНДРАГЕНЫ (ад андра- + -ген) — група мужчынскіх палавых гармот ў , якія стымулююць развіццё другасных палавых прымет.

АНДАЛУЗІТ (ад ісп. Andalucia = назва правінцыі ў Іспаніі) — мінерал класа сілікатаў белага, im pa­ ra, ружовага або зялёнага колеру; выкарыстоўваецца як вогне- і кіслотатрьюалы матэрыял.

АНДРАГІШ Я (гр. androgynos = двухполы) — наяўнасць y асобіны аднаго полу прымет другога полу; прыватаы выпадак андрагініі — гермафрадытызм.

АНДАНТЭ (іт. andante) — 1) муз. умерана павольны тэмп, больш хуткі, чым адажыо, але павольнейшы за анданціна\ 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.

АНДРАГШ АФОР (ад гр. andro­ gynos = двухполы + -фор) — выраслы ў даўжыню ўчастак двухполай кветкі паміж песцікам і тычынкамі.

АНДАНЦІНА (іт. andantino) — 1) муз. умераны тэмп, больш хуткі, чым андантэ, але павольнейшы за мадэрата\ 2) музычны твор або яго частка ў такім тэмпе.

АНДРАГ0ГПСА (ад андра- + гр. agoge = выхаванне) — раздзел педагогікі, які вывучае пытанні стымулявання працэсаў выхавання дарослых людзей.

АНДАРАК (ням. Unterrock) — саматканая паласатая або клятчастая спадніца, якую даўней насілі жанчыны на Беларусі.

АНДРАДЫТ (ад парт. d ’Andrad = прозвішча парт. мінералога) — мінерал класа сілікатаў, вапняковажалезісты гранат2 зеленаватага або чорнага колеру.

АНдЛтРА (англ. ondatra, ад індз. ondatra) — грызун сям. палёвак з каштоўным бліскучым футрам бурага колеру, a таксама футра гэтага звярка; мускусны пацук. А Н Д 0ГРА Ф (ад фр. ondo = хваля + -граф) — прыбор для запісу ваганняў электрычнага напружання. АНДРА- (гр. апег, andros = мужчьша) — першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае адносіны да мужчыны або мужчынскага полу. АНДРАГЕНЕЗ (ад андра- + -ae­ nei) — форма размнажэння, пры якой y развіцці яйцаклеткі ўдзель-

АНДРАКЕФАЛІЗМ (ад андра- + гр. kephale = галава) — стварэнне вобразаў міфічных істот з целам звера і галавой чалавека (сфінкс, кентаўр, сірэна) y мастаіггве старажытнага Егіпта, Асірыі, Індыі, Кітая і сярэдневяковай Е5фопы. АНДРАЛОГЮ (ад андра- + -логія) — раздзел уралогіі, які вывучае хваробы мужчынскіх мачавых і палавых органаў. АНДРАМЕДА (н.-лац. andromeda, ад гр. Andromede = паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі дачка цара Эфіопіі Кефея, прьшесеная ў

93


A

ахвяру марскому страшыдлу і вызваленая Персеем) — нізкая вечназялёная кустовая расліна сям. верасовых, пашыраная ў лясной і тундравай зонах. А Н ДРА СТЭР0Н (ад андра- + гр. stereos = цвёрды) — рэчыва, якое выдзяляецца з мачой і мае біялагічнае дзеянне мужчынскага палавога гармона, А Н Д РА Ф 0БІЯ (ад андра- + -фобія) — нянавісць да мужчын. АНДРАЦЭЙ (ад андра- + гр. оікіа = дом) — сукупнасць тычьшак кветкі. АНДРОІДЫ (ад андра- + -оід) — аўтаматычныя рухомыя фігуры, якія могуць выконваць рухі, уласцівыя чалавеку.

! АНДЭЗШ (ад лац. Andes = Анды, горы ў Паўд. Амерыцы) — мінерал класа сілікатаў белага або шараватага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца для вытворчасці кіслотатрывалых керамічных вырабаў. АНДЭЗІТ (ням. Andesit, ад лац. Andes = Анды, горы ў Паўд. Амерыцы) — горная парода цёмна-шэрага, бурага або чорнага колеру, якая складаецца з андэзіну, аўгіту і іншых мінералаў, a таксама шкла; выкарыстоўваецца як будаўнічы і кіслотатрывалы матэрыял. АНДЭЗГГ-ДАЦЫТ (ад андэзіт + дацыт) — вулканічная горная na­ poда, пераходная ад андэзіту да дацьпу, эфузіўны аналаг дыярыту. АНДЭРГРАУНД (англ. undergro­ und = метрапалітэн; падполле) — падпольны, нелегальны рух y палітыцы, мастацтве.

-АНДРЫЯ (гр. andreios = мужчьшскі) — другая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да мужчыны або мужчынскага полу.

АНДЭРРАЙТЫНГ (англ. underw­ riting) — 1) размяшчэнне каштоўных папер па публічнай падпісцы праз пасрэднікаў, функцыі якіх звычайна выкоішаюць інвестыцыйныя банкі; 2) падпіска на акцыі; 3) прыём нерухомасці на страхаванне.

АНДРЭІДЫ (н.-лац. andreaeidae) — падклас лістасцябловых імхоў; пашыраны па ўсім зямным шары, прадстаўлены адзіным родам андрэя. А Н Д Р^Я (н.-лац. andreaea) — лістасцябловы мох падкласа андрэідаў, які трапляецца на камянях y лясах.

АНДЭРРАЙТЭР (англ. underwri­ ter) — асоба, якая прымае на сябе абавязак па размяшчэнню, рэалізацыі каштоўных папер (акцый) на рынку.

АНДУЛЯТАР (фр. ondulateur, ад лац. unda = хваля) — тэлеграфны прыёмны апарат, які робіць бесперапынны запіс сігналаў на папяровай спужцы.

А Н Е Й Р0ІД (ад гр. oneiros = сон + -оід) — расстройства свядомасці, якое характарызуецца сумессю фрагментаў адлюстравання рэальнага свету і яркіх фантаетычных уяўленняў, падобна на тое, як гэта бывае ў сне.

АНДУЛЯЦЬІЯ (фр. ondulation, ад лац. unda = хваля) — завіўка валасоў, наданне ім хвалістага выгляДУ-

94


АНЕКДОТ (фр. anecdote, ад гр. anekdotos = нявыдадзены) — 1) кароткае апавяданне жартоўнага ці сатырычнага зместу пра незвычайную падзею, сітуацыю, выпадак y жыцці гістарычнай асобы або фальклорнага героя; 2) невялікае гумарыстычнае апавяданне з нечаканым канцом. АНЕКСІРАВАЦЬ (лац. annecte­ re) — гвалтоўна далучаць, захоплівадь тэрыторыі іншых дзяржаў. A H ÉK C M (лац. annexio = далучэнне) — захоп, гвалтоўнае далучэнне да краіны чужой тэрыторыі. АНЕКСІЯНІЗМ (фр. annexionisme, ад лац. annexio = далучэнне) — палітыка анексіі, захопніцкая палітыка. АНЕЛЗДЬІ (ад лац. annelus = кольца + гр. eidos = выгляд) — кольчатыя чэрві, пашыраныя ў грунце, морах і прэсных водах зямнога шара.

--------— A АНЕМАРУМБОГРАФ (ад анема- + англ. rhumb = вугал + -граф) — тое, пгго і анемограф.

АН ЕМ А РУМ Б0М ЕТР (ад анема- + румб + -метр) — тое, што і анемометр. АНЕМАСКОП (а д а н е м а - + - с к о п ) — прыбор, які паказвае наяўнасць ветру пэўнага напрамку. АНЕМ АФІЛІЯ (ад анема- + -філія) — прыстасаванасць кветак раслін да апылення пры дапамозе ветру. АНЕМ АФІЛЬНЫ (ад анема- + гр. phileo = люблю); a - ы я р a с л і н ы — ветраапыляльныя расліны. АНЕМАХАРЬІЯ (ад анема- + -харыя) — рассейванне насення, спораў, пладоў раслін ветрам. АНЕМЗЧНЫ (ад анемія) — 1) які мае дачыненне да анеміі; малакроўны; 2) перан. вялы, кволы; бяздзейны. t АНЕМ ІЯ (гр. апаішіа) — змяншэнне колькасці эрытрацытаў і гемаглабіну ў крьюі, малакроўе.

АНЕМА- (гр. anemos = вецер) — першая састаўная частка складаных слоў, якая па значэнню адпавядае слову «вецер». АНЕМАГАМ (ад анема- + гр. gamos = шлюб) — расліна, якая апыляецца пры дапамозе ветру.

АНЕМОГРАФ ( ад а н е м а - + - г р а ф ) — прыбор для бесперапыннай аўтаматычнай рэгістрацыі хуткасці і напрамку ветру.

АНЕМ АГАМ Ы (ад анема- + -гамія) —- тое, што і анемафілія.

АНЕМОМЕТР (ад анем а- + -метр) — прыбор для вымярэння хуткасці руху і напрамку ветру.

АНЕМ АКЛШ ОГРАФ (ад анема+ гр. klino = нахіляю + -граф) — самапісная прылада для вымярэння нахілу ветру да гарызантальнай плоскасці.

AHEMÔHA (гр. anemone) — травяністая расліна сям. казяльцовых з жоўтымі, белымі або ружовымі кветкамі; кураслеп.

АНЕМ АМ ЕТРЫ Я (ад анема- + -метрыя) — раздзел практычнай метэаралогіі, які займаецца вымярэннем хуткасці ветру.

АНЕНЦЭФАЛІЯ (ад ан- + гр. enkephalos = галаўны мозг) — змяншэнне або поўная адсутнасць

95


A

галаўнога мозга ў выніку анамаліі развіцця. АНЕРГІЯ (ад гр. anergos = не выкананы) — страта здольнасці рэагаваць на раздражняльнікі. А Н Е Р 0ІД (ад a- + гр. neros = вільгаць + -оід) — барометр, y якім атмасферны ціск вымяраецца па велічыні дэфармацыі пругкай металічнай каробкі. АНЕСТЭЗЕЁЛАГ (ад анестэзія + -лаг) — спецыяліст y галіне анестэзіялогіі. АНЕСТЭЗІН (ад гр. anaisthesia = неадчувальнасць) — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца для мясцовага абязбольвання.

АНЕЎРЫЗМА (гр. aneurysma = расшырэнне) — мясцовае расшырэнне артэрыі, выкліканае зменамі яе сценак або пашкоджаннем. АНЕЎРЫ Н (ад a- + гр. neuron = нерв) — вітамін Ві, неабходны для нармальнай дзейнасці нервовай сістэмы. AHÊJI (польск. amot, ад грэч. an­ gelos = пасланец) — 1) пасланец бога, якога вернікі ўяўляюць y выглядзе юнака з крыламі; 2) nepan. асоба як увасабленне чаго-н. станоўчага, ідэальнага. АНЖАМБЕМА н (фр. enjambe­ ment) — паэтычны прыём, пры якім фраза, пачатая ў адным вершаваным радку, заканчваецца ў наступным.

АНЕСТЭЗЕРАВАЦЬ (ад анестэзія) — абязбольваць пры дапамозе анестэтыкаў. АНЕСТЭЗІЯ (гр. anaisthesia = неадчувальнасць) — 1) страта або паслабленне ўспрымальнасці да знешніх раздражненняў; 2) абязбольванне гтры дапамозе анестэтыкаў. АНЕСТЭЗІЯЛОГІЯ (ад анестэзія + -логія) — раздзел медыцыны, які распрацоўвае метады і сродкі абязбольвання. А Н ЕСТЭТЫ КІ (ад гр. anaisthetos = неадчувальны) — сродкі для абязбольвання. А Н ЕСТЭТЫ ЧН Ы (ад гр. anais­ thetos = неадчувальны) — абязбольваючы. А НЕЎПЛАІДЬЫ (ад ан- + гр. eu = цапкам, зусім + ploos = кратны + eidos = выгляд) — спадчынная змена, пры якой клеткі арганізма змяншаюць або павялічваюць колькасць храмасом y параўнанні з іх звычайным наборам.

АШ ГЕНА (н.-лац. onygena) — сумчаты грыб сям. анігенавых, які развіваецца на рагах і капытах буйной рагатай жывёлы, коней, авечак, пер’і іпушак, выклікае r a ­ ponis рагавога рэчьюа. А Ш ГІЛ ЯЦ Ы Я (лац. annihilatio = знішчэнне) — ператварэнне элементарных часціц і антычасціц пры сутыкненні ў іншыя часціцы, напр. пратона і антыпратона ў некалькі мезонаў або электрона і пазітрона ў два фатоны. А Ш ЁН (гр. anion = які ідзе ўверх) — адмоўна зараджаны іон, які ў час электролізу рухаецца да анода. АНГЗА- (гр. aniso s = неаднолькавы) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «неаднолькавы». АШ ЗАГАМ ЁТЫ (ад аніза- + гаметы) — гаметы, якія адрозніва-

96


юцца па форме, велічыні і паводзінах пры капуляцыі. АШ ЗАГАМ ІЯ (ад аніза- + -гамія) — палавы працэс, пры якім адбьгоаецца зліццё анізагамет. АШ ЗАКАРЫ Я (ад аніза- + коге = зрэнка) — розная велічыня зрэнак y асоб з захворваннем галаўнога і спіннога мозгу. АШ ЗАМ ЕРЫ Я (ад аніза- + -мерыя) — неаднолькавасць уласцівасцей адноўленых органаў, клетак, частак клетак. АШ ЗАМ ЕТР (ад аніза- + -метр) — прылада для вызначэння магнітнай анізатрапіі монакрышталёў і тэкстураваных матэрыялаў. АШ ЗА М ЕТРЬМ (ад аніза- + -метрыя) — неаднолькавы зрок абодвух вачэй. АНВАТРАПІЯ (ад аніза- + -трапія) — 1) неаднолькавасць фізічных уласцівасцей рэчьша (напр. механічных, алтычных, электрычных) па розных напрамках унутры яго (проціл. ізатрстія)\ 2) здольнасць органаў расліны набываць рознае становішча пры аднолькавым уздзеянні фактараў знешняга асяроддзя. А Н В А Ф ІЛ ІЯ (ад аніза- + -фі-

----------- A А Ш Ш Н (фр. aniline, ад парт. anil < ар. ап-гіП = індыга) — арганічнае злучэнне, алеістая ядавітая вадкасць без колеру; выкарысто$таецца пры вырабе фарбаў, лякарстваў, выбуховых рэчываў. А Ш ЛШ ГУ С (ад лац. anus = задні праход + lingere = лізаць) — варыянт папярэдніх інтымных ласкаў y час любоўнай прэлюдыі, пры якой палавое ўзбуджэнне дасягаецца праз раздражненне заднепраходнай вобласці партнёра языком і губамі. А Ш Л Ш КЦ Ы Я (ад лац. anus = задні праход + lingere = лізаць) — тое, што і анілінгус. АШ М АШ ЗМ (фр. animalisme, ад лац. animal = жьшёла) — адлюстраванне жывёл y жывапісе і скульптуры. АШ М АЛІСТ (фр animaliste, ад лац. animal = жывёла) — мастак або скульптар, які адлюстроўвае ў сваіх творах пераважна жывёл. АШ М А ЛІСТЫ ЧНЫ (ад анімаліст) — звязаны з адлюстраваннем жывёльнага свету ў выяўленчым мастаціве і літаратуры (напр. а. жанр).

лія) — неаднолькавы памер лістоў на адным і тым жа парастку ў некаторых раслін. А Н ВЕЙ К А Н ІЯ (ад аніза- + гр. eikon = адлюстраванне) — розніца ў велічыні адлюстраванняў на сятчатцы абодвух вачэй пры бінакулярным разглядванні прадметаў.

АШ М АЛЬКУЛІЗМ (ад лац. animalculum = звярок) — сістэма поглядаў біёлагаў 17— 18 ст., якія лічылі, што ў сперматазоідзе змяшчаецца ў мініяцюры сфарміраваны арганізм, a яго развіццё зводзіцца толькі да павелічэння ў памерах (параўн. авізм).

АШ ЗОЛ (фр. anisol) — арганічнае злучэнне, рэчыва прыемнага паху, якое выкарыстоўваецца ў парфумернай прамысловасці.

А Ш М А ЛЬКУ ЛІСТЫ (ад лац. animalculum = звярок) — прыхільнікі анімалькулізму (параўн. авісты).

4 A. М. Булы ка, т. 1

97


A ----------АШ М АЛЬНЫ (лац. animalis = жывёльны) — які адносіцца да жывёлы, жывёльны.

АШ ХАФОРЫ (н.-лац. onychophora) — тып многасегментаых беспазваночных жывёл падраздзялення першаснаротых, знешне падобных на вусеня; жьшуць y лясным подсціле.

АШМАТА (іт. animato) — муз. жвава, узбуджана. АШ МАТАР (лац. animator = ажыўляльнік) — 1) спецыяліст па анімацыі\ 2) уст. той, хто заахвочвае, пабуджае да дзейнасці.

АШ ХІЎРЫ ДЫ (н.-лац. onychiuridae) — сямейства насякомых атрада нагахвостак; пжодзяць усходам і агародным раслінам.

АШ М АТЬІЗМ (ад лац. animatus = адушаўлёны) — вера ў безасабовую адушаўлёнасць прадметаў і з ’яў акаляючай рэчаіснасці — характэрная рыса ўсіх першабышых рэлігій.

АШ ХІЯ (ад гр. onyks, -ychos = ногаць) — захворваьше ногцяў, паражэнне ногцевай пласцінкі, кораня ногця, ногцевага ложа (параўн. параніхія).

А Ш М А Т^Р (фр. animateur) — душа кампаніі. t АШ М АЦЫ Я (лац. animatio = адушаўлёнасць) — метад стварэння серыі здымкаў, малюнкаў або сілуэтаў y розных фазах руху, пры паказе якіх на экране з’яўляецца ўражанне ажыўлення мёртвых форм руху.

А Ш Я Ш ТЫ (ад гр. anion = які ідзе ўверх) — іаніты, здольныя абменьваць свае адмоўна зараджаныя іоны (аніёны) на іоны знешняга асяроддзя. AHKATEHÉ3 (ад гр. onkos = уздутасць + -генез) — працэс ператварэння нармальных клетак, тканак y пухлінныя.

А Н ІМ В М (ад лац. anima = душа) — уяўленне пра існаванне душы ў кожнай рэчы, надзяленне прадметаў і з’яў прыроды ўласцівасцямі жьшых істот.

АНКАГЁННЫ (ад гр. onkos = уздутасць + -генны) — тое, што і канцэрагенны. АНКАГЁНЫ (ад гр. onkos = уздутасць + ген) — гены, якія абумоўліваюць пераўтварэнне нармальных клетак эўкарыёт y злаязсасныя.

АНІС (н.-лац. anisum, ад гр. anison) — 1) травяністая эфіраалейная расліна сям. парасонавых, пашыраная пераважна ў Міжземнамор’і, a таксама яе насенне, якое ўжываецца як прыправа; 2) сорт яблыні з сакаўнымі кісла-салодкімі яблыкамі, a таксама плод гэтай яблыні.

АНКАЛІТЫ (ад гр. onkos = уздутасць, нарасць + -літ) — вапняковьы і даламітавыя ўтварэнні ў горных пародах, якія паходзяць з пасяленняў выкапнёвых ніжэйшых водарасцяў.

АШХАМПС03 (ад гр. onyks, -усhos = ногаць + м ікозы ) — захворванне ногцяў, якое выклікаецца рознымі відамі паразітычных грыбоў.

АНКАЛОГЫ (ад гр. onkos = уздутасць + -логія) — раздзел медыцыны, які вьшучае пухліны і распрацоўвае метады іх лячэння.

98


----------- A АНКАТЬІЧНЫ (гр. onkoteros) — напружаны, павялічаны; а. ц і с к — частка асматычнага ціску раствору, выкліканая калоідамі, што змяшчаюцца ў гэтым растворы. АНКЕР (ням. Anker, ад лац. ancora = якар) — 1) дэталь гадзіннікавага механізма, якая звязвае хадавое кольца з маятнікам і забяспечвае раўнамернасць ходу гадзінніка; 2) металічная дэталь, якая служыць для мацавання састаўных частак збудаванняў, машын. АНКЕРОК (гал. anker) — драўляная бочачка для зберажэння на судне пітной вады. АНКЕРЫ Т (ад ням. М .Anker = прозвішча аўстр. мінералога 19 ст.) — мінерал класа карбанатаў, разнавіднасць даламіту белага або шэрага колеру са шкляным бляскам.

даў9паразітуюць y юшэчніку чалавека і некаторых жывёл. АНКІЛАСТАМОЗ (ад анкіластома) — хвароба чалавека і мясаедных жывёл, якая выклікаецца анкіластомамі. АНКІЛАСТОМА (н.-лац. ankylostoma, ад гр. ankylos = сагнуты + stoma = рот) — гельмінт сям. анкіластаматыдаў; паразітуе ў кішэчніку чалавека і мясаедных жывёл; крьшагалоўка. AHKUIÔ3 (гр. ankylos = сагнуты) — нерухомасць сустава, выкліканая спайкай храсткоў або касцей. АНКІСТРАДЭСМУС (н.-лац. ancistradesmus) — аднаклетачная зялёная водарасць сям. аацысціевых, якая свабодна плавае ў вадаёмах рознага тыпу; павышае гтрадукцыйнасць рыбагадоўчых сажалак. АНКЛАЎ (фр. enclave) — тэрыторыя або частка тэрыторыі адной дзяржавы, поўнасцю акружаная тэрьггорыяй іншай дзяржавы. AHKÔJIAT (ад гр. onkos = уздутасць + -лаг) — спецыяліст y галіне анкалогіі.

АНКЕТА (фр. enquête) — апытальны ліст для атрымання якіх-н. звестак аб тым, хто яго запаўняе, або адказаў на пытанні, складзеныя па пэўнай праграме. АНКШ А з АЎРЫ (ад гр. ankylos = сагнуты + -заўр) — буйныя раслінаедныя чацвераногія дыназаўры мелавога перыяду (гл. мезазой) з целам, пакрьпым панцырам з касцявых пласцінак.

AHKÔJIb (англ. on call = па патрабаванні) — кароткатзрміновая пазыка, якая павінна пагашацца па першым патрабаванні крэдытора АН КО ЛЬН Ы (ад анколь)\ а. к р э д ы т — тое, што і анколь. i АНОА (н.-лац. апоа) — парнакапытная жывёла сям. пустарогіх, якая жьше ў лясах Інданезіі; карлікавы буйвал. г АНОД (гр. anodos = пад’ём, узыходжанне) — электрод з дадатным зарадам (проціл. катод).

АНКІЛАСТАМ АТЫ Д03 (ад анкіластаматыды) — хвароба чалавека і некаторых жывёл, якая выклікаецца анкіластаматыдамі. АНКІЛАСТАМ АТЬІДЫ (н.-лац. ankylostomatidae, ад гр. ankylos = сагнуты + stoma, -atos = рот) — сямейства гельмінтаў класа немато-

99


A AHÔHA1 (лац. annona, ад annus = год) — гадавы запас хлеба, неабходны для забеспячэння старажытнарымскага горада, a таксама павіннасць насельніцтва забяспечваць прадуктамі і фуражом старажытнарымскую армію. AHÔHA2 (н.-лац. annona) — дрэвавая або кустовая расліна сям. анонавых, пашыраная ў тропіках і субтропіках Амерыкі і Афрыкі; многія віды разводзяцца як шіадовыя. AHÔHC (фр. annonce) — папярэдняя аб’ява, паведамленне аб чым.-н. (напр. што павінны адбыцца гастролі, канцэрт, спектакль). АНОФЕЛЕС (гр. anopheles шкодны) — малярыйны камар.

=

АНСАМ БЛЬ (фр. ensamble = сукупнасць) — 1) стройнае спалучэнне частак y адно цэлае (напр. архітэктурны а.); 2) мастацкая зладжанасць y выкананні (драматычным, музычным, харэаграфічным); 3) група выканаўцаў, якая выступае як адзіны мастацкі калектыў (напр. а. песні і танца); 4) музычны твор для некалькіх музыкантаў ці спевакоў. АНТАБА (ням. Handhabe = ручка) — металічнае кольца, якое прымацоўвалася даўней да варот сядзіб, дзвярэй дамоў, дзверцаў y шафах, куфраў і служыла ручкай; y наш час вьпсарыстоўваецца пераважна для аздаблення прадметаў хатняга ўжьгпсу. А Н Т А Б ІЯ Л б гіЯ (ад гр. on, ontos = быццё + біялогія) — раздзел біялогіі, які вывучае ўзроставыя асаблівасці арганізма; біялогія развіцЦЯ.

АНТАБЛЕМ ЕНТ (фр. entable­ ment) — верхняя гарызантальная частка будынка, якая апіраецца на калоны і складаецца з карніза, фрыза і архітрава. АНТАГАНІЗМ (гр. antagonisma = спрэчка, барацьба) — непрымірымая супярэчнасць, варожасць. АНТАГАВЙСТ (гр. antagonistes) — 1) непрымірымы гтраціўнік; 2) мышца, якая дзейнічае ў процілеглым напрамку адносна другой мышцы (параўн. сінергіст)\ 3) біял. мікраарганізм, які тармозіць жыццядзейнасць іншых мікраарганізмаў. А Н ТА ГА Ш СТЬРШ Ы (ад антаганіст) — поўны антаганізму, непрымірымы, варожы. АНТАГЕНЕЗ (ад гр. on, ontos = быццё -ь -генез) — індьшідуальнае развіццё жывёльнага або расліннага арганізма з моманту зараджэння да смерці. АНТАГЕНЁТЫКА (ад гр. on, ontos = быццё + генетыка) — раздзел генетыкі, які вьгоучае генетычныя асновы індывідуальнага развіцця арганізма. АНТАЛОГІЯ1 (гр. anthologia = літар. букет кветак) — зборнік выбраных твораў розных аўгараў. АНТАЛОГІЯ2 (ад гр. on, ontos = быццё + -логія) — раздзел філасофіі, які вывучае тэорыю быцця, характар і структуру рэчаіснасці або агульную тэорыю прадметаў. АНТАНАМАЗІЯ (гр. antonoma­ sia) — від метаніміі, замена агульнага слова ўласным іменем \ наадварот (напр. «заіл» замест «злосны крытык»).

100


А Н Т А Ш Ш Я (ад анты- + гр. onyma = імя) — лінгв. тып семантычных адносін лексічных адзінак, якія маюць процілеглае значэнне (антонімаў). АНТАНОМУС (н.-лац. anthonomus) — жук сям. даўганосікаў, які развіваецца на дрэвавых, кустовых і травяністых раслінах. АНТАНТА (фр. entante = літар. згода) — блок Вялікабрытаніі, Францыі, Расіі, які склаўся ў 1904— 1907 гг. y процівагу Германіі і яе саюзнікам, a ў ходзе першай сусветнай вайны папоўніўся ЗША і Японіяй; распаўся ў пач. 20-х гадоў. АНТАРКТАЗАЎР (ад Антарктыка + -заўр) — самы буйны Эыназаўр мелавога перыяду з групы заўраподаў.; рэпгпсі яго знойдзены адносна блізка ад Антарктыкі, y Аргенціне. AHTÀPKTbIKA (гр. antarktikos = які знаходзіцца насупраць поўначы) — паўднёвая палярная вобласць зямнога шара. АНТАРКТЬІЧНЫ (гр. antarktikos. = які знаходзіцца насупраць поўначы) — які мае дачьшенне да Антарктыкі. АНТАСФЕРА (ад гр. anthos = кветка + сфера) — сфера ўпльшу пахучых залоз асобнай кветкі на дзейнасць насякомых — апыляльнікаў раслін (спажыўцоў яе нектару і пылку). АНТАФЕШ (ад гр. anthos = колер + faios = цёмны) — цёмна-буры пігмент y клетачным соку некаторых раслін, напр. y пялёстках бабоў.

— ------ A

АНТАФІЛГГ (ад грэч. anthos = колер + phyllon = ліст) — мінерал з групы рамбічных амфіболаў nopara, зялёнага або карычневага колеру; багатая жалезам валакністая разнавіднасць выкарыстоўваецца як гатунак азбесту. AHTAXJIÔP (ад гр. anthos = квer­ ica + chloros = жаўтаваты) — жоўты пігмент y клетачным соку некаторых раслін, гал.ч. y пялёстках кветак, часам сцёблах і лістах. АНТАЦЫДНЫ (ад анты- + лац. acidus = кіслы) — які мае адносіны да лекавых рэчываў, пгго нейтралізуюць саляную кіслату страўнікавага соку. А Н ІА Ц Ы Я Н (ад гр. anthos = кветка + kyanos = сіні) — сіні, чырвоны або фіялетавы пігмент y клетачным соку многіх раслін, напр. y пялёстках многіх кветак. АНТАЦЭРАС (н.-лац. anthoceros) — мох сям. антацэротавых, які трапляецца на аблогах, каля дарог, канаў, па берагах рэк. АНТАЦЭРАТАПСІДЫ (н.-лац. anthocerotopsida) — клас мохападобных; пашыраны пераважна ў тропіках і субтропіках; на Беларусі прадстаўлены родамі антацэрас і феагррас; піянеры вільготных аголеных глеб. АН ТГЕЛЬМ ІНТЫ КІ [ад ант(ы)+ гельмінты] — рэчывы, якімі выганяюць або знішчаюць гельмінтаў як y арганізме чалавека, жывёл, раслін, так і ў знешнім асяроддзі. АНТОШ М Ы (ад анты- + гр. onyma = імя) — лінгв. словы з процілеглым значэннем (напр. дабро — зло, вялікі — малы).

101


A —--------АНТРАКНОЗЫ (ад гр. anthraks = вугаль + -ноз) — хваробы раслін, якія вьпслікаюцца паразітычнымі грыбамі. АНТРАКОБІЯ (н.-лац. anthracobia) — сумчаты грыб сям. піранемавых, які расце на глебе, звычайна на месцы былых вогнішчаў. AHTPAKÔ3 (гр. anthraks, -akos = вугаль) — прафесійнае захворванне лёгкіх (гл. пнеўмаканіёзы\ якое развіваецца ў выніку працяглага ўдыхання вугальнага пылу. АНТРАКТ (фр. entracte, ад entre = паміж + acte = дзеянне) — 1) перапынак паміж актамі спектакля, аддзяленнямі канцэрта і інш.; 2) музычны твор, які выконваецца паміж актамі опернага ці драматычнага спектакля; 3) перан. перапынак y якім-н. дзеянні, працэсе. АНТРАПА-, -АНТРАП (ад гр anthropos = чалавек) — першая або другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «чалавек». АНТРАПАБІЯЦЭНОЗ (ад антрапа- + біяірноз) — біяцэноз, які знаходзіцца пад пастаянным уплывам гаспадарчай дзейнасці чалавека. АНТРАПАГЕАГРАФІЯ (ад антрапа- + геаграфія) — плынь y эканамічнай геаграфіі, якая прызнае вызначальную ролю прыродных умоў y размяшчэнні насельніідва і гаспадаркі. АНТРАПАГЕН (ад антрапа- + -ген) — сучасны перыяд геалагічнай гісторыі Зямлі, які налічвае ад 1 да 3,5 млн. гадоў і звязаны з узнікненнем чалавека.

АНТРАПАГЕНАВЫ (ад антрапа- + -ген); а. п е р ы я д — тое, што і антрапаген. АНТРАПАГЕНЕ3 (ад антрапа- + -генез) — раздзел антрапалогіі^ які вывучае паходжанне і развіццё чалавека. АНТРАПАГЕНЕТЫКА (ад антрста- + генетыка) — генетыка чалавека. АНТРАІІАГЕЯ (ад антрапа- + гр. ge = Зямля) — сукупнасць экасістэм, яасія ствараюцца ў выніку творчай або разбуральнай дзейнасці чалавека. АНТРАЛАГРАФІЯ (ад антрапа+ -графія) — раздзел актрапалогіі, які займаецца апісаннем чалавечых рас і народнасцей. АНТРАПАЗААН03Ы (ад антрапа- + заанозы) — група інфекцыйных і інвазійных хвароб, агульных для жьюёл і чалавека. АНТРАПАЛАГІЗМ (ад антрапа+ -лагізм) — філасофская канцэпцыя, якая разглядае ўсе з’явы прыроды, грамадства і мыслення ў залежнасці ад уласцівасцей і патрэб чалавека. А Н ТРА П АЛОПЯ (ад антрапа- + -логія) — навука аб паходжанні і эвалюцыі чалавека і ўтварэнні чалавечых рас. АНТРАПАМ АРФАЛ0ГІЯ (ад антрапа- + марфалогія) — раздзел антрапапогііу які вывучае заканамернасці зменлівасці арганізма чалавека, a таксама змены асобных яго частак. АНТРАПАМАРФІЗМ (ад антpa­ na- + -марфізм) — надзяленне з’яў прыроды, жывёл, неадушаўлёных прадметаў і фантастычных істот

102


чалавечымі ўласцівасцямі; увасабленне. AHTPAIIAM ÉTP (ад антрапа- + -метр) — прылада для вымярэння росту і прапорцый цела чалавека. АНТРАПАМ ЁТРЫ Я (ад антрапа- + -метрыя) — адзін з метадаў антрапалагічнага даследавання, які заключаецца ў вымярэнні чалавечага цела і яго частак. А Н ТРА П А М 0РФ Н Ы (ад антрапа- + -морфны) — чалавекападобны (напр. а-ыя малпы). АНТРАПАНІМІКА (ад антрапа+ гр. onyma = імя) — раздзел анамастыкі^ які вывучае антрапонімы.

----------- A

якое ставіць на месца бога абагоўленага чалавека.

АНТРАПАСФЕРА (ад антрапа+ сфера) — частка сацыясферы, якую складае сукупнасць усіх людзей зямнога шара. АНТРАПАПАТЬІЗМ (ад антрапа- + гр. pathos = адчуванне) — перанясенне псіхічных уласцівасцей чалавека на жьшёл, міфічных істот і нежывыя прадметы. АНТРАПАФАГ (гр. anthropopha­ gos) — людаед. АНТРАПАФАГІЯ (гр. anthropophagia) — людаедства.

АН ТРА П А Н 03Ы (ад антрапа- + -ноз) — група заразных хвароб, узбуджальнікі якіх здольныя паражаць толькі чалавека (напр. грып, тыфы, дыфтэрыя, сіфіліс).

АНТРАПАФІТЫ (ад антрапа- + -фіты) — расліны, якія ўвайшлі ў склад флоры пэўнай мясцовасці ў выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека; y адрозненне ад апафітаў яны не звязаны з прыродным развіццём мясцовай флоры. АНТРАПАФОБІЯ (ад антрапа+ -фобія) — хваравіта-псіхічны стан, які характарызуецца страхам перад людзьмі.

А Н ТРА П А СА Ц Ы ЯЛ0ГІЯ (ад антрапа- + сацыялогія) — расісцкае вучэнне, якое фальсіфікуе дадзеныя антрапалогіі, разглядаючы грамадскія з’явы як залежныя ад анатама- фізіялагічных прымет.

АНТРАПАФОБЫ (ад антрапа- + -фоб) — расліны і жьюёлы, якія не пераносяць змены ўмоў існавання пад уплывам дзейнасці чалавека, напр? адоніс, кавыль не церпяць узмоцненай пасьбы, касьбы.

АНТРАПАСІСТ^М А (ад антрапа- + сістэма) — чалавеіхгва, якое развіваецца як адзінае цэлае і складаецца з чалавека як біялагічнага віду, яго матэрыяльнай і духоўнай культуры, іфадукцыйньіх сіл і вытворчых адносін грамадства.

АНТРАПАХАРЫЯ (ад антрапа+ -харыя) — распаўсюджанне раслін пры мімавольным удзеле чалавека (з насеннем, пры перавозках і інш.). АНТРАПАЦЭНАЛОГЫ (ад антрапа- + гр. kainos = агульны + -логія) — раздзел экалогіі чалавека, які вьшучае ўзаемаадносіны згуртавання людзей з навакольным асяроддзем.

АНТРАПАНІМ Ы (ад антрапа- + гр. onyma = імя) — сукупнасць антрапонімаў той ці іншай мовы.

АНТРАПАС О Ф ІЯ (ад антрапа+ -софія) — разнавіднасць тэасофіі, рэлігійна-містычнае вучэнне,

103


A -----------АНТРАПАЦЭНТРЫЗМ (ад антрапа- + цэнтр) — рэлігійна-ідэалістычны погляд, паводле якога чалавек з’яўляецца цэнтрам і канчатковай мэтай сусвету. А Н ТРА П 0ІД Ы (гр. anthropoeides = чалавекападобны) — чалавекападобныя малпы. АНТРАГЮЛАГ (ад антрапа- + -лаг) — спецыяліст y галіне антрапалогіі. АНТРАПОШ М (ад антрапа- + гр. опуша = імя) — любое ўласнае імя, якое можа мець чалавек. АНТРАХШ ОН (ад гр. anthraks = вугаль + хінон) — арганічнае злучэнне класа хінонаў, цвёрды светла-жоўты крышталічны прадукт, выкарыстоўваецца ў вьпворчасці фарбавальнікаў. АНТРАЦЫТ (гр. anthrakitis) — лепшы сорт каменнага вугалю.

або некалькіх выканаўцаў y балеце; 3) урачысты выхад касцюміраваных персанажаў y бальную залу (у сярэдневжовай Е}фопе).

АНТРАЦЭН (ад гр. anthraks = вугаль + -цэн) — араматычны вуглевадарод, які атрымліваюць з каменнага вугалю. АНТРАША (фр. entrechat) — лёгкі скачок уверх y балетным танцы, y час якога танцор ударае некалькі разоў нагой аб нагу. АНТРОДЫ Я (н.-лац. antrodia) — губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце на пнях, сухастоі і павале бярозы, асіны, вольхі, вярбы, дубу, ліпы і іншых дрэў. / АНТРЫ Т (ад лац. antrum = пячора, поласць) — запаленне слізістай абалонкі і касцявых сценак пячоры — найбольш буйной поласці соскападобнага адростка скроневай косці. А Н Т Р^ (фр. entree) — 1) клоунскі нумар y цырку; 2) выхад аднаго

АНТУРА ж (фр. entourage) — 1) навакольнае асяроддзе, акружэнне; 2) перан. фон (у мастацкім творы).

А Н ТРЭ К 0Т (фр. entrecôte) — адбіўная ялавічная катлета. АНТРЭПРЫЗА (фр. entreprise) — прыватнае тэатральнае прадпрыемства АНТРЭПРЭНЁР (фр. entreprene­ ur) — 1) прыватны тэатральны прадпрымальнік; 2) асоба, якая адшуквае сродкі для арганізацыі, прадпрыемства і гэтым самым бярэ на сябе прадпрымальніцкую рызыку. А Н ТРЭ С 0Л Б (фр entresol) — 1) верхні паўпаверх дома; 2) верхні паўярус y структуры зальнага памяшкання, звычайна ў выглядзе галерэі; 3) паліца пад столлю кватэры для розных рэчаў.

АНТЎРЫУМ (н. -лац. anthuri­ um) — вечназялёная травяністая расліна сям. ароідных, пашыраная ў Паўд. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

А н т ы (лац. antae) — тарцы падоўжных сцен антычнага храма, якія выступаюць на фасадзе, замыкаючы па баках порцік. АНТЫ- (гр. anti = супраць) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае процілегласць або варожасць чаму-н. АНТЫАЗАНАНТЫ (ад анты- + азон) — хімічныя рэчывы, якія павышаюць устойлівасць гумы да

104


разбурэння (растрэсквання) пад уздзеяннем атмасфернага азону. АНТЫАКСІ д Ан Т Ы (ад анты- + аксіды) — рэчывы, якія затрымліваюць акісленне арганічных злучэнняў, напр. аміны, фенолы, нафтолы. АНТЫ АЛКАГÔЛ Ь Н Ы (ад annu*- + алкаголь) — проціалкагольны, накіраваны супраць алкагалізм у.

АНТЫ АНГШ АЛЬНЫ (ад анты+ апгіна) — які адносіцца да лекавых сродкаў, пгго выкарыстоўваюцца пры лячэнні стэнакардыі. АНТЬ і Ап ЕКС (ад анты- + апекс) — астр. пункт нябеснай сферы, процілеглы апексу. АНТЫ АРХІ (н.-лац. antiarchi) — падклас вымерлых панцырных рыб класа пласцінаскурых; паходзілі ад артрадыраў, ад якіх адрозніваліся размяшчэннем пласцінак панцыра; жылі ў дэвоне. АНГЫ БАКТЭРЫ &ЛЬНЫ (ад анты- + бактэрыя) — здольны процідзейнічаць развіццю бактэрый. АНТЫ БАКХШ (гр. antibakcheios) — літ. стапа, якая складаецца з двух доўгіх складоў і аднаго кароткага. АНТЫ БАРЫ ЁНЫ (ад анты- + барыёны) — элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасцідамі ў адносінах да барыёнаў. АНГЫ БАРЭАЛЬНЫ (ад анты+ гр. borens = па^шочны); а. р э г і ё н — буйнейшае зоагеаграфічнае падраздзяленне Сусветнага акіяна. АНТЫ БІЁЗ (ад анты- + -біёз) — біял. немагчымасць існавання ад-

A

наго віду жывых істот y прысутнасці другога ў выніку атручвання апошнімі асяроддзя. АНТЫ БГЁТЫ КІ (ад анты- + гр. bios = жыццё) — хімічныя рэчывы арганічнага паходжання, здольныя прыпыняць рост шкодных баюіэрый і знішчаць іх. АНТЫ ВІРУСЫ (ад анты- + вірусы) — лекавыя сродкі, якія маюць уласцівасць затрымліваць размнажэнне тых відаў мікробаў, ад якіх яны атрыманы. АНТЫВГГАМШ Ы (ад анты- + вітаміны) — хімічныя злучэнні, блізкія па будове да вітамінаў, але процілеглыя па біялагічным дзеянн і.

А Н ТЫ ГА РМ 0Н Ы (ад анты- + гармоны) — абаронныя рэчывы, якія арганізм выпрацоўвае пры гтрацяглым увядзенні ў яго бялковых гарманальных прэпаратаў. А Н ТЫ ГЕЛ ЬМ Ш ТЫ КІ (ад анты+ гельмінты) — лекавыя сродкі, якія выкарыстоўваюцца для лячэння гельмінтоза. А НТЫ ГЕН (ад анты- + -ген) — рэчыва, якое пры ўвядзенні ў арганізм можа прывесці да ўтварэння антыцелаў. АНТЫ ГЕРОЙ (ад анты- + герой) — тып літаратурнага персанажа, які ў той ці іншай ступені процістаіць традыцыйнаму вобразу героя і аб’ектыўна вьклупае носьбітам адмоўных грамадскіх з’яў. Л Н ТЫ ГІГІЕШ ЧН Ы (ад анты- + гігіена) — які не адпавядае, супярэчыць патрабаванням гігіены. А Н Т Ы П П Е РО Н (ад анты- + гіперон) — элементарная антычасціца ў дачыненні да масы гіперона.

105


A ---- ------АН ТЫ ГІСТА РЫ ЧН Ы (ад анты+ гісторыя) — які супярэчыць прынцыпам гістарызму. А Н ТЫ ІРЫ ЗУ ТН А С Ц Ь (ад anm u- + фр. grisouteux = выбухованебяспечны) — уласцівасць засцерагальных выбуховых рэчываў, якая характарызуе іх паніжаную здольнасць запальваць сумесі пры выбуховых работах y шахтах. А НТЫ ГРЫ ЗЎТНЫ (ад анты- + фр. grisouteux = выбухованебяспечны) — які мае адносіны да засцерагальных выбуховых рэчьгоаў. АНТЫ ГУМ АШ ЗМ (ад анты- + гуманізм) — непрызнанне прынцыпаў гуманізму, прыніжэнне ролі чалавека як асобы. АНТЫГУМАННЫ (ад анты- + гуманны) — які пярэчыць прынцыпам гуманнасці, чалавечнасці. АІІТЫ ДАГМ АТЫ ЧНЫ (ад анты- + дагматычны) — які не прызнае догмаў, не абапіраецца на догмьц крытычны. АНТЫ ДАКТЫ ЛЬ (гр. antidaktylos = зваротны дактыль) — тое, што і анапест. АНТЫ ДАРВШ ІЗМ (ад анты- + дарвінізм) — тэорыя, накіраваная супраць дарвінізму і несумяшчальная з ім (напр. крэацыянізм). АНТЫДАТА в Ац Ь (фр. antidater, ад лац. ante = перад + data = дадзены) — выдаваць дакументы з датай, што ўжо мінула. АНТЫ ДОТЫ (гр. antidoton = супраць дадзеныя) — лекавыя сродкі для лячэння атручванняў; проціяддзі. АНТЫ ДЫ З’Ю Н КЦ Ы Я (ад anm u- + дыз 'юнкцыя) — адмаўленне дыз'юнкцыі.

А Н Т Ы Д Ы У Ю ТЬРШ Ы (ад annu*- + дыурэтычны) — супрацьмачагонны; a г а р м о н — тое, што і вазапрэсін. АНГЫ ДЫ ЯЛЕ К ТЫ Ч Н Ы (ад annu*- + дыялекпіычпы) — які супярэчыць прынцыпам дыялектыкі, накіраваны супраць дыялектыкі. А Н ТЫ Д ЭЙ ТР0Н (ад апты- + дэйтрон) — элементарная часціца, якая з ’яўляецца антычасціцай y адносінах да дэйтрона; звязаны стан аптыпратопа і аптыпейтрона. АНТЫДЭМАКРАТЫЗМ (ад anm u- + дэмакратызм) — варожасць інтарэсам дэмакратыі. АНТЫ ДЭМАКРАТЫЧНЫ (ад апты- + дэмакратычпы) — накіраваны сугтраць дэмакратыі. АНТЫ ДЭПРЭСАНТЫ (ад апты+ дэпрэсанты) — лекавыя рэчывы, якія прымяняюць пры хваравітым псаванні настрою; знімаюць пачуццё прыгнечанасці. АНТЫДЭТАНАТАР (ад апты- + дэтапатар) — хімічнае злучэнне, якое дабаўляецца ў бензін, каб папярэдзіць дэтанацыю ў рухавіках унутранага згарання. АНТЫІМПЕ РЫ ЯЛІС ТЫ ЧН Ы (ад апты- + імперыялізм) — накіраваны сугтраць імперыялізму, проціпастаўлены яму. А Н ГЫ ІМ Ш ІІКАДЬІЯ (ад анты+ імплікацыя) — адмаўленне імплікацыі. АНТЫ Ш ТЭЛЕКТУАЛІЗМ (ад апты- + iнтэлектуапізм) *— адмаўленне мажпівасці пазнання ісціны пры дапамозе розуму.

106


АНТЫ К (лац. antiquus = старадаўні) — антычная скульптура або яе фрагмент. АНТЬЖ ААГУЛЯНТ (ад анты- + каагулянт) — лекавае рэчыва, якое перашкаджае згусанню крыві і ўтварэнню тромбаў. АНТЫ КА Д 0Н (ад анты- + кадон) — участак малекулы транспартнай рыбанукпеінавай юслаты, які «пазнае» кадон гтры біясінтэзе бялку. А Н ТЫ К А Д ^Н Ц Ы Я (ад анты- + кадэнцыя) — інтанацыйнае павышэнне голасу ва ўступнай частцы складана-залежнага сказа. AНТЫ КАЛАШ ЙЛЬНЫ (ад anm u- + каланіяльны) — накіраваны супраць каланіялізму. АНТЫКАМЕРА (іт. anticamera) — пакой y палацах 16— 18 ст., чакальня дпя дваран і пакаёвых, часта памяшканне шматмэтавага выкарыстання (сталовая, зала і г.д.). АНТЫКАМУІЙЗМ (ад анты- + камунізм) — варожая камуністычнай тэорыі і практыцы ідэалогія і палітыка. АНТЬШ АНСТЬІТУЦЬІЙНЬІ (ад анты- + канстытуцыя) — які супярэчыць канстытуцыі. АНТЫКАН’Ю Н КЦ Ы Я (ад anm u- + кан ’юнкцыя) — адмаўленне кан’юнкцыі. АНТЫ КАРАЗШ НЫ (ад анты- + карозія) — які вызначаецца стойкасцю супраць хімічнага або электрахімічнага ўздзеяння знешняга асяроддзя. АНТЫКАТОД (ад анты- + катод) — дадатны электрод рэнтгенаўскай трубкі, размепічаны супраць катода.

—-------- A

АНТЫКВА (лац. antiquus = старадаўні) — друкарскі лацінскі шрыфт з закругленымі формамі, y а^ю зненне ад вуглаватага гатычнага шрыфту. АНТЫКВАР (лац. antiquarius) — збіральнік і прадавец прадметаў старадаўняга мастацтва, рэдкіх кніг і інш. АНТЫКВА р К І (ад анты- + кваркі) — элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца аіш>ічасціцамі ў адносінах да кваркаў. АНТЫКВАРНЫ (ад антыквар) — 1) вельмі стары і капггоўны (напр. а-ая рэч); 2) які мае адносіны да старых каштоўных прадметаў (напр. а. магазін). АНТЫКВАРЬ і Ат (ад лац. anti­ quarius = антыквар) — гандаль старадаўнімі прадметамі, карцінамі, кнігамі. АНТЫ КЛЕРЫ КАЛІЗМ (ад anm u- + клерыкалізм) — грамадскапалітьічны рух, накіраваны супраць клерыкалізму, супраць прывілеяў царквы і духавенства. АНТЫ КЛІМ АКС (ад анты- + кпімакс і ) — стылістычная фігура, размяшчэнне слоў ці выразаў y парадку аслаблення эмацыянальнага і сэнсавага зместу; від градацыі 2. а н т ы к л ш Ал ь (ад анты- + гр. klino = выгінаю) — складка пластоў горных парод, павернутая пукатасцю ўгару, y ядры якой знаходзяцца больш старажытныя пласты, чым на крылах.

А Н Т Ы К Л Ш 0РЫ Й (н.-лац. antic­ linorium, ад гр. anti = супраць + klino = выгінаю + oros = rapa) — буйны і складаны выгін складкаватых тоўшчаў горных парод, які ў

107


A -----------цэлым мае антыклінальную форму.

АНТЫ ЛАГАРЫ ФМ (ад анты- + лагарыфм) — лік, які мае дадзены лагарыфм, напр. лік В ёсць антылагарыфм ліку А, калі log В = А. АНТЫ ЛАГІЗМ (ад анты- + гр. logos = розум) — формула логікі, якая адлюстроўвае несумяшчальнасць пасылак катэгарычнага сілагізму з адмаўленнем яго заключэння. А Н ТЫ Л ЕП Т0Н Ы (ад анты- + лептоны) — элементарныя часціцы, якія з’яўляюцца антычасціцамі ў адносінах да лептонаў. А Н ТЫ Л 0П А (фр. antilope, ад с.-гр. antholops) — жвачная парнакапытная жьшёла сям. пустарогіх, якая пашырана пераважна ў Афрыцы і Паўд. Азіі. АНТЬІМ АГШ ТНЫ (ад анты- + магніт) — які не паддаецца ўздзеянню магніту (напр. а. гадзіннік). АНТЫ М АНАІІАЛІСТЫ ЧНЫ (ад анты- + манаполія) — накіраваны супраць манаполій.

АНТЫ М АРКСІСЦКІ (ад анты+ марксізм) — накіраваны супраць марксізму. АНТЬЕМАТЭРЫЯ (ад анты- + матэрыя) — гіпатэтычная субстанцыя, утвораная з антыатамаў. АНТЫМАТ ЭРЫ ЯЛІС ТЬІЧНЬІ (ад анты- + матэрыялістычны) — накіраваны супраць матэрыялізму. А НТЫ М ЁРЫ (ад анты- + -мер) — сіметрычныя часткі цела, напр. вочы, правая і левая рука і нага. АНТЫ М ЕТАБАЛІТЫ (ад анты+ метабаліты) — біялагічна актыўныя рэчьюы, якія ўтвараюцца ў арганізме або штучна сінтэзаваныя; па хімічнай будове блізкія да метабалітаў, але парушаюць абмен рэчываў. АНГЫ МІЛ П А РЫ ЗМ (ад анты+ мілітарызм) — масавы міжнародны рух супраць палітыкі мілітарызму, барацьба супраць падрыхтоўкі і распальвання захопніцкіх войнаў.

АНТЫ М АНАРХІЧНЫ (ад анты- + манархія) — накіраваны супрадь манархіі, манархізму.

АНТЫМУСОН (ад анты- + мусон) — уяўнае перанясенне паветра ў верхняй трапасферы над мусонным перанясеннем y адваротным яму напрамку.

АНТЫ М АШ ДЫ (ад с.-лац. antimonium = сурма) — злучэнні сурмы з іншымі элементамі; выкарыстоўваюцца як паўправаднікі.

АНТЫ М УТАГЕНЫ (ад анты- + мутагены) — хімічныя і фізічныя агенты, якія паніжаюць частату мутацый.

АНТЫ М АШ Т (ад с.-лац. antimonium = сурма) — мінерал класа сульфідаў, сульфід сурмы свінцова-шэрага колеру.

АНТЫ НАЦЫ ЯНАЛЬНЫ (ад анты- + нацыяпальны) — накіраваны супраць нацьвшальнага, варожы інтарэсам нацыі.

АНТЫ М АРАЛЬНЫ (ад анты- + маральны) — які супярэчыць маралі\ амаральны.

АНТЫ НЕЙТРОН (ад анты- + нейтрон) — электрычна нейтральная элементарная часціца, якая

108


A

з’яўляецца антычасціцай y адносінах да нейтрона.

ню вугалю, руды і служаць для папярэджвання пажараў на рудніках.

АНТЫНЕЙТРЬГНА (ад анты- + нейтрына) — электрычна нейтральная элементарная часціца, якая з’яўляецца антычасціцай y адносінах да нейтрьша.

А Н ТЫ Ш РЫ Н (н.-лац. antipyrinum, ад гр. anti = супраць + pyretos = гарачка) — лекавы прэпарат, які заспакойвае боль і зніжае тэмпературу.

А Н ТЫ Н 0М ІЯ (гр. antinomia) — супярэчнасць паміж двума суджэннямі, якія ўзаемна выключаюць адно аднаго і ў той жа час прызнаюцца аднолькава правільнымі.

А Н Т Ы Ш Р ^Н Ы (ад анты- + гр. руг = агонь) — рэчывы, якія надаюць драўніне, тканінам, пластмасам і іншым матэрыялам вогнетрываласць.

а н т ы п Ап а

(ад анты- + na­ na) — рымскі папа, не прызнаны каталіцкай царквой. АНТЫПАСАТЫ (ад анты- + пасаты) — пастаянныя вятры ў высокіх слаях атмасферы ў трапічных шыротах, якія дзьмуць над пасатамі ў процілеглым напрамку. АНТЫПАТАРЫ І (н.-лац. antipatharia) — атрад класа каралавых паліпаў тыпу кішачнаполасцевых, якія насяляюць невялікія глыбіні ў трапічных і субтрапічных морах. АН ГЫПАТЫ ЧНЫ (ад антыпатыя) — негтрыемны, агідны, які выклікае антыпатыю (проціл. сімпатычны 1). АНТЫ ПАТЫ Я (гр. antipatheia) — пачуццё непрыязнасці, недружалюбнасці, агіды (проціл. сімпатыя). АНТЫПЕРЫ СТА л ЬТЫ КА (ад анты- + перыстальтыка) — хвалепадобнае скарачэнне полых органаў (напр. кішэчніка) y адваротным да звычайнага напрамку. АНТЫ Ш РАГЕНЫ (ад анты- + гр. руг = агонь + -ген) — рэчывы, якія перашкаджаюць самазагаран-

АНТЫ ПІРЭТЫ КІ (ад анты- + гр. pyretos = гарачка) — лекавыя сродкі для зніжэння тэмпературы. АНТЬШ ОДЫ (гр. antipodes = літар. размешчаныя нагамі да ног) — 1) насельнікі двух дыяметральна процілеглых пунктаў зямнога шара; 2) людзі з процілеглымі поглядамі, густамі, рысамі характару; 3) клеткі, размешчаныя ў процілеглым ад пылкаўваходу канцы зародкавага мяшка пакрытанасенных раслін. А Н ТЫ ПРАТАЗбЙНЫ (ад анты+ лац. protozoa = прасцейшыя) — які мае адносіны да рэчываў, што прыгнечваюць жыццядзейнасць прасцейшых і выкарыстоўваюцца для лячэння і прафілактыкі захворванняў, выкліканых гэтымі мікраарганізмамі. АНТЫПРАТОН (ад анты- + пратон) — фіз. элементарная часціца, якая з’яўляецца антычасціцай y адносінах да пратона. А Н ТЫ РА БІЧН Ы (ад анты- + лац. rabies = шаленства) — звязаны з прышчэпкамі, якія ахоўваюць чалавека або жывёліну ад захворвання шаленствам.

109


A ---------АНТЫ РАДЫ [ад анты- + рады(яцыя)] — рэчывы, якія павышаюць стойкасць палімераў і іншых матэрыялаў да дзеяння радыяцыйнага выпрамянення. АНТЫРАКЁТА (ад анты- + ракета) — снарад, прызначаны для знішчэння ракет наступальнага дзеяння. АНТЫ РЬІНУМ (н.-лац. antirrhi­ num, ад гр. antirrinon) — травяністая расліна сям. залознікавых з буйнымі кветкамі ў гронках, пашыраная пераважна ў Паўн. Амерыцы і Міжземнамор’і; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная; роцікі. А НТЫ РЭЛПТЙНЫ (ад анты- + рэлігія) — накіраваны супраць рэлігіі. АНТЫ САШ ТАРНЫ (ад анты- + санітарыя) — які супярэчыць патрабаванням санітарыі. АНТЫ С АШ ТАРЬІЯ (ад анты- + санітарыя) — парушэнне правіл санітарыі. АНТЫ САЦЫ ЙЛЬНЫ (ад анты+ сацыяльны) — проціграмадскі. АНТЫСЕЙСМГЧНЫ (ад анты+ сейсмічны) — пабудаваны з улікам магчымага ўздзеяння сейсмічных сіл.

АНТЫ СЕПТЫ КА (ад анты- + гр. septikos = гнойны) — абеззаражванне ран процігніласнымі сродкамі (параўн. асептыка). АНТЫ СЁПТЫ КІ (ад анты- + гр. septikos = гнойны) — процігніласныя сродкі, хімічныя рэчывы, якія знішчаюць хваробныя мікраарганізмы. АНТЫСПАСТ (гр. antispastos) — вершаваная стапа ў антычнай паэзіі, якая складаецца з двух доўгіх складоў паміж двума кароткімі. * АНТЫ СТАТЫ КІ (ад анты- + гр. statikos = які ўтрымлівае раўнавагу) — рэчьшы, якія паніжаюць статычную электрызацыю палімерных матэрьылаў і вырабаў. АНТЫ СТРА ф А (гр. antistrophe) — парная страфа харавой песні ў антычнай трагедыі, якая ў метрычных адносінах паўтарае папярэднюю страфу. А Н ТЫ ТАКСШ Ы (ад анты- + таксіны) — ахоўныя рэчьгоы, якія ўтвараюцца ў арганізме пры ўвядзенні ў яго таксінаў бактэрыйнага, расліннага ці жывёльнага паходжання. АПТЫ ТАКСІЧНЫ (ад анты’ + таксічны) — які мае адносіны да антытаксінаў, проціатрутны.

АНТЫ СЕМ ІТ (ад анты- + гр. Sem, ад ст.-яўр. Sem = Сім, імя аднаго з сыноў біблейскага Ноя) — той, хто варожа ставіцца да яўрэяў.

АНТЫ ТРАНСШ р Ан Т Ы (ад анты- + транспірацыя) — рэчывы, якія выкарыстоўваюцца для апылення раслін, каб паменшыць выпарэнне лісцем вады (транспірацыю).

АНТЫ СЕМ ІТЬІЗМ (ад антысеміт) — адна з форм нацыянальнай і рэлігійнай нецярпімасці, якая выражаецца ў варожых адносінах да яўрэяў.

А НТЫ ТРЫ НІТАРЫ І (ад анты+ лац. trinitas = тройца) — прыхільнікі хрысціянскіх плыней і сект, якія не прымаюць догмат Тройцы.

110


A

А Н ТЫ ТРЫ Х М (н.-лац. antitrichia) — лістасцябловы мох сям. леўкадонтавых, які трапляецца на кары дрэў, часам на камянях. АНТЫ Т^ЗА (гр. antithesis) — 1) процілегласць, проціпастаўленне; 2) стылістычны прыём, заснаваны на супастаўленні процілеглых думак ці мастацкіх вобразаў для большай выразнасці. АНТЫТЭЗІС (гр. antithesis = проціпастаўленне) — 1) лог. суджэнне, якое проціпастаўляецца тэзісу; 2) другая з трох ступеняў трыяды філасофскага вучэння Гегеля (ro­ sie, антыгозіс, сінтэз). АНТЫ ТЭТЬІЧНЫ (гр. antithetikos ) — процілеглы, проціпастаўлены. АНТЫУТОГПЯ (ад анты- + утопія) — песімістычнае ўяўленне пра будучы сацыяльны працэс. А НТЫ Ф А БІЧН Ы (ад анты- + гр. phobos = страх) — накіраваны супраць страху, трьшогі; a - ы я с р о д к і — лякарствы, якія прымяняюцца пры стане страху, трывогі, павышанай узбуджанасці. АНТЫ ФАШ Ы СТ (ад анты- + фашыст) — чалавек, які змагаецца супраць фашызму. АНТЫ ФАШ ЬІСЦКІ (ад анты- + фашызм) — накіраваны супраць фашызму. АНТЫ ФЕАДАЛЬНЫ (ад анты+ феадал) — накіраваны супраць феадалізму. АН ТЫ Ф ЕБРЫ Н (ад анты- + лац. febris = гарачка) — тое, што і ацэтанілід. АНТЫ ФЕРАМ АГНЕТЫ ЗМ (ад анты- + ферамагн ет ызм ) — магнітны стан рзчыва, пры якім эле-

ментарныя магніцікі яго суседніх часціц арыентаваны насустрач адзін другому, пгго абумоўлівае малую намагнічанасць цела ў цэлым. АНТЫ ФЕРАМ АГНЕТЫ К (ад анты- + ферамагнетык) — рэчыва, y якім ніжэй гтэўнай тэмгіературы ўзнікае стан антыферамагнетызму. АНТЫ Ф ЕРМ ЁНТЫ (ад анты- + ферменты) — рэчывы бялковага паходжання, якія прыгнечваюць y арганізме актыўнасць ферментаў. А Н Т Ы Ф 0Н (гр. antiphonos = які гучыць y адказ) — спеў, які выконваюць па чарзе два хоры або саліст і хор. А НТЫ ФОНЫ (ад анты- + -фон) — навушнікі, прызначаныя для засцярогі арганізма ад дзеяння моцнага шуму. АНТЫ ФРАЗІС (гр. antiphrasis) — стылістычная фігура, якая заключаецца ў выкарыстанні слова ці выразу ў процілеглым, звьгчайна іранічным, значэнні. АН ТЫ Ф РЫ ЗЫ (англ. antifree­ ze) — водныя растворы некаторых рэчываў, якія не замярзаюць пры нізкіх тэмпературах. А НТЫ Ф РЫ КЦЬІЙНЫ (ад анты- + фрыкцыйны) — які вызначаецца нізкім каэфіцыентам трэння (напр. такія матэрыялы, як бабіты, бронза). А Н ТЫ Ф У Н П Н (ад анты- + лац. fungus = грыб) — рэчьша, якое перашкаджае развіццю грыбка ў драўляных дэталях збудаванняў. АНТЫ ХЛОР (ад анты+ хлор) — хімічнае злучэнне, трыясульфат натрыю, які здольны за-

111


A

трымлівадь хлор; выкарыстоўваецца ў фатаграфіі. АНТЬІХРЫ СТ (гр. Antichristos) — 1) галоўны праціўнік Хрыста, які павінен з ’явіцца перад канцом свету; 2) перан. злы, непачцівы чалавек. АНТЫ ЦЫ КЛОН (ад анты- + цыклон) — зона з высокім атмасферным ціскам, якая характарызуецца ясным, сонечным надвор’ем. А Н ТЬІЦ ЬШ А Ц ЬЫ (лац. anticipa­ tio) — 1) прадугледжванне, прагноз; 2) заўчасны прыход якой-н. з’явы; 3) экан. выплата грошай па даўгавым абавязацельстве да ўмоўленага тэрміну, спагнапне падатку раней, чым прадугледжана. АНТЫЦЫГ і ІРАВАЦЬ (лац. anti­ cipare) — прадугледжваць, гтрагназіраваць. АНТЬІЧНАСЦЬ (ад лац. antiq­ uitas = даўніна) — старажытнагрэчаскі, старажытнарымскі свет, яго культура. ! АН ТЫ ЧН Ы (лац. antiquus = старажытны) — які адносіцца да гісторыі і культуры старажытных грэкаў і рымлян. АНТЫ ЭЛЕКТРОН (ад анты- + электрон) — тое, што і пазітрон. АНТЭКЛІЗА (ад лац. ante = перад + гр. klisis = нахіл) — шырокае пакатае падняцце слаёў зямной кары ў межах платформ. АНТ^НА (лац. antenna = мачта) — 1) прыстасаванне для перадачы або ўлоўлівання радыёхваляў; 2) орган дотыку і нюху ў членістаногіх жывёл, размешчаны на галаве; вусік. АНТЭНАТАЛЬНЫ (ад лац. ante = да + natalis = які датычыць нара-

джэння) — звязаны з жыццём ва ўлонні мацеры, да нараджэння. АНТЭНАТЫ (н.-лац. antennata) — зборная назва некалькіх груп членістаногіх, для якіх характэрна наяўнасць вусікаў (трахейнадыхальныя і ракападобныя). АНТЭНУЛЫ (ад лац. antenna = мачта) — першая пара галаўных прыдаткаў y ракападобных. АНТЭРАЗОІД [ад гр. antheros = які цвіце + (спермата)зоід) — мужчынская рухомая палавая клетка, якая ўтвараецца ў антэрыдыях некаторых раслін. АНТЭРЬІДЫЙ (ад гр. antheros = які цвіце) — мужчынскі орган палавога размнажэння споравых раслін. АНТЭФІКС (лац. antefixus = прымацаваны спераду) — каменнае або керамічнае ўпрыгожанне на карнізе антычнага збудавання. АНТЭЦЭДЭНТ (лац. antecedehs, -ntis = папярэдні) — лог. першы член імплікацыі, якому папярэднічае слова «калі». А Н У ІТ^Т (фр. annuite, ад п.-лац. annuitas = штогадовы плацеж) — від дзяржаўнай пазыкі, з якой крэдытор перыядычна атрымлівае пэўны даход (рэнту), пгго вызначаецца з улікам сумы пазыкі і працэнтаў з яе. АНУЛЯВАЦЬ (польск. anulowac, ад п.-лац. annullare = знішчаць) — аб’яўляць несапраўдным, касаваць які-н. акт, дакумент (напр. а. дагавор). АНУЛЯЦЫЯ (ад п.-лац. annullare = знішчаць) — прызнанне несапраўдным якога-н. акта, дагавору, права; скасаванне.

112


----------- A АНУРЬІЯ (ад an- + -урыя) — спыненне выдзялення мачы ныркамі. АНУСВАРА (санскр. anusvara) — насавы прыгук y канцы галоснага гука. АНФАС (фр. en face) — тварам да таго, хто глядзіць; спераду (сфатаграфавацца а.). АНФ ЁЛЬЦ Ы Я (н.-лац. ahnfeltia) — чырвоная водарасць класа фларыдэевых, якая пашырана пераважна ў халодных морах; выкарыстоўваецца для атрымання агаРУАНФЬЛАДА (фр. enfilade) — im ­ par паслядоўна прылеглых адзін да аднаго пакояў з размешчанымі па адной прамой лініі дзвярамі (часта ў палацах, старадаўніх будынках).

а н ч А р (малайск. апбаг) — дрэва сям. тутавых з ядавітым млечным сокам, пашыранае ў тропіках Азіі і Афрыкі.

АНЧОУС (фр. anchois, ад ісп. anchoa) — дробная марская рыба атрада селядцовых; хамса. АНШ ЛАГ (ням. Anschlag) — аб’ява, пгго ўсе білеты (на спектакль, канцэрт і г.д.) прададзены; спектакль прайшоў з а н ш л а г а м — спектакль меў вялікі поспех; 2) буйны загаловак y газеце. АНШ ЛІФ (ням. Anschliff = завострыванне) — прэпарат мінералу або горнай пароды з адной адшліфаванай плоскасцю, падрыхтаваны для даследавання пад мікраскопам y адбітым святле.

АНФЛЕРА ж (фр. enfleurage) — спосаб здабьшання з кветак рэчываў пагльшаннем іх жьюёльнымі тлушчамі.

АНШ ЛЮ С (ням. Anschluss = далучэнне) — палітыка захопу Аўстрыі, якую праводзіла Германія пасля першай сусветнай вайны.

А Н Х ІТ^РЫ Й (ад гр. anchi = паблізу + -тэрый) — вымерлы трохпальцы конь, які быў пашыраны ў міяцэне (параўн. гіпарыён, палеатэрый).

АНШ ПУГ (гал. handspaak) — 1) драўляны або металічны рычаг для падымання • і перасоўвання грузаў на караблі; 2) драўляны кол, які ўтрьімлівае палі ў патрэбным становішчы пры забіванні іх капром.

АНХЎЗА (н.-лац. anchusa) — травяністая расліна сям. бурачнікавых з сінімі кветкамі ў гронкападобных суквеццях; лекавая, дэкаратыўная і фарбавальная; пакрывец. АНЦЫ Ш ДЫ (н.-лац. апсуііdae) — сямейства прэснаводных лёгачных малюскаў класа бруханогіх, якія пашыраны ў Еўразіі. АНЦЭСТРАЛЬНЫ (фр. ancest­ ral) — папярэдні, уласцівы продкам.

АНЭЛЯРЫ Я (н.-лац. anellaria, ад лац. anellus = кольца) — шапкавы базідыяльны грыб сям. гнаевіковых, які расце на перагноі і конскім гноі ў садах, на палях і лугах; ядомы. t АОРТА (н.-лац. aorta, ад гр. aorte) — галоўная артэрыя крывяноснай сістэмы, якая ідзе ад сэрца і забяспечвае ўсе органы цела кроўю.

пз


A ----------АОРЫСТ (rp. aoristes) — лінгв. дзеяслоўная форма прошлага часу даўніх індаеўрапейскіх моў, якая выражала імгненнасць і закончанасць дзеяння. АПА- (гр. аро = з, ад) — першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адмаўленне, страту, адсутнасць чаго-н., паходжанне з чаго-н., выдаленне. АП а А с і Р (ад апа- + гр. astron = зорка) — астр. самы аддалены ад галоўнай зоркі пункт арбіты зоркіспадарожніка (параўн. перыастр). АПАБІЯСФЕРА (ад апа- + біясфера) — высокія слаі атмасферы (вышэй за 60—80 км), да якіх не падымаюцца жывыя арганізмы, a біягенныя рэчьгоы трапляюць y нязначнай колькасці. АПАГАГІЧНЫ (гр. apagogos = які аддаляе) — ускосны; а. д о к a з — ускосны доказ, калі вывад аб гтравільнасці палажэння робіцца шляхам абвяржэння супярэчлівага яму палажэння. АПАГАМІЯ (ад апа- + -гамія) — развіццё зародка з клетак зарастка або зародкавага мяшка ў некаторых кветкавых раслін і папарацей. АПАГЕЙ (гр. apogeion, ад аро = ад + ge = Зямля) — 1) астр. пункт арбіты Месяца або ппучнага спадарожніка, найболып аддалены ад цэнтра Зямлі (проціл. перыгей)\ 2) перан. самая высокая ступень развіцця, росквіт чаго-н. АПАДЬПСТЫЧНЫ (гр. apodeiktikos) — безумоўны, пэўны, заснаваны на лагічнай неабходнасці (напр. а-ае суджэнне). АПАДЭЛЬДбк (н.-лац. oppodeltoch) — мыльна-камфорная мазь з

аманіякам, спіртам і эфірным алеем, якая даўней вьпсарыстоўвалася як процдрэўматычны сродак. АПАЗЁРЫС (н.-лац. aposeris) — травяністая расліна сям. складанакветных з жоўіымі доўгімі кветкамі, пашыраная ў цёплых зонах Еўропы; на Беларусі трапляецца рэдка. АПАЗІТНЫ (англ. opposite, ад лац. oppositio = супрацьстаўленне) — про ц ілегл ы ; а. р у х а в і к — поршневы рухавік унутранага згарання з размешчанымі па розных баках каленчатага вала цыліндрамі. АПАЗІЦЬШ НЫ (ад апазіцыя 1) — які знаходзіцца ў апазіцыі, прытрымліваецца процілеглай думкі. АПАЗІЦЬЮ 1 (лац. oppositio) — 1) супрацьдзеянне, супраціўленне, выкліканае нязгодай з чыімі-н. поглядамі, палітыкай, рашэннямі; 2) група ўнутры партыі, арганізацыі, саюза, якая выступае супраць большасці; 3) астр. процістаянне, знаходжанне нябеснага цела ў процілеглым Сонцу баку неба. АПАЗІЦЫ Я (лац. appositio = дадатак) — 1) лінгв. назоўнікавы прыдатак (напр. горад Мінск); 2) біял. рост тканак арганізма або клетачнай абалонкі, абумоўлены адкладаннямі новых слаёў на ўтвораную раней паверхню (параўн. інтусусцэпцыя). АЛАЗПДЫЯНЕР (ад апазіцыя1) — той, хто належыць да апазіцыі. а п Ак (лац. opacus = цёмны, непразрысты) — 1) сорт белай гліны, якая ідзе на выраб пасуды; 2) белыя ганчарныя вырабы, падобныя да тонкага фаянсу.

114


----------- A АПАКАЛШ СІС (гр. apokalypsis = адкрыццё) — 1) частка Бібліі, адна з кніг Новага запавету, якая змяшчае прароцтвы пра канец свету ; 2) магчымая пагібель цьшілізацыі і чалавецтва наогул y выніку ядзернай вайны, духоўнага падзення, знішчэння прыроднага асяроддзя. АПАКА ЛШ СІТЫ (ад апакаліпсіс) — члены заснаванай y 20-я гады 20 ст. на Украіне праваслаўнай секты, пгго спалучае праваслаўныя і сектанцкія абрады. АПАКАЛШ ТЬІЧНЫ (гр. арокаlyptikos) — які мае дачыненне да апакатпсісу, прарочыць канец свету.

АПАКАРПНЫ (ад апа- + гр. karpos = плод) — утвораны двума свабоднымі песцікамі (пра тып гінецэю). АПАКРЬІННЫ (ад гр. apokrino = аддзяляю) — які адлучае ад сябе; а-ыя з а л о з ы — залозы, y якіх пры ўтварэнні сакрэту2 адбываецца часгпсовае парушэнне цэласнасці клетак, напр. малочныя, потавыя залозы (параўн. гелакрынавы, мерыкрынавы). АПАКРЫ Ф ІЧН Ы (гр. apokryphos = тайны) — які мае адносіны да апокрыфаў. а і і Ал (лац. opalus < гр. opallios, ад санскр. upada = каштоўны камень) — мінерал класа сілікатаў пераважна белага або шэрага колеРУАПАЛАГЕТ (гр. apologetes) — актыуны абаронца якой-н. ідэі, вучэння, парадкаў (напр. а. абстракцыянізму).

АПАЛАІ ЕТЫКА (гр. apologetikos = абарончы) — 1) выкліканая

якімі-н. прычынамі, але не абгрунтаваная абарона чаго-н.; 2) галіна багаслоўя, якая мае задачай абарону хрысціянскай догмы. АПАЛЕ СЦЭНЦЫ Я (ад апал + лац. -escentia = суфікс, які абазначае слабое дзеянне) — рассейванне святла каламутнымі растворамі з утварэннем розных яго адценняў (як y апала). АПАШ ДЫ (гр. apolis, -idos = які не мае айчыны) — тое, што і апатрыды. АПАЛШ Ы (н.-лац. ораііпа) — прасцейшыя класа жгуцікавых, якія паразітуюць пераважна ў кішэчніку земнаводных. АПАЛГГЫЗМ (ад a- + гр. politismos = удзел y дзяржаўных або грамадскіх справах) — абыякавыя адносіны да палітыкі, ухіленне ад удзелу ў грамадска-палітычным жыцці. АПАЛГГЬІЧНЫ (ад а- + палітычны) — які стаіць убаку ад грамадска-палітычнага жыцця або ўхіляецца ад удзелу ў ім.

А П А Л 0Г (гр. apologos = літар. апавяданне) — кароткі павучальны апавядальны таор, пабудаваны на алегарьгчным паказе жывёл і раслін, y старажытнагрэчаскай і ўсходняй літаратуры. А П А Л О ГЫ (гр. apologia) — празМфнае ўсхваленне, абарона каго-н. або чаго-н. АПАЛОН (гр. Apollon = імя бога мудрасці, апекуна мастацгва ў старажьгшагрэчаскай і старажытнарымскай міфалогіі) — 1) перан. прыгожы стройны мужчына; 2) прыгожы буйны дзённы матыль сям. п^уснікаў.

115


A —--------АПАМ АРФШ (ад ana- + м арфін) — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца як адхарквальны сродак. АПАМГКСІС (ад arm- + -Min­ cie) — 1) розныя спосабы бясполага размнажэння жывёл і раслін (апагамія, стаспарыя, партэнагенез)\ 2) утварэнне зародка ў вышэйшых раслін без запладнення і рэдукцыйнага падзелу. АПАНАГЕТАН (н.-лац. aponogeton) — травяністая расліна сям. апанагетанакветных з доўгім лісцем і белымі кветкамі, пашыраная ў вадаёмах Афрыкі, Паўд.-Усх. Азіі і Аўстраліі; на Беларусі вядома як акварыумная. АПАНАЖ (фр. apanage) — зямельнае валоданне, якое давалася ў заходнееўрапейскіх манархічных краінах, напр. y Францыі да 1832 г., некаранаваным членам каралеўскай сям’і. АПАНЕНТ (лац. opponens, -ntis = які пярэчыць) — 1) праціўнік y спрэчцы, палеміцы; 2) той, каму даручана ацэнка дысертацыі і выступленне на яе публічнай абароне. АПАНЕЎРОЗ (гр. aponeurosis) — анат. сухажылле шырокіх пласціністых мышцаў. АПАШ РАВАЦЬ (лац. opponere = пярэчыць) — 1) пярэчыць, аспрэчваць чыё-н. меркаванне; 2) выступаць y якасці апаненпіа на публічнай абароне дысертацыі. АПАНТАЛЕС (н.-лац. apantales) — насякомае сям. браканідаў\ выкарыстоўваецца ў біялагічнай барацьбе са шкоднымі насякомымі.

АПАНТАНЫ (польск. opçtany) — ахоплены крайнім душэўным у> рушэннем, безразважны, шалёны. АПАНЧА (тат. japyncy) — старадаўняе верхняе адзенне ў выглядзе шырокага плашча без рукавоў. АПАПАНАКС (ад гр. opos = сок + panaksos = зелле, лекі) — травяністая расліна сям. парасонавых, пашыраная ў Міжземнамор’і, з карэння якой здабываюць парфумер: ныя рэчывы. АПАПЛАСТ (ад апа- + -пласт) — сукупнасць свабодных прастораў y тканках раслін, па якіх ажыццяўляецца свабодная дыфузія рэчьюаў (міжклешікі, клетачныя абалонкі). АПАПЛЕКСІЧНЫ (гр. apoplektikos) — які мае дачыненне да апаплексіі, звязаны з апаплексіяй. АПАПЛЁКСЮ (гр. apopleksia) — раптоўнае кровазліццё ў які-н. орган, часцей y галаўны мозг (гл. інсулып). AIIAPÂT (лац. apparatus) — ’ 1) прыбор, прыстасаванне для якой-н. пэўнай работы (напр. тэлефонны а., фатаграфічны а.); 2) сукупнасць органаў, якія выконваюць якую-н. функцыю ў арганізме (напр. зрокавы а., дыхальны а.); 3) органы кіравання (напр. дзяржаўны а.); 4) сукупнасць работнікаў якой-н. установы, арганізацыі (напр. а. міністэрства, гандлёвы а.); 5) заўвагі, паказальнікі і іншы дапаможны матэрыял да навуковай працы, выдання (напр. навуковы а., даведачны а.). АПАРАТУРА (ад апарат) — сукупнасць апаратаў для якой-н. работы; абсталяванне лабараторыі, цэха.

116


----------- A АПАРТ (фр. aparté) — сцэнічныя рэплікі, якія вымаўляюцца «ўбок», для публікі, і, па задуме аўтара, «не чутны» партаёрам на сцэне. АП-АРТ (англ. op-art, ад optical art = аптычнае мастацтва) — нагтрамак абстрактнага мастацтва, паслядоўнікі якога выкарыстоўваюць ашычную ілюзію і ствараюць формы, далёкія ад рэчаіснасці. А П А Р Т А М Е Н Т Ы (фр. apparier ment = кватэра) — 1) вялікае раскошнае памяшканне, пакоі; 2) іран. кватэра, пакой. АПАРТУШ ЗМ (фр. opportunisme, ад лац. opportunus = зручны) — прыстасавальніцгоа, згодшідва, беспрьшцыповасць. АПАРТУШ СТ (фр. opportunis­ te) — прыстасаванец, згоднік. АПАРТЭІД (афрыкаанс apartheid = раздзельнае пражыванне) — палітыка гтрымусовага размежавання насельніцтва ў краіне, заснаваная на расавай дыскрымінацыі. АПАРЬІЯ (гр. aporia = бязвыхаднасць) — лог. супярэчнасць y меркаванні, якая здаецца неадольнай. А П А Р^Л Ь (фр. appareil = уезд) — 1) нахільная платформа для пагрузкі ў вагоны аўтамабіляў і іншых машын; 2) пліта з невялікім нахілам для праходу або праезду ў будынак; 3) пакаты спуск y акопах для гармат і танкаў. АПАСЕМ АТЫ ЧНЫ (ад гр. ароsemaino = паведамляю) — папераджальны; а - а я афарбоўк a — яркая афарбоўка некаторых ядавітых жывёл, якая «сігналізуе» аб небяспецы з боку гэтьгх жывёл. АПАСІЯНАТА (іт. appassionato = гірадузяты) — натхнёны характар

выканання музычнага твора або яго часткі.

АПАСПАРЬІЯ (ад ста- + спора) — спосаб размнажэння некаторых раслін, які заюпочаецца ў развіцці гаметафіта з вегетатыўных клетак спарафіта без спораўтварэння. АПАСТАЗІЯ ( польск . apostazja, ад гр. apostasia = адступкііггва) — адыход ад догматаў, асноўньгх палажэнняў веравызнання; адступнігхгеа. А П АСТР0Ф А (гр. apostrophe = паварот убок) — літ. стылістычная фігура, калі да адсутнай асобы звяртаюцца як да прысутнай, да мёртвага як да жывога, да прадмета як да чалавека. АІІАСТЫ ЛЬБ (гр. apostilbo = ззяю) — адзінка яркасці асветленай паверхні, роўная 0,3183 ніта. АПАСТЭРЫ ЁРНЫ (ад апастэрыёры) — заснаваны на вопыце, які вынікае з вопыту (проціл. anрыёрны). АПАСТЭРЫ ЁРЫ (лац. a poste­ riori = з наступнага) — на падставе вопьпу, вопытньгх дадзеных (проціл. апрыёры). АПАСЯЛЕШ Й (ад ana- + гр. seleпе = месяц) — астр. пункт арбіты спадарожніка Месяца, найбольш аддалены ад цэнтра Месяца (проціл. перысяпеній). АПАТАЗАЎР (н.-лац. apatosau­ rus) — тое, што і брантазаўр. А П А ТРА ІЙ Й (гр. apotropaios = які адводзіць бяду) — прадмет, выява або дзеянне, якім прыпісваюць магічную здольнасць засцерагаць ад няшчасця і злога духу.

117


A АПАТРЫДЫ (rp. apatris, -idos = які не мае айчыны) — асобы, якія не маюць грамадзянства. АПАТЫТ (ад гр. apate = падман) — мінерал, фасфат кальцыю з пераменным змяшчэннем фтору, хлору, вуглекіслаты і гідраксіду; сыравіна для вытворчасці фасфатных угнаенняў. АПАТЫТОЗ (ад статыт) — лёгачнае захворванне, выкліканае ўздзеяннем апатытавага пылу. АПА т Ы Я (гр. apatheia) — поўная абыякавасць да ўсяго; раўнадушнасць, вяласць. АПАТЭЦЫЙ (ад гр. apotheke = сховішча) — адкрытае пладовае цела некаторых сумчатых грыбоў і лішайнікаў. АПАФАШ Я (ад апа- + -фанія) — тое, пгго і абляут. АПА ФАТЬІЧНЫ (гр apophatikos = адмоўны); а - а я тэалог і я — тэалогія, якая імкнецца выразіць незямную сутнасць бога шляхам адмаўлення ўсякіх уяўленняў аб ім як несумяшчальных з яго прыродай (у адрозненне ад катафатычнай тэалогіі). АПАФЕГМА (гр. apophthegma) — літ. кароткае дасціпнае павучальнае выслоўе. АПАФЕГМ АТЫ (гр. apophtheg­ ma, -atos = кароткае выслоўе) — даўнія зборнікі дасціпных і павучальных выслоўяў. АПАФЕМА (гр. apotithemi = адкладваю ўбок) — мат. перпендыкуляр, які апушчаны з цэнтра правільнага многавугольніка на адну з яго старон. АП А Ф Е03 (гр. apotheosis = абогатварэнне) — 1) праслаўленне,

узвялічванне якой-н. асобы, з’явы, падзеі; 2) урачыстая заключная сцэна ў некаторых спектаклях з удзелам усіх выканаўцаў. АПА ФЕРМ ЕНТЫ (ад апа- + ферменты) — бялковая група малекул некаторых ферментаў, якая вызначае іх спецыфіку (параўн. каферменты). i АПАФІЗА (гр. apophysis = адростак) — 1) біял. нарасць пры аснове каробачкі некаторых імхоў; 2) геал. адгалінаванне ад магматычнага цела ў суседнія горныя пароды. АПАФІТЫ (ад апа- + -фіты) — сінантропныя расліны, якія паходзяць з мясцовых прыродных раслінных згуртаванняў (лясных, лугавых, балотных і інш.). АПАХРАМАТ (ад апа- + гр. chroma, -atos = колер) — аб’ектыў, y якім храматычная аберацыя выпраўлена ў яшчэ большай ступені, чым y ахрамаце. АПАЦЭНТР (ад апа- + цэнтр) — астр. пункт арбіты нябеснага цела, які найбольш аддалены ад цэнтральнага цела. а п Ач (ад ням. Patsch = аплявуха) — прыём клаунады ў цырку, гучная фальшьшая аплявуха, якую даюць адзін аднаму клоуны.

АПАІІІ (фр. apache) — дэкласаваны элемент y Францыі, злодзей; 2) мужчынская кашуля з адкрытым каўняром. АПВЕЛШ Г (англ. upwelling, ад up = наверх + well = хлынуць) — падыманне водаў з глыбіні вадаёма да паверхні, які адбываецца ў выпадках, калі вецер зганяе паверхневыя воды ў бок мора, возера.

118


----------- A АПЕГРАФА (н.-лац. opegrapha) — накіпны сумчаты лішайнік сям. апеграфавых, які расце на ствалах і галінках клёна, граба, асіны, ясеня, дуба. А П Е Й Р0Н (гр. ареігоп = бязмежнае) — бясконцае, бясформеннае, бяз’якаснае першарэчьгоа ў старажытнагрэчаскай філасофіі. АПЕКС (лац. apex = вяршыня) — 1) астр. пункт нябеснай сферы, y напрамку да якога рухаецца Сонечная сістэма; 2) анат. кончык языка; 3) верхавінкавая частка сцябла або кораня расліны. АПЕЛЁНТЫ (лац. appellens, -ntis = які накіроўвае) — прынады, сродкі прываблівання жывёл. АПЕЛЬ (фр. appel = заклік) — 1) кавалерыйскі сігнал, якім заклікаюць да збору; 2) удар правай выцягнутай нагой па зямлі ў час фехтавання, што азначае пачатак атакі. АП ЕЛЬСІН (гал. appelsien) — пладовае дрэва сям. рутавых, пашыранае ў тропіках і субтропіках, a таксама буйны сакаўны плод гэтага дрэва аранжавага колеру. АПЕЛЯВАЦЬ (лац. appellare) — 1) абскарджваць прыгавор суда ў вышэйшай інстанцыі; 2) звяртацца да каго-н. дзеля падгрымкі (напр. а. да грамадскай думкі). АПЕЛЙНТ (лац. appellans, -ntis) — асоба, якая падала або падае апеляцыю. АПЕЛЯТЬІЎ (ад лац. appellare = называць) — лінгв. імя агульнае як супрацьлегласць імені ўласнаму. АПЕЛЯЦЫ Я (лац. appellatio) — 1) абскарджанне прыгавору суда ў вышэйшай інстанцыі; просьба пе-

рагледзець справу (параўн. касацыя 1); 2) просьба падгрымаць y чым-н. (напр. а. да грамадскасці). АПЕНДЫКС (лац. appendix = прыдатак) — 1) анат. адростак сляпой кішкі; 2) кароттсі шпанг y ніжняй частцы дырыжабля для рэгуліроўкі колькасці газу. АПЕНДЫКУЛЙРЬП (н.-лац. ap­ pendicularia, ад лац. appendicula = дадатак) — клас марскіх хордавых жьюёл падтыпу тунікатаў, пашыраны пераважна ў верхніх слаях вады. АПЕНДЫ ЦЬІТ (лац. appendix, -icis = прыдатак) — запаленне апендыкса.

АПЕПСІЯ (ад a- + гр. pepsis = страваванне) — мед. нястраўнасць y сувязі з невыдзяленнем страўнікавага соку. t АПЕРАНД (англ. operand) — велічыня, над якой адбываецца аперацыя пры рэалізацыі праграмы ў электронна-вылічальнай машыне. АПЕРАТАР (лац. operator = выканаўца) — 1) спецыяліст, які кіруе работай якога-н. механізма або ўстаноўкі; 2) тое, пгто і кінааператар\ 3) мат. правіла, якое дазваляе кожны элемент аднаго мноства супаставіць з пэ5лшм элементам другога мноства. АПЕРАТЫ ЎНЫ (лац. operativus = дзейны) — 1) здольны хутка і правільна выканаць практычныя задачы, дзейсны (напр. а. работнік); 2) звязаны з ажыццяўленнем пэўнай стерацыі (напр. а. прастор, а-ая група). АПЕРАЦЬШ НЫ (ад аперацыя) — 1) прызначаны для аперацыі, звязаны з аперацыяй (напр. а. стол.

119


A - ----------

a-ae ўмяшанне); 2) прызначаны для непасрэднага практычнага ажыццяўлення (напр. а. план). АПЕРАЦЫ Я (лац. operatio = дзеянне) — 1) лячэнне, звязанае з хірургічным умяшаннем; 2) сукупнасць баявых дзеянняў буйной вайсковай групіроўкі, аб’яднаных адной мэтай; 3) дзеянне, накіраванае на дасягненне пэўнай мэты, рашэнне пэўнай задачы (напр. вытворчая а., фінансавая а.); 4) асобная закончаная частка тэхналагічнага працэсу, якая выконваецца на адным рабочым месцы; 5) перапрацоўка інфармацыі электронна-вылічальнай машьшай па адной камандзе. АПЕРАЦЫ ЯНАЛІЗМ (ад лац. operatio = дзеянне) — суб’ектыўна-ідэалістычны напрамак y сучаснай філасофіі, паводле якога паняцці не адлюстроўваюць аб’ектыўную рэчаіснасць, a з’яўляюцца прадуктам дзеянняў (аперацый) вучонага. АПЕРКОТ (англ. upper-cut) — удар знізу ў тулава або падбародак пры гульні ў бокс. г АПЕРОН (ад лац. operare = гтрацаваць) — група генаў, якія вызначаюць сінтэз функцыянальна звязаных ферментаў. АПЕРТОМ ЕТР (ад лац. apertus = адкрыты + -метр) — прыбор для вымярэння лікавай апертуры аптычнай сістэмы. АПЕРТУРА (лац. apertura = адтуліна) — 1) адтуліна ашычнага прыбора, якая вызначаецца памерамі лінзаў або дыяфрагмамі; 2) частка паверхні складаных антэн, якая прымае або вылучае электрамагнітнае выпрамяненне.

АЛЕРТЫ ЗАЦЫ Я [ад фр. N.Appert = прозвішча фр. вьшаходцы (1752— 1841)] — спосаб кансервавання мяса і агародніны, заснаваны на працяглым награванні ў кіпячай вадзе ў герметычна закрытых шкляных пасудзінах пасля таго, як адтуль адпампавана паветра. АПЕРЦЫ Ш РАВАЦЬ (ад лац. ad = да + перцыпіраваць) — асвойваць на аснове папярэдняга вопыту. А П ЕРЦ ЭП ЦЬЫ (ад лац. ad = да + перцэпцыя) — 1) псіх. залежнасць успрыняцця чалавекам прадметаў і з’яў аб’ектыўнага свету ад папярэдняга індьш іду альнага вопыту, ранейшых уяўленняў і запасу ведаў; 2) філас. усведамленне самога сябе, пазнанне праз розум уласнага стану. АПЕРЫ РАБАЦЬ (лац. орегге) — 1) рабіць хірургічную аперацыю\ 2) выконваць якія-н. дзеянні, дзейнічаць; 3) карыстацца чым-н. (напр. а. лічбамі). АПЕРЫ ТЫ Ў (фр. apéritif) — слабы спіртны напітак для ўзбуджэння апетьпу. АПЕРЭТА (іт. operetta) — музычна-драматычны твор камедыйнага характару, y якім спевы чаргуюцца з размовамі і танцамі. АПЕТЫ Т (лац. appetitus = жаданне) — 1) жаданне есці; 2) перан. жаданне наогул, імкненне да чаго-н. (напр. уласніцкі а.). А П ЕФ 0РА (н.-лац. opephora) — аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. фрагілярыевых, якая трапляецца ў прэсных вадаёмах.

120


АШ ЗАТРОН (ад лац. apis = пчала + гр. arthron = орган, частка цела) — лекавы прэпарат, болесуцішальны і процізапаленчы сродак. АПШ АЛЬНЫ (ад лац. apex, apicis = канец) — 1) анат. звернуты ўгору, верхні (напр. а. орган); 2) лінгв. пярэднеязычны зычны (гук). АШ ЛАК (ад лац. apis = пчала + lac = малако) — біягенны лекавы прэпарат, які ўяўляе сабой высушанае матачнае малако пчол; выкарыстоўваецца пры гіпатрафіі і адсутнасці апетьпу ў маленькіх дзяцей. АПІС (гр. Apis, ад егіп. Chapi) — свяшчэнны бык y старажьгшых егіпцян. АІІІСТАГНАТЫ ЧНЫ (ад гр. opisthe = ззаду + gnathos = галава) — звернуты коса назад і ўніз (пра рот і сківіцы галавы насякомага). . АШ СТАГРАМА (н.-лац. apistogramma) — рыба атрада акунепадобных, якая пашырана ў рэках Паўд. Амерыкі; на Беларусі разводзіцца як акварыумная. А Ш СТА Д0М (гр. opisthodomos = які знаходзіцца ў задняй частцы дома) — закрытае памяшканне ў заходняй частцы старажытнагрэчаскага храма. а ш с т Ар х ( н .-лац. opistorchis) — гельмінт сям. апістархідаў класа смактуноў, які пашыраны ў Еўропе і Азіі.

АШ СТАРХІДЫ (н.-лац. opisthorchidae) — сямейства гельмінтаў класа трэматодаў; паразіты рыб, паўзуноў, птушак, млекакормячых і чалавека.

-------------------- А

АГПСТАРХбз (ад гр. opisthe = ззаду + orchos = шпалера) — гліставое захворванне жьшёл і чалавека, якое выклікаецца паразітаваннем y печані, жоўцевым пузыры і падстраўнікавай залозе плоскіх чарвей. АШ СТАСОМА (ад гр. opisthe = ззаду + сома) — наступны за прасомай задні аддзел цела хеліцэравых, часам называецца брушкам. АПГГЭРАігія (ад лац. apis = пчала + тэрапія) — выкарыстанне пчалінага яду на лекавыя мэты. АШ ЯКРЭЯ (н.-лац. аріосгеа) — сумчаты грыб сям. гіпаміцэтавых, які развіваецца на ядомых грыбах (баравіку, падасінавіку, падбярозавіку, махавіку) і лішайніках. АГПЯЦЬІСЦІС (н.-лац. apiocystis) — каланіяльная зялёная водарасць сям. тэтраспоравых, якая трапляецца на водных раслінах, адмерлым субстраце ў непраточных вадаёмах. АПЛАДЗІРАВАЦЬ (фр. applau­ dir) — пляскаць y далоні на знак прывітання або адабрэння. АПЛАДЫ СМ ЕНТЫ (фр. applau­ dissements) — плясканне ў далоні на знак прывітання або адабрэння. АЛЛАЗІЯ (ад а- + гр. plasis = утварэнне, фармаванне) — прыроджаная адсутнасць якога-н. органа ў выніку парушэння працэсу закладкі і развіцця яго тканак (параўн. гіпаплазія, гіперплазія). АПЛА Н А СП 0РЫ (ад гр. aplanes = нерухомы + споры) — нерухомыя споры водарасцяў, якія служаць для бясполага размнажэння. AID1AHÀT (гр. aplanetos = нерухомы, які не адхіляецца) — фота-

121


A -----------а б ’ектыў, y якім выпраўлена сферычная аберацыя.

АПЛАНАТЫ ЗМ (ад апланат) — адсутнасць сферычнай і храматычнай аберацыі. AIUIÀTKA (польск. oplatek, ад лац. oblatum = ахвераванае) — 1) аладачка з прэснага цеста, якая выкарыстоўваецца католікамі і пратэстантамі пры гтрычасці; 2) абалонка з крухмальнага цеста або жэлаціну для парашковых лякарстааў; капсула. АПЛАЦЭНТАРНЫЯ (ад а- + плацэнта) — млекакормячыя (клаачныя і сумчатыя), y якіх пры развіцці зародкаў не ўтвараецца плацэнта. г АПЛЖ АТА (лац. applicata = прылеглая, сумежная) — мат. назва аднаго з трох лікаў, якія вызначаюць становішча пункта ў прасторы адносна прамавугольнай сістэмы каардьшат. АПЛП сА т А РЫ (ад лац. applicare = прыкладваць) — вырабы, якія змяшчаюць радыеактыўныя ізатопы і выкарыстоўваюцца ў медыцынскай практыцы для лячэння пашкоджаных участкаў скуры і слізістых абалонак. АШ ПКАТУРА (іт. applicatura, ад лац. applicare = гтрыкладваць) — 1) спосаб размяшчэння пальцаў, найбольш зручны пры ігры на музычных інструментах; 2) лічбавае абазначэнне пад нотамі парадку размяшчэння пальцаў музыканта. АПЛПСАЦЬІЯ (лац. applicatio = прыкладванне, наклейванне) — 1) спосаб стварэння малюнка, мастацкага ўзору, арнаменту шляхам наклейвання кавалачкаў рознакаляровай матэрыі, паперы і інш.; 2)

узор, малюнак, арнамент, створаны такім чынам; 3) мед. накладванне на абмежаваны ўчастак паверхні цела лячэбнай гразі, парафіну і інш. t АПЛІКЕ (фр. appliqué, ад лац. applicatus = прыкладзены) — 1) накладное серабро; 2) металічныя вырабы, пакрытыя тонкім слоем серабра.

Ашгіт (ад гр. aploos = гтросты) — магматычная горная парода, па мінералагічнаму складу падобная да глыбінных парод, з якімі яна звязана; выкарыстоўваецца ў керамічнай вытворчасці. г АПЛОМ Б (фр. aplomb = літар. раўнавага) — 1) празмерная саманадзейнасць, самаўпэўненасць y паводзінах, y абыходжанні з кім-н.; 2) уменне захоўваць y танцы ўстойлівасць. А П Н 0Э (ад а- + гр. рпое = дыханне) — часовая затрымка дыхальных рухаў y сувязі са збядненнем крьші вуглякіслым газам (параўн. дыспноэ). ! АПОГРАФ (гр. apographon = копія) — 1) копія арыгінала; 2) прыбор для капіравання малюнкаў. А П 0КА П А (гр. арокоре = адсячэнне) — лінгв. 1) адпадзенне аднаго або некалькіх гукаў y канцы слова (напр. «мо» замест «можа»); 2) утваронне новых слоў шляхам скарачэння. АП О КРЫ Ф Ы (гр. apokryphos = тайны) — 1) творы іудзейскай і раннехрысціянскай літаратуры, забароненыя царквой, бо іх змест не поўнасцю супадаў з патрабаваннямі афіцыйнага веравызнашія; 2) творы з няпэўным аўтарствам.

122


-------------------- -------------------- А

АПОРПІЙ (н.-лад. Арогрішп) — губавы базідыяльны грыб сям. порыевых, які расце на кары і гнілой драўніне вольхі, бярозы, таполі, вярбы і іншых лісцевых парод.

А П РА К С М А Ц Ы Я (лац. appro­ ximabo = збліжэнне) — замена адных мазэматычных велічынь, аб’ектаў іншымі, больш простымі.

А П 0 Р Ы Я (гр. aporia = непраходнасць) — супярэчнасць y меркаванні, якая здаецца непераадольнай. АПОСТАЛ (гр. apostolos = пасланец) — 1) кожны з дванаццаці вучняў Хрыста, прапаведнікаў яго вучэння; 2) перан. заўзяты паслядоўнік якой-н. ідэі, вучэння; 3) хрысціянская богаслужэбная кніга, якая змяшчае частку Новага запавета і Апакаліпсіс. АПОСТРАФ (гр. ароstrophos = звернуты ўбок, назад) — надрадковы знак y выглядзе коскі. А П 0С У М (індз. oposon) — невялікая жывёла сям. сумчатых пацукоў, якая водзіцца ў лясах Амерыкі. ! АПОФІЗ (гр. apophysis = адростак) — анат. адростак, выступ косці. АПРАБАВАЦЬ (лац. approbare) — 1) афіцыйна адобрьюаць, зацвярджаць што-н., напр. праект, заданне; 2) рабіць праверку, аналіз чагон. перш чым пачаць карыстацца (напр. а. машыну, а. новы прэпарат). АПРАБАЦЫ Я (лац. approbatio) — 1) афіцыйнае адабрэнне, вынесенае на падставе выпрабавання, праверкі, шырокага абмеркавання (напр. а. вучэбных праграм); 2) абследаванне гатунковых якасцей сельскагаспадарчых культур для адбору лепшых з іх на насенне (напр. палявая а.).

А П РА КСЫ (гр. apraksia = бяздзейнасць) — парушэнне здольнасці выконваць мэтанакіраваныя рухі ў выніку паражэння пэўных аддзелаў кары галаўнога мозга. АПРАПРЫ ЙЦЫЯ (лац. appro­ priatio = засваенне) — прысваенне, завалодванне. А П Р 0ІП Ы (фр. approches) — 1) земляныя равы, якія пракладвалі для скрытага набліжэння да сцен крэпасці перад яе ппурмам; 2) прамежкі паміж літарамі або словамі ў друкарскім наборы. АП РЫ ЕРН Ы (ад апрыёры) — які не залежыць ад вопыту, не абапіраецца на вывучэнне фактаў, папярэднічае даследаванню (проціл. апастэрыёрны). А П РЫ ЁРЫ (лац. a priori = з папярэдняга) — 1) незалежна ад вопыту, да вопьпу (проціл. апастэрыёры)\ 2) перан. не правяраючы чагон., загадзя. АПРЭСШ (ад а- + лац. pressus = ціск) — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваюць пры розных формах гіпертанічнай хваробы. АПРЭТ (фр. apprêt = апрацоўка) — рэчьшы, якія накладваюць на скуру, тканіну, паперу пры апрэтуры. АПРЭТАВАЦЬ (фр. apprêter) — выконваць апрэтуру 1. АПРЭТУРА (ням. Appretur, ад фр. apprêter = апрацоўваць) — 1) сукупнасць аперацый над скурамі, тканінамі, паперай для надання ім патрэбных уласцівасцей; 2) pa-

123


A -----------шчына для апрацоўкі скураных вырабаў. t АПСАНШ Ы (гр. opsonion = забеспячэнне ежай) — спецыфічныя антыцелы, якія ўтвараюцца ў імунізаваным арганізме і стымулююць фагацытоз бактэрый лейкацытамі. t АПСІДА (гр. apsis, -idos = дуга, скляпенне) — паўкруглы або шматвугольны выступ y сцяне хрысціянскіх царкоўных будынкаў, які перакрьпы паўкупалам. г АПСІДЫ (ад гр. apsis, -idos = дуга, скляпенне) — астр. самы блізкі і самы далёкі пункты арбіты аднаго свяціла адносна другога, цэнтральнага, напр. Зямлі адносна Сонца, Месяца адносна Зямлі. i АПТАВАЦЬ (лац. optare) ажыццяўляць y адносінах да каго-н. права аптацыі.

АП т АЙП (англ. optype) — палігр. аўтаматычная машьша для фотанабору радкоў, якія аказаліся прапушчанымі наборнапішучай машынай. г АПТАНТ (лац. optans, -ntis = які выбірае) — асоба, якая мае гтрава выбіраць грамадзянства. АІГГАТЬІЎ (лац. optativus = пажадальны) — лінгв. лад дзеяслова, які абазначае пажаданасць адпаведнага дзеяння. АП т Ац Ы Я (лац. optatio = жаданне, выбар) — добраахвотны выбар грамадзянства, які звычайна дазваляецца зрабіць насельніцтву тэрыторыі, што перайшла ад адной дзяржавы да другой. АПТОМ ЕТР (ад гр. optos = бачны + -метр) — прыбор для вымярэння і вызначэння вастрыні зроку

АПТРОН [ад опт(ыка) + -трон] — огпыкаэлектронны прыбор, y якім адбьгоаецца ўзмацненне і пераўтварэнне агпычных або электрычных сігналаў; выкарыстоўваецца ў вылічальнай тэхніцы, аўтаматыцы і інш. АПТЫ М АЛЬНЫ (ад лац. optimus = найлепшы) — самы спрыяльны, найбольш адпаведны пэўным умовам і задачам (напр. а. варыянт). АПТЫ М АТЫ *(лац. optimates) — палітычная групоўка ў Стараж. Рыме, якая адлюстроўвала інтарэсы нобіляў і супрацьстаяла папулярам. АПТЫ М ЁТР (ад гр. optos = бачны + -метр) — аптычны прыбор для асабліва дакладных лінейных вымярэнняў з пагрэшнасцю да 1 мікрометра. А П ГЫ М В А т АР (ад лац. optimus = найлепшы) — набор тэхнічных устройстваў, які забяспечвае аптымальнае працяканне пэўнага вытворчага або' тэхналагічнага працэсу. АПТЫ М ІЗАЦЫ Я (ад лац. opti­ mus = найлепшы) — выбар найлепшага варыянта з некалькіх магчымых (напр. а. працэсу кіравання). АПТЫ М ІЗМ (фр. optimisme, ад лац. optimus = найлепшы) — бадзёры, жыццярадасны настрой, пры якім чалавек верыць y лепшае будучае, y поспех; схільнасць бачыць ва ўсім светлыя бакі (проціл. песімізм). АПТЫ М ІСТ (ад аптымізм) — чалавек, схільны да аптымізму.

124


----------- A АПТЬІМ ІСТЬІЧНЬІ (ад аптымізм) — прасякнуты ашымізмам (проціл. песімістычны). АПТЬІЧНЫ (гр. optikos) — 1) звязаны з оптыкай (наітр. а. прыбор, а-ае шкло); 2) светлавы, звязаны з адбіццём і пераламленнем прамянёў святла (напр. а-ая з’ява). АПТЭКА (польск. apteka < лац. apo­ theca, ад гр. apotheke = склад) — 1) установа, дзе па рэцэптах урачоў робяцца і адпускаюцца лякарствьц 2) набор лякарстваў, неабходны для першай дапамогі або хатняга лячэння; аптэчка. АІГГЭКАР (ст.-польск. aptekarz, ад лац. apothecarius) — тое, што і фармацэўт. А П Т Э РЫ Г0Т Ы (н.-лац. apterygota, ад гр. apteros = бяспёры) — ніжэйшыя першаснабяскрылыя насякомыя, да якіх адносяцца двухвосткі, нагахвосткі, шчацінахвосткі. АПТЭРЫ ЁЗ (ад a- + гр. pteron = пяро) — хвароба птушак, якая характарызуецца затрымкай або поўным прыпыненнем росту пер’я. АПТЭРЫ І (ад гр. apteros = бяспёры) — пазбаўленыя пёраў участкі скуры іпушак. ! АПУНЦЫ Я (н.-лац. opuntia, ад гр. Opus, -untos = назва старажытнагрэчаскага горада) — кустовая расліна сям. кактусавых з сакаўнымі сцёбламі, пакрытымі калючкамі, пашыраная ў пустынях і паўпустынях Амерыкі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АПЦЫ ЁН (ням. Option, ад лац. optio, -onis = свабодны выбар) — 1) умова ў дагаворы марской перавозкі адносна права замены аднаго

грузу шшым або аднаго порту прызначэння іншым; 2) умова, якая ўключаецца ў біржавыя здзелкі на тзрмін, паводле якой аднаму з бакоў даецца права выбару паміж асобнымі элементамі здзелкі; 3) прадастаўленае кампаніямі сваім вышэйшым служачым права купляць акцыі па цвёрдай цане. АР (фр. are, ад лац. area = плошча, паверхня зямлі) — адзінка зямельнай плошчы ў метрычнай сістэме мер, роўная 100 м2, або 0,01 га. г АРА (ісп. ara, ад тупі-гуарані ага) — даўгахвосты папугай з яркім апярэннем, пашыраны ў Цэнтр. Амерыцы. АРАБЕСК (фр. arabesque, ад іт. arabesco = арабскі) — поза ў класічным балеце, пры якой раўнавага захоўваецца на адной назе, a другая паднята і адведзена назад. АРАБЕСКА (іт. arabesco = арабскі) — 1) складаны арнамент y выглядзе прыгожа пераплеценых геаметрычных фігур і лісцяў, кветак, раслін, жывёл; 2) невялікі музычны твор з арнаментаваным (гл. арнаментыка 2) меладычным малюнкам. АРАБІЗМ (ад лац. arabicus = арабскі) — слова або выраз, запазычаныя з арабскай мовы. АРАБІН (ад лац. arabicus = арабскі) — разнавіднасць расліннага клею, састаўная частка аравійскай камедзі (гуміарабіку) . А РА БШ 03А (ад арабін) — монацукрыд, які ўваходзіць y склад запасных поліцукрыдаў раслін, a таксама камедзяў, слізяў. АРАГАНІТ (ад ісп. Aragon = вобласць y Іспаніі) — мінерал класа

125


A -----------карбанатаў, разнавіднасць карбанату кальцыю белага, шэрага або фіялетавага колеру.

APATÉH (ад гр. o ro s = ra p a + -ген) — геал. горна-складкаватае ўзнікненне на месцы геасінкліналі на позняй стадыі яе эвалюцыі. АРАГЕНЕЗ, А Р А Г Е Ш ЗІС (ад гр. oros = rapa + генезіс) — сукупнасць працэсаў, з якімі звязана ўзнікненне і развіццё гор. АРАГРАФІЯ (ад гр. oros = rapa + -графія) — раздзел фізічнай геаграфіі, які вывучае рэльеф зямной паверхні. APÀK (ар. arag = пот) — моцны спіртны напітак, які гатуюць з соку какосавай, фінікавай пальмы або з рысу. АРАКУЛ (лац. oraculum = прароцтва) — 1) жрэц y старажытных грэкаў і рымлян, пгго прарочыў быццам ад бога, a таксама месца такіх прароіхгваў; 2) іранічная назва чалавека, які прадказвае будучае або выказвае меркаванні, што прымаюцца многімі на веру. АРАЛІЯ (н.-лац. агаііа) — кустовая расліна сям. араліевых з доўгім лісцем і дробнымі белымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. t АРАЛЬНЫ (н.-лац. oralis, ад лац. os, oris = рот) — біял. ротавы, размешчаны ў вобласці рота (параўн. абаральны). АРАМАРФОЗ (ад гр. аіго = падымаць + -марфоз) — адзін з напрамкаў эвалюцыі арганізмаў, які характарызуецца ўскладненнем іх будовы і функцыі, развіццём прыстасавальнай здольнасці да

ўмоў асяроддзя (параўн. ідыяадаптацыя). а р а м а т ы з Ац ы я (ад гр. aro­ ma, -atos = пахучыя травы) — утварэнне араматычных злучэнняў; а. нафтапрадукт a ў — хімічная перапрацоўка нафты і нафтапрадуктаў для ўзбагачэння іх араматычнымі вугляводамі.

АРАМ АТЫ ЧНЫ (гр. aromatikos = пахучы); а - ы я злучэнн і — вуглевадароды (бензол, нафталін, антрацэн і інш.) і іх вытворныя (іанілін, бензойная кіслата, фенол і інш.), якія змяшчаюць y малекуле цыклы з шасці атамаў вугляроду. АРАМ ЁТРЫЯ (ада гр. oros = rapa + -метрыя) — метады вымярэння формаў зямной паверхні. АРАНГЛАУТЫ (малайск. oranglaut = марскі чалавек) — марскія вандроўнікі, жыхары Малайскага архіпелага, якія вандруюць з вострава на востраў. АРАНГУТАН, АРАНГУТАНГ (малайск. orang-utan = літар. лясны чалавек) — буйная чалавекападобная малпа, якая жыве на астравах Суматра і Калімантан. АРАНДА в Ац Ь (с.-лац. arendaге) — браць або даваць пгго-н. y арэнду. АРАНДЛТАР (с.-лац. arendator) — той, хто бярэ што-н. y арэнду. APAHÉI (н.-лац. aranei) — атрад арахнідаў; беспазваночныя жьюёлы тыпу членістаногіх з целам рознай афарбоўкі даўжынёй ад 0,8 да 11 см, якое складаецца з галавагрудзей і брушка, злучаных кароткай сцяблінкай; павукі.

126


A

АРАНЕЯЛОГІЯ (ад лац. aranea = павук + -логія) — раздзел арахналогіі, які вывучае павукоў. АРАНЖАВЫ (ад фр. orange = апельсін) — жоўта-чырвоны, колеру апельсіна. АРАІГЖАД (фр. orangeade) — прахаладжальны напітак з апельсінавым сокам. АРАНЖАРЭЯ (фр. orangerie, ад orange = апельсін) — зашклёнае памяшканне для вырошчвання і зімоўкі паўднёвых раслін або для несезоннага атрымання пладоў, агародніны і кветак; цяпліца. АРАНЖЫРАВАЦЬ (фр. arranger = упарадкоўваць) — рабіць аранжыроўку. АРАНЖЫРОУКА (ад аранжыраваць) — 1) пералажэнне музычнага твора для выканання на іншым інструменце або для іншага складу інструментаў ці галасоў (параўн. транскрыпцыя 3); 2) мастацкая кампаноўка раслін (кветак, дэкаратыўных галінак, лісця) y вазах, карзінах, гірляндах, вянках. APÀHT (лац. orans, -ntis = які моліцца) — адлюстраванне ў раннехрысціянскім мастаіггве фігуры ў малітоўнай позе з узнятымі рукамі. АРАПАЙМА (н.-лац. arapaima) — рыба атрада селядцовых 'даўжынёй да 4 м, якая водзіцца ў басейне ракі Амазонкі. t АРАР (гр. horarion) — частка адзення дыякана ў выглядзе перавязі, расшытай крыжамі, пгго надзяваецца на левае плячо. АРАС (фр. arras, ад Arras = назва горада ў Францыі) — дыван ручной рабоіы, вытканы ў француз-

скім горадзе Арас, цэнтры шпалернага ткацтва ў 14— 15 ст. t АРАТ (манг. arat) — жывёлавод y Манголіі.

APÀTAP (лац. orator) — 1) асоба, якая выступае з прамовай; прамоўца; 2) той, хто валодае майстэрствам слова, красамоўствам. А РА Т 0РЫ Я (іт. oratorio) — буйны музычны твор для хору, салістаў-спевакоў і аркестра. АРАТЫ П (ад гр. oros = rapa + -тып) — наборна-друкавальная машына, аналагічная лінатыпу, але забяспечаная замест матрыц патрыцамі, a замест адліўнога апарата друкавальным. АРАЎКАРЫТЫ (ад ісп. Arauco = назва чылійскай правінцыі) — рэпггкі ствалоў хвойных дрэў, якія сустракаюцца ў адкладах пермскага перыяду (гл. палеазой). а р а ў к Ар ы я (н.-лац. araucaria, ад ісп. Arauco = назва чылійскай правінцыі) — вечназялёнае хвойнае дрэва сям. араўкарыевых, пашыранае пераважна ў Паўд. Амерыцы і Аўстраліі. АРАЎРУТ (англ. arrowroot, ад arrow = страла + root = корань) — сарты крухмалу, якія атрымліваюцца з карэнішчаў раслін роду маранта, клубняў куркумы і некаторых іншых трапічных відаў класа аднадольных. / АРАХІС (н.-лац. arachis, ад гр. arachis = зелле) — травяністая расліна сям. бабовых, пашыраная ў тропіках і субтропіках, a таксама плады гэтай расліны (земляныя арэхі). АРАХНАІДЫТ (ад гр. arachnos = павуціна + eidos = выгляд) — запа-

127


A -----------ленне павуціннай абалонкі галаўн'ога або спіннога мозга.

АРАХНАЛОГІЯ (ад гр. arachne = павук + -логія) — раздзел заалогіі, які вывучае павукападобных. АРАХНАХЛОРЫС (н.-лац. arachnochloris) — аднаклетачная жоўтазялёная водарасць сям. плеўрахлоравых, якая ўдзельнічае ў абагачэнні глебы арганічнымі рэчывамі. АРАХШ ДЫ (н.-лац. arachnida, ад гр. arachne = павук) — клас беспазваночных жывёл тыпу членістаногіх, да якога належадь павукі, скарпіёны, сальпугі, ілжэскарпіёны, сенакосцы, кляшчы; пашыраны на ўсіх мацерыках, акрамя Антарктыды; павукападобныя. АРАХНОЗЫ (ад гр. arachne = павук + -ноз) — хваробы млекакормячых, гпушак, насякомых, чалавека, якія выклікаюцца павукападобнымі. АРАЦЫ Я (лац. oratio) — празаічны жанр y літаратуры Беларусі 17— 18 ст.; своеасаблівы тэатралізаваны паказ-прамова ў школьным тэатры. f АРБА (цюрк. araba) — высокая двухколая павозка ў Сярэд. Азіі і доўгая чатырохколая — y Крыме і на Каўказе. АРБАВІРУСЫ [н.-лац. arboviru­ ses, ад англ. arthropod) bo(me) viruses = вірусы, народжаныя членістаногімі] — група вірусаў пазваночных жьшёл і чалавека, якія пераносяцца членістаногімі (кляшчамі, камарамі, маскітамі). АРБАЛЕТ (фр. arbalète) — сярэдневяковы ўдасканалены лук з прыкладам, самастрэл.

АРБАШ Т (ад лац. arbor = дрэва + -піт) — разнавіднасць лёгкага бетону, што ўяўляе сабой сумесь цэменту, драўняных адходаў і вады. АРБАРЫ ЦЫДЫ (ад лац. arbor = дрэва + -цыд) — рэчьшы, якія выкарыстоўваюць для барацьбы з драўняна-хмызняковай расліннасцю. АРБАРЭТУМ (лац. arboretum = гай) — тое, што і дэндрарый. АРБІТА (лац. orbita = каляіна, дарога) — 1) шлях, па якім нябеснае цела ці касмічны апарат рухаецца ў прасторы адносна другога нябеснага цела; 2) перан. сфера дзеяння, пашырэння чаго-н. (напр. а. уплыву); 3) вачніца. АРБІТА ЛЬНЫ (ад арбіта) — які знаходзіцца на арбіце, рухаецца па арбіце. А РБІТР (лац. arbiter) — 1) пасрэднік пры разборы спрэчак, трацейскі суддзя; 2) суддзя ў некаторых спартыўных спаборніцтвах. а р б і т р Аж (фр arbitrage) — 1) вырашэнне спрэчных пьгганняў арбітрамі; трацейскі суд; 2) орган па вырашэнню гаспадарчых спрэчак; 3) камерцыйная дзейнасць, звязаная з выкарыстаннем розніцы цэн аднолькавых біржавых аб’ектаў (каштоўных папер, тавараў) на розных рынках, каб атрымаць прыбытак; а. в а л ю т н ы — здзелка, якая дазваляе атрымаць прыбытак з розніцы ў курсах валкпы на розных валютных рьшках; а. п р а ц э н т н ы — здзелка, якая дазваляе атрымаць прыбытак з розніцы ў працэнтных стаўках па розных валютах; а. т а в а р н ы — здзелка, якая дазваляе атрымаць прыбытак з розні-

128


----------- A цы ў цэнах на адзін і той жа тавар на розных рынках; а. ф о н д a в ы — здзелка, якая дазваляе атрымаць гтрыбытак з розніцы паміж курсамі адной і той жа капггоўнай паперы на розных рынках фіктыўнага капіталу. АРБГГРАЖОР (фр. arbitrageur) — крэдыша-фінансавая ўстанова, буйныя карпарацыі і фірмы, якія ажыццяўляюць здзелкі на таварных, фондавых, валютных і грашовых рынках. АРБГГРАЛЬНЫ (лац. arbitralis = адвольны) — філас. які вырашаецца паводле чалавечай волі, самавольны. А РБУ Д ІН (ад лац. arbutus = сунічнае дрэва) — гпіказід, пры расшчапленні якога ўтвараюцца глюкоза і гідрахінон. АРГАЗМ (гр. orgasmos = напятасць) — вышэйшая ступень пачуццёвай асалоды, што ўзнікае ў момант завяршэння палавога акта. АРГАЛ (манг. argal) — сухі кізяк, які выкарыстоўваецца як паліва ў бязлесных мясцовасцях Азіі. АРГАЛІ (манг. argali) — тое, пгго і архар. а р г а м Ак (кр.-тат. arhamak) — старадаўняя назва ўсходніх пародзістых верхавых коней. г АРГАН (лац. organum, ад гр. orga­ non = прылада, інструмент) — 1) духавы музычны клавішны інструмент складанай будовы (уключае сістэму труб, паветранагнятальных мяхоў, клавіятур і рэгістравых ручак), па гукавым аб’ёме роўны сімфанічнаму аркестру; 2) шматствольная артылерыйская гармата 5 A. М. Булы ка, т. 1

16— 18 ст. y Еўропе, y т.л. на БеларусіАРГАНАГЕНЕЗ (ад орган + -генез) — 1) фарміраванне органаў жывёл і чалавека ў працэсе эмбрыянальнага развіцця арганізма; 2) утварэнне асноўных органаў раслін з клетачных тканак. АРГАНАГЕННЫ (ад орган + -генны); а - ы я г о р н ы я n a ­ p o д ы — тое, што і біяліты. АРГАНАГЕНЫ (ад орган + -ген) — хімічныя элементы, неабходныя для жыццядзейнасці жывых арганізмаў. АРГАНАГРАФІЯ (ад орган + -графія) — раздзел біялогіі, які вывучае і апісвае органы раслін і жывёл. А РГА Н А 30ЛІ [ад арган(ічны) + золі] — золі, y якіх часцінкі рэчыва размеркаваны ў арганічным злучэнні (параўн. гідразолі, аэразолі). АРГАНАЛЕПТЫ ЧНЫ (ад орган + гр. leptikos = схільны браць або прымаць) — які выяўляецца пры дапамозе органаў пачуццяў, напр. смак, пах аб’ектаў знешняга асяроддзя (вады, паветра, ежы і інш.). А РГА Н А Л 0ГІЯ (ад арган + -логія) — навуковая дысцыпліна, якая вывучае музычныя інструменты — іх канструкцыю, форму, матэрыял, спосабы вырабу, акустычна-тэмбравыя якасці, выканальніцкія магчымасці і інш. а р г а н а п л А с т ы к а (ад орган + пластыка) — пластычная аперацыя па ўтварэнню страчаных органаў (напр. носа, сустава). АРГ АНАТЭРАІПЯ (ад орган + тэрапія) — лячэнне прэпаратамі,

12?


A -----------прыгатаванымі з органаў і тканак жывёл. АРГАНАЎТЫ (гр. Argonautai, ад Argo = назва карабля + nautes = мараплавец) — 1) міф. група старажытнагрэчаскіх герояў, якія плавалі ў Калхіду па залатое руно; 2) перан. адважныя мараплаўцы, шукальнікі прыгод на моры. АРГАНДЗІ (фр. organdi) — вельмі тонкая шорсткая празрыстая матавая шаўковая тканіна з дробцаўзорыстым перапляценнем. АРГАНЁЛЫ (лац. organella, ад гр. organon = прылада, інструмент) — часткі цела аднаклетачнага арганізма, якія выконваюць пэўныя функцыі ў яго жыццядзейнасці. АРГАНВАВА ц Ь (фр. organi­ ser) — 1) заснаваць пгго-н. такое, што мае грамадскі характар (напр. а. гурток); 2) падрыхтаваць, наладзіць (напр. а. сустрэчу); 3) аб’яднаць, згуртаваць для якой-н. мэты (напр. а. атрад); 4) упарадкаваць што-н. (напр. а. свой рабочы час).

А РГА Ш іА ТА Р (фр. organisate­ ur) — 1) той, хто арганізуе пгго-н., з’яўляецца ініцыятарам чаго-н.; 2) той, хто мае здольнасці да арганізацыйнай работы. АРГ АШ ЗАДЫ Я (фр. organisation, ад с.-лац. organi satio) — 1) грамадскае аб’яднанне або дзяржаўная ўстанова (напр. прафсаюзная а., рамонтная а.); 2) будова, склад чаго-н. (напр. унутраная а. завода); 3) арганізаванасць; 4) заснаванне, наладжванне чаго-н. АРГАНІЗМ (фр organisme, ад с.лац. organismus) — 1) усякая жывая істота або расліна; 2) сукупнасць фізічных і духоўных уласцівасцей чалавека; 3) перан. тое, urro

ўяўляе сабой складанае арганізаванае адзінства АРГАНІК (гр. oiganikos = арганічны) — спецыяліст y галіне арганічнай хіміі. АРГАШ КА (гр. organikos = арганічны) — 1) арганічная хімія; 2) арганічныя ўгнаенні. АРГ'АНІСТ (с.-лац. organista) — музыкант, які іграе на аргане. АРГАШ СТРУМ (н.-лац. organistrum) — музычны інструмент, тып даўняй колавай ліры. АРГАШ ЦЬІЗМ (ад арганічны) — вучэнне, ж о е растлумачвае прыродныя і сацыяльныя з’явы (працэсы) па аналогіі з біялагічнай будовай арганізма; атрымала развіццё ў агульнай тэорыі сістэм, y кібернетыцы, тэорыі інфармацыі і інш. АРГАНІЧНЫ (гр. organikos) — 1) які належыць да жывёльнага або расліннага свету; 2) які ўтварыўся ў выніку разлажэння жывёльных і раслінных арганізмаў (напр. а-ыя рэчывы); 3) які займаецца вывучэннем прадуктаў разлажэння жывых арганізмаў (напр. а-ая хімія); 4) абумоўлены самой сутнасцю чаго-н., непарыўна звязаны з чым-н.; 5) перан. унутрана ўласцівы каму-н. (напр. а-ая патрэбнасць). АРГАНОІДЫ (ад орган + -оід) — састаўныя часткі цытаплазмы жывёльнай або расліннай клеткі (напр. мітахондрыі, пластыды\ якія выконваюць пэўныя функцыі ў яе жыццядзейнасці. АРГАНОЛА (ад орган) — электрамузычны інструмент, гучанне якога блізкае да і^чання аргана.

130


----------- A АРГАНОН (гр. organon = прылада, інструмент) — агульная назва твораў Арыстоцеля па логіцы. АРГАНУМ (лац. organum, ад гр. organon = гтрылада, інструмент) — тое, што і дыяфанія. АРГАТЫЗМ (фр. argotisme) — слова, запазычанае літаратурнай мовай з якога-н. арго. АРГАТ^ХНІКА [ад арга(нізацыя) + тэхніка] — комплекс тэхнічных сродкаў для механізацыі і аўтаматызацыі кіраўніцкай і інжынерна-гэхнічнай працы. АРГЕНТАМ ЕТРЫ Я (ад лац. argentum = серабро + -метрыя) — метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з’яўляецца цітраваны раствор азотнакіслага серабра. АРГЕНТЫ Т (ад лац. argentum = серабро) — мінерал класа сульфідаў свінцова-шэрага колеру; сярэбраная руда. А РІЕН Ц ІН А (ад лац. argentum = серабро) — невялікая прамысловая рыба атрада селядцовых, якая водзіцца ў Атлантычным і Ціхім акіянах. АРГШ АФ Ш Ы (ад гр. argillos = гліна + -філ) — водныя арганізмы, якія жывуць галоўным чынам на гліністым грунце. ! АРГШ ІТ (ад гр. arg illos = гліна + -літ) — асадачная горная парода, утвораная ў выніку ўшчыльнення і цэментацыі гліны. t АРГППН (ад гр. arginoeis = сляпуча белы) — арганічная кіслата, якая ўваходзіць y склад бялкоў жывёл і раслін. а р г і р а г р Аф і я (ад гр. argyros = серабро + -графія) — прыгатаван-

не штрыхавых негатьгоаў без выкарыстання фотаапарата. A P IÔ (фр. argot) — умоўныя словы, выразы, пгго ўжываюцца якой-н. сацыяльнай групай, каб іншыя не маглі іх зразумець (напр. зладзейскае а.). АРГОН (лац. argon, ад гр. argos = бяздзейны) — хімічны элемент, газ без колеру і паху; выкарыстоўваецца для напаўнення электрычных лямпаў, y рэкламных асвятляльных прыстасаваннях і інш. АРГУМЕНТ (лац. argumentum) — 1) факт, які прыводзіцца для пацвярджэння, абгрунтавання чаго-н.; доказ, довад; 2) мат. незалежная пераменная велічыня, ад змянення якой залежыць змяненне другой велічыні, што называецца функцыяй.

а р г у м е н т а в Ац ь (лац. argu­ mentari) — прыводзіць доказы, аргументы.

АРГУМ ЕНТАЦЫЯ (лац. argu­ mentatio) — 1) прывядзенне доказаў, аргументаў; 2) сукупнасць аргументаў. АРГУС (гр. Argos = міфічны стовокі вартаўнік) — 1) перан. пільны ахоўнік, вартаўнік; 2) птушка сям. фазанавых, якая водзіцца ў лясах Паўд.-Усх. Азіі. / АРДА (цюрк. ordu) — 1) дзяржава, саюз плямён y старажьггных цюркскіх народаў (нагтр. Залатая а.Х 2) цюркскае войска, якое ўрывалася ў межы Стараж. Русі; 3) nepan. полчышчы азвяролых варожых войск; 4) перан. шумны неарганізаваны натоўп. АРДАл і Я (лац. ordalia) — распаўсюджаны ў сярэднія вякі спосаб

131


A -----------вызначэння вінаватасці асобы, якая падазравалася ў злачынстве, праз катаванне агнём, вадой, гарачым жалезам.

АРДАНАНС (фр. ordonnance) — 1) урадавы акт y Францыі і некаторых іншых краінах; 2) каралеўскі ўказ y Францыі (12— 18 ст. і ў перыяд Рэстаўрацыі) і ў Англіі (13— 16 ст.). АРДОВІК (лац. ordovices = назва кельцкага племені, пгто жыло ў Уэльсе ў часы Рымскай імперыі) — другі перыяд папеазойскай эры ў геалагічнай гісторыі Зямлі. АРДОМ ЕТР (ад лац. ardor = жар + -метр) — прыбор для вымярэння высокіх тэмператур. АРДЫ НАЛЬНЫ (лац. ordinalis = парадкавы) — размешчаны ў пэўным парадку, напр. а. лік y адрозненне ад кардынал ьнага ліку. АРДЫНАР (лац. ordinarius = звычайны) — сярэдні за многа гадоў узровень вады ў рэках, затоках і асобных пунктах марскога ўзбярэжжа. АРДЫНАРАЦ (рус. ордннарец, ад ням. Ordonnanz) — ваеннаслужачы пры камандзіры або пры штабе для выканання розных даручэнняў. АРДЫ НАРНЫ (лац. ordinarius = звычайны) — 1) які нічым не вызначаецца, звычайны, нават пасрэдны (а. чалавек); 2) уст. пггатны; а. п р а ф е с а р — прафесар, які кіраваў кафедрай (параўн. экстраардынарны 2). / АРДЫ НАРЫ Я (польск. ordynaria, ад лац. ordinarius = звычайны) — уст. частка заработку службовых

асоб y маёнтку, якая выплачвалася натурай (напр. збожжам). ! * АРДЫНАТ (польск. ordynat, ад с.-лац. ordinatus = законны нашчадак) — уладальнік родавага маёнтка (ардынацыі) y Рэчы Паспалітай (напр. Радзівіл — нясвіжскі а.). АРДЫНАТА (лац. ordinatus = упарадкаваны) — мат. назва аднаго з двух лікаў, якія вызначаюць становішча пункта на плоскасці адносна прамавугольнай сістэмы каардынат. АРДЫНАТАР (лац. ordinator = распарадчык) — 1) урач лячэбнай установы, які лечыць пад кіраўніцтвам загадчыка аддзялення; 2) урач, які праходзіць курс павышэння кваліфікацыі ў ардынатуры. АРДЫНАТЎРА (ад лац. ordinatus = упарадкаваны) — форма павышэння кваліфікацыі ўрачоў y вышэйшых навучальных і навуковадаследчых установах. АРДЫ НАЦЫЯ (польск. ordynacja, ад лац. ordinatio = упарадкаванне) — 1) збор прававых нормаў, якімі кіраваліся ўстановы, арганізацыі, суды ў сярэдневяковай Полыпчы; 2) збор прававых нормаў, якія рэгулявалі спадчынныя правы на нерухомую маёмасць пэўных магнадкіх родаў y Рэчы Паспалітай, a таксама родавы маёнтак, пгто пасля смерці ўладальніка (ардыната) пераходзіў як непадзельны і неадчужальны да аднаго нашчадка, звычайна старэйшага сьша (напр. Нясвіжская а.). АРДЫ НШ ЧЫ НА (ад арда) — дзяржаўны падатак y Вялікім княстве Літоўскім y 15— 16 ст., які

132


ішоў на выплату даніны крымскаму хану.

--------------------------- А

АРКЕБУЗА (фр. arquebuse) — вядомая ў 15— 16 ст. y Зах. Еўропе, Польшчы і Вялікім княстве Літоўскім ручная агнястрэльная зброя, якая зараджалася з дула.

АРДЭНЫ (фр. Ardennes = назва ўзвышша ў Бельгіі) — парода цяжкавозаў, вьшедзеная ў Бельгіі. АР’ЕРГАРД (фр. arrière-garde) — частка войска, якая знаходзіцца ззаду галоўных сіл, каб y час руху абараніць іх ад нападу з тылу. АР’ЕРСЦЭНА (ад фр. arrière = ззаду + сцэна) — задняя частка сцэны, якая з ’яўляецца рэзервовым памяшканнем для ўстанаўлення дэкарацый. ÀPKA (іт. агсо, ад лац. arcus = дуга) — 1) перакрыцце ў форме дугі паміж дзвюма апорамі збудавання (напр. а. моста); 2) збудаванне ў выглядзе варот з дугападобным перакрыццем. АРКАДА (фр. arcade) — рад аднолькавых арак, язсія апіраюцца на калоны і ўтвараюць адкрытую галерэю ўздоўж будынка. АРКАДЗІЯ (гр. Arkadia = назва гарыстай вобласці ў Грэцыі, насельніцтва якой y старажытнасці займалася жьшёлагадоўляй) — вобраз ідэальнай краіны «шчаслівых пастухоў» y ідылічнай паэзіі. APKÀH (цюрк. arkan) — доўгая вяроўка з пятлёй на канцы для лоўлі жывёл. АРКАТУРА (ням. Arkatur, фр. arcature, ад іт. areata = аркада) — рад аднолькавых арак на фасадзе будынка або на сценах унутры памяшканняў. АРКБУТА н (фр. arc-boutant) — знешняя апорная каменная арка, што перадае распор скляпення ад сцяны да апорнага слупа (контрфорса).

А РКЕСТР (фр. orchestre, ад гр. orchestra = пляцоўка перад сцэнай для хору ў старажытнагрэчаскім тэатры) — 1) група музыкантаў, аб’яднаных для сумеснага выканання на розных інструментах музычных твораў, a таксама сукупнасць музычных інструментаў для гэтага; 2) месца ў тэатры перад сцэнай, дзе размяшчаюцца музыканты. АРКЕСТРАНТ (ад аркестр) — музыканг аркестра. АРКЕСТРОУКА (ад аркестр) — 1) выклад аркестравага музычнага твора ў выглядзе партытуры\ 2) пералажэнне для аркестра музычнага твора, напр. фартэпіяннага. А РКЕСТРЫ ЁН (фр. orchestrion, ад гр. orchestra = пляцоўка перад сцэнай для хору ў старажытнагрэчаскім тзатры) — назва розных механічных музычных інструментаў, якія знешнім выглядам нагадваюць арган. АРККАСЕКАНС (ад лац. arcus = дуга + касеканс) — мат. вугал, касеканс якога прьіраўноўваецца да дадзенага ліку. АРККАТАНГЕНС (ад лац. arcus = дуга + катангенс) — мат. вугал, катангенс якога прыра5шо)шаецца да дадзенага ліку. А РК К 0С Ш У С (ад лац. arcus = дуга + косінус) — мат. вугал, косінус якога прыра5шоўваецца да дадзенага ліку.

133


A -------------АРКОЗЫ (фр. areo se) — буйназяршстыя пясчанікі, якія ўтварыліся ў выніку цэментацыі прадуктаў руйнавання гранітаў, гнейсаў — зерняў кварцу, палявога шпату, слюды. APKCÉKAHC (ад лац. arcus = дуга + секанс) — мат. вугал, секанс якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку. АРКСІНУС (ад лац. arcus = дуга + сінус) — мат. вугал, сінус <якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку. АРКТАГЕЯ (н.-лац. arctogea, ад гр. arktos = поўнач + ge = зямля) — адзін з асноўных зоагеаграфічных абшараў, які ахоплівае Галарктычную, Індамалайскую і Эфіопскую зоагеаграфічныя вобласці, што характарызуюцца агульнасцю паходжання жывёльнага свету. АРКТАНГЕНС (ад лац. arcus = дуга + тангенс) — мат. вугал, тангенс якога прыраўноўваецца да дадзенага ліку. APKTÔ3A (н.-лац. arctosa) — павук сям. ліказідаўу які жыве па берагах вадаёмаў. АРКТОЦІС (н.-лац. arctotis) — травяністая расліна сям. складанакветных з апушаным лісцем і серабры ста-белымі кветкамі, пашыраная ў Паўд. Афрыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АРКТЫКА (гр. arktikos = паўночны) — паўночная палярная вобласць зямнога шара. АРКТЫ ЧНЫ (гр. arktikos) — які мае дачыненне да Арктыкі (напр. а. клімат, а. пояс).

/ АРКУШ (польск. arkusz, ад лац. arcus = дуга) — 1) стандартны ліст паперы, кардону, фанеры, бляхі; 2) адзінка вымярэння аб’ёму кнігі, роўная шаснаццаці старонкам друкаванага 'гэксту. АРЛЕАН (фр. Orléans, ад Orléans = назва горада ў Францыі) — 1) расліна сям. арлеанавых, пашыраная ў тропіках Паўд. Амерыкі; 2) аранжавы фарбавальнік з пладоў гэтай расліны. АРЛЕКІН (іт. Arlecchino) — 1) традыцыйны персанаж італьянскай камедыі масак, дасціпны слуга-блазан y касцюме з рознакаляровых шматкоў і ў чорнай паўмасцы; 2) перан. блазан. АРЛЕКЗНАДА (іт. arlecchinata) — 1) невялікія тэатральныя сцэнкі, y якіх галоўнай дзеючай асобай з’яўляецца арпекін\ 2) перан. блазенства, пггукарства, камедыянцтва. АРЛОН (англ. огіоп) — тое, што і нітрон. АРМ АБЕТОН [ад арма(тура) + бетон] — узмоцненыя арматурай канструкцыі з бетону. г АРМАДА (ісп. armada = флот) — вялікае злучэнне ваенных караблёў або самалётаў, якія дзейнічаюць узгоднена; В я л і к а я а. — буйны ваенны флот іспанскага караля Філіпа П, накіраваны ў 1588 г. для заваявання Англіі і знішчаны англійскім флотам і штормам. АРМАДЗІЛ (ісп. armadillo = браняносец) — жывёла атрада непаўназубых, цела якой пакрьгта панцырам з рагавых шчьггкоў; пашырана ў Амерыцы; браняносец.

134


----------- A АРМ АПЛАСТАБЕТОН (ад лац. anno = напаўняю + гр. plastos = вылеплены + бетон) — бетон, y якім вяжучымі рэчьшамі з’яўляюцца некаторыя сінтэтычныя смолы. АРМАТАР (лац. armator = узброены) — тое, пгго і капер 1. А РМ А Т 0Л Ы (ад іт. armato = узброены чалавек) — атрады ўнутранай аховы на службе ў турэцкага ўрада ў час знаходжання Грэцыіпад асманскім панаваннем ( 17— 19 ст.), a ў 1821— 1829 гг. — удзельнікі нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі. АРМАТУРА (лац. armatura = узбраенне) — 1) сукупнасць прыбораў і прыстасаванняў для якога-н. апарата, машыны; 2) металічная аснова, каркас жалезабетоннага збудавання. АРМ ЕРЫ Я (н.-лац. armeria) — травяністая расліна сям. свінчаткавых з ружовымі або белымі кветкамі, пашыраная ў халодных і ўмераных зонах; жудрэц. APMLJIA (лац. armilla = бранзалет, пярсцёнак) — старажытны астранамічны інструмент для вызначэння каардынатаў нябесных свяцілаў. АРМ ІЛЯРНЫ (ад лац. armilla = бранзалет, пярсцёнак) — астр. кольцападобны; а - а я сфер a — тое, што і арміла. АРМІРАВАЦЬ (лад. armare = умацоўваць) — умацоўваць матзрыял або часткі канструкцыі элементамі з больш трывалага матэрыялу, напр. уводзіць y бетон стальную арматуру, y шкло металічную сетку.

А Р М Ы (фр. armée, ад лац. armatus = узброены) — 1) сукупнаць узброеных сіл дзяржавы; 2) сухапутныя ўзброеныя сілы ў адрозненне ад марскіх і паветраных; 3) злучэнне з некалькіх корпусаў або дывізій, прызначанае для вядзення ваенных аперацый (напр. танкавая а.); 4) перан. вялікая колькасць людзей, аб’яднаных агульнай справай (працоўная а.). АРМ РЭСТЛШ Г (англ. armwrestling, ад arm = рука + wrestling = упартая барацьба) — сп. від барацьбы, пераадоленне намаганняў рукі партаёра сваёй рукой (з апорай локцямі на стол). АРМ Ю Р (фр. armure) — разнавіднасць перапляцення нітак y дробнаўзорыстай тканіне. АРМ ЯК (тат. ârmâk) — старадаўняя сялянская верхняя адзежына з тоўстага саматканага сукна. 9

А Р М Ы (фр. armée, ад лац. armatus = узброены) — 1) сукупнадь узброеных сіл дзяржавы, 2) сухапутныя ўзброеныя сілы ў адрозненне ад марскіх і паветраных; 3) злучэнне з некалькіх корпусаў або дьюізій, прызначанае для вядзення ваенных аперацый (напр. танкавая а.); 4) перан. вялікая колькасць людзей, аб’яднаных агульнай справай (працоўная а.). АРМ РЭСТЛШ Г (англ. armwrestling, ад arm = рука + wrestling = упартая барацьба) — сп. від барацьбы, пераадоленне намаганняў рукі партнёра сваёй рукой (з апорай локцямі на стол). f АРМ Ю Р (фр. armure) — разнавіднасць перапляцення нітак y дробнаўзорыстай тканіне.

135


A -------------АРМЯК (тат. ârmâk) — старадаўняя сялянская верхняя адзежына з тоўстага саматканага сукна. АРНАЗЕРЫС (н.-лац,- amo se­ ris) — травяністая расліна сям. складанакветных з залаціста-жоўтымі кветкамі, пашыраная ў Еўропе. АРНАМЕНТ (лац. ornamentum = упрыгожанне) — жьшапісны ўзор з рытмічна размешчаных геаметрычных, раслінных і жывёльных элементаў. АРНАМЕН т Ал ЬН ЬІ (ад арнамент) — 1) які з’яўляецца арнаментам, складаецца з арнаменту (напр. а. роспіс); 2) пышны, вычварны; багаты на ўтірыгожанні (напр. а-ая проза). АРНАМЕНТАЦЫЯ (фр. orname­ ntation, ад лац. ornamentum = упрыгожанне) — 1) упрыгожванне арнаментам\ 2) тое, пгго і арнаментыка. АРНАМЁНТЫКА (ням. Огпаmentik, ад лац. ornamentum = упрыгожднне) — 1) сукупнасць элементаў арнаменту ў якім-н. стылі, творы мастаіхгва; 2) сукупнасць музычных гукаў, якія аздабляюць асноўную меладычную лінію. г АРНАТ (польск. omat, ад лац. ornatus) — рыза ксяндза. АРНАТУС (лац. ornatus) — рыба атрада карпападобных, якая водзіцца ў Амазонцы і Гвіяне; на Беларусі гадуецца як акварыумная. АРНАУТКА (укр. арнаутка, ад тур. amaut = албанец) — гатунак яравой цвёрдай пшаніххы са шклопадобным белым зернем. АРНІКА (н.-лац. amica) — травяністая расліна сям. складанаквет-

ных з кветкамі розных колераў y суквеццях, пашыраная ў Паўн. Амерыцы і Еўразіі; купальнік. АРНГГА- (гр. omis, -ithos = птушка) — першая састазшая частка складаных слоў, якая адпавядае паняццю «птушка». АРНТТАЗЎХ (н.-лац. omithosuchus) — драпежны паўзун, які жыў y трыясе. АРНГГАЛОПЯ (ад арніта- + -логія) — раздзел заалогіі, які вывучае пггушак. АРНГГАМІМ (ад арніта- + гр. mimos = пераймальнік) — бяззубы драпежны дыназаўр мелавога перыяду (гл. мезазой), які знешнім выглядам нагадваў гіганцкую птушку тыпу страуса. АРНГГАП0ДЫ (ад арніта- + -поды) — падатрад раслінаедных дыназаўраў мелавога перыяду, (гл. мезазой), для якіх быў характэрны двухногі (як y птушак) спосаб перасоўвання; тыповыя прадстаўнікі — гадразаўр, заўралоф, ігуанадонт, псітаказаўр. АРНГГАПТЭР (ад арніта- + -птэр) — лятальны апарат з махаючымі крыламі, заснаваны на прынцыпе палёту іггушак. АРНГГАРЫНХУС (ад арніта- + гр. rynchos = дзюба) — млекакормячае атрада аднапраходных, якое пашырана ў Паўд. Аўстрапіі і на востраве Тасманія; качканос. АРНІТАФАУНА (ад арніта- + фауна) — сукупнасць птушак пэўнай мясцовасці або якога-н. адрэ> ка часу ў гісторыі Зямлі. APH1TАФІЛІЯ (ад арніта- +-філія) — апыленне некаторых раслін, y асноўным трапічных, пры

136


----------- A дапамозе птушак (калібры, мектарніц і інш.); параўн. энтамафілія. АРШ ТАХАРЬІЯ (ад арніта- + -харыя) — разнос пладоў, насення і спораў птушкамі, напр. жалудоў і арэхаў сойкамі, насення рабіны, вішні, маліны драздамі. АРШ ТОЗ (н.-лац. ornithosis, ад гр. omis, -ithos = птушка) — вострая вірусная хвароба, якая перадаецца чалавеку ад хворых птушак і працякае з ліхаманкай, галаўнымі болямі, запаленнем лёгкіх. А РШ Т 0Л А Г (ад арніта- + -лаг) — спецыяліст па арніталогіі. ЛРНІЦІН (ад гр. omis, -ithos = гтгушка) — амінакіслата, якая выконвае ролю каталізатара ў біясінтэзе мачавіны ў печані. г АРОБА (ісп. arroba) — мера вагі, роўная 10— 15 кг, і аб’ёму, роўная 12,6—40 л, y краінах Лац. Амерыкі. г

АРОШ Я (н.-лац. агопіа, ад гр. агопіа) — кустовая расліна сям. ружавых з белымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ў Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АРПЕДЖЫО (іт. arpeggio) — муз. спосаб выканання акордаў, пры якім тоны, што іх складаюць, бяруцца не адначасова, a па чарзе, звычайна ад ніжняга да верхняга. i АРПЕНАЛ (ад гр. агре = крывы меч) — лекавы прэпарат, проціспазматычны сродак. АРПШ ГТОН (англ. Orpington = назва паселішча ў графстве Кент) — парода курэй, выведзеная ў Англіі. APCÉRJIb (фр. orseille = лакмусавы лішайнік),— фіялетава-чырво-

ны фарбавальнік для тканін, здабыгы ў выніку спецыяльнай апрацоўкі’лішайніка

APCÉH (гр. arsen = моцны) — хімічны элемент крыпггалічнай будовы, шэрага або металічнага колеру, атрутны; мыш’як. АРСЕНАЛ (фр. arsenal, ад ар. dârsinâ’a = майстэрня зброі) — 1) установа, дзе захоўваецца зброя і ваенная амуніцыя (да канца 19 ст. займалася і вырабам зброі); 2) nepan. вялікі запас якіх-н. сродкаў, магчымасцей (напр. а. ведаў). АРСЕНАШ РЫ Т (ад арсен + пірыт) — мінерал класа персульфідаў серабрыста-белага або шэрасталёвага колеру з металічным бляскам. АРСЕНАТЫ (ад лац. arsenicum = мыш’як) — солі мыш’яковай кіслаты. АРСЕШ ДЫ (ад лац. arsenicum = мыш’як) — злучэнні мыш’яку з металамі; выкарыстоўваюцца ў паўправадніковай тэхніцы. t - А РСЕШ ТЫ (ад лац. arsenicum = мыш’як) — солі мыш’яковістых кіслот. АРСІН (ад арсен) — злучэнне мыш’яку з вадародам, бясколерны атрутны газ з пахам часнаку. ÂPCIC (гр. arsis = пад’ём) — літ. моцная частка стапы (параўн. тэзіс 3). АРТА- (гр. orthos = прамы, правільны) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «прамы», «правільньт. АРТААТАМ (ад арта + атам) — атам, y якім сума спінаў электронаў дае адзінку, напр. атам гелію ў

137


A

стане, калі спіны або двух яго электронаў накіраваны паралельна.

АРТАГ АНАЛЬНАСЦЬ (ад артаганальны) — абагульненне паняцця перпендыкулярнасці, распаўсюджанае на розныя матэматычныя аб’екты. АРТАГ АНАЛЬНЫ (ад гр. orthogonios = прамавугольны) — мат. які мае прамы вугал ці прамыя вуглы (напр. а-ая праекцыя). APTATEHÉ3 (ад арта- + -генез) — тэорыя развіцця жывой прыроды, паводле якой эвалюцыя арганізмаў адбываецца ў строга вызначаных напрамках, без прыроднага адбору. АРТАГНАТЬІЗМ (ад арта- + гр. gnathos = сківіца) — тып профілю твару, калі сківіцы не выступаюць уперад y адносінах да агульнай плоскасці аблічча. А РТАГНАТЬМ (ад арта- + гр. gnathos = сківіца) — адзін з відаў нармальнага прыкусу, пры якім верхнія пярэднія зубы перакрываюць ніжнія прыкладна на !/з вышыні іх каронак. АРТАГНЕЙС (ад арта+ гнейс) — горная парода парфіравай структуры з фенакрышталямі палявых шпатаў, кварцу, біятьггу і ІНШ.

АРГАДАКСАЛЬНЫ (ад гр orthodoksos = прававерны) — які няўхільна прыгрымліваецца прынцыпаў якога-н. вучэння, светапогляду; паслядоўны (напр. а. no­ ram ). АРТАДАНТЫЯ (ад арта- + гр. odus, odontos = зуб) — раздзел стаматалогіі, які вывучае дэфар-

мацьпо зубных радоў і прафілактыку яе лячэння. АРТАДОКС (гр. orthodoksos = прававерны) — той, хто прытрымліваецца артадаксапьных поглядаў. А РТА Д 0КСІЯ (гр. orthodoksia) — нязменная прыхільнасць да якога-н. вучэння, цвёрдая паслядоўнасць y поглядах. АРТАДРОМІЯ (ад арта- + гр. dromos = бег, шлях) — самая кароткая лінія паміж двума пунктамі на паверхні шара. а р т а д ы к р Ан у м (н.-лац. 0Гthodicranum) — лістасцябловы мох сям. дыкрынавых, які расце на гніючай драўніне, часам на глебе і камянях.

АРТАКАРПУС (н.-лац. artocarpus) — дрэва сям. тутавых з буйнымі ядомымі суплоддзямі, пашыранае ў тропіках Азіі, Палінезіі; хлебнае дрэва. АРТАКЛАЗ (ад арта- + гр. klasis = разлом) — мінерал класа сілікатаў белага або ружовага колеру, часам бясколерны; выкарыстоўваецца ў шклоплавільнай і керамічнай вытворчасці. АРТАМ ІКСАВІРУСЫ (ад арта + міксавірусы) — група вірусаў, якія выклікаюць вострыя інфекцыйныя хваробы дыхальных шляхоў y чалавека і жывёл (грып, парагрьт, чуму). АРТАНЕКТЬІДЬІ (н.-лац. orthonectida) — клас беспазваночных жьшёл тыпу мезазояў; паразіты поласці цела і палавых залоз марскіх беспазваночных. АТРАПЁД (ад артапедыя) — спецыяліст па артапедыі.

138


----------- A APTAПЕДЬІЧНЫ (ад артапедыя) — які мае дачыненне да артапедыі, прызначаны для лячэння дэфармацый цела або для іх кампенсацыі (напр. а. абутак). АРТАПЁДЫЯ (ад арта- + -педыя) — раздзел медыцыны, які займаецца вывучэннем, лячэннем і прафілактыкай стойкіх дэфармацый пазваночніка і канечнасцей.

прамку раздражнення (святла, хімічнага рэчыва і інш.); параўн. плагіятрапізм.

АРТАФЕРЫ ТЫ (ад арта- + ферыты) — ферыты рэдказямельных элементаў, якія крыпггалізуюцца ў структурным тыпе пераўскіту.

АРТАШ РАКСЁНЫ (ад арта- + піраксены) — мінералы групы піраксенаў рамбічнай сінгоніі, зярністыя ўтварэнні зялёнага або бурага колеру.

АРТАХРАМАТЫЗАЦЫЯ (ад арma- + гр. chroma, -atos = колер) — павелічэнне колераадчувальнасці фатаграфічнай эмульсіі ўвядзеннем y яе сенсібілізатараў, якія робяць эмульсію больш успрымальнай да зялёных і жоўтых гтрамянёў (параўн. панхраматызацыя).

А РТА Ш Р^Ш Я (н.-лац. arthopyreпіа) — накіпны сумчаты лішайнік сям. плеяспоравых, які расце на кары дуба, вольхі, ліпы, вішні, таполі.

APT АХРАМАТЫЧНЬІ (ад арта+ храматычны) — які мае павышаную адчувальнасць да зялёных і жоўіых прамянёў (напр. а-ая плёнка).

АРТАПТЭР (ад арта+ -птэр) — лятальны апарат з крыламі, якія плазам удараюць па паветры; спрошчаная разнавіднасць арнітсттэра.

АРТАЦЭНТР (ад арта+ цэнтр) — мат. пункт перасячэння вышыняў трохвугольніка.

АРТАСКАШ Я (ад арта- + -скапія) — вьюучэнне крыпггалёў y спалярызаваным лінейнапаралельным святле пры дапамозе артаскопа. АРТАСКОП (ад арта+ -скоп) — прыбор для даследавання крыпггалічных цел y спалярызаваным святле. АРТАСЦІХА (ад арта- + гр. stichos = лінія) — вертыкальная лінія, якую можна ўмоўна правесці паміж асновамі лісця або бакавых каранёў, размешчаных адзін пад адным. АРТАТРАШ ЗМ (ад арта- + трапізм) — здольнасць бакавых органаў раслін расці паралельна на-

АРТ з Ан Д ( н я м . ortsand) — разнавіднасць артштэйну, пгго ўгвараецца ў пясчаных падзолістых грунтах. А РТО Ш Я (н.-лац. arthonia) — накіпны сумчаты лішайнік сям. артоніевых, які расце на кары лісцевых Дрэў. А РТ0ГРЫ Х У М (н ,-лац. orthotrichum) — лістасцябловы мох сям. артотрыхавых, які расце на ствалах дрэў, зрэдку на камянях. АРТРА- (гр. arthron = сустаў) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «сустаў». АРТРАБОТРЫ С (н.-лац. arthrobotrys) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца ў гле-

139


A -----------бе, на гноі, розных аргашчных рэштках. АРТРАГРЫ ПОЗ (ад артра- + гр. grypos = скрыўлены) — прыроджаныя кантрактуры канечнасцей з абмежаваннем або адсутнасцю рухаў y суставах.

АРТРАДЫРЫ (н.-лац. arthrodira, ад гр. arthron = сустаў + deire = шыя) — падклас вымерлых панцырных рыб класа пласціністаскурых, y якіх y шыйнай вобласці злучаліся галаўны і тулаўны сегменты панцыра; жылі ў сілуры — дэвоне. АРТРАДЭЗ (ад артра- + гр. desis = звязванне) — хірургічная аперацыя па стаарэнню поўнай нерухомасці сустава, каб вярнуць страчаную апораздольнасць канечнасці. АРТРАДЭСМУС (н.-лац. arthrodesinus) — аднаклетачная зялёная водарасць сям. дэсмідыевых, некаторыя віды якой трапляюцца ў сажалках і азёрах Беларусі. АРТРАЛГІЯ (ад артра- + гр. algos = боль) — боль y суставах пры розных захворваннях. А РТ РА Л 0ГІЯ (ад артра- + -логія) — раздзел анатоміі^ які вывучае будову суставаў. АРТРАПЛАСТЫКА (ад артра+ -пластыка) — хірургічная аперацыя, якая аднаўляе рухомасць суставаў. АРТРАПОДЫ (ад артра- + -поды) — тып беспазваночных жывёл, y які ўваходзяць насякомыя, павукападобныя, ракападобныя, мнаганожкі; членістаногія. АРТРАТАМІЯ (ад артра- + -тамія) — хірургічная аперацыя ўскрыцця сустава.

/ АРТРОЗ (н.-лац. arthrosis, ад гр. arthron = сустаў) — хранічнае захворванне суставаў, звязанае з парушэннем абмену рэчываў. АРТРОЗААРТРЫТ (ад артроз + артрыт) — абвастрэнне хранічнага запалення суставаў пры інфекцыі. АРТРЬІТ (фр. arthrite, ад гр. ar­ thron = сустаў) — запаленне суставаў інфекцыйнага паходжання. А РТРЫ ТЫ ЗМ (ад артрыт) — схільнасць да захворвання суставаў y выніку парушэння абмену рэчываў. АРТШ ТЭЙН (ням. Ortstein) — цёмна-бурая скарынка або праслойка пяску ці пясчаніку, што утвараецца ў ніжнім гарызонце некаторых падзолістых і лясных глеб; рудзяк. АРТЫ КЛЬ (фр. article, ад лац. articulus = член, раздзел) — службовае слова, якое дадаецца ў некаторых мовах да назоўніка для адрознення яго роду, пэўнасці ці няпэўнасці. А РТ Ы К 0Н (ад гр. orthos = прамы + eikon = адлюстраванне) — тэлевізійная электронна-прамянёвая трубка для пераўтварэння светлавога адлюстравання ў электрычныя імпульсы; больш адчувальная, чым іканаскоп\ выкарыстоўваецца гтры перадачы адлюстравання т > лебачаннем пры слабой асветленасці АРТЫ КУЛ (лац. articulus) — 1) навуковы або публідыстычны твор невялікага памеру ў часопісе, зборніку, газеце; 2) раздзел, параграф y афіцыйным дакуменце; 3)

140


—-------- A тып вырабу, тавару (напр. а. тканіны). АРТЫКУЛЯВАЦЬ (фр articu­ ler) — ліпгв. утвараць артыкуляцыю. АРТЫ КУЛЯЦЫ ЙНЫ (ад артыкуляцыя) — які мае дачыненне да артыкуляцыіА РТЫ КУ ЛЯЦ ЬЫ (лац. articu­ latio) — 1) работа органаў маўлення (губ, языка, мяккага гіаднябення, галасавых звязак) пры вымаўленні гукаў; 2) спосаб выканання паслядоўнага рада гукаў пры спевах і ігры на музычных інструментах; 3) мера якасці сістэмы сувязі, прызначаная для перадачы моўных паведамленняў. А РТЫ ЛЕРЫ Я (фр. artillerie) — 1) гарматы розных канструкцый і калібраў для знішчэння жьшой сілы, тэхнікі і ўмацаванняў праціўніка; 2) род войск з такім узбраеннем; 3) навука гтра будову артылерыйскай зброі і яе баявое прымяненне. А РТ Ы Л Ы (н.-лац. orthilis) — вечназялёная травяністая расліна сям. грушанкавых з дробнымі белымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў халодных і ўмераных зонах; сісінец. АРТЫ СТ (фр artiste, ад лац. ars = мастацгва) — 1) прафесійны выканаўца ў галіне сцэнічнага мастацтва, цырка, кіно (акцёр, спявак, музыкант i інш.); 2) перан. вялікі ўмелец, віртуоз y якой-н. справе. A РТЫ С ТЫ ЧН Ы (фр artisti­ que) — 1) які мае адносіны да артыста, уласцівы яму (напр. а-ыя здольнасці, а-ая натура); 2) які вызначаецца артыстызмам, высокім майсзэрствам, віртуознасцю.

А РТЫ Т (ад гр. orthos = прамы) — мінерал класа сілікатаў бурага колеру, радыеактыўны; з’яўляецца сыравінай для атрымання рэдказямельных элементаў. АРТЫ Ш ОК (ням. Artischocke, ад ар. al-charshof) — травяністая расліна сям. складанакветных з трубчастымі, мясістымі фіялетавымі кветкамі, пашыраная ў Міжземнамор’і і на Канарскіх астравах. АРТЭЗІЯНСКІ (фр. artésien, ад Artua = назва французскай гтравінцыі) — які знаходзіцца ў глыбокіх ваданосных слаях пад натуральным ціскам; а. к а л о д з е ж — калодзеж з труб, які падае глыбінную напорную ваду. t А РТЭ М Ы (н.-лац. artemia, ад гр. artema = падвеска) — рачок падкласа жабраногіх, які жьше ў салёных азёрах і ліманах, a таксама разводзіцца на рыбазаводах на корм рыбнай моладзі. АРТЭРЬПТ (ад артэрыя) — запаленне сценак артэрыі. АРТЭРЫ Я (гр. arteria) — 1) крывяносны сасуд, па якім кроў ад сэрца паступае ў розныя органы цела (напр. сонная а.); 2) перан. важны шлях зносін (транспартная а.). А РТЭ РЫ Я С К Л ЕР03 (ад артэрыя + склероз) — хранічнае захворванне артэрый, якое характарызуецца пашчыльненнем іх сценак. АРТЭФАКТ (лац. arte factum = умела зробленае) — працэс, які ўзнікае часам пры даследаванні арганізма пад уздзеяннем на яго саміх умоў даследавання.

141


A -----------/ t АРУД (літ. aruodas) — адгароджанае месца ў клеці, куды ссыпаюць збожжа, муку; засек.

вымерлых (тэкадонты, дыназаўры, птэразауры) і сучасных (кракадзіл) паўзуноў (дыапсідаў).

АРФА (польск. arfa, harfa, ад ням. Harfe) — 1) шматструнны пгчыпковы інструмент y выглядзе трохвугольнай рамы; 2) сельскагаспадарчая машьша для ачысткі зерня ад мякіны.

АРХАІЗАВАЦЬ (гр. archaizo) — пераймаць прыёмы старых пісьменнікаў, майстроў мастацтва, засвойваць іх манеру; рабіць што-н. падобным на старое.

АРФАГРАМА (ад гр. orthos = ггравільны + -грама) — налісанне, якое адпавядае правілам арфаграфіі, патрабуе прымянення гэтых правілаў. АРФАГРАФІЯ (ад гр. orthos = правільны + -графія) — сістэма правілаў напісання слоў пэўнай мовьг, правапіс. АРФАЭІПЯ (ад гр. orthos = правільны + epos = маўленне) — 1) правілы літаратурнага вымаўлення; 2) раздзел фанетыкі, які вывучае нормы літаратурнага вымаўлення. А Р Ф ІЙ (гр. Orpheus = імя чароўнага музыканта і спевака ў старажытнагрэчаскай міфалогіі) — nepan. спявак з мілагучным голасам. АРФЕОН (фр. orphéon, ад гр. Orpheus = Арфей) — струнны шчыпковы клавішны музычны інструмент, разнавіднасць кпавіра 1. АРФЕРЫ ЁН (англ. orphereon, ад гр. Orpheus = Арфей) — струнны шчыпковы музычны інструмент тыпу гітары. АРФІЗМ (фр. orphisme, ад гр. Orpheus = Арфей) — плынь y заходнееўрапейскім жьшапісе пач. 20 ст., блізкая да кубізму і футурызму. АРХАЗАЎРЫ (ад rp. archaios = старажьггны + -заўр) — ііа;(клас

АРХАІЗАЦЫЯ (ад гр. archaizo = наследую даўніну) — наўмыснае перайманне старых форм мастацтаа. АРХАІЗМ (гр. archaismos) — 1) лінгв. слова, якое выйшла з актыўнага ўжытку, напр. перст (палец), чало (лоб); 2) застарэлая з’ява, перажытак мінулага. t АРХАПСА (гр. archaikos = стары, устарэлы) — 1) старажытнасць, старадаўнасць; 2) ранні перыяд развіцця архітзктуры і выяўленчага мастацгва Стараж. Грэцыі. АРХАІЧНЫ (гр. archaikos) — устарэлы, старажытны, старадаўні (напр. а-ае слова, а-ая прылада). APXAJIÀKCIC (ад гр. arche = пачатак + allaksis = змена) — разнавіднасць філэмбрыягенезу, пры якой змена ў развіцці органа адбываецца ў выніку ранніх эмбрыянальных адхіленняў, што накіроўваюць яго фарміраванне па новым шляху (параўн. анабалія, дэвіяцыя 3 ).

АРХАНГЕЛ (гр archangelos) — анёл вышэйшага рангу ў хрысціянскай рэлігіі. АРХАН ГРАПЫ (ад гр. archaios = старажытны + -антрап) — самыя старажытныя выкапнёвыя людзі (пітэкантрапы, сінантрапы і інін ), блізкія па ўзроўню эвалк> цыннага разв іцця.

142


АРХАР (цюрк. archar) — дзікі горны баран з вялікімі рагамі, які водзіцца ў гарах Цэнтр. Азіі. АРХЕА- (гр. archaios = даўні) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае па значэнню слову «старажьгпш». а р х е а г р А ф і я (ад археа- + -,графія) — навука, якая займаецца распрацоўкай пытанняў, звязаных з выданнем помнікаў пісьменнас-

ці.

АРХЕА30ЙСКІ (ад археа- + гр. zoe = ж ы ц ц ё );а -а я э р а — тое, што і архей. АРХЕАЛ0ГІЯ (ад археа- + -логія) — навука, якая вывучае быт і культуру даўніх часоў па знойдзеных пры раскопках рэчавых помніках. АРХЕАМЕРЫКС (ад археа- + гр. meryks = алень) — старажьгшае жвачнае ростам з ягня, якое жыло ў эацэнавую эпоху. а р х е а п т Ар ы к с (н.-лац. archaeopteryx, ад гр. archaios = даўні + pteryks = крыло) — самая старажытная птушка, знойдзеная ў сланцах юрскага перыяду. а р х е а г і т Ар ы с (ад археа- + гр. pteris = папараць) — вымерлая буйная папарацепадобная расліна, якая існавала ў дэвоне — карбоне.

АРХЕАФІТЫ (ад археа- + -фіты) — віды раслін, вядомыя па археалагічных знаходках як гтустазелле яшчэ з дагістарычных часоў (напр. куколь, васілёк). АРХЕАЦЫТЫ (ад археа- + -цыты) — I) асобыя клетачныя элемеіггы ў мезаглеі губак; 2) разнавіднасіц> амебацытаў.

----- ------A

АРХЕАЦЫЯТЫ (ад археа- + гр. cyathos = кубак) — марскія жывёлы кембрыйскага перыяду з вапняковым шкілетам y выглядзе кубка, якія вялі прымацаваны спосаб жыцця і нярэдка ўтваралі рыфы.

АРХЕБАКТЭРЫЗ (ад архе(а)- + бактэрыі) — група мікраарганізмаў з пракарыётнай арганізацыяй клетак (гл. пракарыёты), якая рэзка адрозніваецца некаторымі фізіёлага-біяхімічнымі ўласцівасцямі ад сапраўдных бактэрый (эўбактэрый). АРХЕГАШ ЯТЫ (н.-лац. archegoniatae, ад гр. arche = пачатак + gone = нараджэнне) — група раслін, y якіх жаночым палавым органам з’яўляецца архегоній (мохападобныя, папарацепадобныя, голанасенныя). А РХ Е Г0Н Ш (ад гр. arche = пачатак + gone = нараджэнне) — жаночы палавы орган мохападобных, папарацепадобных і голанасенных раслін. АРХЕЙ (ад гр. archaios = даўні + аіоп = век, эпоха) — самая старажышая эра ў геалагічнай гісторыі Зямлі, якая распачалася болып за 3500 млн. гадоў таму назад і працягвалася 900 млн. гадоў, a таксама пласты горных парод, што ўтварыліся ў той час. АРХЕЙСКІ (ад архейХ a - a я э р a — тое, што і apxeù. АРХЕОГРАФ (ад археа- + -граф) — спецыяліст па археаграфіі. АРХЕОЛАГ (ад археа- + -лаг) — спецыяліст па*археапогіі. APXEÔPHIC (ад гр. arche = пачатак + omis = птушка) — разнавід-

143


A

насць археаптэрыкса, якую раней лічылі самастойным родам старажытных птушак.

ная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі выроііічваецца як дэкаратыўная.

АРХЕ С П 0 Р Ы Й (ад гр. arche = пачатак + спора) — група клетак, з якіх развіваюцца споры ў імхоў і роўнаспоравых папарацепадобных або мікраспоры ў рознаспоравых папарацепадобных, голанасенных і пакрытанасенных раслін.

АРХІЕІПСКАП (гр archiepiskopos) — духоўнае званне ў праваслаўнай царкве, сярэдняе паміж епіскапам і мітрапалітам\ старшы епіскап (параўн. архібіскугі).

АРХЕСТРА (гр. orchestra) — акружаная амфітэатрам пляцоўка ў старажытнагрэчас-кім тэатры, на якой выступалі хор і акцёры антычнай трагедыі і камедыі. АРХЕТЫ П (гр. archetypon) — 1) самы старажьгшы рукапіс твора, з якога зроблены наступныя копіі; 2) рэканструяваная або засведчаная моўная форма, зыходная для пазнейшых форм. АРХІ- (гр. archi-, ад arche = пачатак) — прыстаўка, якая абазначае старшынства, вяршэнства або найвышэйшую ступень чаго-н. АРХЗБІСКУП (ад архі- + біскуп) — духоўнае званне ў католікаў, сярэдняе паміж біскупам і мітрапалітам (параўн. архіепіскап).

АРХЖ АРП (ад архі- + гр. karpos = плод) — жаночы палавы орган некаторых грыбоў, які складаецца з дзвюх клетак. АРХЖ ОРТЭКС (ад архі- + лац cortex = кара) — філагенічна (гл. філагенез) адносна старажышая частка кары вялікіх паўшар’яў галаўнога мозга пазваночных; развіваецца ў эвалюцыі пазней за палеакортэкс. АРХ Ш А Н ДРЫ Т (с.-гр. archi­ mandrites) — старшы манах, звычайна ігумен праваслаўнага манастыра. АРХШ ЕЛАГ (гр. archipelagos) — група марскіх астравоў, размешчаных блізка адзін каля аднаго, якія разглядаюцца звычайна як адно цэлае.

АРХІВАРЫУС (ням. Archivarius, ад лац. archivarius) — супрацоўнік архіва, хавальнік фондаў.

АРХІРЭЙ (гр. archiereus) — асоба, якая належыць да вьпгойшых свяшчэннаслужыцеляў (епіскап, архіепіскап, мітрапаліт, патрыярх).

А РХ ІВ 0Л БТ (іт.агсЫ volto) — архіт. знешняе абрамленне пралёту аркі, найчасцей прафіляванае.

АРХІТ (ад гр. orchis = яечка) — мед. запаленне яечка ў чалавека і жывёл.

АРХІДЬІЯКАН (гр. archidiakonos) — старшы дыякан пры мітрапаліце. t АРХІДЭЯ (ад гр. orchis = ядро + eidos = выгляд) — травяністая расліна сям. архідных з духмянымі кветкамі розных колераў, пашыра-

АРХГГАМІЯ (ад гр. arche = пачатак + -тамія) — форма бясполага размнажэння, якая заключаецца ў расчляненні цела жывёліны на асобныя ўчасткі, або сегменты, кожны з якіх можа развівацца ў новую жывёліну.

144


A АРХОНТ (гр. archon, -ntos) — вышэйшая службовая асоба ў гарадах-дзяржавах Стараж. Грэцыі.

АРХІТРАЎ (фр. architrave, ад гр. arche = пачатак + лац. trabs = бэлька) — архіт. галоўная бэлька, ніжняя частка антаблемента. АРХІТЭКТАНІЧНЫ (гр architektonikos) — звязаны з архітэктонікай. АРХЗТ^КТАР (гр. architekton) — спецыяліст y галіне архітэктуры. АРХІТЭКТОНЖ А (гр. architektonike = будаўнічае майстэрства) — 1) архіт. мастацкае выяўленне заканамернасцей будовы (у суразмернасці, праларцыянальнасці, мапггабнасці і інш.), уласцівых канструкцыйнай сістэме будынка; 2) будова мастацкага твора, якая абумоўлівае суадносіны яго галоўных і другарадных элементаў (параўн. кампазіцыя 1); 3) агульная карціна геалагічнай будовы, асаблівасцей залягання горных парод. АРХІТ ЭКТУРА (лац. architectura, ад гр. architekton = будаўнік) — 1) майстэрства праектаваць і ўзводзіць будынкі; 2) характар, стыль будынка (напр. гатычная а.). АРХІЎ (лац. archivum, ад гр. archeion = урадавы будынак) — 1) установа, дзе захоўваюцца і сістэматызуюцца пісьмовыя помнікі мінулага, старыя дакументы; 2) аддзел установы, дзе захоўваюцца старыя дакументы, скончаныя справы і інш.; 3) збор пісем, рукапісаў, фатаграфій, якія маюць адносіны да дзейнасці якой-н. арганізацыі, установы, асобы. АРХІФАНЁМА (ад архі- + фанема) — лінгв. агульнае ў гучанні парнапроціпастаўленых фанем без уліку іх уласцівасцей, на якіх заснавана карэляцыя.

АРЦЕЛЬ (рус. артель, ад цюрк. artil = розерв) — аб’яднанне асоб пэўнай спецыяльнасці (рамяства) для сумеснай працы з удзелам y даходах паводле дамоўленасці і агульнай адказнасцю (напр. рыбалавецкая а., сельскагаспадарчая 3.). А РЦ ЬІРЬЫ (н.-лац. агсугіа) — слізявік, які развіваецца на гнілых дрэвах, ламаччы, пад карой пнёў, на апалым лісці. АРІІ і Ад (фр. orgeat) — прахаладжальны налітак з працёртага міндалю, цукру і вады або малака. АРШ ЬІН (тат. arsyn) — мера даўжыні, роўная 71,12 см, якой карысталіся на Беларусі і ў Расіі да ўвядзення метрычнай сістэмы. АРЫ б Ал (гр. aryballos) — старажышагрэчаскі туалетны сасуд для араматычных алеяў. АРЫ БАТЫ ДЫ (н.-лац. oribatei) — група сямействаў кляшчоў, якія жывуць y глебе, лясным подсціле, імху; панцырныя кляшчы. А РЫ БІ (н.-лац. ourebi) — млекакормячае сям. пустарогіх, якое водзіцца ва Усх. і Паўд. Афрыцы на адкрьпых месцах або ў хмызняках. а р ы г ш Ал (лац. originalis = першапачатковы) — 1) твор ці дакумент y сваёй сапраўднай, першапачатковай форме (у адрозненне ад перакладу або копіі); 2) рукапіс, з якога робіцца друкарскі набор; 3) перан. дзівак, чалавек своеасаблівых паводзін.

145


A -------- — АРЫГШ АЛ-М АКЕТ (ад арыгінал + макет) — надрукаваны арыгінал рукапісу для выдання, з дакладным размеркаваннем усіх элементаў, тэксту будучай кнігі. А РЫ Г ш Ал ЬН Ы (лац. originalis = першапачатковы) — 1) які з’яўляецца арыгіналам; сапраўдны, першапачатковы; 2) створаны самастойна, не запазычаны, не перакладны; 3) непадобны на іншых, самабытны, своеасаблівы. АРЫ ГШ АТАР (ад лац. origo, -ginis = паходжанне, пачатак) — асоба, якая гтрацуе над вывядзеннем новых гатункаў раслін. АРЫДНАСЦЬ (ад арьфны) — сукупнасць умоў існавання, якая выяўляецца ў недахопе вільгаці ў паветры i глебе. АРЬІДНЫ (лац. aridus = сухі) — які мае адносіны да раёнаў зямнога шара, што характарызуюцца арыднасцю (звычайна пустыні і паўпустыні, a таксама некаторыя стэпы). АРЫ ДЫ ЗАЦЫ Я (ад лац. aridus = сухі) — працэс эвалюцыі ландшафту ў бок павелічэння сухасці клімату (перавышэння патэнцыяльнага йыпарэння над колькасцю ападкаў). АРЫЕНТАВАЦЬ (фр. orienter, ад лац oriens, -ntis = усход) — 1) даваць магчьгмасць вызначыць сваё месцазнаходжанне або напрамак руху (напр. а. карабель y моры); 2) перан. памагаць каму-н. разабрацца ў якіх-н. пытаннях (напр. a y праблемах навукі); 3) перан. ставіць перад кім-н., чым-н. пэўную мэту, указваць на кірунак далейшай дзейнасці (напр. а. на выкарыстанне мясцовых рэсурсаў).

АРЫ ЕНТАЛІЗМ (ад п.-лац. orientalis = усходні) — 1) захапленне Усходам, яго культурай; 2) усходні, арыентальны характар, адценне чаго-н. (напр. а. стылю). АРЫ ЕНТАЛІСТ (ад п.-лац. orientalis = усходні) — спецыяліст па арыенталістыцы. АРЫ ЕНТАЛІСТЫ КА (ад п.-лац. orientalis = усходні) — усходазнаўства; сукупнасць навук, якія вывучаюць эканоміку і культуру краін Усходу. АРЫ ЕНТАЛЬНЫ (польск. огіепtalny, ад п.-лац. orientalis) — характэрны для краін Усходу; усходні (напр. а-ыя матывы ў паэзіі). АРЫЕНТА ц Ы Я (фр. orientation, ад лац. oriens, -ntis = усход) — 1) вызначэнне свайго месцазнаходжання; арыенціроўка (а. на мясцовзсці); 2) перан. уменне разабрацца ў яхіх-н. пытаннях, y навакольнай абстаноўцы; 3) перан. накіраванасць дзейнасці, якая вызначаецца інтарэсамі каго-н., чаго-н. (напр. a на масавага чытача). АРЫ ЕН Ц ІР (ням. orientieren = арыентаваць, ад лац. oriens, -ntis = усход) — 1) добра бачны на мясцовасці нерухомы прадмет або элемент рольефу, па якім можна вызначыць сваё месцазнаходжанне, знайсці пэўны аб’ект, 2) перан. кірунак дзейнасці, мэта, устаноўка. t АРЫЕТА ( it . arietta) — невялікая арыя, якая характарызуецца прастатой будовы і песенным характарам мелодыі. АРЫЁЗА (іт. ariozo) — 1) невялікая лірычная арыя, якая чаргуецца

146


----------------- —

з рэчытатывам; 2) вакальніцкае абазначэнне, якое паказвае на пявучы характар спеваў або ігры.

А

АРЫСТАКРАТ (ад арыстакратыя) — асоба, якая належыць да арыстакратыі. АРЫ СТАКРАТЫ ЗМ (ад арыстакратыя) — манера паводзін, знешняя вытанчанасць, характэрныя арыстакратам.

АРЫ ЗІЯС (н.-лац. oryzias) — рыба атрада карпазубых, якая водзіцца ў неглыбокіх вадаёмах Японіі; на Беларусі гадуецца як акварыумная. АРЬІК (цюрк. aryk) — абвадняльная канава ў Сярэд. Азіі. А РЫ КТА Ц ЭН 03 (ад гр. oryktos = выкапнёвы + -цэноз) — комплекс выкапнёвых рэпггак раслін і жывёл y дадзеным месцы. АРЫЛАВАЦЬ (ад лац. агШі = араматычныя радыкалы) — тое, што і сткілаваць. А РЫ Л 0ІД Ы (ад п.-лац. arillus = мантыя) — дробныя нарасці на семені, якія змяшчаюць масляністыя рэчывы, пгго садзейнічаюць распаўсюджанню насення мурашкамі. АРЬІЛУС (п.-лац. arillus = мантыя) — нарасць, якая развіваецца вакол семені і садзейнічае распаўсюджанню насення птушкамі. АРЬІЛЫ (с.-лац. агіііі) — хім. аднавалентныя рэпггкі араматычных вугляводаў. А РЫ Н ЬЯК (фр. Aurignac = назва пячоры ў Францыі) — археалагічная культура верхняга палеаліту на тэрыторыі шэрагу краін Еўропьі, y Палесціне, Іране і Афганістане. АРЫ СТАГЕНЕЗ (ад гр. an sto s = наймегапы + -генез) — аўтагенетычная канцэпцыя (гл. аўтагенез), паводле якой новыя прыметы арганізмаў з’яўляюцца ў выніку ўнутраных змен спадчынных рэчываў.

А РЫ СТАКРАТЫ ЧНЫ (гр. агіstokratikos) — 1) які мае адносіны да арыстакратыі\ 2) уласцівы арыстакрату; вьгганчаны (напр. а-ыя манеры). АРЫ СГАКРА т ЬІЯ (гр aristokratia) — 1) вышэйшае саслоўе пануючага класа, дваранства, радавітая знаць; 2) перан. прьшілеяваная частка якой-н. сацыяльнай групы (напр. фінансавая а.). АРЫ СТЫ ДА (н.-лац. aristida) — расліна сям. злакавых, пашыраная пераважна ў пустынях і паўпустынях. АРЫТМГЧНЫ (гр. arrythmos) — з парушаным рытмам, н^ытмічны. АРЫ ТМ ІЯ (гр. arrythmia) — парушэнне нармальнага рытму сардэчных скарачэнняў. АРЫФЛАМА (фр. oriflamme, ад лац. aurum = золата + flamma = полымя) — 1) каралеўскі сцяг y сярэдневяковай Францыі; 2) вялікі сцяг, падвешаны ўпоперак вуліцы паміж будынкамі. АРЬІФМАМАРФОЗ (ад гр ariphmos = лік + -марфоз) — тып эвалюцыйных ператварэнняў арганізмаў, які заключаецца ў змене колькасці аднародных органаў, напр. колькасці прамянёў y плаўніках некаторых рыб. АРЫ ФМ ЁТЫ КА (гр. arithmetike) — раздзел матэматыкі, які

147


A

займаецца вывучэннем прасцейшых уласцівасцей лікаў і дзеянняў над імі.

АРЫ ФМ ОГРАФ (ад гр. arithmos = лік + -граф) — лічыльная машына для мехашчнага выканання арыфмстычных дзеянняў з аўтаматычным запісам вылічэнняў. АРЫ ФМ ОМ ЕТР (ад гр. arithmos = лік + -метр) — настольная лічыльная машына для механічнага выканаішя чатырох арыфметычных дзеянняў. АРЫ Ш Т (польск. areszt, ад с.-лац. arrestum) — 1) узяцце пад варту, пазбаўленне волі; 2) забарона карыстацца якой-н. маёмасцю паводле рашэння судовых органаў. АРЫШ ТАВАЦЬ (польск. aresztowac, ад с.-лац. arrestare) — 1) узяць пад варту, пазбавіць волі; 2) забараніць распараджацца чым-н. паводле рашэння судовых органаў (а. маёмасць). t АРЫ Я (іт. aria = песня) — вакальны твор для голаса ў суправаджэнні аркестра (звычайна частка оперы, араторыі ці кантаты). АРЫ ЯНІДЫ (ад. гр. Orion = назва сузор’я ў экватарыяльнай частцы неба) — паток метэораў, радыянт якога знаходзіцца ў сузор’і Арыёна. АРЫ ЯНІН (п.-лац. Arianus, ад Arius = імя свяшчэнніка з Александрыі) — прыхільнік арыянства. АРЫЯНСТВА (ад арыянін) — плынь y хрысціянстве. заснаваная ў 4 ст свяшчэннікам Арыем з Александрыі; аспрэчвала афіцыйнае вучэнне царквы njxi адзіную сутнасці» іройцы.

А РЭАГРАФЫ (ад гр. Ares = імя бога вайны ў старажытнагрэчаскай міфалогіі + -графія) — раздзел планетнай астраноміі, які вывучае і апісвае паверхню Марса. АРЭАДЫ (гр. Oreiades) — німфы гор y антычнай міфалогіі. t

АРЭАЛ (лац. area = плошча, прастора) — 1) прыродная зона распаўсюджання пэўнага віду раслін, жьшёл; 2) вобласць распаўсюджання якой-н. з’явы, карысных выкапняў і г.д. (напр. а. еўрапеоіднай расы, лінгвістычны а.). А Р Э А Л 0 Г М 1 (ад арэал) — раздзел біягеаграфіі, які даследуе арэалы асобных таксонаў жывых арганізмаў. АРЭАЛОГІЯ2 (ад гр. Ares = імя бога вайны ў старажытнагрэчаскай міфалогіі + -логія) — раздзел планеталогіі, які вьшучае планету Марс. АРЭАПАГ (ад гр. Areios pagos = узгорак бога вайны Арэса ў Афінах) — 1) вышэйшы судова-палітычны орган y Стараж. Афінах; 2) перан. сход аўтарытэтных асоб для вырашэння якіх-н. пытанняў. t

АРЭКА (парт. areka, ад малайск. агеса) — папьма з буйным перыстым лісцем, пашыраная ў тропіках Азіі; змяшчае ў насенні алкалоіды, пгго дазваляе выкарыстоўваць яго як дамешку да бетэлю. АРЭНА (лац. arena = пясок) — 1) пакрытая пяском пляцоўка ў цэнтры старажытнарымскага амфітэатра, на якой адбываліся баі 'гладыятараў, конныя спаборніцтвьі і інш.; 2) круглая пляцо5пса ў цырку для выступленняў; 3) ne pan. поле

148


дзейнасці (напр. літаратурная a., палітычная a.). АРЭНАЫ РУСЫ (ад лац. arena = пясок + вірусы) — група вірусаў жывёл і чалавека, якія маюць тонкія гранулы, падобныя да пясчынак, і агульны антыген. АРЭНАЛЗХЕНЫ (ад лац. arena = пясок + гр. leichen = лішайнік) — лішайнікі, якія пасяляюцца пераважна на беднай пясчанай глебе; прадстаўлены родамі карнікулярыя, кладзіна, кладонія, стэрэакаўлан, цэтрарыя. АРЭНАТАКІЯ (ад гр. аггеп = мужчьшскі + tokos = патомства) — разнавіднасць партэнагенезу, калі ў патомстве з’яўляюцца толькі самцы. АРЭНГА (н.-лац. arenga, ад малайск. arenga) — пальма з кронай перыстага лісця, пашыраная ў тропіках Азіі і Аўстраліі; дае сок, пгго змяшчае многа цукру. АР^НДА (польск. arenda, ад с,лац. arenda) — 1) наём маёмасці (зямлі, памяшкання і інш.) за пэўную плату на пэўны ттзрмін; 2) плата за карыстанне такой маёмасцю. АРЭОЛ (фр. auréole, ад лац. aureolus — пазалочаны) — 1) светлы круг, ззянне вакол сонца, зорак і шшых яркіх прадметаў; 2) німб вакол галавы чалавека як сімвал святасці ў рэлігійным мастацтве; 3) зона паблізу радовішчаў, дзе назіраецца павышаная колькасць рудаўтваральных элементаў або іх спадарожнікаў; 4) перан. атмасфера славы, павагі, якая акружае каго-н. АРЭОЛА (лац. areola = невялікі пляц) — невялікі афарбаваны кру-

A

жок вакол груднога саска, язвы і інш. АРЭОМЕТР (ад гр. araios = рэдкі + -метр) — прыбор для вызначэння шчыльнасці вадкасці. АРЭФЛЕКСІЯ (ад а- + рэфлексія) — адсутнасць рэфлексаў. АРЭЦІР (фр. arrêter = спыняць) — прыстасаванне ў дакладным вымяральным прыборы для зберажэння яго ад пашкоджанняў y той час-, калі прыборам не карыстаюцца. А С 1 (фр. as = майстар сваёй справы) — 1) лётчык, які валодае лётным і баявым майстэрствам; 2) ne­ pa н. дасканалы майстар сваёй справы. АС2 (лац. as) — старажытнарымская дробная медная манета, роўная Vio дытрыя. АСАМ БЛЕЯ (фр. assemblée = сход) — агульны сход якой-н. міжнароднай арганізацыі дыпламатычнага, палітычнага і навуковага характару. АСАМ БЛЯЖ (фр. assemblage) —• змешванне вінаматэрыялаў, прыгатаваных з вінаграду, для паляпшэння якасці будучых він. ACAHÀHC (фр. assonance) — паэтычны прыём, заснаваны на супадзенні націскных галосных гукаў y недакладных рыфмах. АСАНАРЫЗАЦЫЯ (ад а- + лац. sonor, -oris = гук) — меры па змяншэнню шуму або забеспячэнню памяшкання абаронай ад знешняга шуму. ACÀHHA (гр hosanna, ад ст.-яўр. hôszi' ânnâ) — хвалебны вокліч y хрысціянскім і іудзейскім богаслужэнні; с п я в а ц ь а с а н н у —. залітне ўсхваляць.

149


A -----------t АСАРСОЛ (ад rp oksys = кіслы + лац. ars = мыш’як + -on) — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваюць пры лячзнні сіфілісу, амёбнай дызентэрыі і іншых хвароб.

АСАРТЫМЁНТ (фр assorti­ ment) — 1) падбор розных відаў тавараў y магазіне або вырабаў на вытворчым прадпрыемстве; 2) падбор аднародных прадметаў розных сартоў (напр. а. ручак). ! АСАРЦІ (фр. assorti = добра падабраны) — спецыяльна падабраная сумесь чаго-н., пераважна аднароднага.

стваў аднаіх) роду дзейпасці (нанр. а. медьпц>шскіх работпікаў); 2) група, спалучэнне, злучэнне чагон. (напр. а. малекул, зорная а.); 3) сувязь ідэй, уяўленняў, пры якой адно выклікае ў свядомасці другое дзякуючы іх падабенству, сумежнасці або процілегласці (проціл. дысацыяцыя 2). i АСДЫК (англ. asdic) — гідралакацыйны прыбор для вызначэння месцазнаходжання падводных аб’ектаў. ! А СЕШ (ад лац. osseus = касцяны) — арганічйае рэчыва касцей і храсткоў.

АСАФЕТЬІДА (лац. asa foetida, ад перс. aza = смала + лац. foetida = смярдзючая) — смалістае рэчыва з рэзкім часночным пахам, якое здабываюць з сярэднеазіяцкай расліны ферулы асафетыды; выкарыстоўваецца ў медыцыне.

АСЕЙСМГЧНЫ (ад а- + сейсмічны) — які не паддаецца дзеянню землетрасенняў; а - а я вобл a с ц ь — тэрыторыя зямнога шара, дзе не бывае землетрасенняў або яны праяўляюцца слаба.

АСАЦЬПРАВАЦЬ (рус. ассоцннровать, ад лац. associare = далучаць) — устанаўліваць асацыяцыю 3.

АСЕКСУАЛЬНАСЦЬ (ад а- + сексуальны) — 1) адсутнасць палавых прымет, 2) адсутнасць палавой цягі.

АСАЦЫ ЯЛЬНЫ (ад а- + сацыяльны) — проціграмадскі, неграмадскі.

АСЕКТАТАРЫ (лац. assectator = пастаянны спадарожнік) — віды раслін, якія часта прысутнічаюць y фітацэнозе, але дамінантамі не з’яўляюцца.

АСАЦЫ ЯШ ЗМ (ад асацыяцыя) — адзін з асноўных кірункаў y псіхалогіі 17— 19 ст., які зводзіў псіхічныя працэсы, найперш. мысленне, да асацыяцыі ўяўленняў. АСАДЫ ЯТЫ ЎНЫ (ад лац. associare = далучаць) — заснаваны на сувязі, калі ідэя, уяўленне ўзнікае ў памяці дзякуючы падабенстау, сумежнасці або процілеглac­ ui з іншай ідэяй, уяўленнем. АСАЦЫ ЯЦЫ Я (с.-лац. associatio = злучэнне) — 1) аб’яднанне асоб, арганізацый, устаноў, гтрадпрыем-

ACÉMBJIEP (англ. assembler) — агульнапрынятая назва транслятара з аўпіакода. АСЕНІЗАЦЫЯ (ням. Assanisation, ад фр. sain = здаровы) — санітарныя мерапрыемствы па ачышчэнню мясцовасці ад нечыстотаў і адкідаў. АСЕПТЫКА (ад a- + гр. septikos = гніласны) — сукупнасць прафілактычных метадаў і гтрыёмаў, накіраваных на стварэнне безмікроб-

150


ных умоў каб пазбегнуць заражэння ран (параўн. антысептыка). АСЕРТАРЬІЧНЫ (лац. asserto­ rius) — сцвярджальны; a - a e суджэнне — суджэнне, y якім толысі канстатуецца факт, але не выражаецца яго лагічная неабходнасць. АСІГНАВАЦЬ (лац. assignare = вызначаць) — выдзяляць грашовыя сродкі на якія-н. патрэбы. г АСЕГНАТЫ (фр. assignats, ад лац. assignare = вызначаць) — папяровыя грошы, выпушчаныя ў Францыі ў час Французскай рэвалюцыі 1789— 1794 г. АС'ІГНАЦЫЯ (лац. assignatio = прызначэнне) — папяровы грашовы знак. АСІЗЫ (ад п.-лац. assisae = пасяджэнні) — 1) пасяджэнне каралеўскай рады, a таксама пастановы і распараджэнні караля ў сярэдневяковай Англіі; 2) распараджэнні ўладарных сеньёраў y сярэдневяковай Францыі; 3) выязныя судовыя сесіі ў сучасных Англіі і Францыі. АСІМ ЕТРЫ ЧН Ы (ад асіметрыя) — несіметрычны, нераўнамерны, непраларцыянальны. А СІМ ЕТРЫ Я (гр. asymmetria) — адсутнасць або парушэнне сіметрыі. АСІМ ІЛЯВАЦЬ (лац. assimilaге) — 1) прьтадабняць сабе; 2) засвойваць (напр. a вуглярод паветра). АСІМ ІЛЯТАР (ад асіміляцыя) — 1) той, хто праводзіць асіміляцыю, прымусова навязвае народу чужую мову, кулыуру; 2) арганізм

----------- A

або частка арганізма, якая асімілюе пажыўныя рэчывы. АСІМ ІЛЯЦЫ Я (лац. assimi la­ tio) — 1) зліццё аднаго народа з другім y выніку засваення ім чужой мовы і культуры і паступовай страты самабытнасці; 2) засваенне расліннымі і жывёльнымі арганізмамі неабходных для іх развіцця пажыўных рэчываў (параўн. дысіміляцыя IX 3) прыпадабненне гукаў пры вымаўленні (напр. «шшытаю> пры напісанні «сшытак»). А С Ш П ТА ТЬІЧН Ы (ад асімптота) — мат. які неабмежавана набліжаецца. А СІМ П Т0ТА (гр. asymptotos = які не супадае) — мат. прамая, да якой неабмежавана набліжаюцца пункты пэўнай крывой па меры Ta­ ro, як яны аддаляюцца ў бясконцасць. А СІМ П Т0ТЫ КА (ад асімптота) — мат. паводзіны функцыі 4 y асобных пунзсгах, найчасцей пры імкненні аргумента 2 або функцыі ў бясконцасць. А С Ш Д Э Т 0Н (гр. asyndeton = бяззлучнікавасць) — стылістычны прыём, пры якім апускаюцца злучнікі паміж граматычна аднароднымі словамі і сказамі, каб надаць выказванню большую выразнасць, сцісласць. А С Ш ЕРГІЯ (ад a- + гр. synergia = узаемадзеянне) — страта здольнасці аб’ядноўваць асобныя рухі ў складаны рухальны акт (назіраецца пры захворванні мазжачка). А С Ш Х Р0Н Н Ы (ад а- + сінхронны) — не адначасовы, які не супадае ў часе; а. э л е к т р а р у х a в і к — электрарухавік пераменнага току з рознымі частотамі

151


A

вярчэння ротара і магнгшага поля статара.

АСІРЫ ЯЛОГІЯ (ад н.-лац. Asyria = назва старажытнай дзяржавы ў Пярэдняй Азіі + -логія) — навука, якая вывучае гісторыю, літаратуру, мову і пісьменнасць старажытных народаў Месапатаміі — Асірыі і Вавілоніі. АСІСТАЛІЯ (ад a- + гр. systole = скарачэнне) — рэзкае паслабленне скарачэнняў сардэчнай мышцы, якое выклікае разлад дзейнасці сэрца. А С ІС Т^Н Т (лац. assistens, -ntis = прысушы, памагаты) — 1) асоба, якая дапамагае спецыялісту пры выкананні асноўнай работы, напр. памочнік урача пры аперацыі, прафесара ў час чытання лекцыі і інш.; 2) асоба, якая займае малодшую выкладчыцкую пасаду ў вышэйшай навучальнай установе. АСІСЦІРАВАЦЬ (лац. assiste­ re) — быць памочнікам пры спецыялісце, выконваць абавязкі асістэнта 1. АСІФІКАЦЫ Я (ад лац. os, ossis = косць + -фікацыя) — акасцяненне. АСК (гр. askos = сумка) — орган размнажэння ў аскаміцэтаў y выглядзе сумкі. АСКАБОЛ (н.-лац. ascobolus) — сумчаты грыб сям. аскаболавых, які развіваецца пераважна на конскім гноі. АСКАД^СМ (н.-лац. ascodesmis) — сумчаты грыб сям. аскаболавых, які развіваецца на экскрэментах жывёл. АСКАМІЦЭТЫ (н.-лац. ascomy­ cètes, ад гр. askos = сумка + mykes, -etos = грыб) — клас вышэйшых

грыбоў, для якога характэрна размнажэнне спорамі, што развіваюцца ў асках; пашыраны па ўсім зямным шары; пераважна сапратрофы, многія — паразіты раслін, жьюёл і чалавека; сумчатыя грыбы. АСКАРБІНАВЫ (ад а- + с.-лац. scorbutus = цынга) — звязаны з вітамінам С, нястача якога ў ежы выклікае цынгу (напр. а-ая кіслата). АСКАРБШАЗА (ад а- + с.-лац. scorbutus = цынга) — фермент, які паскарае акісленне аскарбінавай кіслаты (змяшчаецца ў раслінах). АСКАРБШ АМ ЕТРЫ Я [ад аскарбін(авы) + -метрыя\ — метад колькаснага аналізу, пры якім асноўнымрэагентам з’яўляецца цітраваны раствор аскарбінавай кіслаты. АСКАРЫДОЗ (гр. askaris, -idos = кішачны чарвяк) — гліснае захворванне, выкліканае паразітаваннем y арганізме аскарыдаў. АСКАРЫДЫ (н.-лац. ascaridae, ад гр. askarides) — сямейства гельмінтаў класа нематодаў\ паразітуюць y кішэчніку млекакормячых і чалавека. А СКА СП 0РА (н.-лац. ascospoга) — сумчаты грыб сям. мучністарасяных, які развіваецца на лісці вішні, слівы, сцёблах бабовых. АСКАСФЕРА (н.-лац. ascosphaeга) — сумчаты грыб сям. аскасферавых, які паразітуе на лічынках меданоснай пчалы. АСКАФАН (н.-лац. ascophanus) — сумчаты грыб сям. аскаболавых, які развіваецца на субстратах, багатых перагноем.

152


----------- A

/ АСМАНЫ [ад тур. Osman (Othman) = імя султана, заснавальніка Асманскай імперыі] — старая назва туркаў. ! АСМАПОР (н.-лац. osmoporus) — губавы базідыяльны грыб сям. паліпоравых, які расце на мёртвай драўніне хвойных парод.

АСКАХІТА (н.-лац. ascochyta) — недасканалы грыб сям. шаравідкавых, які развіваецца на раслінах сям. бабовых, складанакветных, ружавых, паслёнавых, злакавых, гарбузовых. АСКАХГГОЗЫ (ад аскахіта) — хваробы раслін, асабліва сям. бабовых, складанакветных, ружавых, паслёнавых, злакавых, гарбузовых, якія выклікае аскахіта.

АСМАТАКСІС (ад осмас + таксіс) — перамяшчэнні рухомых аднаклетачных арганізмаў (водарасцяў, прасцейшых) або клетак (спораў, гамет) y бок аптымальнага асматычнага ціску асяроддзя.

АСКЕЗА (гр. askesis = спосаб жыцця) —спосаб жыцця, які адпавадае патрабаванням аскетызму 1. ACKÉP (тур. asker, ад ар. askar = салдат) — турэцкі салдат. АСКЕТ (гр. asketes) — 1) рэлігійны падзвіжнік, які знясільвае сябе постам і доўгай малітвай; 2) перан. чалавек, які адмаўляецца ад жыццёвых задавальненняў, абмяжоўваецца самым неабходным і вядзе строгі спосаб жыцця. АСКЕТЬІЗМ (ад аскет) — 1) рэлігійна-этычнае вучэнне, якое прапаведуе падаўленне патрэб чалавека і «ўсмерчванне плоці» для дасягнення маральнай дасканаласці; 2) перан. крайняе ўстрыманне, адказ ад жыццёвых даброт. АСМАШ ЗМ (ад асманы) — шавішстычная ідэалогія і палітычная дактрына турэцкай буржуазіі, якая была накіравана на ператварэнне ўсіх нацыянальнасцей Асманскай імперыі ў адзіную «асманскую нацыю». АСМАНТУС (н.-лац. osmanthus) — всчназялёная кустовая расліна сям. маслінавых са скурыстым лісцем, пашыраная ў Азіі і Паўн. Амерыцы.

А СМ А ТЬРШ Ы (ад гр. osmos = штуршок, цісненне) — які мае адносіны да осмасу; а. ц і с к — ціск раствору, які перашкаджае пранікненню ў яго растваральніка праз тонкую перапонку, што пакрывае раствор. АСМ АФОРЫ (ад гр. osme = пах + -фор) — асобыя залозы ў раслінных кветках, якія выдаюць пах. ACM ÔM ETP (ад осмас + -метр) — прыбор для вымярэння асматычнага ціску. ACÔ (фр. assaut = ішурм) — трэніровачны бой двух спартсменаў y боксе і фехтаванні. АСП А РА П Н (ад гр. asparagos = спаржа) — арганічнае азоцістае злучэнне, атрыманае ўпершьппо са спаржы, якое нейтралізуе аміяк, што ўтвараецца ў арганізме пры пераўтварэнні бялкоў. АСПАРАГІНАВЫ (ад гр. aspa­ ragos = спаржа) — які ўяўляе сабой амінакіслату, што ўваходзіць y склад бялкоў. АСПАРАГУС (лац. asparagus, ад ір. asparagos) — тое, што і спаржа.

153


A -----------АСПЕКТ (лац. aspectus = погляд) — 1) пункт погляду, з якога ацэньваецца з ’ява, паняцце; 2) знешні выгляд расліннага згуртавання ў залежнасці ад складу раслін і часу года. АСПЕРГТЛ (н.-лац. aspergillus) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца ў глебе, на розных субстратах, асабліва на раслінных прадуктах; выкарыстоўваецца для атрымання лімоннай кіслаты, ферментаў, антыбіётыкаў. АСПЕРГІЛАТАКСІКОЗ (ад аспергіл + таксікоз) — атручванне жьшёл кормам, пашкоджаным аспергілам.

мінтаў класа трэматодаў; паразіты рыб, малюскаў. АСІЦДАГ А С Т Р^І (н.-лац. aspidogastraea) — клас плоскіх чарвей; паразіты малюскаў, рыб, паўзуноў.

А с г а д н ы (ад гр. iaspis, -idos = яшма) — зроблены з аспіду2\ a. с л a н е ц — тое, пгго і аспід. АСШ ДЬІСТРА (н.-лац. aspidi­ stra) — травяністая расліна сям. лілейных з шырокім лісцем, пашыраная ў Японіі, Кітаі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АСПІДЫ УМ (н.-лац. aspidium, ад гр. aspidion = маленькі шчыт) — назва некаторых папарацей.

АСПЕРГІЛЁЗ (ад аспергіп) — хранічная інфекцыйная хвароба жывёл і чалавека, якая выклікаецца аспергілам.

АСШ РАНТ (лац. aspirans, -ntis = які дамагаецца, імкнецца, my­ xae) — асоба, якая вучыцца ў аспірантуры.

АСПЕРМАТЬІЗМ (ад а- + сперма) — адсутнасць семявывяржэння ў час палавога акта пры захаванні нармальнага семяўтварэння, палавой цягі і эрэкцыі.

АСІІІРАНТЎРА (ад аспірант) — 1) форма падрыхтоўкі гтры выіюйшых навучальных установах або навукова-даследчых установах выкладчыцкіх і навуковых кадраў; 2) час вучобы аспіранта.

АСПЕРМ ІЯ (ад гр. aspermos = пазбаўлены насення) — адсутнасць сперматазоідаў y семявай вадкасці. t

i

АСПІД (гр aspis, -idos) — 1) від ядавітай трапічнай змяі; 2) перан. злы, вераломны чалавек. t

2

АСГПД (гр. iaspis, -idos) — слаісты мінерал чорнага колеру, шчыльная разнавіднасць сланцу. АСШ ДАГ АСТРАТЫ (н-лац. aspidogastrata) — падклас трэматодаў\ паразіты малюскаў, рыб, паўзуноў. АСПІДАГАСТРЫДЫ (н-лац aspidogastridae) — сямейсз ва гель-

ACIUPÀTA (н.-лац. aspiratus = прыдыхальны) — лінгв. прыдыхальны зычны гук. A C niPÀ TA P (ад лац. aspirare = дзьмуць; выдыхаць) — 1) гтрыбор, з дапамогай якога бяруць пробы паветра, газу, каб вызначыць іх хімічны састаў, запыленасць і інш.; 2) апарат для аспірацыі 1; 3) прыбор для аспірацыі 2. t АСШ РАЦЫ Я (лад. aspiratio = дыханне) — 1) абяспыльванне вьггворчых памяшканняў піляхам вьісысання ітылу; 2) высысанне вадкасці або павегра з якой-н. хворай поласці цела.

154


-----------A

АСШ РЬІН (фр. aspirine) — тое, што і ацэтылсаліцылавая кіслата (гл. ацэтыпсаліцылавы). АСПГЦЬІЛІЯ (н.-лац. aspicilia) — накіпны сумчаты лішайнік сям. аспіцыліевых, які расце на скалістых камяністых пародах, гранітных валунах, кары дрэў. АСТАГЕШ Я (ад гр. astos = гараджанін + -генія) — біял. развіццё калоніі 5 шляхам пачкавання. АСТАЗІРАВАЦЬ (ад а- + гр. stasis = стан) — аслабляць уплыў зямнога магнетызму на магнітную стрэлку вымяральнага прыбора. а с т Аз і я

(н.-лац. astasia, ад гр. astasia = няўстойлівасць) — 1) страта здольнасці стаяць, пераважна ў выніку захворвання нервовай сістэмы (істэрыі 1); 2) аднаклетачная водарасць сям. эўгленавых, якая пашырана ў паверхневых слаях глею і неглыбокіх вадаёмах. АСТАТ (н.-лац. astatium, ад гр. astatos = няўстойлівы) — радыеактыўны хімічны элемент, які адносіцца да галагенаў. АСТАТЫЗМ (ад гр astatos = няўстойлівы) — уласцівасць сістэмы аўтаматычнага кіравання даводзіць памылку рэгулявання да нуля пры пастаянным знешнім уздзеянні на дадзеную сістэму. АСТАТЫ ЧНЫ (ад гр. astatos) — неспакойны, няўстойлівы; а. р э г у л я т а р — аўтаматьгчны рэгулятар, які падтрымлівае адно і тое ж значэнне дадзенай велічыні пры любой велічыні знешняга ўздзеяння на сістэму рэгулявання. t АСТАДІН (н.-лац. astatinum, ад гр. astatos = няўстойлівы) — тое, што і астат.

АСТМА (гр. asthma) — прыступы задышкі пры захворванні сэрца або лёгкіх (напр. бранхіяльная а.). АСТМАТОЛ [ад гр. asthmat(ikos) = астматычны + -ал] — лекавы прэпарат, курыльны парашок, які выкарыстоўваецца пры бранхіяльная астме. АСТМ АТЫК (гр. asthmatikos = астматычны) — хворы на астму. АСТМ АТЫ ЧНЫ (гр. asthmati­ kos) — які мае адносіны да астмы (напр. а. бранхіт). ÀCTPA (гр. astron = зорка) — травяністая расліна сям. складанакветных з буйнымі кветкамі розных колераў, пашыраная ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная, лекавая, меданосная. АСТРА- (гр. astron = зорка) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «зорка», «3opH bD >. АСТРААРЫЕНТАЦЫЯ (ад астра- -f арыентацыя) — арыентацыя лятальнага апарата па зорках. а с т р а б а т Ан ж а (ад астра- + батаніка) — раздзел астрабіялогіі, які вьгоучае з^мовы існавання расліннасці на іншых планетах. АСТРАБІЯЛОГІЯ (ад астра- + біялогія) — навука, якая даследуе праблемы існавання жыцця ў Сусвеце; касмічная біялогія. АСТРАБЛЕМА (ад астра- + гр. blema = рана) — геалагічная структура старажытнага метэарытнага кратэра на паверхні Зямлі. ! АСТРАГАЛ (н.-лац. astragalus, ад гр. astragalos) — 1) травяніетая расліна сям. бабовых з перыстаскладаным лісцем, пашыраная ва

155


A -----------ўмераных i субтрапічных зонах; 2) дэталь y класічнай архпэктуры ў форме валіка, якая з’ядноўвае калону з капітэллю.

АСТРАГЕАГРАФІЯ (ад асгпра+ геаграфія) — навука, якая даследуе прыродныя ўмовы планет Сонечнай сістэмы. АСТРА ГЕА ЛО П Я (ад астра- + геалогія) — раздзел геалогіі, які займаецца вывучэннем будовы планет. АСТРАГЛІЯ (ад астра- + гр. glia = клей) — нервовая тканка, форма макрагліі\ мае клеткі з тонкімі, радыяльна размешчанымі шматлікімі адросткамі. АСТРАГНбзіЯ (ад астра- + -гнозія) — веданне зорнага неба, уменне пазнаваць на небе зоркі і сузор’і. АСТРАДЫНАМПСА (ад астра+ дынаміка) — навука, якая вывучае рух нябесных целаў пад уплывам сіл, што на іх уздзейнічаюць. АСТРАКАД^РМ Ы (н.-лад. ostracodermi) — вымерлыя ніжэйшыя жывёлы падкласа агнатаў; існавалі ў ардовіку — дэвоне. A С TP АКАЛАРЫМЕ Т РЫ Я (ад астра- + каларыметрыя) — раздзел практычнай астрафізікі, звязаны з вызначэннем колеру нябесных аб’ектаў, галоўным чынам зорак. АСТРАКАРЭКЦЫ Я (ад астра+ карэкцыя) — выпраўленне вуглавога становішча касмічнага лятальнага апарата ў адпаведнасці з арыентаванымі на зоркі прыборам і.

АСТРАКІЗМ (гр. ostrakismos) — выгнанне, ганенне (падвергнуць астракізму). АСТРАКОДЫ (н.-лац. ostracoda) — падклас ракападобных; насяляюць марскія і прэсныя вадаёмы, з’яўляюцца кормам для рыб; ракушкавыя ракападобныя. АСТРАКОМПАС (астра- + компас) — прыбор для арыентацыі па нябесных свяцілах. АСТРАКУМ (ад гр. ostrakon = чарапок) — сярэдні слой ракавіны малюскаў, які складаецца з крышталікаў вапны. АСТРАЛАТРЫЯ (ад астра- + -латрыя) — рэлігійнае пакланенне зоркам і іншым нябесным целам, пгго было пашырана ў многіх старажытных краінах, асабліва ў Асірыі і Вавілоне. А С Т Р А Л 0Г Ы (гр. astrologia) — вучэнне аб сувязі паміж размяшчэннем нябесных свяціл і гістарычнымі падзеямі, лёсам людзей і народаў. АСТРАЛЬНЫ (лац. astralis) — зорны (напр. а. свет); а. к y л ь т — культ пакланення нябесным свяцілам y старажытных егіпцян і іншых народаў. АСГРАЛЯБІЯ (ад астра- + гр. labe = хватанне) — прыбор, які раней выкарыстоўваўся для вызначэння становішча нябесных целаў, a таксама гарызантальных вуглоў пры землямерных работах. АСТРАМ ЁТРЫЯ (ад астра- + -метрыя) — раздзел астранаміі, які займаецца вызначэннем бачнага месцазнаходжання нябесных целаў і іх змен з часам.

156


A

дэкаратаўная, лекавая, меданосная.

АСТРАНАВІГАЦЫЯ (ад астра+ навігацыя) — навука аб ваджэнні лятальных апаратаў і марскіх суднаў, вызначаючы курс па нябесных свяцілах.

АСТРАПАЛЯРЫ М ЕТРЫ Я (ад астра- + палярыметрыя) — раздзел астрафізікі, які вывучае паводле ступені палярызацыі святла нябесных свяцілаў фізічную прыроду іх выпрамянення, склад і шчыльнасць міжзорнага асяроддзя, атмасферы планет і інш.

АСТРАНАМ ІЧНЫ (ад астраномія) — які мае адносіны да астраноміі; а - а я абсерватор ы я — навукова-даследчая ўстанова, дзе вывучаюцца нябесныя свяцілы і з’явы, a таксама распрацоўваюцца тэарэтычныя пытанні астраноміі.

АСТРАПУНКТЫ (ад астра- + пункт) — апорныя пункты геадэзічнай сеткі, геаграфічныя каардынаты якіх вызначаны астранашчнымі метадамі.

АСТРАНАЎТ (ад астра- + -наут) — 1) спецыяліст y галіне астранаўтыкі\ 2) тое, пгго і касманаўт. АСТРАНАЎТЫКА (ад астра- + -наўпіыка) — тое, што і касманаўтыка. АСТРАНЕГАТЬГУ (ад астра- + негатыў) — фатаграфічны адбітак зорнага неба, атрыманы пры дапамозе астрографа або іншага тэлескопа. АСТРАШ М (ад астра- + гр. опуша = імя) — псеўданім y выглядзе якіх-н. друкарскіх знакаў, напр. зорачак. ACTPAHÔM (лац. astronomus, ад гр. astronomos = звязаны з назіраннямі над зоркамі) — спецыяліст y галіне астраноміі. ACTPAHÔШ Я (гр. astronomia, ад astron = зорка + nomos = закон) — навука пра нябесныя целы, пра Сусвет. АСТРАНЦЫ Я (н.-лац. astrantia) — травяністая расліна сям. парасонавых з доўгачаранковым лісцем і белымі кветкамі ў парасоніках, пашыраная ў Еўропе і Малой Азіі; на Беларусі вырошчваецца як

АСТРАСПЕКТРАСКАПІЯ (ад астра- + спектраскапія) — раздзел астрафізікі, які займаецца даследаваннем спектраў астранамічных аб’ектаў. АСТРАСПЕКТРАСКОП (ад астра- + спектраскоп) — прыстасаванне для назірання над спектрамі нябесных свяцілаў. А С ТРА С П ЕК ТРА Ф О ТА М ЕТР Ы Я (ад астра- + спектрафотаметрыя) — раздзел праюычнай астрафізікі, звязаны з вывучэннем размеркавання энергіі ў спектрах нябесных целаў. АСТРА СП ЕКТР0ГРАФ (ад астра- + спектрограф) — прыбор для фатаграфавання спектраў нябесных свяцілаў. АСТРАСФЁРА (ад астра- + сфер а ) — частка цэнтрасферы, прамяністая зона цытаплазмы вакоЛ клетачнага цэнтра, якая ўтвараецца ў час падзелу клеткі. АСТРАФАТАГРАФЫ (ад астра- + фатаграфія) — раздзел астрафізікі, y якім для астранамічных даследаванняў прымяня-

157


A -----------юць фатаграфаванне свяцілаў.

нябесных

сам, болыпым y чатыры разы, і коціцца па ёй без слізгання.

АСТРАФАТАМЕТРЫЯ (ад астра- + фатаметрыя) — раздзел астрафізікі, які займаецца вымярэннем бляску і паверхневай яркасці нябесных свяцілаў візуальнымі, фатаграфічнымі і фотаэлектрычнымі метадамі.

АСТРОЛАГ (лац. astrologus) — той, хто займаецца астралогіяй, варожыць па зорках.

АСТРАФАТОМЕТР (ад астра+ фатометр) — прыбор для вымярэння бляску або яркасці нябесных аб’ектаў і светлавых патокаў, якія прыходзяць ад іх. АСТРАФІЗПСА (ад астра- + фізіка) — раздзел астраноміі, які вьгоучае фізічную прыроду касмічных целаў і працэсы, якія адбываюцца ў іх. АСТРАФЫІІТ (ад астра- + гр. phyllon = ліст) — рэдкасны мінерал класа сілікатаў, сілікат тытану залаціста-бурага, бронзава-жоўтага колераў са шкляным бляскам. АСТРАФГЧНЫ (ад а- + страфа) — не падзелены на строфы, з рознымі спалучэннямі радкоў (пра верш).

АСТЫГМАТ (ад a- + гр. stigma, -atos = кропка) — фатаграфічны аб’ектыў, y якім не выпраўлены астыгматызм. АСТЫ ГМ АТЫ ЗМ (ад а- + гр. stigma, -atos = кропка) — недахоп аптычнай сістэмы або праламляльнай здольнасці вока, які выяўляецца ў тым, што прамяні, выйшаўшы з аднаго пункта, не збіраюцца ў адным фокусе і адбітак атрымліваецца расплывісты. АСТЬІЛЬБА (н.-лац. astilbe, ад гр. а- = не + stilbo = ззяю) — травяністая расліна сям. каменяломнікавых з белымі, ружовымі, чырвонымі або фіялетавымі кветкамі ў суквеццях, пашыраная ва Усх. Азіі і Паўн. Амерыцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АСТЫНАТА (іт. ostinato = упарты) — муз. меладычная або рытмічная фраза, якая многа разоў запар паўтараецца.

АСТРАХІМІЯ (ад астра- + хімія) — тое, што і касмахімія.

АСТЬІТ (ад гр. osteon = косць) — мед. запаленне касцявой тканкі.

АСТРАЦЫ ТЫ (ад астра- + -цыты) — зорчатыя клеткі дапаможнай тканкі нервовай сістэмы.

АСТЭА- (гр. osteon = косць) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «косць», «касцявьо>.

АСТРОГРАФ (ад астра- + -граф) — астранамічны прыбор для фатаграфавання нябесных аб’ектаў. А СТР0ІД А (ад астра- -f гр. eidos = выгляд) — мапх. плоская крывая, якая апісваецца пунктам акружнасці, што з сярэдзіны датыкаецца да нерухомай акружнасці з радыу-

АСТЭААРТ АПАТ АЛ ОГІЯ (ад астэа- + гр. arthron = сустаў + паталогія) — раздзел медыцыны, які вывучае паталагічныя змены ў касцях і суставах. АСТЭАБЛАСТЫ (ад астэа- + -бласты) — клеткі, якія ўдзельнічаюць y будове касцявой тканкі.

158


----------- A АСТЭАГРАФІЯ (ад астэа- + -графія) — апісанне касцей шкілета. АСТЭАДЫСПЛАЗІЯ (ад астэа+ дысплазія) — прыроджанае парушэнне развіцця касцей, якое суправаджаецца іх дэфармацыяй y сувязі з замяшчэннем касцявой тканкі храстковай або фібрознай. АСТЭАДЫ СТРАФІЯ (ад астэа+ дыстрафія) — змены ў касцяюой тканцы ў выніку парушэння ўнутрыкасцявога абмену рэчываў. АСТЭАКЛАСТЫ (ад астэа- + гр. klasis = зламанне) — клетачныя ўіваронні, якія пры развіцці касцявой тканкі ўдзельнічаюць ў рассысанні асноўнага рэчьша косці. ЧСТЭАЛОПЯ (ад астэа- + -логія) — раздзел анатоміі, які вывучае форму і структуру касцей ва ўзаемасувязі з іх функцыяй. АСТЭАМАЛЙЦЫЯ (ад астэа- + гр. malakia = мяккасць) — размякчэнне і дэфармацыя касцей y выніку збяднення арганізма солямі кальцыю, фосфарнай кіслаты і вітамінамі. АСТЭАМІЭЛІТ (ад астэа- + міэліт) — запаленне касцявога мозгу, якое звычайна пашыраецца на ўсе слаі косці. А СТЭ А ІШ Ю З (ад астэа- + гр. poros = адтуліна, пора) — разрэджванне касцявога рэчьша пасля пераломаў, пры розных захворваннях. АСТЭАПЛАСТЫКА (ад астэа+ -цластыка) — аперацыя па перасадцы касцявой тканкі, каб выправіць дэфекты косці.

АСТЭАСАРК0М А (ад астэа- + саркома) — саркома касцей жывёл і чалавека. АСТЭАСШ ТЭЗ (ад астэа- + сінтэз) — пластычная аперацыя пры лячэнні пераломаў, якая заключаецца ў злучэнні абломкаў касцей. А СТЭА СКЛЕР03 (ад астэа- + склероз) — хваравітае ўшчыльненне косці. АСТЭАТАМІЯ (ад астэа- + -maмія) — аперацыя рассячэння косці з мэтай выпраўлення дэфармацый. АСТЭАФІТ (ад астэа- + -фіты) — розныя па паходжанню і працяканню касцявыя разрастанні. АСТЭАХАНДРАПА т Ы Я (ад астэа- + гр. chondros = храсток + -патыя) — захворванне касцей пераважна ў дзіцячым і юнацкім у> росце, якое характарызуецца болямі, мясцовай пухлінай і інш. АСТЭАХАНДРОЗ (ад астэа- + гр. chondros = храсток) — запаленчыя і незапаленчыя хваробы падхрастковага аддзела доўгіх трубчастых касцей шкілета; характарызуецца болямі, абмежаваннем рухаў y суставах. АСТЭАЦЫ ТЫ (ад астэа- + -цыты) — клеткі касцявой тканкі, якія ўтвараюцца ў працэсе яе развіцця з астэабластаў. АСТЭІЗМ (гр. asteismos = досціп, жарт) — стылістычны прыём выражэння пахвальбы ў форме ганьбавання ці ганьбавання ў форме пахвальбы. АСТЭНАігія (ад гр. asthenes = слабы + ops = вока) — аслабленне зроку. АСТЭНАСФЁРА (ад гр. asthenes = слабы + сфера) — слой паніжа-

159


A

най цвёрдасці, трываласці і вязкасці ў верхняй частцы мантыі Зямлі, які знаходзіцца на глыбіні каля 100 км пад мацерыкамі і каля 50 км пад дном акіяна. АСТЭН Ж (гр. asthenikos = кволы, слабьг) — 1) чалавек, для якога характэрныя высокі рост, хударлявасць, доўгая шыя, выцягнуты 43pan, вузкі, рэзка акрэслены твар; 2) чалавек, які пакутуе ад астэніі. А СТЭШ ЧН Ы (гр. asthenikos = кволы, слабы) — які мае адносіны да астэніка, астэніі. АСТЭНІЯ (гр. astheneia = слабасць) — стан агульнай слабасці арганізма; бяссілле. А С ТЭ 0Л А Г (ад астэа- + -лаг) — спецыяліст y галіне астэалогіі. А СТЭ0М А (н.-лац. osteoma, ад гр. osteon = косць) — мед. дабраякасная пухліна, якая складаецца з касцявой тканкі. А С Т Э 0Н (гр. osteon = косць) — структура косці пазваночных жывёл і чалавека, якая складаецца з гаверсавага канала, дзе праходзяць крывяносныя і лімфатычныя сасуды і нервы, і сістэмы касцявых пласцінак, што акружаюць гэты канал.

на сыраежках і млечніках, іншы раз на гнілых пнях; неядомы. АСТЭРОІД (гр. asteroeides = зоркападобны) — адна з малых m a ­ nem, якія кружаць вакол Сонца, галоўным чьшам паміж арбітамі Марса і Юпітэра. А СТЭР0М А (н.-лац. asteroma) — недасканалы грыб сям. шаравідкавых, як развіваецца на лісці пладовых дрэў, выклікае плямістасць. АСТЭРЫ ЗМ Ы (ад гр. aster = зорка) — групы зорак, якія атрымалі асобную ад назвы сузор’я назву, напр. Коўш y Вялікай Мядзведзіцы. АСТЭРЫНА (н.-лац. asterina) — сумчаты грыб сям. аеіэрынавых, які развіваецца на лісці крынічнікаў, грушанак, парэчак. А СТЭРЫ СК (гр. asteriskos = зорачка) — друкарскі наборны знак y выглядзе зорачкі, які выкарыстоўваюць для абазначэння спасылак. А С Т ^Р Ы Я (ад гр. aster = зорка) — беспазваночная жывёла класа марскіх зорак тыпу ігласкурых. АСТЭРЫ Я (іт. osteria) — карчма, закусачная ў Італіі.

АСТЭРАДОН (н.-лац. as terodon) — губавы базідыяльны грыб сям. гіменахетавых, які расце на павале, пераважна ў прыкаранёвай частцы ствалоў, на моцна разбуранай вільготнай драўніне.

АСТЭРЫ ЯНЁЛА (н.-лац. asterionella) — каланіяльная дыятомавая водарасць сям. фрагілярыевых, якая трапляецца пераважна ў планктоне мораў, некаторыя віды адзначаны ў планктоне азёр, рэк.

А СТЭ РА 30І (н.-лац. asterozoa) — падтып ігласкурых; уключае класы марскіх зорак, афіураў.

АСТЭРЭАГНОЗ (ад а- + ір. stereos = аб’ёмны + gnosis = пазнаванне) — непазнаванне знаёмых прадметаў навобмацак пры гіаражэнні кары цемянной часткі галаўнога мозга.

АСТЭРАФОРА (н.-лац. asterophoга) — шапкавы базідыяяьны грыб сям. радоўкавых, які развіваецца

160


A

чуллівы орган малюскаў, размешчаны ў мантыйнай поласці на шляху цячэння вады да жаберных органаў. / АСЦЫ ДЫ Т (н.-лац. ascidiae, ад гр. askidion = мяшочак) — 1) клас марскіх хордавых жывёл падіыпу тунікатаў, вядуць сядзячы спосаб жыцця; 2) лісты некаторых раслін, якія маюць форму мяшочкаў.

АСУАРЫ Й (н.-лац. ossuarium, ад лац. os, ossis = косць) — сасуд з гліны, каменя або алебастру для захавання касцей нябожчыка ў зораастрыйцаў Сярэд. Азіі, Ірана 5— 8 ст. АСФАДЭЛШ А (н.-лац. asphodeline) — травяністая расліна сям. лілейных з аблісцелым сцяблом і белымі або жоўтымі кветкамі ў густых гронках, пашыраная ў Міжземнамор’і, Крыме і на Каўказе; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

АСЦЫ ЛАГ р Ам А (ад лац. oscillum = ваганне + -грама) — крывая, запісаная асцылографам, якая паказвае залежнасці з хуткімі зменамі.

АСФАДЭЛЬ (гр. asphodelos) — тое, што і асфадэліна. А СФ А Л Ы (гр. asphaleia = бяспека, абарона) —■ палітычная паліцыя ў Грэцыі. АСФАЛЬТ (гр. asphaltes = горная смала) — 1) чорная смалістая Ma­ ca, якой пакрьшаюць дарогі; утворана ў выніку акіслення нафты і вьтарэння яе лёгкіх фракцый; 2) дарога, тратуар, пакрытыя такой масай. АСФАЛЬТАБЕТОН (ад асфалып + бетон) — сумесь асфальту, пяску, шчэбеню, якая выкарыстоўваецца для пакрыцця дарог, аэрадромаў і інш. АСФАЛЬТЭНЫ (ад асфальт) — састаўныя часткі асфальту, высокамалекулярныя рэчьшы, выдзеленыя з нафты, якія ўяўляюць сабой парашкі цёмна-бурага або чорнага колеру. АСФПССІЯ (гр. asphyksia) — удушша, разлад дыхання, выкліканы недахопам кіслароду ў крыві і тканках арганізма. АСФРА д Ы Й (н.-лац. osphradium, ад гр. osphrainomai = нюхаю) — 6 A. М. Булы ка, т. 1

АСЦЫ ЛАГРАФІЯ (ад лац. oscillum = ваганне + -графія) — рэгістрацыя ваганняў электрычных патэнцыялаў y жывых тканках пры дапамозе асцылографа. А С Ц Ы Л А С К 0П (ад лац. oscillum = ваганне + -скогі) — прыбор, пры дапамозе якога можна назіраць электрычныя ваганні. АСЦЫ ЛОГРАФ (ад лац. oscillum = ваганне + -граф) — прыбор, пры дапамозе якога запісваюць змены электрычных велічынь, напр. напружання. АСЦЫЛЙТАР (ад лац. oscillare = вагацца) — фіз. сістэма, здольная вагацца адносна стану раўнавагі (напр. маятнік). АСЦЫ ЛЯТОРЫ Я (н.-лац. oscillatoria) — ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. асцыляторыевых, якая найболын пашырана ў планктоне сажалак і азёр. А СЦЫ ЛЯЦЫ Я (лац. oscillatio) — фіз. хістанне, ваганне. АСЦЬІТ (гр. askites, ад askos скураны мех для вадкасці) — паталагічнае намнажэіше вадкасці ў

161


A -----------брушной поласці чалавека і жьгоёл пры захворванні сэрца, печані; брупшая вадзянка. АСЬЕНДА (ісп. hacienda) — буйное памесце ў большасці лацінаамерыканскіх краін. / АСЭСАР (лац. assessor = засядацель) — 1) памочнік прэтара ў Стараж. Рыме; 2) судовы засядацель y каралеўскай Полынчы і Вялікім княстве Літоўскім; 3) чыноўнік восьмага класа ў цэнтральных дзяржаўных установах і пры губернскіх праўленнях царскай Расіі (напр. калежскі а.). А С Ю Р^ (фр. assurer = забяспечваць) — друкарская лінейка, пры дапамозе якой утвараецца адбітак y выглядзе некалькіх тонкіх паралельных ліній; выкарыстоўваецца пры друкаванні чэкаў, квітанцый і інш. AT (лаоск. at) — разменная манета Лаоса, роўная Vioo кіпа.

АТАВІЗМ ,(ад лац. atavus = продак) — 1) з’яўленне ў асобных арганізмаў прымет, уласцівых іх далёкім продкам, напр. развіццё ў чалавека хваставога прыдатка; 2) перан. перажытак наогул, вяртанне да чаго-н. крайне ўстарэлага. АТАДЭКТОЗ (н.-лац. otodectosis) — хранічная інвазійная хвароба сабак, катоў, лісоў, пясцоў і іншых драпежных жывёл, якую выклікаюць кляшчы, што жьшуць на ўнутранай паверхні вушной ракавіны. АТАКА (фр. attaque) — 1) імклівы напад войск на пазіцыі праціўніка (напр. танкавая а.); 2) перан. рэзкае абвастрэнне хваробы; 3) перан. хуткае і рашучае наступленне (у спрэчцы, гульні і інш ).

АТАКАВАЦЬ (фр. attaquer) — 1) рабіць імклівы напад на пазіцыі прадіўніка; 2) перан. весці хуткае і рашучае наступленне (у спрэчцы, гульні і інш.). АТАКАМІТ (ад ісп. Atacama = назва гтравінцыі ў Чылі) — мінерал, гідраксілхларыд медзі травяніста-зялёнага колеру; другарадная руда медзі. АТАКСІТ (ад гр. ataksia = бязладдзе) — жалезны метэарыт, які змяшчае звыш 13% нікелю і складаецца з дробназярністай сумесі мінералаў камасіту і тэніту. АТАКСІЯ (гр. ataksia = бязладдзе) — разлад каардынацыі рухаў, які назіраецца пры некаторых захворваннях нервовай сістэмы. АТАКТАСТЭЛА (ад гр. ataktos = бязладны + стэла) — адзін з тыпаў цэнтральнага цыліндра (стэлы) сцябла раслін; складаецца з мноства прыводных пучкоў, якія размеркаваны на папярочным сячэнні сцябла. АТАЛЕЯ (н.-лац. attalea) — пальма з буйным перыстым лісцем, пашыраная ў тропіках Амерьпсі; вырошчваецца як дэкаратыўная. АТАЛГГЫ (ад гр. us, otos = вуха + -літ) — цвёрдыя ўтварэнні, якія з ’яўляюцца часткай органа раўнавагі многіх жывёл; змяшчаюцца ў вестыбулярным апараце. А Т А Л б п Я (ад rp.us, otos = вуха + -логія) — навука пра хваробы вушэй, іх лячэнне і прафілактыку. ÀTAM (гр. atomos = непадзельны) — часціца рэчыва, найдрабнейшая частка хімічнага элемента, якая захоўвае яго ўласцівасці; складаецца з дадатна зараджанага

162


ядра і адмоўна зараджаных электронаў. АТАМАНКА (фр. ottomane, ад тур. Othman = імя султана, заснавальніка Асманскай імперыі) — шырокая мяккая канапа з трыма здымнымі падушкамі замест спінкі і з валікамі па краях. АТА м Ан Ы (фр. ottomans, ад тур. Othman = імя султана, заснавальніка Асманскай імперыі) — тое, пгго і асманы. АТАМВАВА ц Ь (фр. atomiser, ад гр. atomos = непадзельны) — 1) фіз. разбіваць на атамы, раздрабняць; 2) перан. дробязна аналізаваць. АТАМ ВАТАР (ад атамізаваць) — прыбор для распылення вадкасці, які выкарыстоўваецца пры дэзінфекцыі, пакрыцці паверхні фарбамі, лакамі. АТАМІЗМ (ад гр. atomos = непадзельны) — навуковае ўяўленне пра дыскрэтную будову матэрыі і пра непарыўнасць матэрыі і руху. АТАМ ІСТЫ КА (ад гр. atomos = непадзельны) — 1) матэрыялістычнае вучэнне ў антычнай філасофіі, паводле якога матэрыя складаецца з асобных, непадзельных, надзвычай малых рухомых часцінак — атамаў; 2) раздзел фізікі, які вывучае будову атама і ўнутрыатамныя працэсы. АТАМ ІФІКАЦЫ Я (ад атам + -фікацыя) — шырокае ўвядзенне атамнай энергіі ў народную гаспадарку і побыт. г АТАМ НЫ (ад атам) — 1) які мае адносіны да атама; 2) які адносіцца да выкарыстання атамнай энерг іі.

-------------------------------------------------------А

АТАНАЛЬНАСЦЬ (ад a- + maнальнасць) — адсутнасць y музыцы ладавай асновы з яе найбольш важнай якасцю — прыцягненнем гукаў да ладавага цэнтра АТАНАЛЬНЫ (ад а- + танальны) — які мае адносіны да атанальнасці. А ТА Ш ЧН Ы 1 (ад а- + танічны) — 1) муз. бязгучны; 2) лінгв. які не мае ўласнага акцэнту. А ТАШ ЧНЫ 2 (гр. atonikos) — які мае адносіны да атаніі. i А ТА Н Ы (гр. atonia = расслабленасць, вяласць) — аслабленне пругкасці і эластычнасці тканак арганізма, вяласць мускулаў. ATÀPA (цюрк. otar = паша; гурт авечак) — вялікі гурт авечак; чарада. а т а р Ак с і я (гр. ataraksia) — стан душэўнага спакою, да якога, на думку некаторых старажытнагрэчаскіх філосафаў, павінен імкнуцца мудрэц. АТАРАКТЫ КІ (ад гр. ataraktos = спакойны) — заспакаяльныя лекавыя сродкі (напр. эленіум). А Т А Р Н ІЙ (англ. attorney) — павераны або прадстаўнік іншай асобы ў«судзе англамоўных краін. АТАРНЁЙ-ГЕНЕРАЛ (ад атарней u генерал) — адна з вышэйшых службовых асоб юстыцыі ў Англіі, ЗША. А ТА Р^Я (ад гр. us, otos = вуха + ііюіа = цячэнне, выцяканне) — гноецячэнне з вуха, сімгттом сярэдняга і вонкавага атытаў. АТАСКЛЕРОЗ (н. -лац. otosclero­ sis, ад гр. us, otos = вуха + sclerosis = зацвярдзенне) — хранічная хвароба ўнутранага вуха ў чалавека і

163


A

жывёл, якая прыводзіць да глухаты. А Т А С К 0П (ад гр. us, otos = вуха + -скогі) — медыцынскі інструмент для даследавання вуха; вушное люстэрка. АТАТОШ КА (ад гр. us, otos = вуха + topos = месца) — здольнасць вызначаць месцазнаходжанне крыніцы гуку пры аднолькавым слыху абодвума вушамі. А Т А Ф 0Н (ад гр. us, otos = вуха + —фон) — апарат для узмацнення слыху ў людзей, якія недачуваюць; слыхавая трубка. A T A IIlâ (фр attaché) — спецыяліст-кансультант y якой-н. галіне пры пасольстве (напр. ваенны а., гандлёвы а.). ATJIÀHT (гр. Atlas, -autos = імя міфічнага героя Атланта, якога багі прымусілі трымаць на плячах неба) — 1) мужчынская статуя, якая падтрымлівае перакрыцце будынка, порціка; 2) першы шыйны пазванок y земнаводных, паўзуноў, птушак і млекакормячых. АГЛАНТРАП (ад лац. Atlas = назва гор y Афрыцы + -антрагі) — выкапнёвы чалавек, які вызначаецца як від роду пітэкантрапау. АТЛАНТЬІЗМ (ад лац. Mare Atlanticum = Атлантычны акіян) — ідэалогія і палітыка цеснага супрацоўніціва і саюзу краін Зах. Еўропы, ЗПІА і Канады (што прымыкаюць да Атлантычнага акіяна); найболып поўнае адлюстраванне знайпша ў дзейнасці Арганізацыі паўночна-атлантычнага дагавору (НАТО). ÀTJIAC (гр. Atlas, -antos = імя міфічнага героя Атланта, якога багі

прымусілі трымаць на плячах неба) — сістэматызаваны зборнік геаграфічных, гістарычных ці іншых карт з тлумачэннямі, a таксама малюнкаў, чарцяжоў, табліц. АТЛАС (гр. atlas = гладкі) — шаўковая тканіна з гладкім, бліскучым правым бокам. ATJIÉT (гр. athletes) — 1) спартсмен, які займаецца атлетыкай; 2) чалавек моцнага складу і вялікай фізічнай сілы. АТЛЕТЬІЗМ (фр. athlétisme, ад гр. athleo = змагаюся) — добра развітыя фізічныя якасці спартсмена АТЛЕТЫ КА [гр. athletike (techne) = спартыўнае (майстэрства)] — сістэма гімнастычных практыкаванняў, якія развіваюць сілу, спрыт, вьшослівасць; л ё г к a я а. — бег, хадзьба, скачкі, кіданне кап’я, дыска, ппурханне ядра і інш.; ц я ж к а я a — бокс, барацьба, падняцце цяжару. А ТЛЕТЫ ЧНЫ (гр. athletikos) — 1) уласцівы атлету; дужы; 2) звязаны з атлетыкай (напр. а-ыя практыкаванні). АТМАГЕАХІМІЯ (ад гр. atmos = дыханне + геахімія) — раздзел геахіміі, які вывучае склад атмасферы Зямлі і яго эвалюцыю ў ходзе геалагічнай гісторыі. АТМАСФЁРА (ад гр. atmos = дыханне + сфера) — 1) газападобная абалонка вакол Зямлі і некаторых іншых планет, 2) пазасістэмная адзінка вымярэння ціску, роўная ціску ртутнага слупа вышьшёй 760 мм пры тэмпературы 0°С (1,0332 кг/см2); 3) перан. настрой і ўзаемаадносіны ў калектыве (напр. a дружбы, а. павагі).

164


АТМ АСФ ЕРЫ КІ (ад атмасфера) — радыёхвалі, якія ўтвараюцца ў выніку электрычных разрадаў y атмасферы Зямлі. ATM ÔM ETP (ад гр. atmos = пара, выпарэнне + -метр) — прыбор для вымярэння хуткасці выпарэння вады. ATÔJI (англ. atoll, ад мальдыўскага atolu) — каралавы востраў y форме суцэльнага ці разарванагакольца. ATÔCA (літ. atasaja) — цяж з тоўстага дроту ад аглоблі да пярэдняй восі для выраўноўвання ходу калёс. АТРАГЕНА (гр. atragene) — кустовая расліна сям. вярбовых з вузкім лісцем на кароткіх чаранках, пашыраная ў Еўропе, на Каўказе і ў Сярэд. Азіі; на Беларусі расце па берагах рэк, азёр, ручаёў, на забалочаных лугах; жаўталоз. а т р а к т Ан т ы (ад лац. attrahere = гтрыцягваць да сябе) — прыродныя або сінтэтычныя рэчьшы, якія гтрывабліваюць жывёл, асабліва насякомых (параўн. рэпеленты).

АТРАКЦЫ ЁН ( фр. attraction) — 1) захапляльны нумар цыркавой або эстраднай праграмы; 2) назва забаў y месцах масавых гулянняў (карусель, арэлі і інш.).

---------------------- А

АТРАГОН [ад н.-лац. atropa (belladonna) = беладонна] — алкалоід, які змяшчаецца ў беладонне і іншых раслінах сям. паслёнавых; выкарыстоўваецца ў медыцыне. АТРАФІЯ (гр. atrophia = завяданне) — 1) страта жыццяздольнасці якога-н. органа, часттсі арганізма; 2) перан. прытупленне, аслабленне якой-н. уласцівасці, якасці, здольнасці (напр. а. дапытлівасці ў хворага дзіцяці). АТРЫ БЎ Т (лац. attributum) — 1) неад’емная, пастаянная прымета, прыналежнасць чаго-н.; 2) філас. неабходная, істотная, неад’емная ўласцівасць аб’екта (напр. рух — а. матэрыі); 3)лінгв. азначэнне. АТРЫ БУТЬІУНЫ (ад бут) — лінгв. азначальны.

атры-

А ТРЫ БУ Ц ЬМ (лац. attridutio = прыпісванне) — вызначэнне сапраўднасці, аўтэнтычнасці мастацкага твора, яго аўтара, месца і часу стварэння. АТРЫ Й (лац. atrium) — памяшканне з верхнім святлом y старажьгшарымскім жылым доме. t АТРЫ УМ (лац. atrium = пераддзве^’е) — выпінанне покрьшаў каля трахейнай адтуліны ў насякомых. АТРЫ ХІІ (ад a- + гр. triks, -ichos = волас) — бактэрыі, пазбаўленыя жгуцікаў.

АТ р Ак Ц Ы Я (лац. attractio) — 1) пачуццё прыхільнасці аднаго чалавека да другога; 2) адхіленні магнітнай стрэлкі пад уздзеяннем сілы прыцяжэння гор, пакладаў карысных выкапняў і іншых значных мас.

А т р ы х у м (н.-лац. atrichum) — лістасцябловы мох сям. палетрыхавых, які расце ў лісцевых і мяшаных лясах на вільготнай аголенай глебе.

ATPÀMAHT (лац. atramentum) — уст. чарніла.

А ТРЫ ЯЛЬНЫ (ад лац. atrium = пераддзвер’е) — які мае адносіны

165


A да поласці, куды адкрьшаюцца жаберныя шчыліны ў ланцэтніка. АТРЭЗІЯ (ад a- + гр. tresis = адгуліна) — адсутнасць або недаразвіццё прыродных адтулін y арганізме. АТРЭПСІЯ (ад a- + гр. threpsis жыўленне) — цяжкая форма разладу харчавання ў немаўлят. АТУНІТ гл. атэніт. АТЫДЭЯ (н.-лац. otidea) — сумчаты грыб сям. пецыцавых, які расце на глебе ў лясах. А ГЫ К (гр. attikos = які паходзіць з Атыкі) — сценка над карнізам, які завяршае збудаванне, найчасцей трыумфальную арку. А ТЬІШ Я (ад а- + тып) — адсутнасць тыповых, характэрных рыс або асаблівасцей y пэўнай рэчы або з’явы; адхіленне ад нармальнага. АТЫ ПОВЫ (ад а- + тып) — нетыповы, нехаракізрны. А Т Ы РЭ 03 (ад a- + гр. thyreos = шчыт) — прыроджанае або набытае выпадзенне функцыі шчытападобнай залозы. АТЬІТ (ад гр. us, otos = вуха) — запаленне слізістай абалонкі вуха. АТЫ ЦЫ ЗМ (гр. attikismos) — 1) вытанчанасць і вобразнасць мовы, якія былі ўласцівы жыхарам Атыкі ў часы росквіту іх культуры; 2) кірунак y старажытнагрэчаскай літаратуры 1 ст. да н. э., які імкнуўся да рэстаўрацыі мовы і стылю класічных пісьменнікаў. АТЫ ЦЮ Д (фр. attitide = пастава) — адна з асноўных пастаў y класічным танцы, пры якой раўнавага захоўваеідда на адной назе, a 166

другая нага ўзнята і адведзена назад y сагнутым становішчы. А ТЫ ЧН Ы (гр. attikos) — які мае адносіны да атыцызму; a - a я с о л ь — трапны жарт. АТЫ ЯТР (ад атыятрыя) — спецыяліст y галіне атыятрыі. А ТЫ ЯТРЫ Я (ад гр. us, otos = вуха + -ятрыя) — раздзел отарыналарынгалогіі, які вывучае вушныя хваробы і іх лячэнне. АТЭІЗМ (фр. athéisme, ад гр. a- = не + theos = бог) — нявер’е ў існаванне бога і іншых звышнатуральных сіл, адмаўленне рэлігіі. АТЭІСТ (ням. Atheist, ад гр. a- = не + theos = бог) — паслядоўнік атэізму. а т э к Ат ы (н.-лац. athecata) — падатрад марскіх кнідарыяў.; утвараюць кусцістыя калоніі на дне, водарасцях, палях. АТЭЛАНА (лац. atellana) — від народнага імправізацыйнага тэатра ў Стараж. Рыме з пастаяннымі тыпамі-маскамі. АТЭЛЕК т Аз (ад гр. ateles = няпоўны + ektasis = расцягванне) — ападзенне лёгачнай тканкі пры адсутнасці ў альвеолах паветра. А Т & П Я (н.-лац. athelia) — губавы базідыяльны грыб сям. картыцыевых, які расце ў лясах на кары і павале лісцевых і хвойных парод, лясным подсціле. А Т ^Л Ь, Г А Т ^Л Ь *(фр. hôtel) — гасцініца (звычайна пры назвах зарубежных гасцініц). АТЭЛЬЁ (фр. atelier) — 1) майстэрня для пашьшу адзення, абутку, рамонту бытавой тэхнікі; 2) майстэрня мастака, скульптара, фатографа; 3) павільён кінастудыі.


----------- A A ТЭМПА (іт. a tempo) — муз. y ранейшым тэмпе, вярнуцца ў час выканання музычнага твора для папярэдняга тэмпу. АТЭНІТ, А ТУ ігіт (ад фр. Autun = назва мясцовасці ў Францыі) — мінерал класа фасфатаў зялёнага, зеленавата-жоўтага колеру, радыеактыўны; з’яўляецца сыравінай для атрымання урану. АТЭНУАЦЬЫ (лац. attenuatio = змяншэнне) — пггучнае стойкае аслабленне вірулентнасці патагенных мікраарганізмаў, якія захоўваюць здольнасць вьпслікаць імунітэт, выкарыстоўваюцца пры вырабе вакцьш супраць туберкулёзу, воспы і інш. АТЭНЭУМ (лац. athenaeum, ад гр. athenaion = храм багіні Афіны ў Стараж. Грэцыі) — 1) першая вышэйшая навучальная ўстанова, адкрьггая ў Стараж. Рыме ў 135 г.; 2) сярэдняя школа ў Францыі ў перыяд Вялікай французскай рэвалюцыі 1789— 1794 г. АТЭНЮ АТАР (ад фр. atténuer = аслабляць) — прыбор, які дае магчымасць паніжаць электрычнае напружанне або магутнасць y пэўную колькасць разоў. АТЭР (н .-лац. Aterian = назва мясцовасці ў Алжыры) — археалагічная культура сярэдняга палеапіту ў Паўн. Афрыцы (каля 30— 19 тыс. гадоў назад). АТЭРАМАТОЗ (ад атэрома) — адкладанне ў аріэрыях тлушчавай масы з крыппалямі халестэрыну і солямі вапняку, напр. пры атэрасклерозе. АТЭРА СКЛЕР03 (ад гр. athere = кашка + скпероз) — захворванне

сардэчна-сасудзістай сістэмы, пры якім y артэрыях адкладваецца халестэрын і разрастаецца злучальная тканка, пгго пагаршае забеспячэнне крьюёй органаў. А ТЭР0М А (гр. atheroma) — кіста сальнай залозы скуры. АТЭРТРАЛ (англ. otter trawl) — рыбалоўная сетка, якая цягнецца за суднам на доўгім стальным тросе. АТЭРЫ НЫ (н.-лац. atherina) — род марскіх рыб атрада атэрынападобных; жьгоуць y Чорным, Азоўскім, Каспійскім, Міжземным морах, маюць прамысловае значэнне. а т э с т а в Ац ь

(лац. attestari = сведчыць) — 1) праводзіць атэстацыю 1; 2) даваць характарыстыку, ацэнку каму-н. або чаму-н.

AT3CTÀT

( н я м . Attestât, ад лац. attestari = сведчыць) — 1) афіцыйны дакумент аб заканчэнні навучальнай установы, прысваенні вучонага звання і інш. (напр. а. сталасці, а. прафесара); 2) дакумент на права атрымання ваеннаслужачым грашовага, харчовага і іншага забеспячэння; 3) дакумент, які пацвярджае пародзістасць свойскай жьюёлы. АТЭС т Ац Ы Я (лац. attestatio = сведчанне) 2 1) вьвначэнне афіцыйнай камісіяй кваліфікацыі, службовай адпаведнасці работніка пасадзе, якую ён займае; 2) водгук, характарыстыка, ацэнка, якая даецца каму-н. або чаму-н. АТЭТОЗ (гр. athetos = паэбаўлены пэўнага становішча) — міжвольнае скарачэнне пальцавых мышцаў y сувязі з захворваннем галаўнога мозга.

167


A -----------АТЭЯ (н.-лац. atheya) — аднаклетачная дыятомавая водарасць сям. бідульфіевых, якая трапляецца ў планктоне гтрэсных вадаёмаў. АЎЛ (цюрк. aul) — паселішча ў Сярэд. Азіі і на Паўн. Каўказе. АЎГІТ (ад гр. auge = бляск) — мінерал класа сілікатаў зеленаватачорнага колеру са шкляным бляскам. АЎГЎР (лац. augur) — 1) старажытнарымскі жрэц, які тлумачыў волю багоў па шчабятанні і палёце птушак; 2) перан. той, хто робіць выгляд, што ведае асаблівыя тайны. АЎГУСЦІНЦЫ (с.-лац. augustiniапі, ад лац. Augustinus = імя раннехрысціянскага багаслова) — члены каталіцкага ордэна, які быў заснаваны ў 13 ст. y Італіі і абапіраўся на вучэнне багаслова Аўгусціна. АЎДЫ ЁНЦЫ Я (лац. audientia = слуханне) — афіцыйны гтрыём y высокапастаўленай асобы. АЎДЫ ЁВІЗУАЛЬНЫ (ад лац. audio = слухаю + візуальны) — заснаваны на адначасовым успрыманні слыхам і зрокам (напр. а-ыя сродкі навучання).

АЎДЫТАР (лац. auditor = слухач) — 1) вучань y некаторых навучальных установах, якога настаўнік прызначае для выслухоўвання ўрокаў іншых вучняў; 2) член царкоўнага суда ў Вялікім княстве Літоўскім, які выконваў функцыі следчага; 3) асоба або фірма, якая правярае стан гаспадарчай дзейнасці акцыянернай кампаніі на аснове кантракта, заключанага з кіраўніцдвам гэтай кампаніі. А Ў Д Ы Т бР ЬЫ (лац. auditori­ um) — 1) памяшканне, прызначанае для чытання лекцый, дакладаў; 2) слухачы лекцыі, даклада. А Ў Д Ы Ф 0Н (ад лац. audio = слухаю + -фон) — 1) слыхавы апарат для асоб са слабым слыхам; 2) апарат для ўлоўлівання на адлегласці гукаў матораў самалётаў, якія набліжаюцца. А Ў Д Ы Я Л 0ГІЯ (ад лац. audio = слухаю + -логія ) — раздзел медыцыны, які вывучае стан слыху, яго парушэнні, a таксама метады дыягностыкі, прафілактыкі і лячэння гэтых парушэнняў. АЎДЫЯМЁ Т РЫ Я (ад лац. audio = слухаю + -метрыя) — вымярэнне вастрыні слыху.

АЎДЫЁГРАФ (ад лац. audio = слухаю + -граф) — самапісны прыбор для вызначэння дакладнасці слыху.

А ЎКС А Н 0М ЕТР (ад гр. auksano = расту + -метр) — гтрыбор для вызначэння прыросту раслін y даўжыню.

АЎДЫ ЁМ ЕТР (ад лац. audio = слухаю + -метр) — прыбор для вызначэння вастрыні слыху.

АЎКСАСПОРА (ад гр. aukso = павялічваю + спора) — спора палавога размнажэння ў дыятамавых водарасцяў.

АЎДЫЁН (ад лац. audio = слухаю) — адналямпавы рыдыёпрыёмнік, y якім электронная лямпа была дэтэктарам.

АЎКСАТРОФЫ (ад гр. aukso = павялічваю + -трофы) — бактэрыі, грыбы, водарасці, якія ў выні-

168


ку мутацыі страцілі здольнасць сінтэзаваць рэчывы, неабходныя для іх росту. АЎКС АХРОМЫ (ад гр. aukso = павялічваю + chroma = колер) — рэчывы, якія паглыбляюць колер арганічных фарбавальнікаў і надаюць ім фарбавальныя ўласцівасці. АЎКСІН Ы (ад гр aukso = павялічваю) — група фітагармонаў, якія стымулююць рост раслін. АЎКЎБА (н.-лац. aucuba) — вечназялёная кустовая расліна сям. аўкубавых з бліскучым лісцем і дробнымі бураватымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Паўд. і Паўд.-Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АЎКЦЫ ЕН (лац. auctio, -onis = павелічэнне) — публічны продаж, пры якім пакупніком становіцца той, хто дае за рэч найбольшую суму. АЎЛАЗІРА (н.-лац. aulosira) — ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. аўлазіравых, язсая трапляецца ў стаячай вадзе, балотах і забалочаных вадаёмах сярод іншых водарасцей. АЎЛАКАГЕН (ад. гр. aulaks = баразна + -ген) — лінейна-выцягнутая ўпадзіна павышанай рухомасці, абмежаваная вялікімі разломамі, якія рассякаюць фундамент платформы (напр. Прыпяцка-Данецкі а.). АЎЛАКОМШ УМ (н.-лац. aulacomnium) — лістасцябловы мох сям. аўлакомніевых, які расце на балотах, забалочаных лугах. u

t

АУЛОС (гр. aulos) — духавы інструмент, падобны да флейты, які быў пашыраны ў Стараж. Грэцыі,

----------- A

Стараж. Рыме і краінах Міжземнамор’я. À ÿPA (гр. aura = подых ветру) — 1) стан, які папярэднічае прыпадкам эпілепсіі, істэрыі, мігрэні\ 2) асаблівая атмасфера, настрой, клімат, якія ўтвараюцца вакол асоб або рэчаў, нібыта выпраменьваючыся імі; 3) біяэнергетычная абалонка жывых істот. АЎРАЛ (англ. over all = усе наверх) — 1) тэрміновая работа на судне, y якой удзельнічае ўся каманда; 2) перан. неадкладная спешная работа калектыву, выкліканая адсутнасцю планамернасці ў працы.

АЎр Ан ( н я м . aurin, ад лац. auram = золата) — травяністая расліна сям. залознікавых з вузкім лісцем і адзіночнымі белымі кветкамі, пашыраная ва ўмераных і халодных зонах на заліўных лугах. — ; . . АУРОРА (лац. Aurora = імя багіні світання ў старажытнарымскай міфалогіі) — паэтычная назва ранішняй зары, золаку. АЎРЫКУЛА (лац. auricula = мочка вуха) — 1) мочка вуха; вупшая ракавіна; 2) дэкаратыўная расліна, адзін з відаў прымулы. АЎРЫ КУЛЙРНЫ ла) — вушны.

(ад аўрыку-

АЎРЫКУ Л Я РЫ Я (н.-лац. auricularia) — базідыяльны грыб сям. аўрыкулярыевых, які расце на ламаччы, старых пнях, павале, часам на аслабленых пладовых дрэвах. АЎРЫ Ш ГМ ЕНТ (ад лац. auram = золата + пігмент) — мінерал класа сульфідаў залаціста-жоўтага колеру з алмазным бляскам.

169


A -----------АЎРЫ СКАЛЫ ПЙ (н.-лац. auriscalpium) — недасканалы грыб сям. яжоўнікавых, пашыраны ў зонах хвойных лясоў па ўсім зямным шары. АЎРЭАБАЗІДЫЙ (н.-лац. айгеоbasidium) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які паразітуе на лёне і іншых раслінах. АЎРЭАМПЦЛН (ад лац. aureus = залаты + -міцын) — лекавы прэпарат, антыбіётык, які прымяняюць пры лячэнні пнеўманіі, дызентэрыі і інш. АЎСКУЛЬТАЦЫ Я (лац. auscul­ tatio = выслухванне) — метад даследавання хворых выслухоўваннем гукавых з ’яў, якія ўзнікаюць пры рабоце ўнутраных органаў (лёпсіх, сэрца). АЎСЛАУТ (ням. Auslaut) лінгв. пазіцыя гуку або гукаспалучэння ў канцы слова. А Ў С ІІІЦ Ы І (лац. auspicium) — 1) варажба ў старажьгтных рымлян па палёце і крыках іпушак, па нябесных з’явах; выконвалася аўгурамі (гл. аўгур 1); 2) перан. меркаванні на будучыню. АЎСТРАЛАШ ТЭК (ад лац. australis = пўднёвы + -пітэк) — вымерлая чалавекападобная Man­ na, якая жыла ў пачатку чацвярцічнага перыяду. А Ў С ТРА Л 0РП [ад англ. Australia = Аўстралія + арп(інгтон)\ — мяса-яечная парода курэй, вывелзеная ў Аўстраліі на аснове арпінгтонаў. АЎСТРАЛЬНЫ (лац. australis) — паўднёвы. АЎСТЭНІТ [ад англ. W.RobertsAusten = прозвішча англ. металур-

га (1843— 1902)] — структурная частка жалезавугляводзістых сплаваў, цвёрды раствор вугляроду або легіравальных элементаў y гамажалезе. АЎТ (англ. out = па-за) — 1) становішча ў спартыўных гульнях, калі мяч або шайба выходзіць за межы спартыўнай пляцоўкі; 2)тсаманда судцзі на рынгу, якая азначае, што баксёр y накаўце. АЎТА (ісп. auto) — разнавіднасць рэлігійных драматычных прадстаўленняў y сярэдневяковай Іспаніі і Партугаліі. АЎТА- (гр. autos = сам) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «аўтаматычны», «аўтамабілыш», «свой, уласны, сама-». АЎТААКСІДАЦЬІЯ (ад аўта- + аксідацыя) — самачыннае акісленне рэчываў пры невысокай тэмпературы без уплыву каталізатара. АЎТААЛЕРГІЯ (ад аўта- + алергія) — павышаная адчувальнасць арганізма да ўласных бялкоў і клетак тканак, якія набылі ўласцівасці алергенаў. АЎТААМАТАР (ад аўта- + аматар) — вадзіцель аўтамабіля, які мае пасведчанне шафёра-аматара. АЎТААПЕРАТАР (ад аўта- + аператар) — прыстасаванне для аўтаматычнага рэгулявання вытворчых працэсаў і кіравання імі. АЎТАБАЗА (ад аўта- + база) — транспартнае прадпрыемства па арганізацыі перавозак на аўтамабілях, a таксама месца стаянкі і рамонту аўтамабіляў.

170


---АЎТАБІЯІ РАФ ІЯ (ад аўта- + біяграфія) — апісанне свайго жыцця АЎТАБЛАКІРОУКА (ад аўта- + бяакіроўка) — 1) сістэма аўтаматычнай сігналізацыі для рэгулявання руху паяздоў; 2) аўтаматычнае змяненне рэжыму работы тэхнічнага аб’екта (машыны, апарата і інш.). АЎТАВАКЗАЛ (ад аўта- + вакзал) — вакзал міжгародніх аўтобусных зносін. АЎТ АВАКЦЬІНА (ад аўта- + вакцына) — лекавая вакцына, прыгатаваная з мікробаў, якія ўзяты з арганізма таго хворага, для лячэння якога яна выкарыстоўваецца. АЎТАГАМІЯ (ад аўта- + -гамія) — самаапыленне і самаапладненне кветкавых раслін, a таксама самаапладненне некаторых аднаклетачных арганізмаў. АЎТАГАРАЖ (ад аўта- + гараж) — тое, што і гараж. АЎТА ГЕМ А ТЭРА ігія (ад аўта+ гематэрапія) — выкарыстанне з лекавай мэтай крыві самога хворага. Ы

!

АУТАГЕН (гр. autogenes = самародны) — спосаб рэзання і зваркі металаў пры дапамозе струменю кіслароду. АЎТАГЕНЕЗ (ад аўта- + -генез) — агульная назва кірункаў y эвалюцыйньім вучэнні, якія разглядаюць гістарычнае развіццё жывой прыроды як працэс, пгго адбываецца незалежна ад умоў існаваьшя толькі пад уздзеяннем унутраных, нематэрыяльных фактараў (проціл. эктагенез).

---- -----A

АЎТАГЕНЕРАТАР (ад аўта- + генератар) — генератар, які выпрацо5^вае электрычнью (электрамагнітныя) ваганні ў выніку падачы часткі пераменнага напружання па ланцугу адваротнай сувязі. АЎТАГЕННЫ (гр. autogenes = самародны) — 1) мед. які ўзнікае ў самім арганізме; 2) які развіўся самастойна; а - а я зварка — зварка, пры якой месцы судакранання металаў плавяцца газакіслародным полымем. АЎТАГІПНОЗ (ад аўта- + гіпноз) — гіпнатычны стан, выкліканы самаўнушэннем, y процілегласць гетэрагіпнозу, выкліканаму ўздзеяннем іншага чалавека; адзін з прыёмаў y аўтагеннай трэніроўцы. А ЎТА ГО Н Ы (ад аўта- + -ea­ rnя) — тэорыя ўзнікнення жыцця з неарганічнай матэрыі. АЎТАГРАВЮРА (ад аўта- + гравюра) — гравюра, адціснутая з дошкі, гравіраванай самім аўтарам малюнка. а ў т а г р А ф і я (ад аўта- + -графія) — спосаб падрыхтоўкі літаграфскай друкарскай формы, пры якім малюнак, выкананы аўтараммастаком на паперы, пераносяць на літаграфскі камень або цынкавую пласцінку.

АЎТАГРЭЙДЭР (ад аўта- + грэйдэр) — самаходны грэйдэр. АЎТАДАФЭ (парт. auto da fé = літар. акт веры) — публічнае спальванне ерэтыкоў і ерэтычных кніг па прысуду інквізіцыі ў сярэднія вякі. АЎТАДЗІН (ад аўта- + гр. dyn(amis) = сіла) — 1) машына для

171


A -----------пераўтварэння сілы пераменнага току ў сілу пастаяннага току; 2) радыёпрыёмнік з дадатнай зваротнай сувяззю для прыёму тэлеграфных сігналаў і прывядзення ў дзеянне аўтаматычных прыстасаванняў.

АЎТАКАЛІМАТАР (ад аўта- + каліматар) — аптычны прыбор для дакладных вуглавых вымярэнняў.

АЎТА ДР0М (ад аўта+ -драм) — спецыяльна абсталяваная тэрыторыя для аўтамабільных спаборніціваў і выпрабавання аўтамабіляў. АЎТАДРЫЗІНА (ад аўта- + дрызіна) — самаходная дрызіна. АЎТ АДЫДАКТ (гр. tos) — самавучка.

autodidak-

АЎТАДЫСПЕ ТЧАР (ад аўта- + дыспетчар) — комплексная сісіэма, якая забяспечвае аўтаматычнае кіраванне аб’ектам. АЎТАЖ ЬІР (фр. autogire, ад гр. autos = сам + gyros = кола, абарот) — устарэлы лятальны апарат, папярэднік верталёта. АЎТАШ СПЕКТАР (ад аўта- + інспектар) — службовая асоба, якая сочыць за правільнасцю аўтамабільнага руху на дарогах.

АЎТАКАЛ ш Ац Ы Я (ад аўта- + калімацыя) — напрамак светлавых прамянёў, пры якім яны, выходзячы з каліматара паралельным пучком, адбіваюцца ад плоскага люстзрка і праходзяць аптычную сістэму ў зваротным напрамку. АЎТАКАЛОНА (ад аўта- + калона) — 1) група аўтамабіляў, якія рухаюцца выцягнутай лініяй адзін за адным; 2) прадпрыемства аўтатранспарту. АЎТАКАРЫ (ад аўта- + англ. car = вазок) — самаходны вазок для перавозкі грузаў, багажу. АЎТ AK AT АЛІЗ (ад аўта- + каталіз) — паскарэнне хімічнай рэакцыі адным з яе прадуктаў, які выконвае ролю каталізатара. АЎТАКЕФ АЛЫ (ад аўта- + гр. kephale = галава) — незалежная, самакіравальная правасла>ліая царква.

АЎТАІНСПЕКЦЫ Я (ад аўта- + інспекцыя) — нагляд за правільнасцю аўтамабільнага руху, a таксама дзяржаўны орган, які ажыццяўляе гэты нагляд.

АЎТАКЛАЎ (ад. аўта- + лад. clavis = ключ) — герметычная пасудзіна, прызначаная для награвання чаі'о-н. пад высокім ціскам; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці, гідраметалургіі, медыцьше і інш.

АЎТАШ ТАКСП сАц ЬІЯ (ад аўma- + гнтаксікацыя) — атручванне арганізма шкоднымі рзчывамі, пгго ўтварыліся ў ім; самаатручванне.

АЎТАКЛУБ (ад аўта- + клуб) — 1) аб’яднанне спартсменаў і аматараў аўтамабільнага спорту; 2) абсталяваны радыёвузлом, кінаўстаноўкай аўтобус.

АЎТАШ Ф ЕКЦЫ Я (ад аўта- + інфекцыя) — самазаражэьше арганізма мікробамі, якія захаваліся ў ім пасля папярэдняй хваробы.

АЎТАКОД (ад аўта- + код) — мова праграмавання, арыентаваная на* канкрэтную электронна-вылічальную машыну.

172


----------- A АЎТАКРАМА (ад аўта- + крама) — аўтобус, прыстасаваны пад пераязны магазін. АЎТАКРАН (ад аўта- + крагі) — самаходны грузападымальны кран. АЎТАКРАТ (гр. autokrates = самаўладны) — правіцель з неабмежаванай уладай; манарх, самадзержац. АЎТАКРАТАР (гр. autokrator = самадзержац) — частка тьпула візантыйскага імператара (поўны тытул — васілеўс і аўтакратар рамеяў). АЎТАКРА т Ы Я (гр. autokrateia) — форма кіравання, пры якой адной асобе належыць неабмежаваная ўлада ў дзяржаве; манархія, самадзяржаўе. АЎТАЛГГАГРАФМ (ад аўта- + літаграфія) — літаграфія з малюнка, якую выканаў на камені сам аўтар. АЎТАЛ0ГІЯ (ад аўта- + -логія) — лінгв. ужыванне слоў y іх прамым значэнні. АЎТАМАБЫгізМ (ад аўтамабіль) — аўтамабільная справа; аўтамабільны спорт. АЎТАМ АБІЛЬ (ад аўта- + лац. mobilis = рухомы) — машына з рухавіком унутранага згарання для перавозкі пасажыраў, грузаў па бязрэйкавых дарогах (напр. легкавы а., грузавы а.). АЎТАМ АПСТРАЛЬ (ад аўта- + магістраль) — шырокая, з палепшаным пакрыццём шаша для масавага хуткага аўтамабільнага руху. АЎТАМАДЭЛІЗМ (ад аўтамадэль) — канструяванне і выраб аў-

тамадэляў з тэхнічнай або спартыўнай мэтай. АЎТАМАРФІЗМ (ад аўта- + -марфізм) — мат. ізамарфізм 2 мноства з самім сабой. АЎТАМА т (фр. automate, ад гр. automatos = самарухомы) — 1) апарат, машьша, якая выконвае работу па зададзенай праграме без непасрэднага ўдзелу чалавека; 2) від ручной скарастрэльнай зброі.

А ЎТА М А Т0РНЫ (ад аўта- + матор) — які мае адносіны да аў~ тамабільных матораў, іх канструявання і вьпворчасці. АЎТАМАТРЫСА (фр. automatri­ ce) — чыгуначны пасажырскі або службовы вагон з уласным рухавіком. АЎТАМАТЬ в Ац Ы Я (ад гр. automatos = самарухомы) — прымяненне тэхнічных сродкаў, эканамічна-матэматычных метадаў і сістэм кіравання для замены чалавека ў працэсе вьпворчасці. АЎТ АМАТЬІЗМ (гр. automa­ tismos = самачынны) — 1) псіх. дзеянні, якія выпрацоўваюцца ў выніку трэніроўкі і ажыццяўляюцца амаль без кантролю свядомасці (навыкі, звычкі); 2) фізіял. здольнасць некаторых органаў жывёл (напр. сэрца) выяўляць актыўнасць пад уплывам стымулаў, якія ўзнікаюць y іх саміх. АЎТАМА і Ы К А (ад гр. automatos = самарухомы) — 1) сукупнасць механізмаў і прыстасаванняў, якія дзейнічаюць без непасрэднага ўдзелу чалавека; 2) галіна навукі і тэхнікі, якая распрацоўвае метады і сродкі аўтаматызацыі вытворчых працэсаў.

173


A —--------АЎТАМ АТЫЧНЫ (ад гр. automatos = самарухомы) — 1) які дзейнічае з дапамогай аўтамата\ 2) перан. міжвольны, машынальны.

АЎТАМОТАКЛУБ (ад аўта- + мота- + клуб) — грамадская арганізацыя, якая аб’ядноўвае спартсменаў і аматараў аўтамабільнага і матацыклетнага спорту.

АЎТАМАШЬІНА (ад аўта- + машына) — тое, што і аўтамабіль.

АЎТАМ ОТАЛАТАР^Я (ад аўma- + мота- + латарэя) — латарэя, y якой разыгрываюцца аўтамабілі, матацыклы і інш.

АЎТАМ АШ ЫНІСТ (ад аўта- + машыніст) — аўтаматычнае прыстасаванне, якое выконвае функцыі машыніста поезда. АЎТАМЕТАМАРФІЗМ (ад аўma- + метамарфізм) — змена магматычнай горнай пароды пад уплывам рэчываў, якія выдзяляюцца ў час яе ахаладжэння. АЎТАМ ЕТРЫ Я (ад аўта- + метрыя) — раздзел метралогіі, які вывучае тэарэтычныя асновы праектавання аўтаматычных вымяральных і кантрольных прыбораў і вымяральных інфармацыйных сістэм.

АЎТАМ ОТАСП0РТ (ад аўта- + мота- + спорт) — аўтамабільны і матацыклетны спорт. АЎТАМУТАГЁНЫ (ад аўта- + мутагены) — рэчьшы, якія ўтвараюцца ў жывёльных і раслінных клетках y працэсе жыццядзейнасці і вьпслікаюць спадчынныя змены. АЎТАНАМІЗАЦЫЯ (ад аўтаномія) — наданне якой-н. частцы дзяржавы аўтаноміі. АЎТАНАМІСТ (ад аўтаномія) — прыхільнік аўтаноміі 1.

АЎТАМЕХАНАХОРЫЯ (ад аўma- + механахорыя) — спосаб распаўсюджання насення самой раслінай. АЎТАМГКСІС (ад аўта- + -Min­ cie) — зліццё палавых клетак, якія належаць адной і той жа асобіне (пашырана сярод прасцейшых, грыбоў, водарасцей). АЎТАМОРФНЫ (ад аўта- + -морфны)\ а - ы я глебы — глебы, якія фарміруюцца ва ўмозах атмасфернага ўвільгатнення і на працягу вегетатыўнага перыяду не бьшаюць пераўвільготаенымі.

АЎТАНЕЎРЫЯ (ад аўта- + гр. neuron = нерв) — нармальнае ў адрозненне ад хіястанеўрыі становішча нервовых ствалоў y бруханогіх малюскаў. АЎТАНІМ (ад аўта- + гр. onyma = імя) — сапраўднае імя аўтара, які піша пад псеўданімам. АЎТАНОМІЯ (гр. autonomia, ад autos = сам + nomos = закон) — 1) права насельнііггва якой-н. часткі дзяржавы самастойна вырашаць справы ўнутранага кіравання; самакіраванне; 2) вызначальнасць якой-н. з’явы ўнутранымі законамі (гетэраномія).

АЎТАМ ОТАДР0М (ад аўта- + мотадром) — спецыяльна абсталяваная тэрьгторыя для спаборніцгваў і выпрабавання аўтамабіляў і матацыклаў.

А ЎТА Н 0М Н Ы (гр autonomos) — 1) які карыстаецца аўтаноміяй 1, мае аўтаномію; 2) які дзейнічае самастойна (напр. a рэжым станцыі).

174


АЎТАПАВІЛЬЁН (ад аўта- + павільён) — лёгкі будынак на аўтобусных прыпынках для кароткачасовага знаходжання пасажыраў. АЎТАПАЛІГ0Н (ад аўта- + палігон) — спецыяльна абсталяваны ўчастак мясцовасці для выпрабаванняў аўтамабіляў. АЎТАПАРК (ад аўта- + парк) — месца стаянкі, тэхнічнага абслугоўвання і рамокгу аўтамабіляў, a таксама наяўны склад аўтамабільнай тэхнікі. АЎТАПАРТР^Т (ад аўта- + партрэт) — партрэт мастака, скульптара, выкананы ім самім. А Ў ТА Ш Л 0Т (ад аўта- + пілот) — прыстасаванне для аўтаматычнага кіравання лятальным апаратам. а ў т а п л Ас т ы к а

(ад аўта- + -пластыка) — перасаджванне хвораму яго ўласнай тканкі для аднаўлення цэласнасці, формы і функцыі органа (параўн. аўтатрансплантацыя). АЎТАПНЕУМАТОЛІЗ (ад аўта+ пнеўматоліз) — утварэнне ў выніку крышталізацыі магматычнай пароды новых мінералаў. АЎТАПОЛПЬЛАІДЬІЯ (ад аўта+ поліплаідыя) — кратнае павелічэнне колькасці набораў храмасом y клетках раслін, радзей жывёл аднаго і таго ж віду. АЎТАР (лац. auctor) — стваральнік літаратурнага або іншага мастацкага твора, навуковай працы, праекта, вьшаходства і інш. АЎТАРАДЫЯГРАМА (ад аўта+ радыяграма) — фатаграфічны здымак, атрыманы гтры дапамозе аўтарадыяграфіі.

--------— A

АЎТАРАДЫЯГРАФІЯ (ад аўта+ радыяграфія) — метад рэгістрацыі размеркавання радыеактыўных рэчьшаў y аб’екце пры дапамозе накладвання на аб’ект адчувальнай да радыеактыўнага выпрамянення плёнкі.

АЎТАРАЛІ (ад аўта- + ралі) — тое, пгго і ралі. АЎТАРАМОНТНЫ (ад аўта- + рамонт) — які мае адносіны да рамонту аўтамабіляў. АЎТАРАТА ц Ы Я (ад аўта- + ратацыя) — самапаварочванне самалёта вакол падоўжнай восі; гэтай з’явай тлумачыцца пггопар самалёта. АЎТАРКІЯ (гр. autarkeia = самазадаволенасць) — палітыка эканамічнага адасаблення краіны або асобных яе рэгіёнаў ад эканомікі іншых дзяржаў ці астатніх рэгіёнаў з мэтай стварэння замкнутай гаспадаркі. АЎТАРЫЗАВА н Ы (ад аўтарызаваць) — зроблены са згоды аўтара, адобраны ім (пра пераклад твора). АЎТАРЫЗАВАЦЬ (фр. autoriser = дазваляць) — даваць згоду на пераюіад, інсцэніроўку ці экранізацыю свайго твора. АЎТАРЫЗАЦЫЯ (фр. autorisa­ tion = дазвол) — выражэнне аўтарам згоды на пераклад, інсцэніроўку ці экранізацыю свайго твора. АЎТАРЫТАРНЫ (фр. autoritaire = уладны, ад лац. auctoritas = улада) — 1) заснаваны на безагаворачным падпарадкаванні ўладзе (напр. а. рэжым); 2) які імкнецца ўмацаваць сваю ўладу.

175


A

кі), дзе дэманструюцца новыя мадэлі аўтамабіляў. АЎТАСЕРАТЭРАігіЯ (ад аўта+ сератэрапія) — лячэнне інфекцыйных хвароб увядзеннем хворым сьшараткі іх уласнай крыві. АЎТАСШ [ад аўта- + сін(хронны)\ — тое, што і сельсін. АЎТАСКАШ Я (ад аўта- + -скапія) — агляд поласці гартані і дыхальных пшяхоў без аптычных гтрыбораў (параўн. ларынгаскапія). А Ў ТА С 0М Ы (ад аўта- + co­ mo) — усе, акрамя палавых, храмасомы ў клетках раздзельнаполых жывёл і раслін. А Ў ТА С П 0РЫ (ад аўта- + споры) — апланаспоры ў некаггорых хларакокавых водарасцей.

АЎТАРЫ ТАРЫЗМ (фр. autorita­ risme, ад лац. auctoritas = улада) — антыдэмакратычная сістэма палітычнага ўладарання, якая характарызуецца рэжымам асабістай улады, дыктатарскімі метадамі кіравання. АЎТАРЫТЭТ (ням. Autoritat, ад лац. auctoritas = уплыў, значнасць) 1) агульнапрызнанае значэнне, уплыў, якімі карыстаецца якая-н. асоба дзякуючы плённай дзейнасці ў пэўнай галіне (у навуцы, мастацтве, палітыцы і г. д.); 2) асоба, якая карыстаецца ўсеагульнай павагай, прызнаннем, мае ўплыў. АЎТАРЫ ТЭТНЫ (ад аўтарытэт) — 1) уплывовы, які заслугоўвае даверу; 2) які не дапускае пярэчанняў, уладны (пра тон, жэст, выгляд). АЎТАРЭГУЛЙГГАР (ад аўта- + рэгулятар) — сукупнасць прыстасаванняў для аўтаматычнага (без удзелу чалавека) рэгулявання. АЎТАРЭГУЛЯЦЫ Я (ад аўта- + рэгуляцыя) — цыклічны працэс аўтаматычнага падгрымлівання раўнамернага стану ў біялагічных сістэмах. АЎТАРЭПРАДУКЦЫЯ (ад аўma- + рэпрадукцыя) — тое, пгго і рэплікацыя. АЎТАРЭФЕРА т (ад аўта- + рэферат) — кароткі выклад аўтарам сваёй навуковай працы (напр. a дысертацыі). АЎТАРЭФРЫЖЭРАТАР (ад аўma- + рэфрыжэратар) — аўтамабіль-рэфрыжэратар. А ЎТА СА Л 0Н (ад аўта- + ca­ non) — выстаўка (раздзел выстаў-

АЎТАСТАРТ (ад аўта+ старт) — узлёт планёра пры дапамозе самаходнай лябёдкі. АЎТАСТОП (ад аўта+ стоті) — 1) прыстасаванне для аўтаматычнага спынення поезда пры падыходзе яго да закрытага пуцявога сігналу, калі машыніст яго не заўважыў; 2) сістэма арганізаванага выкарыстання турыстамі спадарожнага аўтатранспарту для праезду часткі шляху. АЎТАСТРАДА (іт. autostrada) — шырокая шаша, падзеленая на палосы, для масавага і хуткага аўтамабільнага руху. АЎТ A CTbU ri я (ад аўта- + гр. stilos = слуп, апора) — тып сучлянення сківічнага апарата з восевым чэрапам (у хімерападобных, дваякадыхаючых, земнаводных, амніётаў). АЎТАСТЭРЫЛЬНАСЦЬ (ад аўma- + стэрыльнасць) — няздоль-

176


----------- A насць пылку раслін прарастаць на рыльцы песціка сваёй кветкі, другіх кветак раслін таго ж сорту.

АЎТАПЮ Н (ад аўта- + гр. thronos = цэнтр) — сістэма аўтаматычнага каніролю і рэгулявання дакладнай устаноўкі друкарскіх формаў пры друкаванні на ратацыйных машынах.

АЎТАСУГЕСТЫ Я (ад аўта- + сугестыя) — самаўплыў на псіхіку, самаўнушэнне. АЎТАСЭРВІС (ад аўта- + сэрвіс) — тэхнічнае абслугоўванне аўтамабіляў індывідуальнага карыстання. АЎТАТАМ ІЯ (ад аўта- + -тамія) — здольнасць некаторых жывёл пры рэзкім раздражненні адкідваць часткі цела, якія потым узнаўляюцца (напр. яшчаркі адкідваюць хвост, ракі — клюшні, актыніі — шчупальцы). АЎТАТ0РМ АЗ (ад аўта- + тормаз) — тормаз, які аўтамаіычна ўступае ў дзеянне пры разрьше поезда. АЎТАТРАНСПЛАНТАЦЫЯ (ад аўта- + трасплантацыя) — перасадка тканак або органаў на іншую частку цела таго самага арганізма (параўн. аўтапластыка). АЎТ АТРАНСФАРМАТ АР (ад аўта- + трансфарматар) — электрычны трансфарматар, y якога абмоткай ніжэйшага напружання з’яўляецца частка абмоткі вышэйшага напружання. АЎТАТРАНСФЎЗІЯ (ад аўта- + трансфузія) — пераліванне хвораму яго ўласнай крьші.

АЎТАТРОФНЫ (ад аўта- + -трофныХ а - а е в о з е р а — возера, вада якога забяспечвае арь ганізмы, што ў ёй жывуць, пажыўнымі рэчьюамі, утворанымі ў сваім вадаёме; а - ы я а р г а н і з м ы — тое, пгго і аўтатрофы (параўн. гетэратрофны). А ЎТА ТР0Ф Ы (ад аўта- + -трофы) — арганізмы, якія ствараюць неабходныя для свайго жыцця арганічныя рэчьюы з неарганічных y працэсе фотасінтэзу або хемасінтэзу (параўн. гетэратрофы). А ЎТА ТР^Н Ш Г (ад аўта- + трэнінг) — спецыяльны трэніровачны рэжым, выпрацаваны пэўнай асобай; саматрэніроўка. АЎТАТУРЫЗМ (ад аўта- + турызм) — турысцкія падарожжы на аўтамабілях. А ЎТА ТЫ Ш Я (ад аўта- + -тыпія) — паліграфічны спосаб узнаўлення паўтонавых і шматколерных адлюстраванняў (малюнкаў, фотаздымкаў) сродкамі высокага друку.

АЎТАТРАШ ЗМ (ад аўта- + трапізм) — здольнасць органаў раслін выпрамляцца пасля таго, як перастае дзейнічаць сіла, што выклікала выгін.

АЎТАФАЗІРОЎКА (ад аўта- + фаза) — аўтаматычнае падключэнне частазы абарочвання часціцы ў паскаральніку да частаты паскараючага электрычнага поля, якое забяспечвае паскарэнне электронаў, пратонаў і іншых зараджаных часціц.

AÿTATPÀCA (ад аўта- + траса) — аўтамабільная траса, шаша.

АЎТАФЕРТЫ ЛЬНАСЦЬ (ад' аўma- + лац. fertilis = урадлівы) —

177


A

здольнасць раслін даваць пры самаапыленні нармальнае насенне.

А Ў ТА Ф ІЛ Ы (ад аўта- + -філія) — уст. самалюбаванне. АЎТАФРЭТА ж (ад аўта- + фр. frettage = змацаванне абручамі) — змацненне гарматных ствалоў напрасоўваннем на іх кольцаў. АЎТАХАРЬІЯ (ад аўта- + -харыя) — распаўсюджанне насення і спораў пры дапамозе прыстасаванняў самой расліны, без уздзеяння знешніх фактараў (напр. y фасолі лопае стручок). А ЎТА Х 0РЫ (ад аўта- + гр. choreo = прасоўваюся) — расліны, якія распаўсюджваюцца без уздзеяння знешніх фактараў. АЎТАХРОМ (ад аўта+ хром) — фотапласцінка для каляровага здымка. АЎТАХТОННЫ (гр. autoch­ thon) — які ўзнік, зарадзіўся на месцы сучаснага знаходжання (напр. а-ыя арганізмы). АЎТАХТОНЫ (гр. autochthon = мясцовы, карэнны) — 1) жывёлы або расліны, якія ўзніклі ў працэсе эвалюцыі ў той жа мясцовасці, y якой жывуць і зараз (параўн. апахтоны 1); 2) тое, пгш і абарыгены 1; 3) горныя пароды, выходныя матэрыялы якіх выніклі на месцы іх утварэння. АЎТАПГГЎРМАН (ад аўта- + штурман) — авіяцыйны прыбор, які аўтаматычна запісвае каардынаты лятальнага апарата, накрэсліваючы яго шлях на карце. АЎТАЭКАЛОПЯ, АЎТЭКАЛ О П Я (ад аўта- + экалогія) — раздзел экалогіі, які вывучае прыстасавальнасць асобных відаў рас-

лін і жывёл да ўмоў асяроддзя і спосабу жыцця віду (параўн. сінэкалогія). АЎТАЭКСПР^С (ад аўта- + экспрэс) — аўтобус, які рухаецца па маршруце з гіавышанай хуткасцю, без прыпынкаў або з мінімальнай колькасцю іх. АЎТАЭЛЕКТРОННЫ (ад аўта+ электрон)\ а - а я э м і с і я — выпусканне электронаў паверхняй цвёрдых цел і вадкасцей пад уздзеяннем моцнага электрычнага поля. АЎТБОРТ (англ. outboard, ад out = па-за + board = борт) — падвесны матор, часам і сама лодка з падвесным маторам. АЎТБРЬІДЗШ Г (англ. outbree­ ding, ад out = па-за + breed = спарваць) — скрыжоўванне жывёл або раслін, якія не знаходзяцца ў роднасных адносінах (параўн. інбрыдзінг). АЎТОБУС [ад аўта(мабіль) + (омю)бус] — мнагамесны пасажырскі аўтамабіль. А Ў Т0ГРА Ф (фр. autographe, ад гр. autos = сам + grapho = пішу) — 1) аўтарскі рукапісны тэкст (напр. а. верша М.Багдановіча); 2) уласнаручны подпіс, надпіс. АЎТОЛ [ад аўт(амабіль) + -ол) — нафтавае масла для змазкі аўтамабільных і трактарных рухавікоў. А Ў Т 0Л ІЗ (ад аўта- + -ліз) — сам^астварэнне, распад тканак жывёльнага або расліннага арганізма пад уздзеяннем ферментаў, якія змяшчаюцца ў гэтьгх жа тканках. АЎТОПСІЯ (гр. autopsia) — ускрыццё трупа для вызначэння прычын смерці.

178


----------- A АЎТРАЙТ (англ. outright = прамы, поўны) — простая тэрміновая вагаотная здзелка, якая прадугледжвае плацяжы па форвардным курсе ў строга вызначаны тэрмін. АЎТРЫ ГЕР (англ. outrigger) — 1) лодка з вынаснымі ўюпочынамі для вёсел, a таксама самі вынасныя ўюпочыны; 2) дадатковая апора, якая засцерагае ад перакульвання перасовачнае ўстройстаа, напр. пад’ёмны кран. АЎТСАЙДЭР (англ. outsider) — 1) каманда або спартсмен, якія займаюць апошняе месца ў спаборніцгве; 2) прадпрыемства або кампанія, якая не ўваходзіць y манапалістычнае аб’яднанне. АЎТЫ ГЁН Н Ы (гр. authigenes = мясцовага паходжання); a - ы я м і н е р а л ы — мінералы асадачных горных парод, якія ўтварыліся ў працэсе седыментацыі і літагенезу на месцы намнажэння (напр. галіт, сільвін, гіпс, кальцыт, даламіт, кварц, халцэдон, палявы шпат і інш.). АЎТЬІЗМ (ад гр. autos = сам, адзін) — хваравіты стан псіхікі чалавека, які характарызуецца паглыбленнем ва ўласныя ўнутраныя перажыванні, імкненнем адасобіцца ад знешняга свету і паступовым адрывам ад рэальнай дзейнасці. А Ў Т Э К А Л 0П Я гл. аўтаэкалогія. А Ў Т^Н ТЫ К (польск. autentyk < лац. authenticus, ад гр. authentikos = адпаведны) — арыгінал, не копія. АЎТЭНТЬІЧНЫ (польск. autentyczny < лац. authenticus, ад гр.

authentikos) —дакладны, адпаведны арыгіналу (напр. а. тэкст).

АФАГІЯ (ад а- + чрагія) — адсутнасць харчавання, характэрная для многіх дарослых насякомых (аваднёў, жукоў-дрывасекаў, некаторых матылькоў) y неспрыяльныя сезоны года, калі яны існуюць за копгг назапашаных y лічьшачнай фазе энергетычных рэсурсаў. А ф А з і Я (гр. aphasia) — поўная ці частковая страта мовы ў выніку пашкоджання моўных цэнтраў галаўнога мозга. АФАЗМІДЫ (н.-лац. aphasmida) — тое, што і адэнафарэі. t АФАКІЯ (ад a- + гр. phakos = сачавіца) — адсутнасць крыпггаліка ў воку. АФАНАМІЦЭС (н.-лац. aphanomyces) — ніжэйшы грыб сям. сапралегніевых, які развіваецца на раслінных і жьшёльных рэштках y глебе і вадзе, паразітуе на вышэйшых раслінах, асабліва на бураках. АФАНАТ^ЦЭ (н.-лац. aphanothece) — каланіяльная сіне-зялёная водарасць сям. -мікрацысціевых, якая пашырана ў вадзе і глебе. АФАНАХЕТЭ (н.-лац. aphanophaete) — ніткаватая зялёная водарасць сям. афанахетавых, якая пасяляецца пераважна на кладофары. А Ф А Н В А М ЕН 0Н (н.-лац. aphanizomenon) — ніткаватая сіне-зялёная водарасць сям. афанізаменонавых, якая пашырана ў прэсных і саланаватых водах умеранага клімату. АФАШ ЗІЯ (ад гр. aphanizo = знікаю) — адзін з тыпаў знікнення органаў на працягу індывідуальна-

179


A -----------

га развшдя аргашзма, напр. зубоў y сцерлядзі. А Ф А Ш ЧН Ы (ад гр. aphonos = нямы, безгалосы) — бязгучны, сіплы. ! АФ А Ш Я (гр. aphonia = немата) — страта голасу ў сувязі з захворваннем гартані або паражэннем нервовай сістэмы. АФАРТЫ СТ (ад афорт) — мастак-гравёр, спецыяліст па вырабе афортаў. ! АФАРЫЗМ (гр. aphorismos) — кароткае выразнае па форме і глыбокае па зместу выслоўе. АФ АРЫ СТЫ ЧНЫ (гр. aphoristikos) — уласцівы афарызму, напоўнены афарызмамі (напр. а-ая мова). АФАТЫ ЧНЫ (ад a- + гр. phos, photos = святло) — звязаны з глыбіннай зонай марскіх і азёрных вадаёмаў, y якую не пранікае святло. АФЁКТ (лац. affectus = душэўнае хваляванне, страсць) — стан моцнага нервовага ўзрушэння і запальчьшасці. АФЕКТАВАЦЬ (лад. affectare) — паводзіць сябе ненатуральна, манерна. АФЕКТАЦЫ Я (лац. affectatio) — ппучная ўзрушанасць, перабольшанае і падкрэсленае выражэнне якога-н. пачуцця, настрою. АФЕКТЬГЎНЫ (п.-лац. affecti­ vus) — павышана-эмацыянальны. АФ ЁШ Й (ад гр. аро = ад + hehos = Сонца) — найбольш аддалены ад Сонца пункт арбіты планеты, каметы або штучнага спадарожніка (проціл. перыгелій). АФЕЛІНУС (лац. aphelinus) — паразітычнае насякомае атрада пе-

рапончатакрылых, пашыранае ў Паўд. Амерыцы, якое выкарыстоўваецца для барацьбы са шкоднікам яблыні крывяной тлёй. / АФЕРА (фр. affaire = справа) — нядобрасумленнае, махлярскае прадпрымальніцтва з мэтай нажывы; сумніўная здзелка. АФЕРТА (с.-лац. offerta = ахвяра) — прапанова адной асобы другой асобе заключыць здзежу з дакладным пералікам усіх яе ўмоў. АФЕРТОРЫ Й (п.-лац. offertorium = прынашэнне) — каталіцкае песнапенне, якое выконваецца ў час абраду прьшашэння і асвячэння дароў. АФ ЕРЫ СТ (ад афера) — той, хто займаецца аферамі; нядобрасумленны дзялок. АФЕРЭНТ (лац. offerens, -ntis = які ахвяруе) — асоба, якая выступае з афертай. АФЕРЭНТАЦЫЯ (ад лац. affeгаге = прыносіць) — перадача нервовага ўзбуджэння ад перыферыйных чуллівых нейронаў y цэнтральныя. АФЕРЭНТНЫ (лац. afferens, -ntis = які прыносіць); а - ы я н е р в о в ы я в а л о к н ы — нервовьы валокны, па якіх узбуджэнне перадаецца ад тканак y цэнтральную нервовую сістэму (параўн. эферэнтны). АФТДЫІДЫ (н.-лац. aphidiidae) — сямейства паразітычных перапончатакрылых; выкарыстоўваюцца ў біялагічнай барацьбе з тлямі. АФІДЭВГГ (англ. affidavit) — пісьмовае паказанне пад прысягай y англасаксонскім праве.

180


----------- A АФЖАЛЬЦЬГГ (ад гр. ophis = змяя + кальцыт) — метамарфічная горная парода, разнавіднасць мармуру. АФПСЛЕІД (ад гр. ophis = змяя + kleis, -idos = ключ) — духавы музычны інструмент, які выглядам нагадвае змяю. АФПСС (лац. affixus = прымацаван ы )— лінгв. марфема, акрамя кораня і канчатка, якая служыць для ўтварэння слоў і для надання ім новага значэння. АФ Н ІІЯ (ад а- + -філія) — адсутнасць лістоў y раслін, звычайна ў выніку рэдукцыі 2, напр. y кактусаў, горнага саксаула. А Ф ІЖ Я Ц ЬІЯ (ад англ. affiliate = далучацца, устанаўліваць сувязі) — псіх. імкненне чалавека быць сярод людзей; павялічваецца ў час небяспекі. А Ф Ш А Ж (фр. affinage) — ачышчэнне ад прымесей золата, плаціны, серабра. АФ Ш АЦЫ Я (ад фр. affiner = ачышчаць) — палярэдняе ачышчэнне цукру-пяску ад пабочных дамешак перад рафінацыяй. А Ф Ш ЕРН Ы (фр. affiner = ачыпгчаць) — тэх. ачышчаны ад прымесей. АФІНІРАВАЦЬ (фр. affiner = ачышчаць) — рабіць афінацыю. А Ф ІН Н Ы (лац. affinis) — сумежны, суседні; а - а я геаметр ы я — раздзел матэматыкі, які вьгоучае велічыні і геаметрычныя аб’екты, якія застаюцца нязменнымі пры пераўтварэннях. АФШ ОГРАФ (ад лац. affinis = сумежны + -граф) — прыбор для вычэрчвання плоскай фігуры, якая

атрымліваецца з зададзенай фігуры ў выніку афінных пераўіварэнняў. АФІРМ АЦЫ Я (лац. affirmatio) — пацвярджэнне, запэўненне. АФІЎРЫ (ад гр. ophis = змяя + ura = хвост) — клас беспазваночных жывёл тыпу ігласкурых; пашыраны пераважна ў трапічных морах. АФІЦЫ ДЫ (ад лац. aphis = тля + -цыды) — хімічныя рэчывы для знішчэння тлі. АФІЦЫ ЁЗ (ням. Offiziôs, ад лац. officiosus = паслужлівы) — газета, часопіс, бюлетэнь або іншае друкаванае выданне, якое фармальна не з’яўляецца органам урада, але выражае яго палітыку. А Ф Ш Ы ЁЗН Ы (лац. officiosus = паслужлівы) — які фармальна не звязаны з урадам, але на справе праводзіць яго погляды (напр. а-ая газета). А Ф Ш Ы Й Н Ы гл. афіцыяльны. А Ф ІЦ Ы ЯЛ (лац. officiallis = урадавы, службовы) — 1) чьшоўнік, які загадваў урадавай канцылярыяй y Стараж. Рыме; 2) службовая асоба пры епіскапе, якая ў сярэдневяковы перьыд выконвала царкоўна-судовыя функцыі. АФІЦЬІЯЛЬНЫ , АФІЦЫЙНЬІ (лац. officiahs = урадавы, службовы) — 1) урадавы, службовы (напр. а-ае паведамленне); 2) зроблены па ўстаноўленай форме з захаваннем усіх фармальнасцей (напр. а. прыём); 3) падкрэслена стрыманы (напр. а. тон размовы). АФШ Ы ЯНТ (ням. Offiziant, ад с,лац. officians, -ntis = служачы) — работнік рэст^ана, кавярні, стало-

181


A

вай, які падае стравы наведвальнікам.

на ракі Параны; на Беларусі гадуецца як акварыумная.

А Ф ІЦ ^Р (ням. Offizier) — асоба каманднага саставу арміі і флоту, a таксама міліцыі і паліцыі (ад Ma­ no дшага лейтэнанта да палкоўніка ўключна).

АФІЯЦЬІТЬГУМ (н.-лац. ophiocytium) — аднаклетачная або каланіяльная жоўта-зялёная водарасць сям. сцыядавых, якая трапляецца ў вадаёмах рознага тыпу.

АФІШ А (фр. affiche) — аб’ява аб спектаклі, канцэрце, лекцыі, якая вывешваецца на відным месцы.

АФОРТ (фр. eau-forte = азотная кіслата) — від гравюры на метале, атрыманай траўленнем азотнай кіслатой палярэдне нанесенага на ім малюнка, a таксама адбітак з такой гравюры.

АФІШ ЫРАВАЦЬ (фр afficher) — выстаўляць напаказ, падкрэсліваць пгго-н. сваімі паводзінамі. АФ ІЯБОЛ (н.-лац. ophiobolus) — сумчаты грыб сям. плеяспоравых, які развіваецца на адмерлых сцёблах і лісці пераважна травяністых раслін. А Ф ІЯ Л ІТЫ (ад гр. ophis = змяя + -літ) — асноўныя і асадачныя горныя пароды, якія трапляюцца разам. А Ф ІЯ П А Г0Н (н.-лац. ophiopogon) — травяністая расліна сям. лілейных з доўгім лісцем і белымі або фіялетавымі кветкамі ў мяцёлках, пашыраная ў Кітаі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. А Ф ІЯ С Е Ш Ё Н (н.-лац. aphyosemion) — рыба атрада карпазубых з вельмі прыгожай афарбоўкай, якая пашырана пераважна ў вадаёмах Афрыкі; на Беларусі гадуецца як акварыумная. АФМ СТОМ А (н.-лац. ophiostoma) — сумчатьі грыб з сям. афіястомавых, які паразітуе на ствалах лісцевых і хвойных дрэў. АФІЯХАРАКС (н.-лац. aphyochaгах) — рыба атрада карпападобных, якая жьше ў вадаёмах басей-

АФРОНТ (фр. affront) — уст. публічная знявага; неспадзяваная непрыемнасць. АФРЫКААНС (гал. afrikaans) — бурская мова, адна з дзяржаўных моў Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі, роднасная галандскай мове. АФРЫКА т А (лац. affricata = прыцёртая) — лінгв. зычны гук са складанай змычна-шчыліннай артыкуляцыяй (напр. ц-тс, ч-ші). АФСАЙД (англ. off side = па-за гульнёй) — становішча па-за гульнёй y футболе, хакеі і інш. АФСЕТ (англ. offset) — спосаб друку, пры якім фарба перадаецца з друкарскай формы на гумавую паверхню, a з яе на паперу. АФСЕТНЫ (ад афсет); д р y к — тое, пгго і афсет.

а.

АФТАЛЬМА- (гр. ophthalmos = вока) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцці «вочны», «хвароба вачэй». АФТАЛЬМАДЫНАМАМЕТРЫЯ (ад афтальма- + дынамаметрыя) — вымярэнне артэрыяльнага ціску ў сасудах сеткаватай абалон-

182


кі вока пры дапамозе спецыяльнага прыбора АФТАЛЬМАЛОГТЯ (ад афтальма- + -логія) — раздзел медыцыны, які вывучае хваробы вачэй і распрацоўвае метады іх лячэння. АФТАЛЬМ АМ ЁТРЫ Я (ад афтальма- + -метрыя) — вымярэнне скрыўленняў аптычнай паверхні вока пры дапамозе афтальмометра. АФ ТА ЛЬМ А П ЛБГІЯ (ад афтальма- + гр. plege = удар, паражэнне) — адначасовы параліч усіх чэрапнамазгавых нерваў, якія інервуць вочныя мышцы. АФ ТАЛЬМ АЮ АКЦЫ Я (ад афтальма- + рэакцыя) — метад дыягностыкі сапу, туберкулёзу, бруцэлёзу ў жывёл: y адказ на ўвядзенне ў кан’юнктыву вока спецыяльнага антыгена ў ёй развіваецца характэрны запаленчы працэс. АФТАЛЬМ АСКАШ Я (ад афтальма- + -скапія) — метад даследавання вочнага дна чалавека пры дапамозе афтальмаскопа. А Ф ТА Л БМ А С К 0П (ад афтальма- + -скогі) — медыцынскі прыбор y выглядзе спецыяльнага люстэрка або ашычнай сістэмы для агляду дна вока. АФ ТАЛЬМ ІЯ (гр. ophthalmia) — захворванне вока, пераважна запаленчага характару. А Ф ТА Л ЬМ 0Л А Г (ад афтальма+ -лаг) — спецыяліст y галіне афтальмалогіі. АФТАЛЬМ ОМ ЕТР (ад афтальма- + - метр) — прыбор для вымярэння скрыўленняў ашычнай паверхні вока.

----------- A АФТЫ (гр. aphthai) — круглыя ранкі на слізістай абалонцы рота, якія развіваюцца пры некаторых захворваннях. АФТЭРШ ОКІ (англ. afters­ hock) — падземныя пггуршкі, якія ідуць за землетрасеннем. АФ-Ш ОР (англ. off shore = літар. удалечыні ад берага) — від кампаніі, якая створана або зарэгістравана на тэрыторыі замежнай, галоўным чынам невялікай дзяржавы, і карыстаецца падатковымі льготамі. АХАЛІЯ (ад a- + гр. choie = жоўць) — паталагічны стан, пры якім жоўць не паступае ў дванаццаціперсную кішку. АХАНДРЫТ (ад а- + хандрыт2 — каменны метэарыт, які не змяшчае характэрных для хандрьпу круглых мінеральных утварэнняў. АХАТЫ НІДЫ (н.-лац. achatinidae) — сямейства малюскаў, пашыранае ў трапічных і субтрапічных зонах; шкодзяць сельскагаспадарчым культурам, y прыватнасці пасевам цукровага трыснягу. АХВЯРА (ст.-польск. ofiara < чэш. ofëra < с.-в.-ням. opfer, ад с.-лац. offerre = ахвяраваць) — 1) жывая істота або прадмет, прынесеныя як дар бажаству паводле абрадаў некаторых рэлігій; 2) добраахвошая ўступка, адмаўленне, адрачэнне на карысць чаго-н.; 3) перан. той, хто пацярпеў або загінуў ад якога-н. няшчасця, стыхійнага бедства, сацыяльнага зла АХВЯРАВАЦЬ (ст.-польск. ofiarowac, ад с.-лац. offerre) — 1) добраахвотна адцаваць, прыносіць y

183


A -----------дар што-н.; 2) адмаўляцца ад кагон., чаго-н.

АХОЛЕПЛАЗМЫ (н.-лац. acholeplasmataceae) — сямейства мікраарганізмаў класа мікаплазмаў, якія пашыраны ў сцёкавых водах, глебе.

А Х ІЛІЯ ( ад a- + гр. chylos = сок) — адсутнасць салянай кіслатьі і пепсіну ў страўнікавым соку. AXEMÉHEC (н.-лац. achimenes) — травяністая расліна сям. геснерыевых з круглым лісцем і блакітнымі, чырвонымі або ружовымі кветкамі, пашыраная ў трапічнай Амерыцьг, на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. АХШ ЁЯ (рус. ахннея, ад гр. athenatos = афінскі) — глупства, бязглуздзіца. АХЛАКРАТЫЯ (ад гр. ochlos = натоўп + -кратыя) — 1) панаванне «натоўпу» ў старажытнагрэчаскіх вучэннях аб дзяржаве (Платон, Арыстоцель); 2) улада грамадскапалітычных груповак, якія апелююць да папулісцкіх настрояў y найбольш прымітыўных варыянтах. А Х Л Ы (н.-лац. achlya) — ніжэйпіы грыб сям. сапралегніевых, які развіваецца ў вадаёмах на трупах жывёл, паразітуе на рыбах і жабах. ÀXMICTP (ст.-польск. ochmistrz < с.-в.-ням. hovemeister ) — адміністрацыйная пасада ў гаспадарках магнатаў і шляхты ў сярэдневяковай Полыпчы і Вялікім княстве Літоўскім; кіраўнік панскага двара. А Х М ІС ІРЬІН Я (ад ахмістр) — y cm. жанчьша, якая вяла гаспадарку ў багатым доме; аканомка. АХНАНТЭС (н.-лац. achnantes) — аднаклетачная або каланіяльная дыятомавая водарасць сям. ахнантавых, якая трапляецца ў прэсных, саланаватых і марскіх вадаёмах.

АХОНДРАПЛА з Ы (ад а- + гр. chondros = храсток + plasis = фармаванне) — прыроджанае адставанне ў росце касцей канечнасцей пры нармальным росце тулава, шыі і галавы. АХРАЛЕХЫ (н.-лац. ochrolechia) — накіпны сумчаты лішайнік сям. пертузарыевых, які расце на кары дрэў і кустоў, імхах, раслінных рэпгпсах, мёртаай драўніне, зрэдку на камянях. АХРАМАТ (гр. achromatos = бясколерны) — а б ’ектыў, y якім выпраўлена храматычная аберацыя, як y біноклях, аптычных прыцэлах і інш. АХРАМАТАПСІЯ (ад гр. achro­ matos = бясколерны + opsis = зрок) — недахоп зроку, які заключаецца ў няздольнасці адрозніваць колеры (параўн. дальтанізм). АХРАМАТЫЗМ (ад гр. achro­ matos = бясколерны) — здольнасць ашычнай сістэмы не раскладаць светлавога праменя на састаўныя колеры пры пераламленн і.

АХРАМ АТЫЧНЫ (гр. achroma­ tos) — бясколерны, неафарбаваны. АХРАМАЦІН (ад а- + храмацін) — рэчыва ядра жывёльнай і расліннай клеткі, якое слаба афарбоўваецца пры гісталагічнай апрацоўцы (проціл. храмацін). АХРАМІЯ (ад а- + -храмія) — прыроджанае або набытае абяскол ^ван н е скуры, напр. пры альбі-

184


нізме, пры некаторых захворваннях. АХРАПСОРА (н.-лац. ochropsoга) — базідыяльны грыб сям. пукцыніевых, які развіваецца на лісці розных раслін. А Х ТЭ РЛ І0К (гал. achterluik) — люк для загрузкі судна, a таксама памяшканне ў труме судна для захоўвання правіянту ў бочках або цыстэрнах. А Х Т Э Р ігік (гал. achterpiek) — крайні адсек кармавога трума на судне, дзе змяшчаюць баласт, каб пазбегнуць дыферэнта судна. АХТЭРШ Т^ВЕНЬ (гал. achterSte­ ven) — ніжняя кармавая частка судна, якая з’яўляецца прадаўжэннем кіля 1. АЦЬІДАФІЛІН (ад лац. acidus = кіслы + гр. phileo = люблю) — малако, сквашанае з дапамогай асобых бактэрый. АЦЫ ДАФІЛІЯ (ад лац. acidus = кіслы + -філія) — здольнасць клетак і тканак жывёлы або расліны афарбоўвацца кіслымі фарбавальнікамі (параўн. базафілія). АДЫ ДА Ф ІЛЬН Ы (ад лац. acidus = кіслы + гр. phileo = люблю); a - ы я а р г а н і з м ы — арганізмы, для развіцця якіх неабходна значная кіслотнасць асяроддзя (напр. верас, лубін). А Ц Ы Д А Ф 0БН Ы (ад лац. acidus = кіслы + гр. phobos = страхХ a - ы я а р г а н і з м ы — арганізмы, якія не вытрымліваюць значнай кіслотнасці і развіваюцца толькі ў нейтральным і шчолачным асяроддзі (напр. буракі, фасоля). АЦЫДОЗ (ад лац. acidus = кіслы) — намнажэнне ў крыві і ткан-

A

ках арганізма адмоўна зараджаных часцінак (аніёнаў) кіслот (гіараўн. алкалоз).

АЦЫ ДЫ М ЕТРЫ Я (ад лац. aci­ dus = кіслы + -метрыя) — метад вызначэння колькасці кіслаты ў растворах. А Ц Ы КЛІЧН Ы (ад а- + цыклічны) — тое, што і аліфатычны. А Ц Ы КЛІЯ (ад a- + гр. kyklos = круг) — размнажэнне выключна ў форме партэнагенезу, якое сустракаецца ў некаторых відаў галініставусых ракаў. АЦЫЛАВАЦЬ (ад. англ. acyl =. кіслотны радыкал) — замяшчаць атамы вадароду ў арганічных злучэннях дапаўняльнікам карбонавай кіслаты. АЦЫНУС (лац. acinus = ягада, гронка) — 1) канцавы сакраторны аддзел альвеалярнай залозы; 2) першасная структурная адзінка лёгкага, якая складаецца з альвеалярных ходаў з альвеоламі 2. А Ц Э Л 0Т (фр. ocelot, ад індз. oce­ lot) — вялікая дзікая кошка, якая водзіцца ў Паўд. Амерыцы. АЦЭЛЙРЫ Я (н.-лац. acellana) — ніжэйшы грыб сям. ацэлярыевых, які жьше ў кішэчніку, страўніку або на анальных пласцінках водных і наземных насякомых, ракападобных, мнаганожак, дзе прымацоўваецца асобай клеткай. АЦЭРАТЭРЫЙ (н.-лац. aceratherium) — вымерлы бязрогі насарог, які жыў y палеагене і неагене. АЦЭТ- (лац. acetum = воцат) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «воцатная кіслата».

185


A -----------АЦЭТ АЛЬДЭГІД (ад ацэт- + альдэгід) — арганічнае злучэнне, альдэгід воцашай кіслаты, вадкасць, якая кіпіць пры 20°С; выкарыстоўваецца для вытворчасці воцатнай кіслаты, фармацэўтычных прэпаратаў.

злучэнне, бясколерны гаручы газ, які складаецца з вугляроду і вадароду і разам з паветрам утварае выбуховыя сумесі; выкарыстоўваецца для зваркі металаў, атрымання многіх важных сініэтычных палімераў.

АЦЭТАМІД (ад ацэт- + амід) — арганічнае злучэнне, амід воцатнай кіслаты, цвёрды бясколерны крыпггалічны прадукт; выкарыстоўваецца як растваральнік, пры вытворчасці скуры, сукна, паперы.

АЦЭТЫ ЛСАЛІЦЬІЛАВЫ (ад ацэтыл + саліцыпавыХ a - a я к і с л a т a — вытворнае саліцылавай кіслаты, белае крыпггалічнае рэчьша; процізапаленчы сродак з анальгетычнымі і гарачкапаніжальнымі ўласцівасцямі.

АЦЭТАНППД (ад ацэт- + анілін) — арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва; выкарыстоўваецца як гарачкапаніжальны лекавы сродак і ў сінтэзе фарбавальнікаў. АЦЭГ АНІТРЫ Л (ад ацэт- + нітрыл) — нітрыл воцатнай кіслаты, бясколерная вадкасць; выкарыстоўваецца як растваральнік для многіх солей мінеральных кіслот. t АЦЭТАТЫ (ад лац. acetum = воцат) — група арганічных злучэнняў, солі і эфіры воцатнай кіслаты; солі выкарыстоўваюцца як каталізатары, эфіры — як растваральнікі. i АЦЭТОН (ад лац. acetum = воцат) — арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая з’яўляецца растваральнікам тлушчаў, смолаў і выкарыстоўваецца ў вытворчасці лакаў, выбуховых рэчываў, штучнага шоўку. АЦЭТЬІЛ (ад лац. acetum = воцат) — аднавалентны кіслотны радыкал1 2, які паходзіць ад воцатнай кіслаты. АЦЭТЫ ЛЁН (ад аірт- + гр. hyle = рэчыва, сыравіна) — арганічнае

АЦЭТЫ ЛХАЛІН (ад ацэтыл + халін) — арганічнае злучэнне, воцатнакіслы эфір халіну, бясколерны крыпггалічны прадукт, выкарыстоўваецца ў медыцьше як медыятар 3. АЦЭТЫ ЛХЛАРЫД (ад агртыл + хларыд) — хлорысты ацэтыл, бясколерная вадкасць з рэзкім пахам. АЦЭТЫ ЛЦЭЛЮ ЛОЗА (ад ацэтыл + цэлюлоза) — воцатаакіслы эфір цэлюлозы, белая аморфная маса; выкарыстоўваецца для вырабу штучнага валакна, вогнетрьшалай кінаплёнкі, лакаў. АЦЭФАЛІЯ (ад гр. akephalos = без галавы) — прыроджаная адсутнасць галавы ў пдода ў выніку анамаліі развіцця. АШ УГ ( цюрк. asik, ад ар. ’asiq = закаханы) — народны паэт-спявак і музыкант y каўказскіх народаў. t АШ ЭЛЬ (фр. Acheul = назва мясцовасці ў Францыі) — археалагічная культура ранняга палеаліту ў Еўропе, Афрыцы і Азіі. АЭДЫ (гр. aoidos = спявак) — песняры, якія ў пачатковы перыяд развіцця старажытнагрэчаскай лі-

186


таратуры складалі і выконвалі песні пад акампанемент струннага інструмента. АЭРА- (гр. aer, aeros = паветра) — першая састаўная частка складаных слоў, якая адпавядае паняццям «авіяцыйны», «паветраны». АЭРААТЫТ (ад аэра- + атыт) — захворванне сярэдняга вуха, якое можа развівацца пры перападах бараметрычнага ціску. АЭРАБІЁЗ (ад аэра- + -біёз) — жыццё ва ўмовах прысутнасці атмасфернага кіслароду. A ЭРАБІЕНТЫ (ад аэра- + біёнты) — арганізмы, якія насяляюць сушу (параўн. гідрабіёнты). АЭРАБМ С (ад аэра- + гр. bios = жыццё) — сукупнасць аргашзмаў, якія насяляюць сушу (параўн. гідрабіяс). АЭРАБІЯСФЁРА (ад аэра- + біясфера) — прыземны слой атмасферы (да вышыні 6—7 k m ) , y якім пастаянна прысутнічаюць жьшыя арганізмы і дзе яны пры пэўных умовах здольныя нармальна жыць і размнажацца. АЭРАВАКЗАЛ (ад аэра- + вакзал) — будьшак для абслугоўвання пасажыраў паветранага транспарту. а э р а в і з у Ал ь н ы

(ад аэра- + візуальны) — звязаны з назіраннямі, якія праводзяцца з лятальных апаратаў. АЭРАГЕЛІЯТЭРАПІЯ (ад аэра+ геліятэрапія) — лячэнне сонечнымі прамянямі і паветрам. АЭРАГЕННЫ (ад аэра- + -генны) — мед. які паходзіць з паветра, перадаецца праз паветра (напр. а-ая інфекцыя).

------------------------------------------------

А

АЭРАГРАФІЯ (ад аэра- + -графія) — спосаб нанясення фарбаў на паперу, тканіну і іншыя прадметы пры дапамозе аэрографа. АЭРАДР0М (ад аэра- + -дром) — месца стаянкі, узлёту, пасадкі і тэхнічнага абслугоўвання самалётаў. АЭРАДЬШ АМЖА (ад аэра- + дынаміка) — раздзел аэрамеханікі, які вывучае супраціўленне паветра і газаў пры руху розных цел. А ЭРА 30Л Б (ад аэра- + золі) — безліч найдрабнейшых часцінак якіх-н. рэчываў, распыленых y газах або газападобным асяроддзі (параўн. арганазолі, гідразолі). АЭРАЗОЛЬТЭРАШ Я (ад аэразолі + тэрапія) — удыханне аэразоляў лекавых рэчываў для прафілактыкі і лячэння захворванняў органаў дыхання. АЭРАІОНАТЭРАГОЯ (ад аэра- + іонатэрапія) — лячэнне іанізаваным паветрам, якое змяшчае электрычна зараджаны аэразоль.

АЭРАІАШзАТАР (ад аэра- + іанізатар) — прыбор для іанізацыі паветра, язсі выкарыстоўваецца ў медыцьше. А ЭРАКЛІМ АТАЛ0ГІЯ (ад аэра+ кліматалогія) — раздзел кліматалогіі, y якім вьюучаюцца кліматычныя ўмовы свободнай атмасферы — трапасферы і стратасферы. АЭРАКЛУБ (ад аэра- + клуб) — грамадская арганізацыя, якая займаецца прапагандай ведаў па паветраплаванні сярод насельнпхгва. АЭРАЛІТ (ад аэра- + піт) — каменны метэарыт.

187


A АЭРАЛІФТ (ад аэра- + ліфт) — тое, што і эрліфт. А Э РА Л 0ГІЯ (ад аэра- + логія) — раздзел метэаралогіі, які вывучае фізічныя і дынамічныя працэсы ў высокіх слаях атмасферы. А Э РА Л 0Ц Ы Я (ад аэра- + лоцыя) — дакладнае апісанне раёна дзеяння авіяцыі або авіялініі, якое змяшчае звесткі пра клімат, ландшафт, арыенціры, аэрадромы. АЭРАМ АГШ ТНЫ (ад аэра- + магніт) —звязаны з вывучэннем магнітнага поля Зямлі гтры даламозе лятальных апаратаў (напр. а-ая здымка). АЭРАМ А ГШ Т бМ Е Т Р (ад аэра+ магнітометр) — прыбор для даследавання магнітнага поля Зямлі з лятальнага апарата. АЭРАМ ІТАДЫ (ад аэра- + метад) — метады даследаванняў будовы зямной паверхні, верхняга слоя зямной кары, атмасферы, геаграфічнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў пры дапамозе лятальных аларатаў. АЭРАМ ЕТРЫ Я (ад аэра- + Mem­ phin) — спосабы вымярэння вагі і шчыльнасці газападобных целаў. АЭРАМЕХАНЖА (ад аэра- + механіка) — раздзел механікі, які вывучае законы руху і адноснага спакою газаў і змешчаных y іх целаў; падраздзяляецца на аэрадынаміку і аэрастатыку. АЭРАНАВІГАДЫЯ (ад аэра- + навігацыя) — навука аб ваджэнні лятальных апаратаў па зададзеным курсе; паветраная навігацыя. а э р а н Аў т (ад аэра- + -наўт) — паветраплавальн ік.

АЭРАНАЎТЫКА (ад аэра- + -наўтыка) — навука аб перамяшчэнні ў паветры на лятальных апаратах; лётная справа. А Э РА Н 0М Ы (ад аэра- + -номія) — навука аб атамных і малекулярных узаемадзеяннях y высокіх слаях атмасффы. АЭРАПЛА н (фр. aéroplane, ад гр. аег = паветра + лац. planum = плоскасць) — y cm. лятальны апарат, цяжэйшы за паветра; самалёт. АЭРАІШ АНКТОН (ад аэра- + планктон) — сукупнасць умоўна хваробатворных і сапрафішых мікраарганізмаў y атмасферы. АЭРАІЮ НЖ А (ад аэра- + -поніка) — вырошчванне раслін без глебы ў вільготным паветры (параўн. гідрапоніка). АЭРАПОРТ (ад аэра- + порт) — вялікі аэрадром разам са службовымі будынкамі, прыстасаваннямі, абсталяваннем. АЭРАРЫЙ (ад гр. аег = паветра) — пляцоўка, прыстасаваная для прыняцця паветраных ваннаў. А ЭРА СА Л0Н (ад аэра- + ca­ non) — выстаўка, дзе дэманструюцца лятальныя апараты новых мадэляў. АЭРАСАЛЯРЫЙ (ад аэра- + салярый) — пляцоўка, прыстасаваная для прыняцця сонечных і паветраных ваннаў. АЭРАСШ УСІТ (ад аэра- + сінусіпі) — запаленне слізістай абалонкі прыдаткавых пазух носа пры перападах бараметрычнага ціску. АЭРАСТАТ (ад аэра- + -стат) — лятальны агтарат, напоўнены лягчэйшым за павстра газам; паветраны шар.

188


АЭРАСТАТЫКА (ад аэра- + статыка) — раздзел аэрамеханікі, які вывучае законы раўнавагі паветра і газаў. АЭРАСФЕРА (ад аэра- + сфера) — сукупнасць наземнай атмасферы, глебавага і падглебавага паветра (падземнай трапасферы\ адна з абалонак Зямлі. а э р а т а к с Ац ы я (ад аэра- + таксацыя) — ацэнка лясоў пры дапамозе аэрафотаздымкі або вокамернай здымкі з самалёта ці верталёта.

АЭРАТАКСІС (ад аэра- + таксісы) — перамяшчэнне мікраарганізмаў або рухомых клетак мнагаклетачных арганізмаў да крыніцы кіслароду або ад яе. АЭРАТАНК (ад аэра- + танк) — рэзервуар для ачысткі сцёкавых водаў прадзіманнем паветрам (параўн. метатанк). АЭРАТАР (ад фр. aeration = аэрацыя, ад гр. аег = паветра) — машына для праветрывання парашковых рэчываў. АЭРА Т0П (ад аэра- + гр. topos = месца) — частка прыземнага слоя паветра, састаў і рэжым якога знаходзяцца пад уздзеяннем унутраных кампанентаў экасістэмы і знешніх атмасферных працэсаў. А Э РА Т0РЫ Я [ад аэра- + (тэры)торыя\ — паветраная прастора над аэрадромам і прылеглай да яго мясцовасцю ў радыусе каля 50 км. АЭРАТРАігізМ (ад аэра- + гр. tropos = паварот) — роставыя рухі каранёў і сцёблаў раслін да крыніцы кіслароду. АЭРАТЭРАПІЯ (ад аэра- + тэрапія) — лячэнне паветрам (дазіра-

----------- A

ваныя паветраныя ванны, прабыванне на адкрытым паветры і інш.).

АЭРАФАГІЯ (ад аэра- + -фагія) — глытанне паветра (звычайна ў час яды), залішняя колькасць якога расцягвае страўнік і можа быць прычынай розных недамаганняў. АЭРАФАТАГРАФІЯ (ад аэра- + фатаграфія) — раздзел фатаграфіі, які ахоплівае тэорыю і практыку фатаграфавання мясцовасці з лятальных апаратаў, a таксама фотаздымак, атрыманы такім спосабам. АЭРАФІЛЬТР (ад аэра- + фільтр) — біялагічны фільтр для ачысткі сцёкавых водаў пры аэрацыі 2. АЭРАФІТЬІ (ад аэра- + -фіты) — расліны, якія атрымліваюць пажыўныя рэчьшы толысі з паветра. АЭРАФЛОТ (ад аэра- + флот) — тое, што і авіяцыя 2. А Э РА Ф 0БІЯ (сэра- + -фобія) — хваравітая боязь паветра і яго руху, напр. скразняку, ветру і інш. АЭРАФОН (ад аэра- + -фон) — духавы музычны інструмент, y якім крыніцай гуку з’яўляецца дрыжанне слупка паветра (напр. арган, кларнет, флейта). АЭРАФОТААПАРЛ т (ад аэра- + фотаапарат) — прыбор для фатаграфавання мясцовасці з лятальных апаратаў. АЭРАФОТАГРАММЁТРЫЯ (ад аэра- + фотаграмметрыя) — раздзел фотаграмметрыі, які pacrtpaцоўвае мегады вызначэння формаў, намераў і становішча аб'ектаў

189


A -----------на мясцовасці на аснове фотаздымкаў з лятальных апаратаў.

АЭРАФОТАТАПАГРАФІЯ (ад аэра- + фотатапаграфія) — раздзел тстаграфіі, які распрацоўвае метады стварэння тапаграфічных карт па фотаздымках, што зроблены з лятальных апаратаў. АЭр Ац Ы Я (фр. aeration, ад гр. аег = паветра) — 1) насычэнне паветрам, праветрыванне; а. г л е б ы — газаабмен грунтавога паветра з атмасферным; 2) узбагачэнне вады паветрам гтраз аэрафільтр. АЭРОБІКА (ад гр. аег = паветра + bios = жыццё) — праграма фізічнага аздараўлення на аснове фізічных практыкаванняў пераважна цыклічнага характару (хадзьба, бег, плаванне і інш.). АЭРОБУС (фр. aerobus) — транспартны самалёт для перавозкі пасажыраў на кароткія і сярэднія адлегласці.

АЭРОБЫ (ад гр. аег = паветра + bios = жыццё) — арганізмы, якія не здольныя жыць без свабоднага кіслароду (параўн. анаэробы). АЭР0ГРА Ф (ад аэра- + -граф) — прыбор для нанясення фарбы на паперу, тканіну і іншыя прадметы шляхам яе распылення сціснутым паветрам. АЭРОМЕТР (ад аэра- + -метр) — прыбор, пры дапамозе якога вымяраюць вагу і шчыльнасць газападобных цел. А Э Р0Н (ад гр. аег = паветра) — 1) лекавы процірвотаы сродак, які ўжываецца пры марской і паветранай хваробах; 2) лёпсі сплаў алюмінію з меддзю, крэмніем, a часам з прымессю літыю; выкарыстоўваецда ў самалётабудаванні. АЭРЭНХІМА (ад гр. аег = паветра + -энхіма) — тканка рыхлай будовы, характэрная для вадзяных або плаваючых па паверхні вады раслін.

Б i БАА (лац. baa) — 1) змяя сям. удававых, якая водзіцца ў лясах трапічнай Амерыкі; 2) жаночы шаль з футра або пёраў, напр. страусавых. БААБАБ (афр. baobab) — гіганцкае дрэва сям. бамбаксавых, пгго расце ў афрыканскіх саваннах. БАБЕЗІЁЗЫ (ад бабезііды) — заразныя хваробы буйной рагатай жывёлы, коней, свіней, авечак і сабак, якія выклікаюцца бабезіідамі.

БА БЕЗІІДЫ (н.-лац. babesiidae) — сямейства паразітных прасцейшых атрада піраплазмідаў,; кровапаразіты пераважна млекакормячых. БА БЕЗІЯ (ад рум. V. Babes = прозвішча рум. вучонага) — прасцейшае сям. бабезіідаў; паразітуе ў крыві кароў, коней, свіней, авечак і сабак. БА БІЗМ [ад перс. Bâb = псеўданім Саід Алі Мухамеда, іранскага

190


рэлігійнага дзеяча (1819— 1850) < ар. bâb = вароты (да пазнання боскай праўды)] — грамадска-рэлігійны рух y Персіі ў 19 ст., накіраваны супраць мусульманскага фанатызму, панавання законаў, заснаваных на Каране і Шарыяце. БА БШ А (фр. bobine) — барабан або шпуля, на якія намотваюць пражу, ніткі, канаты, дрот, стужкі і інш. БАБЕРЎСА (н.-лац. babyrousa babyrussa, ад малайск. babi = свіння + rusa = алень) — парнакапытная жывёла сям. свіней, якая водзіцца ў балоцістых лясах вострава Цэлебеса і некаторых суседніх астравоў. БА БІТ Ы [англ. I. Babbit = прозвішча амер. вьшаходцы (1799— 1862)] — металічныя сплавы на свінцовай або алавянай аснове з нізкім каэфіцыешам трэння; выкарыстоўваюцца для вырабу падшыпнікаў і рухомых частак машьш. БАБУВІЗМ [фр. babouvisme, ад G .Babeuf = прозвішча фр. камуніста-утапіста (1760— 1797)] — філасофская тэорыя утапічна-камуністычнага кірунку, распрацаваная ў канцы 18 ст. y Францыі Г. Бабёфам, паводле якой сацыяльнай роўнасці можна дасягнуць шляхам рэвалюцыйнага перавароту сіламі змоўніцкай арганізацыі. БА БУВІСТЫ [фр. babouvistes, ад G. Babeuf = прозвішча фр. камуніста-утапіста (1760— 1797)] — прыхільнікі бабувізму. БА Б У Ш (фр. babouin) — малпа роду павіянаў, якая водзіцца ў Афрыцы.

----------- Б БАВОЎНА (польск. bawelna, ад ням. Baumwolle) — 1) кустовая або травяністая расліна сям. мальвавых з насеннем, пакрьпым валакном, пашыраная ў тропіках і субтропіках; 2) ватападобнае валакно гэтай расліны, з якога вырабляецца пража. БАГА ж (фр. bagage) — 1) рэчы, упакаваныя для перавозкі поездам, самалётам, параходам, a таксама спосаб адпраўкі рэчаў асобна ад пасажыра; 2) перан. запас ведаў, звестак. БАГАРА (ад перс. bechar = вясна) — непаліўныя землі ў зонах арашальнага земляробства, a таксама пасевы на такіх землях. Б А Г А С 03 (ад ісп. bagazo = адходы цукровага трыснягу) — прафесіянальнае захворванне лёгкіх y работнікаў, занятых апрацоўкай цукровага трыснягу. БАГАТЫ Р (ст.-цюрк. bahatur) — 1) казачны асілак, волаг, 2) перан. вялікай сілы і адвагі чалавек, воін. БАГАТЭЛЬ (фр. bagatelle = літар. забаўка) — невялікая музычная п’еса, пераважна для фартэпіяна БАГАУДЫ ( лац. Bagaudae, ад кельц. baga = барацьба) — удзельнікі паўстання супраць рымскага панавання ў Галіі і Паўн. Іспаніі ў 3—5 ст. БАГДЫХАН (манг. bogdochan = святы хан) — гіст. тытул кітайскага імператара. БАГЁМА (фр. bohème) — 1) асяроддзе матэрыяльна незабяспечанай інтэлігенцыі (мастакоў, артыстаў, музыкантаў, пісьменнікаў) з іх бязладным, легкадумным споса-

191


Б -----------бам жыцця; 2) бязладны быт такога асяроддзя.

БА ГЕР (ням. Bagger, ад гал. bagger = гразь) — землясосны снарад, які выкарыстоўваецца пры паглыбленні дна вадаёмаў, капанні каналаў, здабьгоанні торфу з балота. БАГЕРМ АЙСТАР (ням. Baggermeister) — кіраўнік працы на баге-

ры^ БАГЁТ (фр. baguette = палічка) — разьбяная, па-мастацку аздобленая або пафарбаваная, драўляная планка, з якой робяць рамкі, карнізы. б Аг і (англ. buggy = кабрыялет) — адна- або двухмесны спартыўны аўтамабіль са здымным адкрьпым кузавам і цвёрдай рамай, прызначаны для спаборніцтваў на перасечанай мясцовасці. б Аг ін г

(ад англ. bug = насякомае, жук) — 1) падслухоўванне з дапамогай электронных сродкаў; 2) устройства мініяцюрных памераў для падслухоўвання, якое тайна манціруецца ў жыллі або адзенні; «жучок». БАДАМ ІЯ (н.-лац. badhamia) — слізявік сям фізаравых, які развіваецца ў лясах на галінках і ствалах засохлых дрэў і асабліва на гнілых пладовых целах губавых і шапкавых грыбоў. t БАДАН (рус. бадан, ад манг. badan) — травяністая расліна сям. каменяломнікавых з бэзава-чырвонымі кветкамі, пашыраная ў Цэнтр. і Усх. Азіі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. БАДЗЙН (фр. badiane) — 1) вечназялёнае дрэва сям. бадзянавых,

пашыранае ў субтропіках, плады якога даюць алей, пгго выкарыстоўваецца ў медыцыне, лікёра-гарэлачнай і харчовай прамысловасці; аніс зорчаты; 2) травяністая расліна сям. рутавых, якая змяшчае эфірны алей, што выклікае апёкі; ясенец. БАДМ ЕРЭЯ (ням. bodmerei) — грашовая пазыка пад залог судна або грузу. Б А Д М Ш Т 0Н (англ. badminton, ад Badminton = назва горада ў Англіі) — спартыўная гульня, y якой з дапамогай ракетак перакідваецца цераз сеттсу валан.; 2) камплект прылад для такой гульні. БАДО [фр. J. Baudot = прозвішча фр. вьшаходцы (1845— 1903)] — літарадрукавальны тэлеграфны апарат, які дазваляе перадаваць па адным провадзе некалькі тэлеграм адначасова ў абодвух напрамках. Б А Д 0 Ш [іт. G. Bodoni = прозвішча іт. друкара (1740— 1813)] — друкарскі шрыфт, які вызначаецца мастацкасцю і выразнасцю малюнка БАДРЎШ (фр. boudruche) — газанепранікальная плёнка, прыгатаваная з кішак жывёл, з якой рабілі газавыя балоны дырыжабляў. БАДЭЛЕІТ (ад англ. Y. Baddeley = прозвішча англ. мінералога + -літ) — мінерал, двухвокіс цырконію, які з’яўляецца крыніцай для атрымання цырконію. BÀ3A (фр. base, ад гр. basis = аснова, фундамент) — 1) апорная частка калоны ў збудаванні; 2) аснова, тое галоўнае, на чым грунтуецца, ствараецца пгго-н. (напр. эканамічная б. краіны); 3) апорны пункт, месца, дзе засяроджаны

192


якія-н. запасы, ёсць спецыяльныя збудаванні і прыстасаванні для абслугоўвання чаго-н. (напр. ваенная б., турысцкая б.); 4) склад тавараў, матэрыялаў; 5) адлегласць паміж восямі ў транспартаых сродках; 6) паказчыкі, якія бяруцца за аснову, тыпавы варыянт, норму. БАЗАЖ ЁМ А (ад лац. basalis = асноўны + ома) — эпітэліяльная пухліна скуры чалавека і пазваночных жывёл. БАЗАЛП (лац. basalis = асноўны, ад гр. basis = аснова) — палачкападобныя асноўныя элементы ўнутранага пжілета парных плаўніковых храстковых рыб. БАЗАЛЬН Ы (лац. basalis, ад гр. basis = аснова) — асноўны, які адносіцца да асновы, размешчаны каля асновы або павернуты да яе (напр. б-ае цельца). БАЗАЛЬТ (п.-лац. basaltes, ад гр. basano s = пробны камень) —вулканічная горная парода цёмнага колеру, якая складаецца з плагіяклазу, аўгіту і часта алівіну; выкарыстоўваецца як матэрыял для будаўнічых і дарожных работ. БАЗАНІТ (гр. basanites, ад basanos = пробны камень) — горная парода чорнага колеру, якая мае базальтавы склад, апрача таго ўтрымлівае нефелін або лейцыт. б а з Ар (цюрк. bazar, ад перс. bâzâr) — 1) спецыяльна адведзенае месца для гандлю прадуктамі харчавання і таварамі шырокага ўжытку, a таксама сам гэты гандаль; 2) вялікі перадсвяточны або сезонны гандаль спецыяльнымі таварамі, звычайна на адкрьпым месцы (напр. кніжны б., навагодні б.); 3) перан. бязладная гаворка, 7 A. М. Булыка, т. 1

----------- Б

крык, шум; п т y ш ы н ы б. — месца на беразе мора, дзе гняздзяцца вялікія масы гпушак. БАЗАФІЛІЯ (ад гр. basis = аснова + -філія) — здольнасць клетак і тканак жьюёлы або расліны афарбоўвацца асноўнымі фарбавальнікамі (параўн. ацыдафілія).

БАЗАФІЛЫ (ад гр. basis = аснова + -філ) — адна з форм зярйістых лейкацытаў (гранулацытаў), y цытаплазме якіх змяшчаюцца гранулы 2, што афарбоўваюцца асноўнымі фарбавальнікамі (параўн. нейтрафілы, эазінафілы). БА ЗА Ф ІЛЬН Ы (ад гр. basis = аснова + phileo = люблю); б - ы я р a с л і н ы — расліны, якія растуць на шчолачных глебах. БА ЗІД А Ў [ням. К. Basedow = прозвішча ням. ўрача (1799— 1854)]; б - в а хвароба — тое, пгго і тырэатаксікоз. БА ЗІДЫ Я (н.-лац. basi dium, ад гр. basidion = невялікая аснова, фундамент) — орган размнажэння ў базідыяміцэтаў, які складаецца звычайна з чатырох аднаклетачных спораў. БАЗІДЫ ЙЛЬНЫ (с.-лац. basidialis, ад гр. basidion = невялікая аснова, фундамент) — які забяспечаны базідыяй; б - ы я г р ы б ы — тое, шго і базідыяміцэты. БАЗІДЫ ЯМ ІЦЭТЫ (н.-лад. basidiomycetes, ад гр. basidion - невялікая аснова, фундамент + mykes, = etos = грыб) — клас вышэйшых грыбоў, для якога характэрна размнажэнне спорамі, што развіваюцца ў базідыях, пашыраны па ўсім зямным шары, пераважна сапратрофы, многія паразіты раслін.

193


Б — -------БАЗІДЫ ЯСПОРА (ад базідыя + спора) — спора палавога размнажэння базідыяльных грыбоў.

2) працэс ператварэння кантынентальнай зямной кары ў акіянічную.

БАЗІЛПС (фр. basilic, ад гр. basilikos = царскі) — травяністая або кустовая расліна сям. ясноткавых з зубчастым лісцем і ружовымі, белымі або фіялетавымі кветкамі ў гронках, пашыраная ў тропіках і субтропіках; культывуецца як вострапрыпраўная.

БАЗОНЫ [ад інд. S. Bose = прозвішча інд. фізіка (1894— 1974)] — 1) элементарныя часціцы з цэлалікавым спінам\ 2) элементарныя ўзбуджэнні ў слабаўзбуджальнай мікраскапічнай сістэме.

БАЗІЛПСА [лац. basilica, ад гр. basilike (stoa) = царскі (порцік)] — будьшак (як правіла, касцёл) прамавугольнай формы з двума радамі калон унутры. БАЗІЛПСІ (гр. basilicos = царскі) — зборнікі візантыйскага права, складзеныя каля 890 г. БАЗШ АДЫ Т (ад гр. basis = аснова + podos = нага) — другі членік асноўнай часткі (протападыта) двухгаліністай канечнасці ракападобных. БА ЗШ ЕТА ЛЬН Ы (ад гр. basis = аснова + лац. petere = накіроўваецца) — накіраваны ад вершаліны да асновы (пра развіццё бакавых галінак або частак якога-н. органа расліны). БАЗІС (гр. basis) — 1) эканамічны лад грамадства ў пэўны перыяд яго развіцця; 2) розніца паміж цаной наяўнага тавару і тавару з пастаўкай на тэрмін; 3) аснова, база; 4) дакладна вымераная на мясцовасці лінія, па якой вызначаюць даўжыню іншых ліній і робяць вылічэнні; 5) архіт. апорная частка калоны ў збудаванні. БАЗІФІКАЦЫ Я (ад гр. basis = аснова + -фікацыя) — 1) прыродны ітрацэс узбагачэння горных парод;

i

БАЗУКА (англ. bazooka) —лёпсая супрацьтанкавая безадкатная гармата, якую абслугоўвае адзін чалавек. ! БАЗУНА (польск. bazima, ад ням. Pasaune) — кашубскі народны музычны інструмент y выглядзе доўгай трубы. БА ЗЫ ЛЬЯНЕ (с.-лац. basiliaпі) — каталіцкія манахі ўсходняга абраду, якія жывуць паводле статута св. Васіля (Базыля) Вялікага (распрацаваны ў 4 ст.); існуюць з ранняга сярэдневякоўя, y канцы 16 ст. арганізаваны ў уніяцкі ордэн. БА Й (цюрк. baj) — буйны землеўладальнік y дарэвалюцыйнай Сярэд. Азіі. БАЙ б Ак (тат. bajbak) — 1) стэпавая жывёла атрада грызуноў, якая восень і зіму праводзіць y спячцы; стэпавы сурок; 2) перан. абібок, гультай. б Ай к а (польск. bajka, ад с.-н.-ням. baie) — мяккая, пераважна баваўняная тканіна з прыгладжаным ворсам.

БАЙКОТ [англ. baycott, ад С. Boycott = прозвішча адміністратара маёнгпса (1832— 1897)] — 1) спосаб палітычнай і эканамічнай барацьбы, калі спыняюцца адносіны з якой-н. асобай, арганізацыяй, дзяржавай; 2) разрыў адносін з

194


Б

кім-н. як знак незадавальнення яго паводзінамі. БАЙРАК (цюрк. bajrak) — сухая лагчына, пакрьггая расліннасцю, y стэпах і лесастэпах Рускай раўніны. БАЙ р Ам (кр.-тат. Ьаігаш, тур. bayram) — рэлігійнае свята ў мусульман пасля заканчэння месячнага посту рамазана. БАЙРАШ ЗМ [ад англ. D. Byron = прозвішча англ. паэта (1788— 1824)] — літаратурная плынь пач. 19 CT., якая ўзнікла пад уздзеяннем творчасці Байрана і характарызавалася рамантычным індывідуалізмам, расчараванасцю ў жыцці. БАЙСКАЎТ (англ. boy-scout, ад boy = хлопчык + scout = разведчык) — член скаўцкай арганізацыі хлогтчыкаў (гл. скаўтызм). БАЙСТРЎК (польск. bajstruk, ад с.-н.-ням. bastard < лац. bastardus) — пазашлюбнае дзіця (параўн. бенкарт). БА Й Т (англ. byte) — адзінка колькасці інфармацыі, якар ў электронна-вылічальнай машыне апрацоўваецца як адно цэлае. БА К 1 (фр. bac) — вялікая металічная пасудзіна для вадкасцей. БАК2 (гал. bak = ночвы) — насавая частка верхняй палубы судна. БАКАЖ (фр. bocage = гай) — культурны ландшафт з чаргаваннем невялікіх палёў і лугоў з ляснымі палосамі, астраўкамі гаёў і садоў. БАкА л (фр. bocal) — пасудзіна ў форме вялікай чаркі для віна. БАКАЛАЎР (с.-лац. baccalaureus) — 1) першая вучоная ступень y сярэдневяковых універсітэтах

Еўропы, a зараз y многіх краінах; 2) выпускнік сярэдняй школы ў Францыі. БАКАЛЕЯ (тур. bakalie, ад ар. bakkü = гандляр харчовымі таварамі) — некаторыя харчовыя тавары: чай, цукар, кава, мука, крупы, сушаныя фрукты і інш. БАКА н (цюрк. Ьакаш) — барвовая лакавая фарба. EAKAPÀ1 (фр. baccarat, ад Baccarat = назва французскага горада) — капггоўны гатунак хрусталю. БАКАРА2 (фр. baccara) — род азартнай картачнай гульні, папулярнай y Францыі і Італіі. БАКАС (фр. bécasse) — балотная птушка атрада сеўцападобных з доўгай тонкай дзюбай; аб’ект спартыўнага палявання. БАКАУТ (гал. pokhout) — вечназялбнае трапічнае дрэва сям. парналіставых з вельмі цвёрдай драўнінай, якое расце ў Цэнтр. і Паўд. Амерыцьг, жалезнае дрэва. БА КБО РТ (ням. Backbord) — левы борт судна. БА К ЕЛ ІТ [ад бельг. L. Baekeland = прозвішча бельг. хіміка (1863— 1944)] — штучная смала, якая выкарыстоўваецца ў фанернай і іншых галінах вытворчасці. БА К ЕН (гал. baken) — паплавок на якары, які ўстанаўліваецца на водных шляхах для абазначэння фарватэра і месцаў, небяспечных для плавання суднаў. БАКЕН б Ар ДЫ ( н я м . Èackenbart, ад Васке = шчака + Bart = барада) — частка барады ад скроняў уздоўж шчок пры выгаленым падбародку.

195


Б -----------БАКЛАГА, гл. біклага. БАКЛАЖА н (перс. baklazan) — агародная расліна сям. паслёнавых, пашыраная пераважна ў тропіках і субтропіках, a таксама мясісты плод гэтай расліны сіняга або фіялетавага колеру; вырошчваецца на поўдні Беларусі. БА К 0П А (н.-лац. Ьасора) — травяністая расліна сям. залознікавых з мясістым лісцем на тоўстым сцябле, пашыраная ў балоцістых вадаёмах Паўд. і Цэнтр. Амерыкі; на Беларусі вядома як акварыумная. БАКОР [ад ба(дэліт) + кар(унд)] — вогнетрывалы матэрыял з высокім змяшчэннем двухвокісу цырконію і гліназёму; выкарыстоўваецца для кладкі ппслоплавільных печаў. БАКСЁР (англ. boxer) — 1) спартсмен, які займаецца боксам; 2) na­ po да службовых сабак, y якіх круглая галова, кароткая морда, жоўтая поўсць. БА КСІТ (фр. beauxite, ад Beaux = назва мясцовасці на поўдні Францыі) — асадачная горная парода, якая складаецца з гідравокіслаў алюмінію і вокіслаў жалеза з рознымі дамешкамі; алюмініевая руда. БАКТРЫ ТАІДЭІ (н.-лац. bactritoidea) — надатрад вымерлых малюскаў класа галаваногіх, якія існавалі ў ардовіку — пермі. БА КТРЫ ЯН (ад цюрк. Baktria = назва старажьгшай вобласці ў Сярэд. Азіі) — двухгорбы вярблюд, які ў дзікім стане водзіцца ў пустынях і сухіх стэпах Азіі і Афрыкі.

БА КТЭР01ДЫ (ад бактэрыі + -оід) — разнавіднасць клубеньчыкавых бактэрый; развіваюцца на каранях бабовых раслін. БАКТЭРЫ ЁЗ (н.-лац. bacteriosis, ад гр. bakteria = палачка) — хвароба раслін, якая выклікаецца бактэрыямі. БАКТЭРЫ ЁЛАГ (ад бактэрыі + -лаг) — спецыяліст y галіне бактэрыялогіі. БА КТЭРЫ ЁЛІЗ (ад бактэрыі + -ліз) — разбурэнне бактэрый y арганізме, які праяўляе ўстойлівасць і не ўспрымае іх. БАКТЭРЫ ЗАЦЫ Я (ад бактэрыі) — падвяржэнне чаго-н. уздзеянню бактэрый (напр. б. малака). БА КТЭРЫ І (гр. bakterion = палачка) — мікраскапічныя, пераважна аднаклетачныя арганізмы, якія паводле структуры клеткі належаць да пракарыётаў, размнажаюцца дзяленнем; маюць палачкападобную, шарападобную або звілістую форму; пашыраны ў глебе, вадзе, паветры, y арганізмах жывёл і чалавека. БАКТЭРЫ У РЫ Я (ад бактэрыі + -урыя) — выдзяленне бактэрый з мачой пры некаторых інфекцыйных захворваннях. БАКТЭРЫ ЦЬІДНЫ (ад бактэрыцыды) — здольны забіваць бактэрыі і іншыя мікраарганізмы (напр. б-ая лямпа). БАКТЭРЫЦЬІДЫ (ад бактэрыі + -цыды) — рэчывы, здольныя знішчаць бактэрыі і іншыя мікраарганізмы.

БАКТЭРЫ ЯЛАгічНЫ (ад бактэрыялогія) — 1) які мае адносіны

196


Б

БАКТЭРЬІЯЛЬН Ы (ад бактэрыі) — 1) які мае адносіны да бактэрый, выклікаецца бактэрыямі (напр. б-ая інфекцыя); 2) які вырабляецца з дапамогай бактэрый (напр. б-ыя ўгнаенні). БАКТЭРЫ ЯМ ІЯ (ад бактэрыі + -емія) — наяўнасць бактэрый y крыві ў сувязі з некаторымі інфекцыйнымі захворваннямі.

не) — узаемна карысныя адносіны паміж каранямі раслін і бактэрыямі: форма жыўлення вышэйшых раслін. БАКТЭРЫЯТЭРАігія (ад бактэрыі + тэрапія) — метад лячэння, заснаваны на ўвядзенні ў арганізм аслабленых або мёртвых хваробатворных баюэрый ці процібактэрыяльных ядаў. БА КТЭРЫ Я ф Аг і (ад бактэрыі + фагі) — вірусы, здольныя разбураць і паглынаць бактэрыі. БА КТЭРЫ Я ф Аг і Я (ад бактэрыі + -фагія) — працэс разбурэння бактэрый бактэрыяфагамі. БАКТЭРЫ ЯХЛАРА Ф fЛ ЬІ (ад бактэрыі + хларафіл) — зялёныя пігменты пурпурных і зялёных бакттэрый, якія абумоўліваюць працэс фотасінтэзу.

БАКТ Э РЬЫ С К А Ш Я (ад бактэрыі + -скапія) — метад даследавання бактэрый пры дапамозе мікраскопа.

БАКХІЙ (гр. bakchios = вакхічны) — трохскладовая стапа ў антычным вершаскладанні, якая мае адзін кароткі і два доўгія склады.

БАКТЭРЫ ЯСТА з (ад бактэрыі + -стаз) — поўная затрымка росту і размнажэння бактэрый пад уплывам неспрыяльных фізічных або хімічных фактараў. БАКТЭРЫ ЯСТАТЫ ЧНЫ (ад бактэрыі + статычны) — які затрымлівае рост і размнажэнне бактэрый (аб рэчывах, якія выклікаюць бактэрыястаз).

БАКШ ТАГ (гал. bakstag) — 1) курс паруснага судна пры спадарожна-бакавым ветры; 2) трос для замацавання на судне мачгаў, комінаў і інш. БА К Ш Т 0Ў (гал. bakstouw) — канат або трос, які выпускаецда з кармы для буксіравання суднаў, прьшязвання спушчаных на ваду шлюпак і інш.

БАКТЭРЫ ЯТРА П Ш Ы (ад бактэрыі + гр. trope = паварот, перамена) —антыцелы, якія ўтвараюцца ў сьшаратцы крьші чалавека і жывёл пры інфекцыйных захворваннях і ўзмацняюць фагацытоз.

БАКШ ТЭЙН (ням. Backstein = літар. абпаленая цэгла) — гатунак галандскага сыру. БА КШ Ы Ш (тур. bachsys, ад перс. bachsis) — уст. хабар; гасцінец, чаявыя. БА Л (фр. balle = шар) — 1) адзінка вымярэння сілы якой-н. фізіч-

да бактэрыялогіі; 2) звязаны з прымяненнем хваробатворньгх бактэрый як зброі. БА КТЭРЫ ЯЛ ІЗІН Ы (ад бактэрыі + гр. lysis = распад) — рэчывы біялагічнага паходжання (антыцелы), здольныя разбураць хваробатворныя бактэрыі ў арганізме. БАКТЭРЫ ЯЛО ГІЯ (ад бактэрыі + -логія) — раздзел мікрабіялогіі, які вывучае бактэрыі.

БАКТЭРЫ ЯТРАФ ІЗМ (ад бактэрыі + гр. trophe = ежа, засваен-

197


Б -----------най з’явы, напр. ветру, землетрасення; 2) лічбавая ацэнка поспехаў (у школе, спорце). БАЛАБАн (кр.-тат. balaban) — драпежная іпушка сям. сакаліных. БАЛАг Ан (рус. балаган, ад перс. bâlâhâna = верхні пакой, балкон) — 1) часовы будынак з дошак, фанеры, парусіны для выступлення самадзейных артыстаў, кірмашовага гандлю; 2) даўні народны вандроўны тэатр; 3) перан. пгго-н. несур’ёзнае, ппукарскае, шумнае.

БАЛАДА (фр. ballade) — 1) ліраэпічны вершаваны твор з легендарным ці гістарычным зместам; 2) музычны таор эпічнага характару для голасу або інструмента. БАЛАНЁТ (фр. ballonnet) — гумавы пузыр унутры аэрастата, напоўнены ў сваю чаргу газам, што валодае пад’ёмнай сілай. БА Л А Ш Т (ад гр. balanos - галоўка палавога члена) — запаленне скурных покрьшаў галоўкі палавога члена. » БАЛАНС (фр. balance = літар. Ba­ ri) — 1) раўнавага, ураўнаважванне; 2) суадносіны ўзаемазвязаных паказчыкаў якой-н. дзейнасці, працэсу, напр. вьпворчасці і спажывання, увозу і вывазу тавараў, прыходу і расходу вадьц 3) параўнальны вынік прыходу і расходу пры завяршэнні разлікаў, a таксама зводная ведамасць разлікаў; 4) бярвенні аднолькавай даўжыні, 5псія ідуць на выраб цэлюлозы; 5) дэталь гадзіннікавага механізма ў выглядзе кольца з папярочкай, якая з’яўляецца рэгулятарам ходу. б а л а н с а в Ад ь (фр. balan­ cer) — 1) захоўваць раўнавагу пры

дапамозе рухаў цела; 2) ураўнаважваць суадносіны звязаных паміж сабой бакоў дзейнасці; 3) падводзіць бухгалтарскі баланс. БАЛАНСЕРЫ (англ. balancers, ад фр. balance = вагі) — органы прымацавання і апоры ў лічынак большасці хвастатых земнаводных. БАЛАНСЁР (ад баланс) — цыркавы артыст, які балансуе на канаце. БА ЛА Н СІР (фр. balancier = каромысел) — 1) рычаг y машыне, які перадае рух ад адной часткі да другой, a таксама рэгулятар y механізме гадзінніка, які замяняе маятнік (баланс 5); 2) доўгі шэст, пры дапамозе якога акрабат захоўвае раўнавагу на канаце. БАЛАНСОГРАФ (ад баланс + -граф) — прыбор для рэгістрацыі змен радыяцыйнага балансу зямной паверхні. БАЛАНТЫ ДЫ ЁЗ (ад балантыдый) — хвароба чалавека і жывёл, якая выклікаецца балашыдыем. БАЛАНТЬІДЫ Й (н.-лац. balanti­ dium) — прасцейшае класа інфузоры й, якое паразітуе ў арганізме чалавека і жывёл. б а л Ас т

(англ. ballast) — 1) спецыяльны груз для забеспячэння правільнай асадкі і ўстойлівасці судна, для рэгулявання вышыні палёту аэрастата; 2) верхні слой чыгуначнага палаш а з шчэбеню, гравію, які надае ўстойлівасць рэйкавай каляі; 3) перан. тое, пгго з’яўляецца лішнім, непатрэбным. БА Л А С Т ^Р (ад баласт) — машына для пакрыцця баластам чыгуначнага палатна.

198


----------- Б БАЛАТА (ісп. balata) — згуслы сок манілкары, блізкі па складу і ўласцівасцях да гутаперчы. БАЛАІЦРАВАЦЬ (ням. ballotieren < фр. ballotter, ад ballotte = невялікі шар) — галасаваць, рашаць падачай галасоў якое-н. пыганне (першапачаткова — шляхам апускання ў урну шароў). БАЛАЦГРОУКА (ад балаціраваць) — галасаванне шляхам апускання ў урну бюлетэняў. БАЛДАХІН (іт. baldacchino) — пышны полаг на слупках пераважна з тканіны над ложкам, тронам, царкоўным алтаром і інш. Б А Л Е Р 0 (ісп. balero) — 1) іспанскі народны танец, a таксама музыка ў рытме гэтага танца; 2) кароткая безрукаўка як частка нацыянальнага іспанскага адзення. БАЛЕРЬІІІА (іт. ballerina) — артыстка балет а, танцоўшчыца. Б А Л Е Т 1 (фр. ballet < іт. balleto, ад ballo = баль) — 1) від тэатральнага мастацтаа, змест якога раскрываецца ў танцавальна-музычных вобразах; 2) спектакль з танцаў і мімічных рухаў, якія суправаджаюцца музыкай; 3) калектыў артыстаў, якія выконваюць балетны спектакль. БАЛЕТ2 (н.-лац. boletus) — man­ icавы базідыяльны грыб сям. балетавых, які расце на глебе ў лясах; адзін з відаў — баравік. БАЛЕТАМ АН (ад балет + -ман) — заўзяты аматар балета . БАЛЕТАМА ш Я (ад балет + манія) — незвычайнае захапленне балетам1. БАЛЕТМ ЛЙСТАР (ням. Ballettmeister) — пастаноўшчык бале-

may, харэаграфічных танцаў.

мініяцюр,

БАЛЕТОПС (н.-лац. boletopsis) — шапкавы базідыяльны грыб сям. балетопсідных, які расце на перагнойнай глебе ў верасова- і імшысталішайнікавых хвойніках; ядомы. БА Л ЁЯ (польск. balia, ад с.-н.-ням. balje) — вялікая нізкая пасудзіна з клёпак для мыцця бялізны і купання. БАЛІВАР [ісп. bolivar, ад S. Bolivar = прозвішча кіраўніка барацьбы народаў Лац. Амерыкі за незалежнасць y пач. 19 ст. (1783— 1830)] — 1) грашовая адзінка Венесуэлы, роўная 100 сантымам; 2) мужчынскі капялюш з шырокімі палямі. БАЛШ ІЯНА [ісп. boliviano, ад S. Bolivar = прозвішча кіраўніка барацьбы народаў Лац. Амерыкі за незалежнасць y пач. 19 ст. (1783— 1830)] — грашовая адзінка Балівіі, роўная 100 сентава. БА Ш Д (фр. bolide, ад гр. bolis, -idos = кінутае кап’ё) — вялікі яркі метэор з доўгім вогненным хвастом. БАЛІСТА (лац. ballista, ад гр. ballo = кідаю) — 1) старажьгшая ваенная асадная машына для кідання камянёў, бярвенняў, бочак з запаленай смалой і інш.; 2) расліна з марфалагічнымі прыстасаваннямі, якія перашкаджаюць самаадвольнаму асыпанню дыяспораў. БАЛІСТАКАРДЫЯГРАМА (ад баліста + кардыяграма) — запіс механічных рухаў цела чалавека, атрыманы ў выніку даследавання скарачэнняў сэрца метадам балістакардыяграфіі.

199


Б -----------БАЛІСТАКАРДЫ ЯГРАФІЯ (ад баліста + кардыяграфія) — метад графічнай рэгістрацыі механічных рухаў цела чалавека, якія адбываюцца пры скарачэннях сэрца. БАЛІСТЫ КА (ням. Ballistik, ад лац. ballista = баліста) — навука аб руху артылерыйскіх снарадаў, мінаў, куляў пры стральбе. БА Ш СТЫ Т (ад лац. ballista = кідальная машьша) — бяздымны нітрагліцэрынавы порах. Б АЛIС ТЫ ЧН Ы (ад балістыка) — звязаны з балістыкай (напр. б-ая ракета, б-ая траекторыя). Б А Л Іф А нТ Э С (н.-лац. bolyphantes) — павук сям. лініфіідаў, які жьше ў лясах, лоўчыя сеткі будуе паміж сцёбламі і лістамі раслін невысока над зямлёй. БА ЛКО Н (фр. balcon) — пляцоўка з парэнчамі на знешнім баку сцяны дома, злучаная дзвярамі з унутраным памяшканнем на ўзроўні другога паверха і вышэй; 2) месцы для гледачоў y сярэдніх і вышэйшых ярусах тэатра. БА Л 0М Е Т Р (ад гр. bole = прамень + -метр) — прыбор для вымярэння энергіі выпрамянення ў шырокім дыяпазоне даўжыні хваляў. БА ЛО Н (фр. ballon) — 1) закрытая шкляная ці металічная пасудзіна для газаў або вадкасцей; 2) тое, што і камера 3; 3) абалонка аэратата, дырыжабля, якая напаўняецца газам. БАЛОНКА (ад іт. Bologna = назва італьянскага горада) — парода маленькіх хатніх сабачак з доўгай мяккай шэрсцю

БА ЛО Н НЯ (іт. Bologna = назва італьянскага горада) — капроновая плашчовая тканіна з аднабаковым непрамакальным пакрыццём, a таксама плашч або куртка з такой тканіны. БАЛТЫ СФ ЕРА (н.-лац. baltisphaeridium) — выкапнёвая аднаклетачная водарасць падгрупы акантамарфітаў, якая трапляецца на Беларусі ў адкладах палеазою — мезазою. БАЛШ ТЬІХЕЛЬ (ад ням. Ball = мяч + Stichel = разец) — гравёрны інструмент з паўкруглым лязом. БА ЛЫ К (цюрк. balyk = рыба) — прасоленая і правяленая або правэнджаная спінная частка чырвонай рыбы. БА Л Ь (фр. bal) — 1) вечар з танцамі і вясёлымі забавамі; 2) багаты званы абед; застольнае ўрачыстае гулянне. БА Л ЬБІТЫ Й (н.-лац. bolbitius) — шапкавы базідыяльны грыб сям. бальбітыевых, які расце на ўгноенай глебе ў лясах; неядомы. БАЛЬБОА (ісп. balboa) — грашовая адзінка Панамы, роўная 100 сентэсіма. БАЛЬВЁРК (ням. Bollwerk = апора) — тонкая падпорная сценка, якая перашкаджае спаўзанню грунту ў месцы сутыкнення яго з вадой. / БАЛЬЗАМ (лац. balsamum, ад гр. balsamon = пахучая жьюіца) — 1) густы пахучы сок некаторых раслін, які мае ў сваім складзе смолы, эфірны алей; выкарыстоўваецца ў медыцьіне і парфумерыі; 2) пахучая настойка на лекавых травах; 3)

200


перан. тое, што прыносіць заспакаенне.

БАЛЬЗАМАВАЦЬ (ад бальзам) — насычаць труп асобымі рэчывамі, каб прадухіліць ад гніення.

БА ЛЬСО Н Ы (ісп. bolsôn = мяшок) — западзіны ў міжгорных пустынях Паўн. Амерыкі. БАЛЮ СТРА д А (фр. balustra­ de) —парэнчы з фігурнымі слупкамі на лесвідах, тэрасах, балконах. БАЛЙСА (польск. balas, ад іт. balaustro) — точаны фігурны слупок парэнчаў.

БАЛЬЗАМ Ш А (н.-лац. balsamina, ад гр. balsamine) — травяністая расліна сям. бальзамінавых з зубчастым лісцем і яркімі ружовымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная.

БА М А Л 0Х (гр. bomolochos) — блазен, прастадушны хітрун y старажытнагрэчаскай камедыі. БАМ БАЖ (фр. bombage) — уздуцце кансервавай банкі ў сувязі з размнажэннем y кансервах мікраарганізмаў і ўтварэннем газаў.

БАЛЬЗАШ РАВАЦЬ (ням. balsa­ mi егеп) — тое, што і бальзамаваць. ! БА Л Ы (фр. bailli) — каралеўскі чыноўнік, які кіраваў судова-адмішстрацыйнай акругай y сярэдневяковай Францыі. БАЛЬНЕАГ р Аф і Я (ад лац. balneum = лазня, купанне + -графія) — раздзел курарталогіі, які займаецца апісаннем курортаў. БА Л ЬН ЕА Л О ГЫ (ад лац. balneum = лазня, купанне + -логія) — раздзел медыцыны, які вывучае хімічны склад і лячэбнае ўздзеянне мінеральных водаў і гразяў. БАЛЬНЕАТЭРАШ Я (ад лац. balneum = лазня, купанне + тэрапія) — лячэнне мінеральнымі водамі і гразямі. БА ЛЬН ЕА Т^Х Ш КА (ад лац. balneum = лазня, купанне + тэхніка) — галіна санітарнай тэхнікі, якая займаецца стварэннем неабходных умоў для выкарыстання мінеральных водаў і гразяў y лячэбна-прафілактычных мэтах.

-------------------- Б

БАЛЬНЕОЛАГ (ад лац. balneum = лазня, купанне + -лаг) — спецыяліст y галіне бальнеалогіі.

БАМ БАКС (н.-лац. bombax) — высокае лістападнае дрэва сям. бамбаксавых, пашыранае ў лясах трапічнай Азіі. БАМБАРДА (фр. bombarde) — 1) буйнакаліберная гармата 14— 16 ст., якая страляла каменнымі ядрамі; 2) уст. двухмачтавае транспартнае судна з марцірамі для кідання бомбаў; 3) басовая труба ў аргане. БАМ БАРДЗІР (ням. Bombardier, ад фр. bombardier) — 1) салдацкі чын y артылерыйскіх часцях арміі царскай Расіі; 2) званне ў «пацешных» войсках Пятра I; 3) жук сям. жужаляў, які пры самаабароне выкідвае з свайго цела едкую вадкасць; 4) ігрок, які часта забівае галы (у футболе, хакеі). БАМБАРДЗІРАВАЦЬ (ням bombardieren, ад фр. bombarder) — скідваць бомбы з самалёта, каб паразіць цэль.

201


Б ---------БАМ БУЗШ А (н.-лац. bambusiпа) — ніткаватая зялёная водарасць сям. дэсмідыевых, адзін від якой трапляецца на Беларусі. БАМ БУК (фр. bambou, ад малайск. bambu) — расліна сям. злакавых з дрывяністым, вузлаватым, пустым усярэдзіне сцяблом, пашыраная ў тропіках і субтропіках. БА М ІЯ (тур. bamya) — травяністая расліна сям. мальвавых з доўгачаранковым лісцем і жоўтымі адзіночнымі кветкамі, пашыраная ў тропіках і субтропіках; дае грубае валакно і ядомыя плады. БАМОНД (фр. beau monde) — уст. «вышэйшы свет», «вышэйшыя» арыстакратычныя колы. БАМ ПЕР (англ. bumper, ад bump = сутыкацца) — аўтамабільны бу-

ФеР

БА Н (серб. ban, ад тур. bajan = багаты) — 1) уладар вобласці ў старажытнай Харватыі; 2) кіраўнік аўтаномнай Харватыі ў 1939— 1941 гг. БАНАЛІТЭТ (фр. banalité, ад banal = які належыць сеньёру) — права сеньёра ў феадальнай Зах. Еўропе прымушаць сялян карыстацца за пэўную плату млыном, пякарняй, вінаградным прэсам і г.д. БАНАЛЬНАСЦЬ (ад фр. banal = шаблонны) — 1) агульнавядомая думка; 2) тое, што і штамп 3. БАНАЛЬНЫ (фр. banal) — шаблонны, збіты, пазбаўлены арыгінальнасці ў сувязі з частым ужываннем (напр. б. выраз). / БАНАН (парт. banan, ад афр. banam) — травяністая расліна сям. бананавых, пашыраная ў тропіках

і субтропіках, a таксама мучністы салодкі плод гэтай расліны. БАНАПАРТЬІЗМ (фр. bonapartis­ me) — 1) палітычны кірунак y Францыі ў 19 ст., які выступаў за аднаўленне дынастыі Банапартаў; 2) форма дыктатуры, калі ўрад, апіраючыся на ваенную сілу і лавіруючы паміж класамі, імкнецца выдаць сябе за надкласавую ўладу. БАНАПАРТЬІСТ (фр. bonapar­ tiste) — прыхільнік панавання дынастыі Банапартаў y Францыі ў 19 ст. БАНАТКА (укр. банаттса, ад рум. Banat = назва вобласці ў Румыніі) — гатунак пшаніцы. БАНБАНЬЕРКА (фр. bonbonniè­ re, ад bonbon = цукерка) — уст. прыгожа аздобленая скрьшачка для цукерак або парфумерыі. БАНВШАН (фр. bon vivant = той, хто добра жыве) — уст. асоба, якая любіць жыць сабе на пацеху ; гуляка. БАНДА (іт. banda) — 1) група злачынцаў, разбойнікаў; 2) медны духавы аркестр, які ў некаторых onepax суправаджае дзеянне на сцэне або за сцэнай, зрэдку ^одзіцц а ў сімфанічны аркестр як дадатковы ансамбль. БАНДАЖ (фр. bandage) — 1) тугая павязка для падтрымання сценак жьюата або іншых частак цела ў патрэбным становішчьг, 2) стальны вобад на колах паравозаў, частках маіпьш для павелічэння іх трываласці. БАНДАКРАТЫЯ (ад банда + -кратыя) — 1) панаванне ў грамадстве крымінальных, мафіёзных элементаў, якія выкарыстоўваюць

202


----------- б уладу ў карыслівых мэтах; 2) мафіёзная група, якая карыстаецца неабмежаванай уладай. БАНДВАГЕН (ням. Bandwagen, ад Band = вяроўка + Wagen = вазок) — канатная ваганетка, якая рухаецца па рэйках і выкарыстоўваецца ў адкрытых горных расгграцоўках для транспарціроўкі пароды ад экскаватара да адвалу. БАНДЖА (англ. banjo) — струнны шчыпковы музычны інструмент амерыканскіх неграў. БАНДЎРА (укр. бандура, ад гр. pandura) — украінскі шматструнны шчыпковы музычны інструмент. БАНДЫ Т (іт. bandito) — удзельнік банды, узброены рабаўнік, разбойнік. БАНДЫ ТЫ ЗМ (ад бандыт) — злачынная дзейнасць, звязаная з удзелам y грабежніцкіх бандах, забойствах, узброеных нападах. БА Н Д Э Р0Л Б (фр. banderole) — 1) невялікае паштовае адпраўленне (кнігі, газеты, часопісы і інш.) y папяровай абгортцы; 2) ярлык на тавары, які сведчыць, што пошлінныя зборы за гэты тавар заплачаны. БАНДЭРЫ ЛЬЕРА (ісп. banderil­ lero) — пешы баец з быком, які кідае ў яго бандэрыльі. БАНДЭРЫ ЛЬЯ (ісп. banderil1а) — невялікае ўпрьЕгожанае стужкамі кап’ё, якое выкарыстоўваецца ў час карыдаў.

БА Ш (рум. Ьапі) — разменная манета Румыніі, роўная 1/100 лея. БА Ш СТЫ К А (фр. bonistique) — даламожная навуковая дысцыпліна, якая вывучае папяровыя гра-

шовыя знакі і боны як гістарычныя дакументы. БАНГГАВАННЕ (ад лац. bonitas = дабраякаснасць) — ацэнка сельскагаспадарчых якасцей жьшёл і раслін для іх прадукцыйнага выкарыстання. БАНГГЭТ (ням. Bonitat, ад лац. bonitas = дабраякаснасць) — 1) паказчык прадукцыйнасці лесу; 2) паказчык якасці паляўнічых угодДзяў. б а н і ф і к А ц ы я (фр. bonifica­ tion, ад лац. bonificare = паляпшаць) — 1) надбаўка да цаны тавараў, якасць якіх вышэйшая, чым вызначана дагаворам; 2) вяртанне падаткаў, узятых з экспартных тавараў, з мэтай павышэння іх канкурэнтаздольнасці. БА Н Л Ц Р0Ў К А (ням. bonitieren, ад лац. bonitas = дабраякаснасць) — параўнальная ацэнка якасці глебы па яе найважнейшых агранамічных уласцівасцях. БАНК (фр. banque, ад іт. banco = лаўка) — 1) установа, дзе ажыццяўляюцца грашовыя аперацыі, аперацыі з золатам, замежнай валютай і іншыя функцыі; б. д а д з е н ы х — сукупнасць інфармацыі, сканцэнтраванай y пэўным месцы, дзе яна даступна для калектыўнага карыстання; 2) сума грошай, пастаўленая на кон y картачнай гульні. БА Н КА 1 (ran. bank) — 1) падводная водмель, узвышэнне ў адным месцы марскога дна; 2) папярочная ла^чса на вёсельным судне для весляроў і пасажыраў. БАНКА2 (іт. banco = лаўка) — курс, па якім банк прадае і купляе капггоўныя паперы.

203


Б —--------БАНКАБРОШ (фр. banc â bro­ ches) — машына, якая выкарыстоўваецца ў бавоўнапрадзільнай выгворчасці для падрыхтоўкі паўфабрыкату для пражы. БАНКАРТ гл. бенкарт. БА Н КЕТ1 (фр. banquet, ад іт. banchetto) — публічны ўрачысты абед або вячэра з нагоды чаго-н. або ў гонар каго-н. BAHKÉT2 (фр. banguette) — 1) невысокі земляны насып для засцярогі чыгункі або гідратэхнічнага збудавання ад размывання вадой; 2) невысокі насып каля ўмацаванага вала для зручнасці стральбы з вінтовак; 3) пляцоўка на судне для размяшчэння комгіасаў, дальнамераў і інш. ! БА Н К ІР (фр. banquier, ад іт. banchiere) — буйны акцыянер або ўладальнік банка. БАНКНОТЫ (англ. banknotes) — папяровыя грошы, якія ўжываюцца замест металічных і павінны забяспечвацца золатам і іншымі каштоўнымі металамі. БАНКРЎТ (фр. banqueroute = банкрушва < іт. bancarotta, ад banco = лаўка + rotto = зламаны) — 1) збяднелы неплацежаздольны даўжнік (асоба, прадпрыемства, арганізацыя); 2) перан. чалавек, які пацярпеў крах y сваёй дзейнасці або поўную няўдачу ў асабістым жыцЦі.

БАНКРУЦТВА (фр. banqueroute < іт. bancarotta, ад banco = лаўка + rotto = зламаны) — 1) страта даўгавой плацежаздольнасці ў сувязі з разарэннем даўжніка; 2) перан. правал y ідэйнай, палітычнай дзей-

насці якой-н. асобы або арганізацыі. БАНТ (польск. bant, ад ням. Band) — звязка са стужкі ў выглядзе вузла і дзвюх свабодна выпушчаных петляў. БАНТОН (фр. bon ton = добры тон, добрыя манеры) — свецкая пачцівасць, далікатнасць y абыходжанні. БАНТЭНГ (англ. ban ten g, ад малайск. banteng) — парнакапытаая жывёла сям. пустарогіх, якая водзіцца ў лясах паўвострава Індакітай і на астравах Малайскага архіпелага; дзікі бык. БА Н ЬЯН (хіндзі banijâ) — дрэва сям. тутавых са шматлікім паветраным карэннем, пашыранае ў Індыі; фікус бенгальскі. БАПТЬІЗМ (ад гр. baptizo = хрышчу) — рэлігійная плынь y хрысціянстве, якая прапаведуе хрышчэнне ў сталым узросце і адмаўляе некаторыя абрады і догматы хрысціянскай царквы. БАПТЫ СТ (лац. baptista, ад гр. baptistes = хрысціцель) — паслядоўнік баптызму. БА П ТЫ СТЭРЫ Й (гр. baptisteгіоп) — культавае памяшканне, дзе праводзяць хрышчэнне. БА Р1 (англ. bar) — 1) невялікі рэстаран, y якім наведвальнікаў абслугоўваюць за стойкай; 2) невялікі буфет або аддзяленне ў серванце, шафе для вінаў. БАР2 (гр. baros = цяжар) — пазасістэмная адзінка вымярэння ціску, роўная 105 ньютанаў на м2. БАР3 (англ. bar) — рабочая частка ўрубавай машыны (або горна-

204


га камбайна), якая ўгрызаецца ў пароду. БАР4 (фр. barre) — падводная пясчаная наносная мель, якая ўтварылася ў моры перад вусцем ракі, a таксама вузкая выцягнутая паўз бераг наносная палоса сушы. БАРА- (гр. baros = цяжар) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «ціск». БАРААПАРАТ (ад бара- + апарат) — апарат для лячэння шляхам змянення ціску паветра ў параўнанні з атмасферным. б а р а г р Ам а (ад бара- + -грама) — крьшая запісу барографа.

БАРАДЫНЕЛА (н.-лац. borodinella) — аднаклетачная або каланіяльная зялёная водарасць сям. хлорасарцынавых, якая пагаырана на глебе. БАРАЖ (фр. barrage) — 1) загарода ў паветры з прывязаных стальнымі тросамі аэрастатаў, якая перашкаджае палёту самалётаў праціўніка; 2) сукупнасць сродкаў загароды супраць надводных і падводных караблёў; 3) падпорная сценка на горных участках чыгункі для аховы яе ад размыву. БАРАЖЫРАВАЦЬ (ад фр. barra­ ge = перашкода, загарода) — патруляваць на самалётах над пэўным раёнам для аховы аб’ектаў ад авіяцыі праціўніка. БАРАЗОН [ад бор + аз(от)] — спалучэнне бору з азотам, крыпггалічнае рэчьша, блізкае па цвёрдасці да алмаза; выкарыстоўваецца пры механічнай апрацоўцы паверхні металаў, шкла і пры вырабе тэрмаўстойлівых ізалятараў.

----------- Б

i БАРАК (польск. bark) — тое, што і ворчык. БАРАК (фр. barraque) — будыніна, звычайна дашчаная, для часовага жылля.

б а р а к Ам е р а (ад бара- + камера) — герметычная камера, y якой пггучна зменьваецца ціск паветра, што дазваляе праводзіць выпрабаванні метэаралагічных прыбораў і правяраць уплыў атмасферных змен на арганізм чалавека.

БАРАКЛШ НАСЦЬ (ад бара- + гр. klino = нахіляю) — стан атмасферы, пры якім яе шчыльнасць вызначаецца ціскам і тэмпературай (параўн. баратропнасць). БАРАКУДА (ісп. barracuda) — драпежная рыба атрада кефалепадобных, якая водзіцца ў трапічных і субтрапічных морах Атлантычнага, Індыйскага і Ціхага акіянаў. BAPAHÉT (англ. baronet, ад фр. baron = барон) — дваранскі тьпул y Англіі, сярэдні паміж вышэйшым і ніжэйшым дваранствам. б а р Ан к а с ы

(ісп. barrancoso = няроўны, з паглыбленнямі) — глыбокія барозны на схілах вулкана, утвораныя пад уздзеяннем вады .

б а р а н т А (цюрк. baranta) — сярэднеазіяцкі звычай самавольнага захопу жьшёлы або іншай маёмасці, каб прымусіць уладальніка задаволіць пэўныя прзтэнзіі.

БАРАРЭЦ^ПТАРЫ (ад бара- + рэцэптары) — рэцэптары, якія рэгулююць узровень крьшянога ціску; размешчаны ў сценках крывяносных сасудаў.

205


Б ---------БАРАСКОП (ад бара- + -скоп) — прыбор для выяўлення змен ціску паветра. БАРАСТАТ (ад бара- + -стапі) — аўтаматычны прыбор для падтрымлівання ў невялікіх халадзільных камерах патрэбнага ціску. б а р а т р Аў м а (ад бара- + траўма) — пашкоджанне органа слыху пры рэзкай змене атмасфернага ціску. БА РА Г РбіШ А С Ц Ь (ад бара- + гр. trope = змена) — стан атмасферы, пры якім яе шчыльнасць вызначаецца толькі ціскам (параўн. баракліннасць). БАРАТРЫ Я (англ. barratry) — top. наўмысныя дзеянні капітана або каманды, каб прычыніць шкоду судну або грузу. БА р Ат Ы (ад н.-лац. borum = бор) — група мінералаў, якія з’яўляюцца солямі розных борных кіслот. БАРАТЭРАШ Я (ад бара- + тэрапія) — выкарыстанне з лячэбнай мэтай паніжанага або павышанага атмасфернага ціску. БАРАТЭРМ ОГРАФ (ад бара- + тэрмограф) — самапісны прыбор для рэгістрацыі атмасфернага ціску і тэмпературы паветра. БАРАХОРЫ Я (ад бара- + -хорыя) — ападанне пладоў і насення пад уздзеяннем сілы цяжару без удзелу іншых фактараў. БАРАЦЫ КЛАНОМ ЕТР (ад бара + цыкпон + - метр) — прыбор, які паказвае набліжэнне цыклону і яго напрамак. БАРАЦЫ Т (ад с.-лац. borax = салетра) — міііерал групы баратаў.

двайная соль хлорыстага і борнакіслага магнію белага колеру з шараватым, жаўтаватым або зеленаватым адценнем; выкарыстоўваецца для прыгатавання розных прэпаратаў. БАРБА (лац. barba = барада) — завіток штрыха клішэ або ішпампа. БАРБАКАН (с.-лац. barbae ana) — падковападобная прысадзістая вежа без даху перад уваходнай брамай, якая прызначалася для дадатковага ўзмацнення і абароны галоўнага ўезду ў сярэдневяковы замак. БА РБА М ІЛ [ад барб(ітураты) + гр. amyl on = крухмал] — снатворны сродак з групы барбітуратаў. БАРБАРЫ С (ар. barbaris) — кустовая расліна сям. барбарысавых з калючкамі і дробнымі жоўтымі кветкамі ў гронках, пашыраная пераважна ва ўмераных зонах, a таксама прадаўгаватыя кіслыя чырвоныя ягады гэтай расліны. БАРБАТАВАЦЬ (ад фр. barbotage = перамешванне) — прапускаць газ або пару праз слой вадкасці пад ціскам. БАРБАЦЁР (фр. barboter = літар. валтузіцца ў вадзе, y гразі) — прыстасаванне ў выглядзе трубаў з маленькімі адіулінамі для прадзімання газу (паветра) ці пары праз слой вадкасці; выкарыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці. БА РБА Ц ІН (фр. barbo tine) — 1) сумесь белай гліны, пяску і фарбы для нанясення ляпных упрыгожанняў на керамічныя вырабы перад іх абпальваннем; 2) ваза з расфарбаванымі пукатымі кветкамі і лісцем.

206


----------- Б БАРБЕТ (фр. barbette) — 1) насыпная шшцоўка за брустверам для размяшчэння гарматы; 2) ахоўная бранявая сценка на борце ваеннага карабля, за якой размяпічаюцца артылерыйскія ўстаноўкі. БАРБІЛАФ ОЗІЯ (н.-лац. barbilophozia) — пячоначны мох сям. лафозіевых, які расце на камянях, кары дрэў, вільготнай глебе. БАРБГ г Ал [ад барбіт(ураты)} — заспакойлівы і снатворны сродак з групы барбітуратаў. БАРБІТАЛ-НАТРЫ Й (ад барбітал + натрый) — тое, што і медынал. БАРБГГУ р А т Ы (ад іт. barbabietola = бурак + urea = мачавіна) — група лекавых рэчываў, вытворныя барбітуравай кіслаты, якія з’яўляюцца снатеорнымі і наркатычнымі сродкамі. БАРБУЛА (н.-лац. barbula) — лістасцябловы мох сям. трыхастомавых, які расце на гліністай або пясчанай глебе, гнілой драўніне, камянях. БАРВА (польск. barwa, ад с.-в.-ням. vanve) — 1) колер, афарбоўка, фарба; 2) чырвань, густа-чырвоны колер; 3) гіст. форменнае адзенне (мундзір, ліўрэя) y Вялікім княстве Літоўскім. Б А РГ 0У Т (гал. barghout) — патоўшчаны пояс знешняй абшы5лсі драўлянага судна для ўзмацнення я г о .

БАРД (кельц. bard) — 1) паэт-спявак y старажытных кельтаў; 2) аўтар і выканаўца аўтарскай песні; 3) перан. паэт.

БАРДЗЮ Р (фр bordure, ад bord = край, мяжа) — 1) шляк, які абрамляе край тканіны, шпалераў і інш.; 2) паласа дэкаратыўных раслін з боку плошчы, пляцоўкі, тратуара. Б А Р Д 0 (фр. bordeaux, ад Bordeaux = назва французскага горада) — 1) гатунак чырвонага віна; 2) цёмначырвоны колер. БА Р Д Э Р 0 (фр. bordereau) — 1) выпіс з бухгалтарскіх дакументаў, рахункаў; 2) вопіс канггоўных папер, якія высылаюцца. BAP’ÉP (фр. barrière) — невысокая перагародка, якая закрывае свабодны праход куды-н.; 2) перашкода, якую трэба пераадолець пры спаборніціве ў бегу, скачках і інш.; 3) наогул перашкода для чаго-н. (напр. гукавы б., цеплавы б.); 4) перан. тое, пгго перашкаджае дзейнасці (напр. ведамасны б., псіхалагічны б.). БАРЖ А (англ. barge, ад фр. bar­ ge) — пласкадоннае грузавое судна, якое звычайна буксіруецца. БАРК (гал. bark) — вялікае паруснае марское судна, y якога на задняй мачце косыя парусы, a на астатніх прамыя. БАРКА (іт. barca) — пласкадоннае рачное грузавое судна без палубы, якое буксіруецца. БАРКАРОЛА (іт. barcarola, ад barca = лодка) — 1) тое, што і гандальера 1; 2) вакальны або інструментальны твор y стылі песні венецыянскіх лодачнікаў (гандальерау) з лірычнай мелодыяй, музычным суправаджэннем, y якім чуецца плёскат хваляў. BAPKÀC (гал. barkas) — 1) самаходнае судна невялікіх памераў

207


Б

для перавозак y порце; 2) вялікая вёславая лодка, шлюпка. БАРКЕНЦІНА (англ. barquentine) — марское грузавое судна з трыма і болын мачтамі, з якіх гіярэдняя мае рэі. БА РЛ ЁЯ (н.-лац. Ьагіеа) —сумчаты грыб сям. пецыцавых, які расце на глебе, раслінных рэштках y лясах. г БАРМ ЕН (англ. barman) — уладальнік ці служачы бара, які падае спіртныя напіткі за стойкай. БА РН (англ. bam) — фіз. адзінка вымярэння эфектыўнага папярочнага сячэння атамных ядзер. Б А Р Н Е 0Л (ад малайск. Borneo = назва вострава Малайскага архіпелага) — арганічнае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, з якога атрымліваюць камфару. БА РН ІТ [ад ням. J. Bom = прозвішча аўстр. мінералога (1742— 1791)] — багатая медная руда, сульфід медзі і жалеза. г БАРОГРАФ (ад гр. baros = цяжар + -граф) — гтрыбор, які сам запісвае змены атмасфернага ціску. БА Р0К А (іт. Ьагоссо = літар. мудрагелісты) — стыль y еўрапейскай кулыуры канца 16 — сярэдзіны 18 ст., які вызначаўся ў мастацтве пышнасцю формаў, багаццем колераў і дэкаратыўных дэталяў, y літаратуры ўскладненасцю, метафарычнасцю, нагрувашчваннем y творах рытарычных фігур; найбольшае пашырэнне атрымаў y архітэктуры, дзе характэрнымі асаблівасцямі яго была грандыёзнасць, масіўнасць будынкаў, фрэскавая размалёўка, дэкаратыўная лепка.

БАРОМ ЕТР (ад гр. baros = цяжар + -метр) — 1) прыбор для вымярэння атмасфернага ціску, прадказання надвор’я; 2) перан. паказчык якіх-н. змен, стану чаго-н. Б А Р 0 Н (фр. baron, ад с.-лац. baro, -onis) — дваранскі тыгул, ніжэйшы за графскі. БАРС (цюрк. bars) — тое, што і леапард. БАРСЎК (цюрк. borsuk) — драпежны пушны звер сям. куніцавых з вострай мордай і доўгай грубай шэрсцю. БАРТАЛПгіт [ад дацк. T. Bartolin = прозвішча дацк. анатама (1616— 1680)] — запаленне барталінавых залоз каля ўваходу ў похву. БАРТРА м і Я (н.-лац. bartramia) — лістасцябловы мох сям. бартраміевых, які трапляецца на ўзлесках на глебе, гнілой драўніне, камянях. БАРТЭР (англ. barter) — натуральны абмен аднаго тавару або паслугі на другі тавар або паслугу; абменны гандаль. б Ар ТЭРНЫ (ад бартэрХ б. г а н д а л ь — тое, што і бартэр; б - а я з д з е л к а — безвалютны, але ацэнены і збалансаваны абмен таварамі, які афармляецца адным дагаворам (кантрактам).

BAPXÀH (цюрк. barchan) — наносны пясчаны ўзгорак дугападобнай формы ў пустынях, стэпах. БАРЫ - (гр. barys = цяжкі) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «ціск». БАРЫБА л (індз. baribal) — мядзведзь з гладкай доўгай шэрсцю

208


Б

чорнай або рыжай масці, які водзіцца ў лясах Паўн. Амерыкі. БАРЫ ДЫ (ад н.-лац. borum) — злучэнні бору з металамі; выкарыстоўваюцца ў радыёэлектроніцы, машьшабудаванні, прыборабудаванні. БА РЫ ЁН Ы (ад бары- + іон) — элементарныя часціцы (нуюіоны, гіпероны) з паўцэлым спінам і масай, не меншай за масу пратона. б Ар Ы Й (лац. barium, ад гр. barys = цяжкі) — хімічны элемент, мяккі метал серабрыстага колеру. БАРЫКАДА (фр. barricade, ад barrique = бочка) — загарода ўпоперак вуліцы з розных падручных прадметаў (бярвення, камянёў, скрынак, мяшкоў з пяском і інш), якая выкарыстоўваецца ў час вулічных баёў; п а д р у г і б о к б а р ы к а д — y лагеры праціўніка.

для вырабу бялілаў, эмаляў, a таксама ў папяровай, гумавай вытворчасці і ў медыцыне.

БА РЫ ТО Н (іт. baritono) — 1) мужчынскі голас, сярэдні паміж басам і тэнарам, a таксама спявак з такім голасам; 2) медны духавы музычны інструмент баса-барытоннага дыяпазону і тэмбру. БАРЫ ЦЭНТР (ад бары- + цэнтр) — 1) цэнтр цяжару геаметрычнай фігуры або цела; 2) цэнтр масы сістэмы Зямля — Месяц, размешчаны на адлегласці 4800 км ад цэнтра Зямлі ў напрамку Месяца. БА РЫ Ч Н Ы [ад бары+ (метр)ычны\ — звязаны з атмасферным ціскам. БАРЬІШ (цюрк. barys) — пачастунак пасля куплі-продажу, заюпочэння здзелкі; 2) прыбытак, выгада ад якой-н. гандлёвай здзелкі.

БАРЫ ЛА (польск. baryta, ад іт. barile) — заднёная з двух бакоў невялікая бочачка для напіткаў (BiHa, алею, піва). БАРЫ Л Ь (ісп. barril = бочка) — мера ёмістасці вадкасцей y шэрагу краін Лац. Амерыкі, роўная 76 або 96 л. БАРЫ СТЭР (англ. barrister) — званне адваката ў Англіі.

БАРЭАЛЬНЫ (лац. borealis, ад гр. boreas = паўночны); б - a е ц а р с т в а — таксанамічная адзінка фларыстычнага раянавання Зямлі, якая займае ўмераную зону Паўн. паўшар’я.

БАРЫ СФ ЁРА (ад бары + сфера) — ядро Зямлі, гіпатэтычна акрэсленая цэнтральная частка Зямлі, пабудаваная з мас вялікай шчыльнасці.

БАРЭЙ (гр. Boreas = імя старажытнагрэчаскага міфалагічнага бога паўночнага ветру) — паэт. парывісты халодны вецер.

БАРЬІТ (н.-лац. baritium, ад лац. barium = барый, ад гр. barys = цяжкі) — мінерал класа сульфатаў белага або шэрага колеру са шкляным бляскам; выкарыстоўваецца

БА РЭЖ (фр. barége, ад Baréges = назва горада ў Пірэнеях) — лёгкая празрыстая тканіна з баваўнянай, шаўковай або шарсцяной пражы.

БА РЭЛЬ (англ. barrel = бочка) — мера ёмістасці і аб’ёму сыпкіх і вадкіх рэчьгоаў y ЗША, Англіі і некаторых іншых краінах, роўная для сыпкіх рэчываў 163,65 л, для вадкіх рэчываў 159 л.

209


Б ---------БАРЭЛЬЕФ (фр. bas-relief = літар. шзкі рэльеф) — від скулыпуры, y якой фігура выступае на плоскай паверхні менш чым на палавіну сваёй таўшчыні. БА РЭТКІ (фр. barrette) — жаночыя туфлі са шнуркамі або на гузіках. БАРЭТЭР (англ. barretter) — стабілізатар сілы току, прылада ў выглядзе запоўненага вадародам шклянога балона, унутры якога змешчаны тонкі жалезны дрот; выкарыстоўваецца ў радыёэлектронных прыборах. БАС (іт. basso = літар. нізкі) — 1) самы нізкі мужчынскі голас, a таксама спявак з такім голасам; 2) духавы або струнны музычны інструмент нізкага рэгістра\ 3) мн. струны або клавішы музычнага інструмента, якія адзываюцца нізкім гукам. . БАСАН0ВА (парт. bossa nova = новае захапленне) — 1) лацінаамерыканскі танцавальны рытм, які лёг y аснову многіх музычных твораў; 2) парны бальны танец, падобны на самбу3. БАСЁЙН (фр. bassin) — 1) штучны вадаём; 2) тэрыторыя, якая ахоплівае мора, возера, раку разам з прьгтокамі; 3) месца залягання горных парод (напр. Данецкі вугальны б.). Б А С Е Т Г 0Р Н (ням. Bassethorn) — альтавая разнавіднасць кларнета. БАСКАК (цюрк. baskak) — прадстаўнік ханскай улады і зборшчык даніны ў падначаленых народаў y перыяд татара-мангольскага нашэсця.

БА СКЕРВІЛЬ (англ. baskerville, ад J. Baskerville = прозвішча англ. друкара 18 ст.) — друкарскі шрыфт выразнага малюнку, які выкарыстоўваецца пераважна для кніжнага набору. БАСКЕТ (фр. bosquet, ад іт. boschetto = лясок, гаёк) — група роўна падстрыжаных дрэў ці кустоў, якія высаджаны ў парку, садзе або на іх межах. БА СКЕТБОЛ (англ. basket-ball, ад basket = кошык + ball = мяч) — спартыўная камандная гульня з мячом, які закідаюць рукамі ў падвешанае кольца з сеткай. б А с м а (цюрк. basma) — раслінная фарба для валасоў.

BACMÀ (цюрк. basma) — 1) пласцінка з партрэтам хана, якая ў час татара-мангольскага нашэсця выдавалася як вярыцельная грамата; 2) тонкія лісты з золата, серабра або медзі з выціснутымі малюнкамі, якія даўней выкарыстоўваліся як упрыгожанні. i БАСМ АЧ (цюрк. basmak = рабіць налёт) — удзельнік узброенага нацыянальна-дэмакратычнага руху ў Сярэд. Азіі ў 1917— 1926 іт. t

БАСОН (ад фр. passement = тасьма) — узорныя плеценыя вырабы (шнуры, тасьма, аблямоўка) для ўпрыгожання адзення, аздаблення мэблі. BÀCTA ( іт. basta) — хопіць, даволі! БАСТАВАЦЬ (рус. бастовать, ад іт. basta = даволі) — арганізавана спыняць работу, патрабуючы ад прадпрымальнікаў або ўрада задавальнеішя эканамічных ці палітычных патрабаванняў.

210


БАСТАНАДА (ісп. bastonada) — пакаранне ўдарамі кіем па пятах і спіне, якое прымянялася даўней y некаторых краінах. БАСТАРД (с.-лац. bastardus) — 1) гібрыд ад міжвідавых і міжродавых скрыжоўванняў жывёл; 2) пазашлюбны сын знатнай асобы (караля, герцага) y сярэдневяковай Зах. Еўропе. БАСТН ЕЗІГ (ад ням. Bastnez = назва мясцовасці ў Швейцарыі) — мінерал класа карбанатаў жоўтага, шэрага, карычневага колеру або бясколерны са шкляным бляскам. БАСТО Н (англ. Boston = назва горада ў ЗША) — 1) высакаякасная тонкая баваўняная тканіна для касцюмаў; 2) танец павольнага тэмпу; 3) карцёжная гульня. БА СТР (ням. Baster) — жоўты цукровы пясок нізкай якасці, які звычайна вяртаюць на перапрацоўку. БА СТЫ ЁН (фр. bastion) — пяцівугольнае ўмацаванне ў выглядзе выступу сцяны ў даўнейшых крэпасцях для вядзення бакавога агню. БА С Т Ы Л Ы (фр. Bastille, ад ст.фр. bastir = будаваць) — 1) умацаваны замак y перыяд сярэдневякоўя; 2) крэпасць і адначасова турма ў Парыжы 14— 18 ст.; як сімвал абсалютызму была 14 ліпеня 1789 г. ўзята ппурмам народам, пгго з’явілася пачаткам Французскай рэвалюцыі 1789— 1794 гг. БАСТЭЯ (іт. bastea) — паўкруглае каменнае збудаванне для абстрэлу падыходаў да крэпасці.

------------------------------ Б

БАСУРМАН (цюрк. busurman, ад musulman = мусульманін) — 1) уст. чалавек іншай веры, іншаземец; 2) лаянк. несумленны чалавек. БА С Э Т Г0РН (ням. Bassetthom, ад іт. basso = нізкі + ням. Horn = рог) — духавы музычны інструмент, разнавіднасць кларнета. Б А С ^Т Л Я (польск. basetla < ням. Bassettel, ад іт. bassetto) — народны смычковы музычны інструмент нізкага рэгістра, блізкі да віяланчэлі. БАТАЛЁР (фр. batailleur) — асоба на ваенным судне, якая загадвае харчовым і рэчавым забеспячэннем. БАТАЛІСТ (іт. battaglista, ад battaglia = бой, бітва) — мастак, творчасць якога прысвечана ваеннай тэматыцы. БАТАЛІТ (ад гр. bathos = глыбіня + -літ) — буйны масіў гранатоідных горных парод, які ўтварыўся ў зямной кары на вялікай глыбіні. БАТА л і Я (фр. bataille, ад іт. battaglia = бой, бітва) — 1) уст. бітва, бой; 2) перан. бурная сварка, бойка. БАТАЛЬЁН (фр. bataillon, ад іт. battaglione) = вайсковае падраздзяленне з некалькіх рот, якое ўваходзіць y склад палка. БАТАЛЬНЫ (ад гг. battaglia = бой, бітва) — які адлюстроўвае ваенныя сцэны, баявыя дзеянні; б. ж a н р — жанр выяўленчага мастацтва, прысвечаны ваеннай тзматыцы. БАТА н (фр. battant) — механізм ткацкага варпггата, які накіроўвае

211


Б ------------

рух чаўнака, што ўводзіць уток y аснову.

БАТАШ ЗАВАЦЬ (ням. botanisieгеп = збіраць расліны, ад гр. botane = трава) — збіраць расліны з мэтай іх вывучэння; гербарызаваць. БАТАШ ЗІРКА (ад ням. botanisieгеп = збіраць расліны, ад гр. botane = трава) — спецыяльная каробка для раслін, якія збіраюць y час батанічных экскурсій. БАТАШ К (ад батаніка) — спецыяліст y галіне батанікі. БАТАНЖ А [гр. botanike (techne) = навука аб раслінах] — навука, якая вьшучае расліны. БА ТА П 0РТ (ад гр. bathos = глыбіня + англ. port = праход) — прыстасаванне ў выглядзе плывучай воданепранікальнай скрыні для закрывання сухога шлюза. БАТАРЭЯ (фр. batterie) — 1) артылерыйскае падраздзяленне з некалькіх гармаг, 2) злучэнне некалькіх аднатыпных прыбораў, крыніц энергіі ў адну сістэму (напр. радыятарная б., сонечная б.). БАТАТ (ісп. batata) — расліна сям. павоевых, клубні якой багатыя на крухмал і цукар; салодкая бульба. БАТАХРОМ НЫ (ад батахромы) — б. э ф е к т — зменаафарбоўкі арганічных злучэнняў пры змяненні іх хімічнай будовы ў бок паглыблення колеру — пераход ад жоўтага гтраз аранжавы, чырвоны, фіялетавы, сіні да зялёнага колеру (гіараўн. гіпсахромны). БАТАХРОМЫ (ад гр. bathos = глыбіня +chroma = колер) — атамныя групы, прысутнасць якіх y

малекулах фарбавальнікаў паглыбляе колер і мяняе ў паслядоўнасці: бясколерны — жоўты — аранжавы — чырвоны — фіялетавы — сіні — блакітны — зялёны — чорны. БА Т Д ^К (англ. boot-deck) — палуба пасажырскага судна, на якой размешчаны выратавальныя шлюпкі. БАТЛЕЙКА (польск. betlejka, ад Betleem = польская назва горада Віфлеема) — пашыраны і папулярны ў мінулыя часы на Беларусі перасоўны лялечны тэатр; з канца 1980-х гадоў робяцца спробы адрадзіць паказы батлейкі. БАТМ АГЕНЕЗ (ад гр. bathmos = ступснь + -генез) — эвалюцыйная канцэпцыя, паводле якой y аснове прагрэсіўнага развіцця жывых арганізмаў ляжыць унутранае імкненне да самаўдасканалення. BATMÀH (фр. battement = стуканне, біццё) — 1) група рухаў y класічным танцы; 2) удар зброяй па зброі праціўніка пры фехтаванні. Б А Т 0М Е Т Р (ад гр. bathos = глыбіня + -метр) — прыбор, пры дапамозе якога бяруцца пробы вады з розных глыбіняў вадаёма. БА ТО Н (фр. bâton = палка) — 1) белы хлеб прадаўгаватай формы; 2) прадукт харчавання акруглай гтрадаўгаватай формы. БАТРАКАРЫУМ (н.-лац. bothroсагушп) — дрэвавая або кустовая расліна сям. кізілавых, часта з гарызантальна распасцёртымі ræiiнамі, пашырапая ва Усх. Азіі, на востраве Тайвань і ў Паўн. Амерыцы; вырошчваецца як дэкаратыўная на Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа.

212


БА ТРА КЕФ А ЛЫ (ад гр. bathron = уступ + kephale = галава) — анамальная форма чэрапа, калі патыліца выпінаецца ўступамі. БАТРАХАЗАЎРЫ (ад гр. batrachos = жаба + -заўр) — падклас вымерлых земнаводных (напр. лантаназух, сеймурыя), якія спалучалі прыметы амфібій і рэптылій\ жылі ў палеазоі. БА ТРА Х А Л 0ГІЯ (ад гр. batrachos = жаба + -логія) — раздзел заалогіі, які вывучае земнаводных. БАТРАХАСПЕРМ УМ (н.-лац ba-trachospermum) — ніткаватая чырвоная водарасць сям. батрахаспермавых, якая трапляецца ў багатай кіслародам вадзе. БАТРЫ ДЫ ЁПСІС (н.-лац. botrydiopsis) — аднаклетачная жоўтазялёная водарасць сям. плеўрахлоравых, якая пашырана ў планктоне азёр, рэк, вадасховішчаў, сажалак, каналаў, y глебе, на камянях. БА ТРЫ Д Ы І (ад гр. botrys = гронка + eidos = выгляд) — органы фіксацыі ў некаторых стужачных чарвей, якія ўяўляюць сабой падоўжаныя зашчамляльныя апараты. БАТРЫ ДЫ УМ (н.-лац. botrydiшп) — аднаклетачная жоўта-зялёная водарасць сям. батрыдыевых, якая трапляецца на глініста-глеістых адкладах берагоў розных вадаёмаў, на дне сажалак, якія высыхаюць, на вільготных глебах. БАТРЫ ЕКОКУС (н.-лац. batryococcus) — каланіяльная зялёная водарасць сям. дыктыясферыевых, якая паніырана ўсюды ў чыстай або слаба забруджанай вадзе.

--------------------—

Б

БА ТРЫ Я М Ж О З (ад гр. botrys = гронка + мікозы) — хранічная інфекцыйная хвароба коней, радзей буйной рагатай жывёлы, авечак, свіней з групы мікозаў, узбуджальнік якой мікраскапічны грыбок; характарызуецца пухлінападобным разрастаннем злучальнай тканкі. БА ТРЫ ЯСП ОРЫ Й (н.-лац. botryosporium) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца ў глебе на розных раслінных субстратах.

БА ТРЫ ЯСФ ЕРЫ Я (н.-лац. batryosphaeria) — сумчаты грыб сям. батрыясферавых, які развіваецца на травяністых і дрэвавых раслінах. БА ТРЫ Я ТЫ Ш Я (н.-лац. batryotinia) — сумчаты грыб сям. склератыніевых, які развіваецца на многіх раслінах. БАТУЛІЗМ (н.-лац. botuhsmus, ад лац. botulus = каўбаса) — вострая інфекцыйная хвароба ў выніку атручвання прадуктамі (каўбасой, вяндлінай, рыбай, кансервамі), заражанымі спораўтваральнымі палачкападобнымі бактэрыямі і іх таксінамі. БАТУТ (фр. batoude, ад іт. battuta = літар. удар) — гімнастычны снарад для скачкоў y выглядзе нацягнутай гарызантальна капронавай або металічнай сеткі, якая спружыніць. БАТУТА (іт. battuta = літар. удар) — палачка дырыжора. БАТФ ОРТЫ (фр. bottes fortes) — кавалерыйскія боты з высокімі пашыранымі ўвсрсе халявамі.

213


Б БАТЫ - (гр. bathys = глыбокі) — першая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «ГЛЫбІННЫ».

БА ТЫ БІЁН ТЫ (ад баты- + біёнты) — марскія арганізмы, якія жьшуць на глыбінях звыш 500 м. БАТЫГРЛМА (ад баты- + -грама) — крьюая суадносін розных глыбіняў вадаёма (возера, мора). БА ТЫ К (малайск. batik) — шматколерная тканіна ў народаў Інданезіі. БА ТЫ М ЁТРЫ Я (ад баты- + -метрыя) — раздзел гідраметрыі, які займаецца вымярэннем водных глыбіняў. БАТЫ ПЕЛАГІЙЛЬ (ад баты- + пелагіяль) — адна з зон Сусвешага акіяна, якая ахоплівае тоўшчу вады ад 200 да 1500 м, куды пранікае нязначная колькасць сонечных прамянёў. БА ТЫ Ш і Ан (ад баты- + -план) — несамаходны аднамесны апарат для вывучэння марскіх глыбіняў, здольны манеўраваць y гарызантальным і вертыкальным напрамку. БА ТЫ С К А ф (ад баты- + -скаф) — самаходны апарат для глыбакаводных даследаванняў. БАТЬІСТ (фр. batiste) — тонкая паўпразрыстая тканіна з ільняной або баваўнянай пражы, звычайна падвергнутай мерсерызацыі. БАТЫ СФЕРА (ад баты- + сфера) — стальная камера сферычнай формы, якая спускаецца на тросе дпя даследавання расліннасці і жывёльнага свету на вялікай глыбіні.

БАТЫ ТЭРМ ОГРАФ (ад баты- + тэрмограф) — прыбор для вымярэння і запісу тэмпературы вады на розных глыбінях акіянаў і мораў y час руху судна. БАТЫ ФАТОМ ЕТР (ад баты- + фатометр) — прыбор для вымярэння інтэнсіўнасці асвятлення ў вадзе на вялікіх глыбінях. БА ТЫ ЯЛЬ (ад гр. bathys = глыбокі) — зона марскіх глыбймў ад 200 да 2000 м. БАТЫ ЯЛЬНЫ (ад батыяль) — які датычыць марскіх адкладаў, пгго залягаюць на глыбіні 200— 2000 м; б - a я з о н а — тое, пгго і батыяль. БАТЭНСЫ (англ. battens) — дошкі шырынёй 10—20 см і таўшчынёй 5— 10 см. Б А Т Э Р Ф Л М (англ. butterfly) — спосаб спартыўнага плавання на грудзях, пры якім грабок робіцца адначасовым вынасам абедзвюх рук на паверхню вады. БАУЛ (іт. baule) — падарожны куфэрак круглаватай формы. (ням. Bauer) — нямецкі селянін-землеўласнік. баўэр

БА Ф ТЫ Н Г (англ. buffeting) — трасенне самалёта пры аднясенні паветраных віхроў ад крыла на хваставое апярэнне. БАХТАРМА (цюрк. bachtarma) — адваротны бок выдубленай шкуры. БАХЎР (ст.-яўр. bachur = хлопец) — 1) маленькі тоўсценькі хлопчык, карапуз; 2) пазашлюбнае дзіця; 3) гіст. назва маладога яўрэя на Беларусі ў 16— 17 ст.

214


----------------------------- Б

БАШ ТАН (укр. баштан, ад тур.перс. bostân = агарод) — тое, што і бахча.

БАХЧА (тур. bahca, ад перс. bachce = садзік) — пбле, на якім растуць гарбузы, кавуны, дыні. БАХШ ЬІ (цюрк. bagsy) — 1) народны спявак, музыкант, паэт y народаў Сярэд. Азіі; 2) шаман y некаторых цюркскіх народаў. БАЦАШ Я (н.-лац. bazzania) — пячоначны мох сям. лепідозіевых, які трапляецца на вільготнай глебе ў цяністых лясах, радзей на гніпой драўніне. БАЦЫ ДЬІЯ (н.-лац. bacidia) — накіпны сумчаты лішайнік сям. лецыдзеевых, які расце на кары дрэў, раслінных рэштках, радзей на камянях, глебе. БА Ц Ы Л ІС П 0РА (н.-лац. bacillisрога) — недасканалы грыб сям. маніліевых, які развіваецца на лісці розных дрэвавых парод (вольхі, вярбы і інш.) y вадзе. БА Ц Ы Л Ы (лац. bacillum = палачка) — палачкападобныя бактэрыі, сярод якіх большасць з’яўляецца ўзбуджальнікамі інфекцыйных хвароб. БЛ Ц Ы Л Я РЫ Я (н.-лац. bacillaгіа) — каланіяльная дыятомавая водарасць сям. ніндіыевых, якая пашырана ў бентасе і планктоне мораў, саланавата-прэсных вадаёмаў. БАШ ЛЬІК (цюрк. baslyk) — суконны капюшон з доўгімі канцамі, які надзяваецца на шапку ў непагоду. БАШ М АК (рус. башмак, ад цюрк. basmak) — асобы від тормаза ў выглядзе клінападобнай калодкі, якая падкладваецца пад колы вагонаў, каб спыніць іх рух.

БАШ Ы БУЗУК (тур. basybozuk) — 1) салдат нерэгулярных турэцкіх войск y 18— 19 ст.; 2) nepan. грубы, бязлітасны, жорсткі чалавек. БАЯДЭРА (парт. bailadeira) — індыйская храмавая танцоўшчыца, якая за плату выступае і ў рэстаранах, прыватных дамах. БА ЯН ЁТ (фр. baionnette = штык, ад Bayonne = назва горада ў Францыі) — 1) злучэнне дэталяў, пры якім адна дэталь з прораззю насаджваецца на іншую дэталь з выступам; 2) першапачатковая назва пггыка, вынайдзенага ў сярэдзіне 17 ст. y Францыі. БЕАМ ІЦЭС (н.-лац. baeomyces) — накіпны лішайнік сям. беаміцэтавых, які расце на гліністай і тарфяной глебе, гнілой дра^тіне. БЕАТЫФПСАЦЫЯ (с.-лац. beati­ ficabo, ад лац. beatus = блажэнны + facere = рабіць) — акт залічэння католіка ў лік блажэнных, які выконвае рымскі папа. Б Е Г Е М 0 Т (ням. Behemoth, ад ст.яўр. behemoth) — буйная млекакормячая жывёла атрада парнакапытных, якая жыве ў рэках і азёрах Афрыкі. БЕ ГЕ Т РЫ Я (ісп. behetna) — вольная сялянская абшчьша ў сярэдневяковай Іспаніі. Б Е П Н А Ж (фр. béguinage) — пасёлак накшталт манастыра з келлямі для адзінокіх жанчын y Бельгіі і Нідэрландах.

215


Б ----------БЕДЛАМ (англ. bedlam) — 1) лонданская псіхічная бальніца; 2) перан. неразбярыха, шум, юрхал. БЕДДЕНД (англ. bad lands = Mimap. дрэнныя землі) — рэзка расчлянёны рэльеф гтустынных і паўпустынных раёнаў з забльгганай сеткай яроў і вузкіх грабянёў, што робіць яго непрыгодным для земляробства. БЕД У Ш Ы (ар. badauin = жыхары пустыні) — вандроўныя і паўвандроўныя арабы-жывёлаводы Аравійскага паўвострава і Паўн. Афрыкі (параўн. фелахі). БЕ Д ^К Е Р [ням. K.Baedeker = прозвішча ням. кнігавыдаўца (1801— 1859)] — назва даведнікаў па розных краінах для турыстаў на нямецкай і іншых мовах, якія выдаюцца ў Германіі. t БЕЗААРЫ (перс. bezoari) — утварэнні са шчыльна збітай шэрсці жывёл або валокнаў раслін, якія часам выяўляюць y страўніках жвачных жывёл. БЕЗЭ (фр. baiser = пацалунак) — пірожнае з узбітых яечных бялкоў і цукру. БЕЙ (тур. bey = князь) — тытул феадальнай знаці або службовых асоб y некаторых краінах Блізкага і Сярэд. Усходу. БЁЙДЭВШ Д (гал. bij de wind) — курс паруснага судна пры сустрэчна-бакавым ветры. БЕШ П Ф (англ. bailiff) — памочнік шэрыфа ў англамоўных краінах. БЕ Ш П Т [ад англ. Е.Ваіп = гтрозвішча амер. металурга (1891— 1978)] — структурная састаўляючая сталі, якая ўтвараецца ў выні-

ку так званага прамежкавага ператварэння аўстэніту. БЕЙ СБО Л (англ. baseball, ад base = нізавы + ball = мяч) — спартыўная камандная гульня з мячом і бітай, якая нагадвае лапту. БЕЙ Т (ар. bejt) — двухрадковая вершаваная страфа ў паэзіі народаў Блізкага і Сярэд. Усходу, якая звычайна змяшчае закончаную думку. Б Е Й Ш Л 0Т (гал. bij slot) — грэбля ў вярхоўі суднаходнай ракі са шлюзамі для выпускання вады. Б Е К 1 (цюрк. beg) — 1) тытул феадальнай знаці ў цюркскіх народаў; 2) форма ветлівага звароту ў некаторых цюркскіх народаў (адпавядае паняццю «пан»). Б Е К 2 (англ. back = задні) — уст. гулец абароннай лініі ў спартыўных гульнях з мячом або шайбай. БЕКА Р (фр. bécarre) — нотны знак, які адмяняе дзеянне папярэдняга дыеза ці бемоля і аднаўляе асноўнае значэнне ноты. БЕКЕРЭЛЬ [фр. A.Becquerel = прозвішча фр. фізіка (1852— 1908)] — адзінка актыўнасці нукліда ў радыеактыўнай крыніцы; y Міжнароднай сістэме адзінак (СІ) роўная актыўнасці нукліда, пры якой за 1с адбываецца адзін акт радыеактыўнага распаду. Б Е К ІШ А (польск. bekiesza < венг. bekes, ад Bekes = прозвішча С.Баторыя) — мужчынскае паліто са зборкамі ў таліі. БЕ К м Аш Я (н.-лац. beckmannia, ад ням. J.Beckmann = прозвішча ням. батаніка) — травяністая расліна сям. злакавых з лінейным лісцем і дробнымі кветкамі ў коласа-

216


Б

падобных мяцёлках, пашыраная пераважна ва ўмераных зонах на заліўных лугах. БЕКМ ЕС (тур. bàkmàz) — канцэнтраваны вінаградны сок. Б Е К 0 Н (англ. bacon) — правэнджаная або прасоленая свініна асобага гтрыгатавання. Б Е К Р 0 С (англ. backcross, ад back = зноў + cross = скрыжоўваць) — скрыжоўванне гібрыда першага пакалення з адной з бацькоўскіх форм. БЕКХЕНД (англ. back-hand, ад back = ззаду + hand = рука) — удар злева пры гульні ў тэніс. Б Е Л [англ. А.ВеІІ = прозвішча амер. вынаходцы (1847— 1922)] — лагарыфмічная адзінка адносін дзвюх фізічных велічынь (энергій, магутаасцей, токаў і інш.). БЕЛАДОННА (іт. belladonna = літар. прыгожая дама) — травяністая расліна сям. паслёнавых з чорнымі ягадамі, пашыраная ў Еўропе і Малой Азіі; дае атрапін; красаўка. БЕЛ А Л ГШ [ад бел(адонна) + (ан)альгін\ — лекавы проціспазматычны, болесуцішальны і процікіслотны прэпарат пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту. БЕЛАМКАНДА (н.-лац. belamcanda) — травяністая расліна сям. касачовых з вузкім лісцем і буйнымі чырванавата-бурымі кветкамі, пашыраная ў Японіі, Кітаі, Індыі; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. БЕЛА Ш ДЫ Й (н.-лац. belonidiшп) — сумчаты грыб сям. гіялосцыфавых, які развіваецца на ад-

мерлых сцёблах травяністых раслін.

БЕЛАПЕРОНА (н.-лац. beloperoпе) — вечназялёная паўкустовая расліна сям. акантавых з яйцападобным лісцем і сабранымі ў коласападобныя суквецці кветкамі, пашыраная ў Мексіцы; на Беларусі вырошчваецца як дэкаратыўная. БЕЛАТАМ Ш АЛ [ад бела(донна) + (эрга)тамін + (фенабарбіт)ал\ — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры бяссонніцы, клімактэрычных неўрозах і інш. БЕЛ ЕМ Н ІТЫ (н.-лац. belemnitidae, ад гр. belemnon = баявая сякера) — атрад вымерлых галаваногіх малюскаў.; жылі ў карбоне — палеагене. БЕЛЕТРЬІСТ (ад фр. belles-lettres = прыгожая славеснасць) — аўтар апавядальных мастацкіх твораў. БЕЛЕТРЫ СТЫ КА (ад фр. belleslettres = прыгожая славеснасць) — 1) мастацкая проза; 2) апавядальная літаратура займальнага характару. БЕЛ ЬВ ЕД ^Р (іт. belvedere = літар. прыгожы від) — 1) невялікая вежа над будынкам або асобная алыпанка на ўзвышаным месцы, адкуль адкрьшаецца від на ваколіцу; 2) назва, якая замацавалася за некаторымі палацамі (напр. y Варшаве, Ватыкане, Празе, Вене). БЕЛЬКАНТА (іт. bel canto = літар. прыгожы спеў) — стыль вакальнага выканання, характэрны для італьянскага опернага мастацтва, які вызначаецца вольным валоданнем усімі рэгістрамі голасу, лёгкасцю і прыгажосцю гучання.

217


Б -----------БЕЛ ЬТЫ Н Г (англ. belting = гтрывадны пас) — вельмі моцная тэхнічная тканіна палатнянага перапляцення, якая выкарыстоўваецца для вырабу прывадных пасаў, канвеерных стужак і інш. БЕЛ ЬЭТА Ж (фр. bel-étage = гтрыгожы паверх) — 1) першы над партэрам ярус y тэатры; 2) другі, парадны паверх палаца, асабняка. БЕМ О Л Ь (фр. bémol, ад іт. bemolle) — нотны знак, які азначае паніжэнне ноты на паўтона (параўн. дыез). БЕН Д ЗІ (англ. bandy) — прынятая ў міжнароднай спартыўнай тэрміналогіі назва хакея з мячом на лёдзе. БЕНЕДЬПСЦШ (с.-лац. bénédic­ tin) — гатунак французскага лікёРУБЕН ЕД ЬІКЦ Ш Ц Ы (с.-лац. Ьепеdictini) — члены каталіцкага манаскага ордэна, заснаванага каля 530 г. Бенедыктам Нурсійскім y Італіі. БЕ Н Е Ф ІС (фр. bénéfice = прыбытак, карысць; перавага) — 1) спектакль y гонар аднаго з яго ўдзельнікаў як выражэнне прызнання заслуг артыста; 2) y cm. спектакль, збор з якога ішоў на карысць аднаго з удзельнікаў. БЕН ЕФ ІЦ Ы Й (лац. beneficium = дабрадзейства) — 1) падатковая або якая-н. іншая ільгота, якая давалася ў Стараж. Рыме; 2) зямельнае ўладанне, якое ў перыяд сярэдневякоўя давалася каралём або буйным феадалам васалу за нясенне ваеннай або адміністрацыйнай службы; 3) даходная касцельная пасада.

БЕНЕФПДЫЯНТ (ад фр. bénéfice = гтрыбытак, карысць; перавага) — артыст, y гонар якога даецца бенефіс. БЕНЕФПДЫЯР (англ. beneficiaгу) — 1) асоба, якая атрымлівае даходы ад сваёй маёмасці пры перадачы яе другой асобе на давернай падставе (пры здачы ў арэнду, наём); 2) той, хто атрымлівае грошы паводле акрэдытыва або страхавога полісу. БЕГОАІЛ (ад с.-лац. benzoe = духмяны сок) — арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць, якая выкарыстоўваецца ў вытворчасці палімераў. БЕНЗАІЛХЛАРЫД (ад бензаіл + хларыд) — хлорысты бензаіл, які выкарыстоўваейда ў вытворчасці перакісу бензаілу і сінтэтычных фарбавальнікаў. БЕН ЗА Ш (ад с.-лац. benzoe = духмяны сок) — арганічнае злучэнне, бясколерныя крышталі, упершыню знойдзеныя ў бензоі. БЕНЗАЛОН (ад бензол) — валакно, вырабленае на аснове полівінілавага спірту-полікрылнітрылу. БЕНЗАЛЬДЭГІД [ад бенз(ол) + альдэгід] — арганічнае злучэнне, бясколернае масляністае рэчыва з пахам горкага міндалю; выкарыстоўваецца пры вырабе пахучых рэчьшаў, фарбавальнікаў. б е г о а н Ал (ад бензол) — лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца пры лячэнні розных формаў эniлепсіі.

БЕНЗАНАФТОЛ (ад бензол + нафтал) — аргапічнае злучэнне, белы крышталічны парашок; выкарыстоўваецііа як дэзінфіцырую-

218


чы прэпарат пры захворванні органаў стрававання. БЕГОАФ ІЛЬТР (ад бензін + фільтр) — прыбор для фільтравання бензіну. БКНЗАЦЫСТЭРНА (ад бензін + цыстэрна) — цыстэрна дпя захоўвання і перавозкі бензіну; вагон або аўтамашына з такой цыстзрнай. БЁГОЕЛЬ (гал. bendsel = літар. завязка) — мар. перавязванне двух тросаў тонкім тросам або лінем. БЕНЗІДЬІН [ад с.-лац. benzoe = духмяны сок + гр. dyn(amoo) = узмацняю] — арганічнае злучэнне, бясколерныя крыпггалі, якія цямнеюць на святле і паветры; выкарыстоўваецца для вырабу фарбавальнікаў. БЕН ЗІЛ (ад с.-лац. benzoe = духмяны сок) — прасцейшы спірт араматычнага рада, бясколерная вадкасць з прыемным пахам. БЕН ЗІЛ П ЕШ Ц Ы Л ІН (ад бензіл + пеніцылін) — антыбіётык, які выкарыстоўваецца пры запаленчых працэсах. БЕНЗІЛХЛАРЬІД (ад бензіл + хларыд) — арганічнае злучэнне, бясколерная вадкасць з рэзкім пахам; выкарыстоўваецца для атрымання бензілавага спірту. ! БЕН ЗШ (фр. benzine, ад с.-лац. benzoe = духмяны сок) — бясколерная гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перагонцы нафты. БЕНЗОЙ (с.-лац. benzoe = духмяны сок) — смала стыраксавага дрэва, якое расце ўПаўд.-Зах. Азіі і на Малайскіх астравах.

---------------------------- Б

БЕН ЗО Й Н Ы (ад бензой) — які мае адносіны да бензою (напр. б-ая кіслата, б-ая смала). БЕН ЗО Л (фр. benzol, ад с.-лац. benzoe = духмяны сок) — арганічнае злучэнне, бясколерная гаручая вадкасць, якая атрымліваецца пры перагонцы каменнага вугалю і нафты. БЕНГГАІТ (ад англ. San-Benita = назва акругі ў штаце Каліфорнія ЗША) — мінерал, тытанасілікат барыю белага, сіняга колеру або бясколерны, выкарыстоўваецца як паўкаштоўны камень. БЕН КА ІН [ад бен(зол) + (ка)каін] — болесуцішальны лекавы прэпарат, які выкарыстоўваецца ў стаматалагічнай практыцы. БЕНКАРТ, БАНКАРТ (ст.польск. bçnkart, ад с.-в.-ням. benchart) — назва пазашлюбнага дзіцяці на Беларусі ў 16 — першай пал. 19 ст. (параўн. байструк).

БЕНТАЗЎХ (ад гр. benthos = глыбіня + sue hos = кракадзіл) — вымерлае земнаводнае падкласа лабірынтадонтаў, якое вяло прыдонны спосаб жыцця; вядома з адкладаў трыясу. БЕНТАЛЬ (англ. benthal, ад гр. benthos = глыбіня) — дно вадаёма і прыдонны слой вады, заселеныя арганізмамі. БЕН ТА Н ІТ (ад англ. Benton = назва мясцовасці ў ЗША) — разнавіднасць адбельвальных глін, якая складаецца ў асноўным з монтмарыланіту. БЕНТАС (гр. benthos = глыбіня) — сукупнасць арганізмаў, якія насяляюць дно вадаёмаў.

219


Б ----------БЕНУАР (фр. baignoire) — тэатральныя ложы на ўзроўні партэра. БЕ Н Ч (англ. bench) — марская або азёрная тэраса, створаная абразіяй 1 y карэнных пародах ля асновы кліфа. БЕН Я ТЫ ТЫ [н.-лац. bennettitopsida, ад I.Bennett = прозвішча англ. батаніка (1801— 1876)] — клас вымерлых дрэвападобных раслін аддзела голанасенных, блізкіх да сучасных сагаўнікавых, якія існавалі ў пермі — меле. БЕРАРДЫ УС (н.-лац. berardi­ us) — кіт сям. дзюбарылых цёмнабурай афарбоўкі, пашыраны ў Ціхім акіяне. БЕРА Ў Ш Т (ад чэш. Beraun = назва радовішча ў Чэхіі) — мінерал чырвона-бурага, радзей цёмна-зялёнага колеру са шкляным бляскам. БЕ РБЕ РЫ Н (фр. berbérine, ад с лац. berberis = барбарыс < ар. bar­ baris) — апкалоід, які змяшчаецца ў лісцях барбарыса і некаторых іншых раслін; выкарыстоўваецца ў медыцыне як жаўцягонны сродак. БЕРГАМ АСКА (іт. bergamasca, ад Bergamo = назва горада ў Італіі) — старадаўні італьянскі танец. Б Е Р Г А М 0Т (іт. bergamotta) — 1) вечназялёнае пладовае дрэва сям. рутавых, пашыранае ў Міжземнамор’і, Грузіі, з пладоў якога здабьюаюць эфірны алей; 2) сорт груш з яблыкападобнымі сакавітымі пладамі. БЕРГ-КАЛЕГІЯ (ад ням. Berg = rapa + калегія) — орган кіравання горнай справай y Расіі ў 18 ст.

БЕРГШ Л ЯГ (ням. Bergschlag, ад Berg = rapa + Schlag = удар) — хуткае, з трэскам, адскокванне кавалкаў горных парод ад сцен глыбокіх вырабатак. БЕРГШ РУНД (ням. Bergschnmd, ад Berg = rapa + Schrund = трэшчына) — падгорная трэшчьша ў вобласці жыўлення горнага ледніка. БЕРГШ ТРЫ ХІ (ням. Bergstriche, ад Berg = rapa + Strich = рыса) — кароткія рыскі на тапаграфічнай карце, якія праводзяцца перпендыкулярна да гарызанталяў і паказваюць напрамак уніз на схіле. БЕРЖ АРЭТА (фр. bergerette = літар. маленькая пастушка) — старадаўняя французская танцавальная песеныса пастаральнага характару. Б ’ЕРКАНД ^РА (н.-лац. bjeiicandera) — губавы базідыяльны грыб сям. паліпоравых, які расце ў лясах на адмерлай драўніне, ствалах жывых дрэў, выклікае белую гніль. БЁ РК Л Ш (англ. Berkeley = назва горада ў Каліфорніі) — штучна атрыманы радыеактыўны хімічны элемент сям. актыноідаў. БЕРКЛІЯНСТВА [ад англ. G.Berkeley = прозвішча англ. філосафа (1685— 1753)] — разнавіднасць суб’ектыўнага ідэалізму, прадстаўнікі якога адмаўлялі існаванне матэрыяльнага свету і сцвярджалі, што рэчы ўяўляюць сабой толькі сукупнасць адчуванняў. БЁРКУТ (цюрк. bürküt) — драпежная птушка сям. ястрабіных;

220


Б

выкарыстоўваецца для палявання на лісоў і зайцоў.

меннага складу (параўн. далыпаніды).

БЕРКШ Ы РЫ (англ. Berkshire = назва графства ў Англіі) — парода скараспелых свіней, выведзеная ў Аіігліі ў 18 ст. г БЕРЛ Ш А (ад Berlin = назва горада ў Германіі) — крытае рачное судна для перавозкі тавараў. г БЕРМ А (ням. Benne) — уступ на адхоне плаціны, чыгуначнага насыпу, які робіцца для таго, каб надаць адхону болыпую ўстойлівасць.

БЕРТРАНДЫ Т (ад фр. E.Beitrand = прозвіпгча фр. мінералога) — мінерал класа сілікатаў, бясколерны, белы, радзей светла-ружовы і светла-жоўты са шкляным бляскам; руда берылію. БЕ РЫ -БЁ РЫ (ад інд. Ьегі = слабасць) — захворванне, выкліканае адсутнасцю ў ежы вітаміна В. БЕРЫ КАОБА (груз. berikaoba) — грузінскі імправізаваны народны тэатр масак. БЕРЬІЛ (гр. beryllos) — мінерал класа сілікатаў жоўта-зялёнага, зеленавата-блакітнага або ружовага колеру; празрысты б. — каштоўны камень (гл. аквамарын, ізумруд).

БЕРМ УДЫ (англ. Bermuda = Бермудскія астравы) — штаны да калена, свабодныя, з загладжанай складкай, звычайна з адваротамі. БЕРН А РДЗІН Ц Ы (с.-лац. bemardini) — манахі каталіцкага ордэна, заснаванага ў 15 ст. пры касцёле святога Бернардзіна ў Кракаве; мелі больш строгі статут, чым францысканцы. БЕРС А Л ЬЕРЫ (іт. bersaglière, ад bersaglio = мішэнь, цэль) — стралковыя часці італьянскай арміі, раней — пяхотныя, зараз — самакатныя і матацыклетныя. БЕРСЁЗ (фр. berceuse, ад bercer = гойдаць, калыхаць) — муз. калыханка, вакальны або інструментальны твор y рытме калыханкі. БЕРТАЛЕТАЎ [ад фр. C.Berthollet = прозвішча фр. хіміка (1748— 1822)]; б - а с о л ь — хларат калію; выкарыстоўваецца пры вырабе запалак, выбуховых рэчьгоаў, y медыцыне. БЕРТА Ш Д Ы [ад фр. C.Berthollet = прозвішча фр. хіміка (1748— 1822)] — хімічныя злучэнні пера-

БЕ РЫ Л ІД Ы (ад берылій) — злучэнні берылію з іншымі металамі; выкарыстоўваюцца ў авія- і ракетабудаванні, y электратэхніцы і інш. БЕРЫ Ш ЗА Ц Ы Я (ад берылій) — насычэнне берыліем паверхневага слою вырабаў са сталі і іншых сплаваў для надання ім большай цвёрдасці і вогнетрываласці. БЕРЬІЛ ІЙ (н .-лац. beryllium, ад гр. beryllos = берыл) — хімічны элемент, лёгкі светла-шэры метал. БЕРЭЙТАР (ням. Bereiter) — 1) спецьіяліст, які аб’язджае коней, вучыць верхавой яздзе; 2) памочнік дрэсіроўшчыка коней y цырку. Б Е Р ^ Т (фр. béret) — круглы мужчьшскі і жаночы галаўны ўбор без казырка. BÉCA (фр. baisse) — экан. паніжэнне курсу біржавых папер.

221


Б ---------БЕСАЛОЛ [ад бе(ладонна) + салол\ — лекавы прэпарат, які прымяняюць пры захворваннях страўнікава-кішачнага тракту, цыстытах і інш. BECEM ÉP [англ. Н.Bessemer = прозвішча англ. інжынера (1813— 1898)] — сталь, атрыманая з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам y канвертары. БЕСЕМ ЕРАВАЦЬ (ад бесемер) — атрымліваць сталь з вадкага чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам y канвертары. БЕС Т (перс. best) — заснаванае на даўнім звычаі права недатыкальнасці некаторых месцаў y Іране (мячэцей, дамоў вышэйшага духавенства, іншаземных пасольстваў), адкуль чалавек, якога праследуе ўлада, не можа быць узяты сілай. БЕС ТС ЁЛ ЕР (англ. bestseller, ад best = лепшы + sell = прадавацца) — ходкая, выдадзеная вялікім тыражом кніга на сенсацыйную тэму або ходкі тавар y шэрагу замежных краін, асабліва ў ЗІПА і Англіі. БЕС ТЫ Я РЫ Й (с.-лац. bestiarium, ад лац. bestiarius = звярыны) — сярэдневяковыя творы, y якіх апісвалі звяроў, даючы ім алегарычнае тлумачэнне. БЕТА ІН (ад лац. beta = бурак) — арганічнае азоцістае злучэнне, бясколернае крышталічнае рэчыва, якое змяшчаецца ў цукровых бураках і многіх іншых раслінах. БЕТ А Ш Т (ад бетон) — пггучны камень, зроблены з бетону. Б Е Т 0 Н (фр. béton) — будаўнічы матэрыял, атрыманы з сумесі ра-

шчьшенай цэментнай масы з пяском і шчэбенем. БЕТУ Л ІН (н.-лац. betulina, ад лац. betula = бяроза) — 1) бярозавая жывіца; 2) белы фарбавальнік, які змяшчаецца ў клетках бярозавай кары. БЕТЭЛ Ь (парт. betel, ад тамільск. vettila) — 1) трапічная кустовая расліна сям. перцавых з пякучым на смак лісцем; 2) сумесь для жавання з лістоў гэтай расліны, насення пальмы арэкі, тытуню і вапны. Б ’Е Ф (фр. bief) — участак ракі або канала паміж дзвюма плацінамі, двума шлюзамі. БЕ Ф СТР0ГАНАЎ (рус. бефстроганов, ад фр. boeuf = ялавічына + рус. Строганов = прозвішча) — мясная страва з невялікіх кавалачкаў струганага мяса ў падліве. БЕ Ф У Н ГШ (ад лац. fungus = грыб) — лекавы прэпарат, які прымяняюць як сімптаматычны сродак пры лячэнні злаякасных пухлін. БЕШ АМ ЁЛЬ (фр. béchamelle, ад L.Béchamel = прозвішча кухара пры двары Людовіка XIV) — густая падліва з яец, малака, мукі для мясных і рыбных страў. БЕШ БАРМА к (цюрк. besbarmak) — страва з крышанага мяса, звычайна бараніны, з наварам My­ xi, круп y народаў Сярэд. Азіі. БЕІНМ ЁТ (тат. bismet) — верхняя мужчынская вопратка ў татараў і каўказскіх народаў. БЁМГТ (ад ням. I.Bôhm = прозвішча ням. мінералога) — мінерал класа вокіслаў і гідравокіслаў, mo-

222


нагідрат алюмінію, бясколерны або белы са шкляным бляскам; уваходзіць y склад баксітаў. БІ- (лац. bis = двойчы) — першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на падваенне таго, што выражана другой часткай. БШ ЕЛЬДРУК [ням. Bibeldruck (papier)] — высокаякасная непразрыстая друкарская папера, якая па тонкасці набліжаецца да папяроснай. БШ Ж ЕГРА Ф (ад бібліяграфія) — спецыяліст y галіне бібліяграфіі. Б ІБ Л ІЯ (лац. biblia, ад гр. biblia = кнігі) — старажытны помнік пісьменнасці, зборнік твораў іудзейскай (Стары запавет) і хрысціянскай (Стары і Новы запаветы) рэлігій, дзе выкладзены асновы веравучэння. БШ ЛІЯІ р А ф і Я (ад гр. biblion = кніга + -графія) — 1) навука аб складанні даведнікаў па літаратуры і апісанні кніг; 2) спіс літаратуры па якім-н. прадмеце, пытанні; 3) аддзел y перыядычных выданнях, прысвечаны кароткаму агляду кніг, пгго выйшлі з друку. БШ Л ІЯ Л О ГІЯ (ад гр. biblion = кніга + -логія) — навука пра кнігу як з’яву культуры і прадмет вытворчасці; кнігазнаўства. БШ ЛІЯМ АН (ад бібліяманія) — чалавек, які захапляецца збіраннем кніг. Аш я (ад гр. biblion = кніга + манія) — захапленне збіраннем кніг, галоўным чынам старадрукаў і рэдкіх выданняў. бш лш м

БШ ЛІЯТАФ (ад гр. biblion = кніга + taphos = магіла) — «магіль-

----------- Б

шчык кніг» — жартаўлівая назва ўласніка бібліятэкі, які не дазваляе іншым карыстацца ёю. БШ Л ІЯ Т^К А (лац. bibliotheca, ад гр. bibliotheke) — 1) установа, якая збірае, захоўвае і выдае кнігі чытачам; 2) набор кніг, прызначаных для пэўнай групы чытачоў (налр. б. агранома, б. настаўніка); 3) набор кніг, якія знаходзяцца ў чыімн. прыватным карыстанні. БШ ЛІЯФ ІЛ (ад гр. biblion = кніга + -філ) — аматар, знаўца, збіральнік рэдкіх выданняў кніг. БШ ЛІЯФІЛЬСТВА (ад бібліяфіл) — збіранне і вьшучэнне рэдкіх і капггоўных выданняў. БІБОП (англ. bebop) — стыль т.зв. сучаснага джаза, які склаўся на пач. 1940-х гадоў y ЗША. ! БШУЛА (польск. bibula, ад лац. bibulus = які прагна п’е) — 1) порыстая папера, здольная ўбіраць і прапускаць вадкасць; прамакатка; 2) тонкая белая або каляровая папера, прызначаная для ўпрыгожвання або ўпакоўкі. i БШ АК (ням. Biwack) — стаянка войска па-за населеным пунктам; войска на прывале; 2) стаянка альпіністаў, турыстаў. БШ АЛЕНТЫ (ад бі- + лац. valens, -ntis = моцны) — пары з’яднаных паміж сабой гамалагічных храмасом, якія ўтвараюцца гтры дзяленні клетачнага ядра.

Б ІГ (ням. Biege = выгін) — рубчык на кардоне або абгортачнай паперы, дзякуючы якому вокладка лягчэй раскрываецца, a папера згінаецца. б і г А м і я (ад бі- + -гамія) — дваяшлюбнасць, дваяжэнства.

223


Б ----------БЕГАРАДЫЯ (фр. bigarade = горкі апельсін) — тое, што і памяранец. БІГАС (польск. bigos, ад ням. Beiguss) — страва з кіслай і свежай капусты, тушанай з рознымі гатункамі мяса і прыправамі. БІГ Е М Ш ІЯ (ад бі- + лац. geminus = падвойны, парны) — від арытміі сэрца, пры якім экстрасісталіянаступае праз кожную нармальную сісталу. БІГ-БІЗН ЕС (англ. big busi­ ness) — вялікая камерцыйная сгтрава, мапітабная гандлёвая здзелка, буйное прадпрымальніцтва. БГГУДЗІ (фр. bigoudi) — металічныя, пластмасавыя або гумавыя трубачкі, на якія накручваюць валасы, каб надаць ім хвалістасць. БІДЭ (фр. bidet) — пасудзіна, ракавіна для падмьюання. БІДЭРМ ЕЕР [ням. Biedermeier, ад Biedennaier = сатырычны персанаж, сімвал нямецкага мешчаніна, вьшедзены ў паэтычных творах Л.Эйхродга (1827— 1892)] — стылявы кірунак y нямецкім і аўстрыйскім мастацтве першай пал. 19 ст., які адлюстроўваў побыт мяшчанства. БІЕНАЛЕ (іт. biennale) — назва мастацкіх выставак, якія адбываюцца рэгулярна раз y два гады. БГЁГРАФ (ад бія- + -граф) — складальнік чыёй-н. біяграфіі. -БІЁЗ (rp. biosis = жыццё) — другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае папяцці «жыццё», «жыццёвы працэс». БІЁЛАГ (ад бія- + -ла.>) -— спецыяліст y галіне біяпогіі.

БГЁМ (англ. biome, ад гр. bios = жыццё) — сукупнасць раслінных і жывёльных арганізмаў, якія насяляюць пэўны экалагічны аднародны абшар, напр. еўразійскую тундру або канадскія лясы. БІЁШ КА [ад бія(логія) + (электро)ніка] — навука, якая вывучае будову жывых арганізмаў, каб ствараць машыны, якія па сваіх дадзеных набліжаюцца да характарыстык гэтых арганізмаў. БІЁ Н Т Ы (гр. bion, -ntos = які жыве) — арганізмы, якія ў ходзе эвалюцыі прыстасаваліся да пражывання ў пэўным асяроддзі (ібіятоne). БІЁТА (гр. biote = жыццё) — 1) сукупнасць раслін і жывёл, аб’яднаных агульнай вобласцю распаўсюджання; 2) тое, што і платыкладус. БІЖ УТЭРЫ Я (фр. bijouterie = гандаль ювелірнымі вырабамі) — жаночыя ўпрыгожанні (брошкі, пацеркі, пярсцёнкі і інш.) з некаштоўны х камянёў і металаў. БІЗАНЬ (гал. bezaan) — ніжні косы парус на бізань-мачце. БОАНЬ-ВАНТЫ (ад бізань + ванты) — мар. снасці на парусным судне, пры дапамозе якіх мацуецца бізань-мачта. БІЗАНЬ-МАЧТA (ад бізань + мачта) — мар. задняя мачта на парусным судне. БІЗНЕС (англ. business) — 1) камерцыйная, біржавая або прадпрымальніцкая дзейнасць, накіраваная на атрымашіе прыбьггку; 2) дзелавое жьпаіё, эканамічная дзейнасць наогул y адрозненнс ад іншых сфер жыццядзсйнасці (куль-

224


туры, палітыкі, адукацыі і інш.); 3) перан. спрытная афера як крыніца ўзбагачэння, нажывы. БІЗН ЕСМ ЕН (англ. business­ man) — дзялок, прадпрымальнік, камерсант. БІЗН Е С-ПЛАН (ад бізнес + план) — дакумент з абгрунтаваннем запланаванай камерцыйнай дзейнасці фірмы на пэўны перыяд. БІЗО Н (фр. bison, ад лац. bi­ son) — паўночнаамерыканскі дзікі бьж атрада парнакапытных. БІЗО Ш Я (ад бі- + зона) — назва амерыканскай і англійскай акупацыйных зон y Германіі 1946— 1949 гг. пасля іх сепаратнага аб’яднання. БІЗЎ Н [польск. bizun, ад венг. bizony = так, сапраўды (словы, якія паўтараў той, каго лупцавалі)] — 1) плецены з раменных палосак арапнік або вітая з ільну, канапель тоўстая пуга; 2) перан. сімвал грубай сілы, прымусу. БПСАМЕРАШЗМ (фр. bicamé­ risme) — двухпалатаая структура парламента ў некаторых краінах. БПСАРБАНАТЫ (ад бі- + карбанаты) — тое, што і гідракарбанаты. БІКАЭКА (н.-лац. Ьісоеса) — аднаклетачная водарасць сям. бікаэкавых, якая пашырана ў морах і прэсных вадаёмах.

------------Б

шэння квадратнага ўраўнення падстаноўкай y = х2.

Б ІК ІІП (англ. Bikini = назва вострава ў Ціхім акіяне) — вельмі адкрьпы купальны жаночы касцюм. БІЮ і Аг А, БАКЛА г А (тат. baklak) — невялікая драўляная ці металічная дарожная пасудзіна для вады, якую носяць на рэмені. БПСС (ням. Ьіхеп = браць з сабой) — металічная скрынка, y якой стэрылізуюць (змясціўшы ў аўтаклаў) і захоўваюць стэрыльны перавязачны матэрыял, аперацыйную бялізну. БІЛ А БІЯ Л ЬН Ы (ад бі- + лабіяльны) — лінгв. губна-губны зычны гук (напр. б, п, м). БШ АТЭРАЛЬНАСЦЬ (ад білатэрапьны) — сіметрыя ў арганізмаў, цела якіх можна ўяўна падзяліць на аднолькавыя правую і левую палавіны. БШ АТЭ р Ал ЬН Ы (ад бі- + лац. lateralis = бакавы) — двухбаковы. БІЛ Ё Т (фр. billet) — 1) дакумент на права праезду, уваходу, карыстання чым-н.; 2) дакумент, які сведчыць аб прьшалежнасці да якой-н. арганізацьіі або пра адносіны да якіх-н. абавязкаў (напр. прафсаюзны б., ваенны б.); 3) картка з пытаннямі на экзаменах.

БІКВАДРАТ (ад бі- + квадрат) — мат. чацвёргая ступень.

БШ Е Ц Ё Р (фр. billeteur) — службовая асоба, якая кантралюе наяўнасць білетаў y кіно, тэатрах, на транспарце і г.д.

БІКВАДРАТНЫ (ад бі- + квадратны) — чацвёргай сіупені; б - a е ў р а ў н е н н е — прыватны выпадак ураўнення чацвёртай ступені, рашэнне якога зводзіцца да ра-

БІЛІВЕРДЗШ (ад лац. bilis = жоўць + фр. vert, verd = зялёны) — адзін з асноўных пігментаў жоўці чалавека і драпежных жывёл, які мае зялёны колер.

8 A. М. Булыка, т. 1

225


Б ----------БІЛН НОСТ (ад лац. bilis = жоўць + гр. gnostes = знаўца) — кантрастнае рэчьша, якое выкарыстоўваюць ггры рэнттеналагічных даследаваннях жоўцевых шляхоў і жоўцевага пузыра. БІЛ Ш ГВ ІЗМ (ад лац. bilinguis = двухмоўны) — валоданне і папераменнае карыстанне асобай або калектывам дзвюма мовамі; двухмоўе (напр. беларуска-рускі б. на Беларусі, французска-англійскі б. y Канадзе). БІЛ Ш ГВ ІС ТЬІЧ Н Ы (лац. bilin­ guis) — двухмоўны. БІЛ Ш ЕЙ Н Ы (ад бі~ + лінія) — двухлінейны. Б ІЛ ІР У Б Ш (н.-лац. bilirubinum, ад лац. bilis = жоўць + ruber = чырвоны) — адзін з жоўцевых пігментаў чалавека і драпежных жывёл, які надае жоўці залацістую афарбоўку. Б ІШ Р У Б Ш Е М Ы (ад білірубін + -емія) — наяўнасць павышанай колькасці білірубіну ў крыві, што заўважаецца пры захворваннях nenam. БІЛ ІРУ БШ У РЫ Я (ад білірубін + -урыя) — наяўнасць павышанай колькасці білірубіну ў мачы, пгго заўважаецца пры механічнай жаўтусе. БІЛТГРАСТ [ад лац. bilis = жоўць + (кан)траст\ — кантрастнае рэчыва, якое змяшчае ёд; выкарыстоўваецца пры рэнтгеналагічных даследаваннях жоўцевага пузыра і жоўцевых шляхоў. БІЛ О Н (фр. billon) — 1) нізкапробнае серабро, якое ідзе на чаканку разменнай манеты; 2) непаўнацэнная разменная манета.

Б ІЛ Ь (англ. bill) — праект закона, унесенага ўрадам або членам парламента ў ЗША, Англіі і некаторых іншых краінах. БІЛ ЬБА К Е (фр. bilboquet) — гульня прывязаным да палачкі шарыкам, які падкідаецца і ловіцца на канец палачкі або ў сподачак. БШ ЬГА РЦ Ы ЁЗ (ад ням. Т.ВіІharz = прозвішча ням. урача 19 ст.) — захворванне мачавых птяхоў і кішэчніка, выкліканае глістамі трэматодамі. БІЛЬДАП APÂT (ням. Bildapparat) — устарэлая назва фотатэлеграфа. Б Ы Ь Ё Н (фр. billion) — лік, роўны мільярду (у нямецкай сістэме падліку — тысячы мільярдаў). БЬЛЬЯРД (фр. billard) — гульня шарамі і спецыяльным кіем на стале з бартамі і некалькімі адгулінамі (лузамі), a таксама стол для гэтай гульні. БІМ АЛЕКУЛЯРНЫ (ад бі- + малекула) — звязацьі з аднастадыйнай хімічнай рэакцыяй, y элементарным акце якой удзельнічаюць дзве часціцы. БІМ ЕТАЛ (ад бі- + метал) — металічны матэрыял з двух слаёў розных металаў або сплаваў (напр. сталі і алюмінію, алюмінію і тьхтану); выкарыстоўваецца ў электра- і радыётэхніцы, прыборабудаванні і інш. БЕМЕТАЛІЗМ (ад бі- + металы) — грашовая сістэма, пры якой y якасці плацежнага сродку выкарысто^аюцца адначасова два металы — золата і серабро. БІМ ЕТАСАМ АТ03 (ад бі- + метасаматоз) — працэс замяшчэн-

226


ня адных горных парод другімі са зменай хімічнага складу, што адбываецца пры ўзаемадзеянні дзвюх парод пры ўдзеле постмагматычных раствораў. БІМ С Ы (англ. beams) — папярочныя бэлькі ў корпусе судна, якія падтрымліваюць палубу. БШ АКУЛ Й РН Ы (фр. binoculai­ re) — 1) які ажыццяўляецца двума вокамі; б. з р о к — звычайнае бачанне абодвума вокамі; 2) прызначаны для двух вачэй; б. м і к р a с к о п — мікраскоп з двума акулярамі. б ш а м ш Ал ь н ы (ад бі- + намінальны) — які мае два імені, дзве назвы, як напр. y батанічнай і заалагічнай тэрміналогіі.

БІН А М ІЯ Л Ы ІЫ (ад біном) — які належыць да бінома; б - ы я к а а ф і ц ы е н т ы — каафіцыенты ў раскладанні бінома Ньютана. БІНАРМ АЛЬ (ад бі- + нармаль) — мат. нармаль крывой, перпендыкулярная да яе галоўнай нармалі.

---------- Б

БШ О К Л Ь (фр. binocle, ад лац. bini = два + oculum = вока) — аптычная прылада з дзвюх паралельна злучаных трубак для разглядвання аддаленых прадметаў. Б Ш 0 М (ад бі- + гр. nome = частка) — сума або рознасць двух алгебраічных выразаў, двухчлен; б. Н ь ю т а н а — формула, якая ўяўляе сабой ступень некаторага двухчлена ў выглядзе сумы (параўн. маном, пстіном). Б ІН 0 М Е Н (ад бі- + лац. nomen = імя) — прынятая ў біялагічнай наменклатуры двайная назва асноўнай таксанамічнай (гл. таксаномія) катэгорыі — віду. Б Ш Т (ням. Binde) — марлевая стужка, якая ўжьюаецца для перавязкі ран, пераломаў і інш. БШ У К Л е Ар Ы Я (н.-лац. binucleагіа) — ніттсаватая зялёная водарасць сям. улотрыксавых, якая трапляецца ў саланавата-прэсных водах. БШ А Ш ДЬІ (ад бі- + гр. polis, -idos = горад-дзяржава) — тое, пгго і біпатрыды.

БШ А РН Ы (лац. binarius = двайны) — 1) які складаецца з дзвюх частак, двух кампанентаў, напр. сплаў з двух металаў або металу і неметалу; 2) дваічны (у сістэме злічэння, калі ўсе лікі запісваюцца пры дапамозе дзвюх лічбаў).

БШ А ЛЯРН А СЦЬ (ад біпалярны) — геаграфічнае пашырэнне жывых арганізмаў адзінага віду ў халодных і ўмераных шыротах абодвух паўшар’яў (напр. акулы, кіты, коцікі, сардзіны і інш.) і іх адсутнасць y трапічным поясе.

БШ АУ р Ал ЬН Ы (ад лац. bini = два + auris = вуха); б. э ф е к т — здольнасць чалавека і вышэйшых жывёл вызначаць напрамак, адкуль прыходзіць гук, абумоўленая тым, што да абодвух вушэй гукі прыходзяць неадначасова і неаднолькавымі па сіле.

БШ А ЛЙ РН Ы (ад бі- + палярны) — двухполюсны; б - ы я к а а р д ы н а т ы — лікі, якія вызначаюць становішча пункта адносна двух выбраных пунктаў, што называюцца полюсамі. БШ А ТРЬІД Ы (ад бі- + гр. patris, -idos = бацькаўшчына) — асобы,

227


Б

якія адначасова маюць грамадзянства дзвюх або болып дзяржаў.

тызм.; 2) палавая цяга як да асоб процілеглага полу, так і ўласнага.

БШ ЕДА ЛІЗМ (ад бі- + лац. pes, pedis = нага) — двухногі спосаб перамяшчэння, характэрны дпя чалавека, птушак і некаторых жывёл.

БІСЕКСУ АЛЬНЫ (ад бі- + сексуальны) — 1) двухполы; 2) які мае палавую цягу да прадстаўнікоў абодвух полаў.

БШ Ш А РЫ Я (ад бі- + лац. pinna = пяро, плаўнік) — двухбакова-сіметрычная лічынка марскіх зорак. БШ Л А Н (фр. biplan, ад лац. bis = двойчы + planum = плоскасць) — самалёт з дзвюма плоскасцямі крылаў, размешчанымі паралельна адна над другой па абодва бакі фюзеляжа (параўн. манаплан, трыплан). БПТРЫЗМА (ад бі- + прызма) — прызма, склеёная з дзвюх прызмаў іх асновамі. БІРЖ А (рус. бнржа, ад ням. Вогse) — установа, дзе заюпочаюцца фінансавыя і гандлёвыя здзелкі; ф о н д а в а я б. — рьшак каштоўных папер; в а л ю т н а я б. — установа, дзе ажыццяўляецца купля-продаж валюты\; б. п р а ц ы — пасрэдніцкая ўстанова па найму рабочых. б і р у з А (рус. бнрюза, ад цюрк. piruzà < перс. pirôzâ) — капггоўны камень блакішага або зеленаватага колеру.

БІС (фр. bis, ад лац. bis = двойчы) — выгук, якім просяць артыста паўтарыць толысі пгго выкананы ім нумар праграмы. БІСЕГМ ЕН т Ац Ы Я (ад бі- + сегментацыя) — двухбаковая сегментацыя цела арганізма. БІСЕКСУАЛІЗМ (ад бі- + сексуалізм) — 1) тое, што і гермафрады-

БІСЁКТА Р (лац. bisector = які раздзяляе надвае) — 1) плоскасць, y якой ляжыць рабро двухграннага вугла і якая дзеліць гэты вугал на дзве аднолькавыя часткі; 2) інструмент, які дзеліць вугал папалам. БІСЕКТРЫ СА (фр. bissectrice, ад лац. bissectrix, -icis = якая рассякае папалам) — прамая лінія, якая праходзіць праз вяршыню вугла і дзеліць яго папалам. БІС Е Р (ар. busr = пацеркі) — дробныя рознакаляровыя шкляныя або металічныя пацеркі для вышывання, упрыгожвання. Б ІС Ш 0 3 (ад гр. byssos = бавоўна + -ноз) — прафесійнае захворванне лёгкіх (гл. пнеўмаканіёзы), якое развіваецца ў сувязі з удыханнем баваўнянага пылу. БІС К В ІТ (фр. biscuit) — 1) высокакаларыйнае пульхнае печыва з цеста, y якое пакладзена многа жаўткоў і бялковай пены; 2) не пакрьпы палівай фарфор. БІС К У П (польск. biskup < ст.-в.ням. biscof, ад гр. episkopos) — вышэйшае духоўнае званне ў католікаў (napajm. епіскап). ! БІСМ А ЛІТ (ад гр. bysma = корак + -літ) — інтрузія 2 канічнай або цыліндрычнай формы, што дасягае паверхні Зямлі ці заканчваецца ў тоўшчы асадачных парод, паднімаючы іх y выглядзе купала.

228


Б

БІС Т Р (фр. bistre) — цёмна-карычневая акварэльная фарба.

рушэннем нормаў жыцця людзей.

супольнага

Б ІС Т Р 0 (фр. bistro, ад рус. быстро = хутка) — невялікі рэстаран, бар з пітвом і закускамі.

БГ Г бн (фр. bidon) — высокая цы-

БІСУ ЛЬФ А ТЫ (ад бі- + сульфаты) — тое, што і гідрасульфаты.

б г г у м п п з Ац ы я (ад бітумы) — 1) запаўненне трэшчын y грунтах і горных пародах расплаўленымі прыроднымі бітумамі; 2) разбурэнне арганічных рэчываў, y выніку якога ў іх павялічваецца колькасць вугляроду і ўтвараюцца парафіны і нафтэны.

ліндрычная пасудзіна з накрыўкай для вадкасцей.

Б ІС У Л Ь Ф П Ы (ад бі- + сульфіты) — тое, што і гідрасульфіты. БІСУ С (гр. byssos = тонкая пража) — прадукт выдзялення бісусавай залозы многіх пласціністажабравых малюскаў. Б ІТ [англ. bit, ад bi(nary) = дваісты + (digi)t = знак, лічба] — адзінка вымярэння колькасці інфармацыі ў дваічнай сістэме злічэння; адпавядае інфармацыі, якую атрымліваюць пры ажыццяўленні адной з дзвюх роўнаверагодных падзей. БІТАНАЛЬНАСЦЬ (ад бі- + танальнасць) — адначасовае выкарыстанне дзвюх танальнасцей y розных галасах таго самага музычнага твора. БІТАНАЛЬНЫ (ад бі- + танальны) — скампанаваны ў дзвюх танальнасцях. Б ІТ Л (англ. beati, ад beat = біць) — удзельнік бітлза. БІТЛ З (англ. beatles, ад beat = біць) — англійскі маладзёжны вакальна- інстру ментальны квартэт 60-х гадоў 20 ст., a таксама ўтвораны на яго ўзор ансамбль y Зах. Еўропе і Амерыцы. БІТНПС (англ. beat = біць, разбіваць) — удзельнік стыхійнага анархічна-бунтарскага руху моладзі ў ЗІПА, Англіі і іншых краінах y 50—60-х гг. 20 ст., якая выражала пратэст супраць рэчаіснасці па-

БГГУМШ ОЗНЫ (лац. bitumino­ sus = смаляны) — які ўтрымлівае ў сабе бітумы (напр. б. торф). БІТЎ М Ы (лац. bitumen = горная смала) — прыродныя або штучныя цвёрдыя, вадкія і газападобныя смалістыя рэчывы ці прадукты іх перапрацоўкі. БГГЬІШ Я (н.-лац. bithynia) — прэснаводны малюск сям. гідробій, які ўдзельнічае ў біялагічным ачышчэнні вадаёмаў. БІТЭН Г (гал. beting) — вертыкальная тумба на палубе судна, вакол якой наматаны якарны ланцуг, каб паменшыць хуткасць яго руху пры апусканні якара. БІФ АКАЛЬНЫ (ад бі- + фокус) — які мае два фокусьц б - ы я a к y л я р ы — акуляры, y якіх верхняя частка шкельцаў дазваляе бачыць далёкія гтрадметы, a ніжняя служыць для чытання. БІФІДАБАКТЭРЬП (ад лац. bifidus = падзелены на дзве часткі + бактэрыІ) — група актынаміцэтаўу складаюць да 80— 90% кішачнай флоры дзяцей і маладняку сельскагаспадарчых жывёл y перыяд малочнага выкормлівання.

229


Б ----------БІФ ІЛ Я Р (ад бі- + лац. filum = нітка) — электрычны праваднік, складзены ў дзве столкі. БІФ Ш Я РН Ы (ад біфіляр) — які складаецца з дзвюх нітак або дратоў; б - а я а б м о т к а — абмотка электраапаратаў або прыбораў складзеным y дзве стож і правадніком. БІФ О РЫ У М (н.-лац. biforium, ад лац. biforis = двухдзверны) — двухчасткавае аркаднае акно або арачны праём, характэрныя для архітэктуры раманскага і гатычнага стыляў. БІФ УРКА Ц Ы Я (лац. bifurcatio = раздваенне) — 1) раздзяленне paid на дзве гтратокі, якія ўпадаюць y розныя басейны; 2) падзел трубчастага органа на дзве галіны, напр. трахеі на дзве бронхі; 3) падзел старшых класаў сярэдняй школы на два патокі, напрамкі ў навучанні, напр. на гуманітарны і матэматычны (параўн. поліфуркацыя). БІФПГГЭКС (англ. beef-steaks = кавалачкі ялавічыны) — кавалак абсмажанай ялавічыны з сярэдняй часттсі хрыбта тушы. БІХЕВІЯРЫ ЗМ (англ. behaviou­ rism, ад behaviour = паводзіны) — кірунак y амерыканскай псіхалогіі, які лічыць прадметам псіхалогіі паводзіны. БІХРАМ АТАМ ЕТРЫ Я (ад біхраматы + -метрыя) — метад колькаснага аналізу, пры якім асноўным рэагентам з ’яўляецца цітраваны раствор біхрамату калію. БІХРАМАТЫ (ад бі- + храматы) — тое, іігго і дыхраматы.

БІЦ Ы Л Ш [ад бі- + (пені)цылін)] — антыбіётык, які ўжываа^ца для лячэння рэўматызму і некаторых іншых хвароб. БІЦЭПС (лац. biceps = двухгаловы) — мышца паміж плячом і локцем, якая згінае руку. Б Ы - (гр. bios = жыццё) — першая састаўная часттса складаных слоў, якая выражае паняцці «жыццё», «жыццёвыя працэсы», «біялагічHbD>. БІЯАКУСТЫ КА (ад бія- + акустыка) — раздзел біялогіі, які вывучае гукі, пгго выдаюць жывёлы, і гукавыя зносіны жывёл. БІЯ А РГА Ш ЧН Ы (ад бія- + арганічны) — звязаны з арганічнымі злучэннямі, якія ўдзельнічаюць y біялагічных працэсах. БІЯА РЫ ЕНТ АДЫ Я (ад бія- + арыентацыя) — здольнасць арганізмаў вызначаць сваё становішча ў прасторы. БІЯАСТРАНАЎТЫКА (ад бія- + астранаўтыка) — тое, што і біякасманаўт ыка. БІЯБШ ЛІЯГРА ф і Я (ад бія- + бібліяграфія) — бібліяграфія, y якой інфармацыя пра друкаваныя творы падаецца разам з біяграфічнымі звесткамі пра аўтараў. БІЯГАРЫ ЗОНТ (ад бія- + гарызонт) — функцыянальнае падраздзяленне ярусаў y біяцэнозах. БІЯГЕА ГРАФ ІЯ (ад бія- + геаграфія) — навука, якая вьгоучае заканамернасці пашырэння і размеркавання жывых арганізмаў на зямным шары. БІЯГЕАСФЁРА (ад бія- + геасфера) — абалонка зямноін шара7

230


y якой сканцэнтравана жывое рэчыва планеты. БІЯГЕАХЗМ ІЯ (ад бія- + геахімія) — раздзел геахіміі, які вывучае хімічныя працэсы ў біясферы. БІЯ ГЕА Ц Э Н А Л 0ГІЯ (ад біягеацэноз + -логія) — навука, якая вывучае біягеацэноз. БІЯГЕАЦЭНОЗ (ад бія- + гр. ge = зямля + цэноз) — сукупнасць раслінных, жьшёльных і мікраскапічных арганізмаў разам з участкам зямной паверхні, які яны займаюць і з якім звязаны абменам рэчываў і энергіі. БІЯ ГЕ Л Ь (ад бія- + лац. gelo = застываю) — студзінападобная або цвёрдая структураваная калоідная сістэма біялагічнага паходжання з вадкім дысперсійным асяроддзем; разнавіднасць геляў. БІЯ ГЕ Л ЬМ ІН Т Ы (ад бія- + гельмінты) — паразітычныя чэрві, якія на стадыі лічынкі жывуць y жывёльным аргашзме, a ў дарослым стане — y целе чалавека або другой жывёлы (параўн. геагельмінты). БІЯГЕНАСФ ЁРА (ад бія- + гр. genos = нараджэнне + сфера) — сфера ўзнікнення жыцця — абалонка на планетах, y межах якой ствараюцца ўмовы, спрыяльныя для развіцця вышэйшых формаў матэрыі. БІЯГЕН ЕЗ (ад бія- + -генез) — 1) утварэнне арганічных злучэнняў жьшымі арганізмамі; 2) тэорыя ўзнікнення жьгцця на Зямлі, паводле якой мяркуецца, што зародкі жьшых істот былі занесены на Зямлю з іншых нябесных целаў (параўн. абіягенез).

------------------------------------------Б

БІЯГЕН ЕТЬІЧН Ы (ад бія- + генетычны) — падпарадкаваны закону паўтарэння ў індывідуальным развіцці арганізма галоўных этапаў гістарычнага развіцця ўсяго рода продкаў (напр. б. закон). БІЯ ГЕН Н Ы (ад бія- + -генны) — які стымулюе развіццё жьшых арганізмаў (напр. б-ыя элементы). БІЯ ГЁ РМ (ад бія- + гр. herma = падводная скала) — выступ марскога дна, утвораны рэшткамі вымерлых арганізмаў. БІЯГІДРААКУ СТЫКА (ад бія- + гідраакустыка) — раздзел біяакустыкіу які вывучае гукі, пгго ўтвараюцца воднымі арганізмамі. БІЯ Г Л ІФ Ы (ад бія- + гр. glyphe = паглыбленне, ямка) — выкапнёвыя сляды жыццядзейнасці арганізмаў на паверхні або ўнутры асадачных парод. БІЯГРАМ А (ад бія- + -грама) — графічнае (дыяграмнае) адлюстраванне зменлівасці ў часе якой-н. біялагічнай сістэмы (асобіны, папуляцыі, віды, біяцэнозы). БІЯ ГРА ф і Я (ад бія- + -графія) — 1) апісанне чыйго-н. жыцдя; 2) чыё-н. жыццё (напр. выпадак з біяграфіі); 3) перан. гісторыя якіх-н. прадметаў, з’яў, падзей. БІЯДОЗА (ад бія- + доза) — працягласць ультрафіялетавага апрамянення скуры, неабходная дпя ўзнікнення слабой, але ясна акрэсленай эрытэмы. БІЯДЫ НАМ ІКА (ад бія- + дынаміка) — раздзел фізіялогіі\ які вывучае жыццядзейнасць і функцыі арганізмаў. б і я д э г р а д Ац ы я (ад бія- + дэградацыя) — працэс раскладан-

231


Б ------------

ня матэрыялаў, рэчываў або аб’ектаў y навакольным асяроддзі пад уздзеяннем жывых арганізмаў (пераважна мікраарганізмаў).

БІЯДЭРМ (ад бія- + -дэрма) — слой, шіёнка, якая складаецца з жывых арганізмаў (бактэрыі, грыбы, сіне-зялёныя водарасці), пгго жьюуць і кормяцца на паверхні целаў іншых жывых арганізмаў (на падводных частках раслін, рыбах). БІЯДЭСТРЎКТАРЫ (ад бія- + дэструктары) — тое, што і біярэдуцэнты.

БІЯКАМ УНШ АЦЫ Я (ад бія- + камунікацыя) — сувязі паміж асобінамі аднаго або розных відаў жьшёл пры дапамозе пэўных сігналаў. БІЯ К А Р 03ІЯ (ад бія- + карозія) — карозія металаў, выкліканая мікраарганізмамі. БІЯКАСМ АНАЎТЫКА (ад бія+ касманаўтыка) — галіна навукі, якая вывучае захаванне арганізмаў y міжпланетнай прасторы ў час касмічных палётаў і магчымасці іх прыстасавання да касмічных умоў.

БІЯЗОНА (ад бія- + зона) — сукупнасць геалагічных адкладаў, y якой сустракаецца якая-н. адна сістэматызаваная група выкапнёвых арганізмаў (від, род, сям’я).

БІЯКАТАЛІЗ (ад бія- + каталіз) — паскарэнне або запавольванне хімічных рэакцый, якія адбьюаюцца ў арганізме пры ўдзеле ферментаў.

БІЯШ ДЫ КА ТА РЫ (ад бія- + індыкатары) — арганізмы, наяўнасць якіх або інтэнсіўнае развіццё служыць паказчыкам пэўных прыродных працэсаў або наяўнасці некаторых рочьгоаў.

БІЯКАТАЛІЗАТАРЫ (ад бія- + каталізатары) — рэчывы, y асноўным ферменты, наяўнасць якіх паскарае або запавольвае ўласцівыя жывой матэрыі хімічныя працэсы.

б і я ш д ы к Ац ы я

(ад бІЯ- + ІНдыкацыя) — сістэма ацэнкі стану і ўласцівасцей экасістэм па наяўнасці (адсутнасці) y ёй тых ці іншых арганізмаў. БІЯ Ш Ж Ы Н Ё РЫ Я (ад бія- + фр. ingénier = праяўляць вынаходлівасць) — навука аб канструяванні і праектаванні тэхнічных прыбораў, робатаў, маніпулятараў, якія выконваюць біялагічныя функцыі ва ўмовах нармальнай жыццядзейнасці арганізма. БІЯШ Ф АРМ АЦЫ Я (ад бія- + інфармацыя) — гіпатэтычна магчымая інфармацыя пры дапамозе біятокаў галаўнога мозга.

БІЯКШ ЕРНЕТЫ КА (ад бія- + кібернетыка) — кірунак кібернетыкі, які вьшучае законы зберажэння, перапрацоўкі і перадачы інфармацыі ў біялагічных сістэмах. БІЯКЛІМ АТ (ад бія- + клімат) — кліматычныя ўмовы, якія разам з іншымі фаюарамі асяроддзя вызначаюць існаванне, размнажэнне і развідцё жывых арганізмаў. БІЯ К Л ІМ А ТА Л 0ГІЯ (ад бія- + кліматалогія) — раздзел кліматалогіі, які даследуе ўплыў клімату на жыццё, здароўе і дзейнасць чалавека, развіццё жьшёл і раслін. БІЯКОМ ПЛЕКС (ад бія- + комплекс) — расліннае і жывёльнае асяроддзе, якое ствараецца на бор-

232


Б

це касмічнага карабля для надзейнай сістэмы жыццезабеспячэння.

маў на адзінку паверхні сушы ці аб'ёму вады.

БІЯКРЫ М ІНАЛ ОГІЯ (ад бія- + крыміналогія) — напрамак y крыміналогіі, які тлумачыць злачыннасць біялагічнымі фактарамі, напр. прыроджанай схільнасцю некаторых асоб да злачыннай дзейнасці. Б ІЯ К Р ^М (ад бія- + крэм) — касметычны крэм, y складзе якога ёсць біястымулятары.

БІЯМ ЕТРЫ Я (ад бія- + -метрыя) — раздзел біялогіі, які займаецца апрацоўкай дадзеных біялагічнага даследавання метадамі матэматычнай статыстыкі.

БІЯКС (ад бі- + лац. axis = вось) — ферытавы элемент (гл. ферыт 2) y некаторых запамінальных устройствах электронна-вылічальных машын. БІЯЛА ГІЗМ (ад біялогія) — напрамак y сацыялогіі, які тлумачыць грамадскія працэсы біялагічнымі з’явамі. БІЯЛАКАЦЫ Я (ад бія- + лакацыя) — здольнасць жывёл вызначаць становішча якога-н. аб’екта адносна саміх сябе або сваё месцазнаходжанне ў прасторы. БІЯ Л ІТ Ы (ад бія- + -літ) — горныя пароды, якія складаюцца пераважна з рэпггак жьюёл і раслін, a таксама прадуктаў іх жыццядзейнасці (напр. вугаль, мел, вапняк). Б ІЯ Л О П Я (ад бія- + -логія) — сукупнасць навук аб жьюой прыродзе (падраздзяляецца на батаніку, заалогію, антрапалогію і мікрабіялогію). БІЯЛЮ М Ш ЕСЦ ЭН Ц ЬІЯ (ад бія- + люмінесцэнцыя) — свячэнне многіх мікраарганізмаў, грыбоў і беспазваночных жывёл, звязанае з працэсамі іх жыццядзейнасціб і я м а с а (ад бія- + маса) — колькасць рэчыва жывых арганіз-

БІЯМ ЕТЭАРАЛОГІЯ (ад бія- + метэаралогія) — раздзел метэаралогіі, які вывучае ўплыў надвор’я на жывыя арганізмы. БІЯМЕХА н ПСА (ад бія- + механіка) — раздзел біяфізікі, які вьюучае развіццё, будову і дзейнасць рухальнага апарату жьюёл і чалавека. БІЯМЕЦЬШ (ад бія- + -міцын) — антыбіётык, які ўжываецца пры пнеўманіі, дызентэрыі, сыпным тыфе і некаторьіх іншых хваробах. БІЯ М 0Р Ф А (ад бія- + гр. morphe = форма) — жыццёвая форма. БІЯМ УРАЦЫ Я (ад бія- + лац. murus = сцяна) — разнавіднасць імурацыі, калі арганізм замуроўваецца іншым арганізмам і гіне. БІЯНАВІГАЦЫ Я (ад бія- + навігацыя) — здольнасць жывёл выбіраць напрамак руху пры рэгулярных сезонных міграцыях. БІЯНДРЫ Я (ад бі- + -андрыя) — дваямужжа. БІЯН О М ІЯ (ад бія- + гр. nomos = звычай, закон) — раздзел біялогіі, які вьгоучае агульныя праблемы сістэматыкі^ заканамернасці відаўтварэння і фарміравання ў гтрацэсе эвалюцыі вышэйшых сістэматычных груп. БІЯОПТЫ КА (ад бія- + оптыка) — раздзел біялогіі, які вывучае сукупнасць з’яў, звязаных з

233


Б

выкарыстаннем жывымі арганізмамі святла для арыентацыі. БІЯП А ЛІМ ЕРЫ (ад бія- + палімеры) — высокамалекулярныя прыродныя злучэнні, якія з’яўляюцца структурнай асновай усіх жьшых арганізмаў і выконваюць важную ролю ў працэсах жыццядзейнасці. БІЯПАТЭНЦЫ ЯЛ (ад бія- + патэнцыял) — электрычнае напружанне, якое ўзнікае ў органах, тканках і клетках жывёльных і раслінных арганізмаў y працэсе іх жыццядзейнасці. БІЯПРЭПАРА т (ад бія- + прэпарат) — біялагічны прэпарат для прафілактычнага або лячэбнага ўвядзення ў арганізм і дыягнастычных даследаванняў. / БІЯ П С ІЯ (ад бія- + гр. opsis = разгляд) — узяцце невялікай колыеасці тканкі ў хворага для лабараторнага даследавання, каб вызначыць характар захворвання. БІЯ РЫ ТМ А Л О ГМ (ад біярытмы + -логія) — навука, якая вывучае цыклічныя працэсы ў біялагічных сістэмах.

БІЯРЭХАЛАКАЦЫЯ (ад бія- + рэхалакацыя) — выпрамяненне і ўспрыманне жывёламі высокачастотных гукавых сігналаў з мэтай выяўлення аб’ектаў y прасторы; адзін са спосабаў арыентацыі жывёл. БІЯСА Ц Ы ЯЛОГІЯ (ад бія- + сацыялогія) — 1) сінонім біяцэнстогіі ў многіх еўрапейскіх краінах; 2) канцэпцыя, якая тлумачыць сацыяльныя і палітычныя працэсы зыходзячы з біялагічньіХі фактараў, зведзеных да паняцця аб pace. БІЯСІН ТЭЗ (ад бія- + сінтэз) — працэс утварэння арганічных злучэнняў y жывых арганізмах або ў ппучных умовах пад дзеяннем ферментаў. БІЯСТАБІЛІЗАТАР (ад бія- + стабілізатар) — устаноўка для перапрацоўкі арганічных адходаў сельскай гаспадаркі на кампост. б ш с т А н ц ы я (ад бія- + станцыя) — навукова-даследчая ўстанова, дзе праводзіцца стацыянарнае вывучэнне раслін і жьюёл y прыродных умовах.

БІЯ РЫ ТМ Ы (ад бія- + рытм) — сутачныя або сезонныя ваганні інтэнсіўнасці ў характары тых ці іншых біялагічных працэсаў і з’яў, якія даюць арганізмам магчымасць прыстасоўвацца да цыклічных змен акаляючага асяроддзя.

БІЯСТРА ГЫ ГРАФІЧНЫ (ад біястратыграфія)\ б - a я 30H a — слаі зямной кары, y кожным з якіх змяшчаецца пэўны комплекс скамянелых рэпгпсаў вымерлых арганізмаў, характзрны толькі для дадзенага слоя.

БIЯРЭДУЦЭНТЫ (ад бія- + лац. reducens, -ntis = які вяртае, аднаўляе) — арганізмы, якія мінералізуюць арганічнае рэчыва — раскладаюць яго на больш простыя неарганічныя злучэнні (пераважна грыбы, бактэрыі).

БІЯСТРАТЫ ГРА ф і Я (ад бія- + стратыграфія) — раздзел стратыграфіі, які вьшучае гісторыю жывых арганізмаў y гоўныя геалагічныя эры і перыяды на падставе скамянелых арганічных рэпггкаў y слаях зямной кары.

234


Б

БІЯСТРОМ (ад бія- + гр. stroma = насціл) — утварэнне ў выглядзе лінзы або пласта на дне мора з рэшткаў арганізмаў. БІЯСТЫ М УЛЯТА РЫ (ад бія- + стымулятары) — рэчывы, якія стымулююць розныя праяўленні жыццядзейнасці арганізма. БІЯСТЭ Л Ы (ад бія- + стэла) — вертыкальныя нагрувашчванні біястромаў або лінз арганічных вапнякоў y выглядзе слупоў або штокаў 2, якія ўтвараюцца на прыўзнятых участках дна вадаёмаў ад працяглага нарастання арганізмаў на адным месцы. БІЯСФ ЁРА (ад бія- + сфера) — вобласць распаўсюджання жыцця на зямным шары. БІЯСФ ЕРА ЛО ГІЯ (ад біясфера + -логія) — навука пра ўзнікненне, эвалюцыю, структуру і механізмы функцыянавання біясферы. БІЯТА Р^Л А (н.-лац. biatorella) — сумчаты грыб сям. акараспоравых, які развіваецца на пашкоджаных галінках і ствалах хвойных дрэў. БІЯТЛ А Ш С Т (ад біятлон) — спартсмен, які займаецца біятлонам. БІЯТЛ О Н (ад бі- + гр. athlon = змаганне, барацьба) — спартыўныя спаборнштвы, дзе лыжная гонка спалучаецца са стральбой з вінтоўкі на некалькіх агнявых рубяжах.

лены біяцэнозам (напр. асаковае балота, заліўны луг, бярозавы гай).

Б ІЯ Т 0Р А (н.-лац. biatora) — накіпны сумчаты лішайнік сям. лецыдзеевых, які расце на кары дрэў, балотах, тарфяной глебе, валунах. БІЯ Т Р АНС ФАРМАЦЫЯ (ад бія+ трансфармацыя) — 1) змена спадчынных уласцівасцей бактзрыяльнай клеткі ў выніку пранікнення ў яе чужароднай ДНК; 2) пераўтварэнне энергіі сонечнай радыяцыі, якая ўлоўліваецца зялёнымі раслінамі, y іншыя віды; 3) біяхімічнае пераўтварэнне ядаў, што праніклі ў арганізм, y менш таксічныя рэчьгоы або больш таксічныя злучэнні, чым зыходнае рэчыва. БІЯТРА Ф ІЯ (ад бія- + -трафія) — харчаванне адных арганізмаў (біятрофаў) біямасай іншых арганізмаў. БІЯ ТРО Н (ад бія- + -трон) — камера з штучным кліматам для лячэння гіпертаніі і іншых хвароб. БІЯ ТРО Ф Ы (ад бія- + -трофы) — арганізмы, якія жывяцца іншымі жывымі арганізмамі. БІЯ ТЬІН (ад гр. biote = жыццё) — вітамін Н, які ўваходзіць y склад ферментаў, што рэгулююць бялковы і тлушчавы абмен; змяшчаецца ў памідорах, дражджах, яечным жаўтку, печані, малацэ.

БІЯТОНУС (ад бія- + тонус) — прыродны стан напружання, характэрны для ўсяго жывога.

БІЯ Т ЬШ (ад бія- + тып) — сукупнасць арганізмаў y межах папуляцыі, якія характарьвуюцца аднолькавым генатыпам і блізкім фенатыпам (напр. клон y раслін).

БІЯТО П (ад бія- + -топы) — участак зямной паверхні з аднатыпнымі ўмовамі асяроддзя, насе-

БІЯ ТЫ Т [фр. biotite, ад J.Biot = прозвішча фр. фізіка (1774— 1862)] — мінерал класа сілікатаў,

235


Б

жалезіста-магнезіяльная слюда жоўтага, бурага або чорнага колеру; выкарыстоўваецца як электраізаляцыйны матэрыял. БІЯ Т Ы Ч Н Ы (гр. biotikos = які датычыць жыцця) — які адносіцца да жьюых элементаў дадзенага асяроддзя; б - ы я фактар ы — сукупнасць уплываў, якія аказвае на арганізмы жыццядзейнасць іншых арганізмаў. БІЯ ТЭ Л ЕМ ЕТРЫ Я (ад бія- + тэлеметрыя) — спосаб даследавання біялагічных з ’яў і вымярэння біялагічных паказчыкаў арганізмаў (напр. пульсу, тэмпературы, крывянога ціску ў касманаўтаў, спартсменаў) на адлегласці, шляхам выкарыстання тэлемеханікі. БІЯТЭХНАЛОГІЯ (ад бія- + тэхналогія) — сукупнасць метадаў і прыёмаў атрымання карысных чалавеку прадуктаў пры дапамозе жывых агентаў 4. БІЯТЭХНІКА (ад бія- + тэхніка) — комплекс мерапрыемстваў па забеспячэнні гадоўлі ў прыродных умовах дзікіх жывёл і паляпшэнні іх прадукцыйных уласцівасцей. БІЯ ТЭ Х Ш Я (ад бія- + гр. techne = майстэрства, умельства) — раздзел паляўнііхгвазнаўства, які распрацоўвае комплекс мерапрыемстваў па забеспячэнні гадоўлі ў прыродных умовах дзікіх жывёл і паляпшэнні іх праду кцьбіньі х уласцівасцей.

БІЯФ АБРЫ КА (ад бія- + фабрыка) — прадпрыемства па вырабу біяпрэпаратаў. БІЯФ ЕНАЛОГІЯ (ад бія- + феналогія) — навука аб перыядычных

з’явах y жыцці пэўнай групы або нават аднаго віду арганізмаў, звязаных са зменамі пораў года. БІЯ Ф В ІК А (ад бія- + фізіка) — навука, якая вывучае фізічныя і фізіка-хімічныя працэсы ў жывых арганізмах. Б ІЯ Ф ІЛ Ы (ад бія- + -філ) — хімічныя элементы і рэчывы, здольныя акумулявацца ў жывых арганізмах y значна большых колькасцях, чым y навакольным асяроддзі. Б Ы Ф ІЛ Ь Т Р (ад бія- + філыпр) — збудаванне для біялагічнай ачысткі сцёкавых водаў. БІЯ Ф ІЛ ЬТРА Ц Ы Я (ад бія- + фільтрацыя) — фільтрацыя вады жьюёламі, напр. пласціністажабравымі малюскамі. БІЯХАРЫ ЁН (ад бія- + харыён) — структурная частка экасістэмы\ цэнтр актыўнасці арганізмаў y біятопе. БІЯ Х ІМ ІЯ (ад бія- + хімія) — навука, якая вьшучае хімічныя працэсы ў жывых арганізм&х. Б ІЯ Х 0 Р (ад бія- + гр. chora = прастор) — частка біясферы, якая ўключае групу падобных біятыпаў і ўваходзіць y гоўны біяцыкл (напр. біяхоры пустынь, лясоў, стэпаў і інш. аб’ядноўваюцца ў біяцьпсл суіпы). Б ІЯ Х Р 0Н (ад бія- + гр. chronos = час) — адрэзак геалагічнага часу, на працягу якога адбыліся адкладанні біязоны. БІЯЦ Ы КЛ (ад бія- + цыкл) — самая буйная адзінка расчлянення біясферы (суша, мора, унутраныя вадаёмы); падраздзялясцца на біяхоры

236


----------- Б БІЯЦЭНАГЕНЕЗ (ад біяцэноз + -генез) — гістарычны працэс фарміравання і развіцця біяцэнозаў. БІЯЦ ЭН А Л О ГМ (ад біяцэноз + -логія) — раздзел экалогіі, які вывучае біяцэнозы, іх будову, развіццё, узаемаадносіны з навакольным асяроддзем і інш. БІЯДЭН А М ЕТРЫ Я (ад біяцэноз + -метрыя) — раздзел біяцэналогіі, які даследуе метады вывучэння розных параметраў і ўласцівасцей біяцэнозаў і экасістэм. БІЯ Ц Э Н 03 (ад бія- + -цэноз) — сукупнасць раслін і жьюёл, якія насяляюць тэрыторыю з аднолькавымі ўмовамі існавання, напр. возера, луг, балота. БІЯ Э Л Е К Т Р0Н Ж А (ад бія- + электроніка) — 1) раздзел тэхнікі, які вывучае выкарыстанне электронікі ў біялогіі і медыцыне; 2) раздзел біялагічнай фізікі, які вывучае электронныя гтрацэсы ў біялагічных аб’ектаў. БІЯЭЛ ЕКТРЬІЧН Ы (ад бія- + электрычньі) — звязаны з электрычнымі патэнцыяламі ў тканках і клетках жьгоых арганізмаў. БІЯЭНЕРГЁТЫ КА (ад бія- + энергетыка) — навука, якая вывучае механізмы пераўтварэння энергіі ў працэсах жыццядзейнасці арганізмаў.

цыю якой-н. дзяржавы, каб прымусіць яе выканаць пэўныя ўмовы, патрабаванні (напр. эканамічная б.); 3) выюпочэнне функцыі якоган. органа або сістэмы ў арганізме. БЛАКАЖ (фр. blocage, ад bloquer = перакрыць доступ) — спосаб абароны ў боксе. БЛАКГАУЗ (ням. Blockhaus) — палявое ўмацаванне з байніцамі, якое прыстасавана для самастойнай кругавой абароны. БЛАКІРАВАЦЬ (ням. blockieren, ад фр. bloquer) — 1) ажыццяўляць ваенную (эканамічную, палітычную) блакаду; 2) загароджваць шлях; 3) памяншаць чыю-н. актыўнасць (напр. б. хакеіста). БЛАЮ РАТАР (ад англ. block = замыкаць) — прыстасаванне, якое дае магчымасць выкарыстоўваць розныя тэлефонныя апараты на адной лініі.

БЛАКІРОУКА (ад блакіраваць) — 1) рэгуляванне руху цягнікоў на перагонах пры дапамозе спецыяльных прыстасаванняў (семафораў і інш.), a таксама сістэма такіх прыстасаванняў; 2) сістэма блокаў якога-н. механізма; 3) электрамеханічная сістэма, якая прадугледжвае бяспеку персаналу пры абслугоўванні электрычных устройстваў.

i

Б Л А ЗМ (н.-лац. blasia) — ітячоначны мох сям. блазіевых, які расце на вільготнай глебе, каля дарог, y канавах, кар’ерах. Б^ІАКАДА (англ. blockade) — 1) акружэнне войск праціўніка (горада, крэпасці) ддя знішчэння ці паланення; 2) перан. сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на ізаля-

БЛ А К ІТ (польск. blçkit, ад с.-в.ням. blanc-heit) — 1) светла-сіні колер; 2) перан. чыстае яснае неба. БЛАКНОТ (фр. bloc-notes) — сшытак з адрыўнымі лістамі для нататак. БЛАНДЗІН (фр. blondin) — мужчына са светлымі валасамі.

237


Б БЛАНК (фр. blanc = белы) — ліст паперы з часткова надрукаваным тэкстам і пропускамі для дапісвання патрэбных звестак. БЛА Н КЕТН Ы (ад ням. Blankett = бланк); б - а я н о р м а — прававая норма, якая дазваляе дзяржаўным органам, службовым асобам самастойна вызначаць правілы паводзін, забароны і г.д. БЛА Н КІЗМ [ад фр. L.Blanqui = прозвішча фр. рэвалюцыянера (1805— 1881)] — палітычная плынь y французскім сацыялістычным руху 19 ст., прыхільнікі якой лічылі, што капіталізм можна звергнуць не шляхам класавай барацьбы, a праз захоп улады групай змоўшчыкаў. БЛ А Н М А Н Ж ^ (фр. blanc-manger = белая ежа) — жэле са смятанкі або міндальнага малака. БЛА Н Ф ІКС (фр. blanc-fixe) — мінеральная фарба з сярністакіслага барыю, якая выкарыстоўваецца як напаўняльнік пры вырабе паперы. БЛАНШ ЬІРАВАЦЬ (фр. blanchir = мыць, бяліць, абліваць кіпенем) — 1) абварваць ці апрацоўваць параю садавіну, гародніну і іншыя прадукты перад кансерваваннем; 2) знімаць з ніжняга боку скуры рэпгпсі падскурнай клятчаткі (у дубільнай справе).

БЛАСТАДЫ СК (ад бласта- + дыск) — група клетак, размешчаных y выглядзе дыска на анімальным полюсе яйцаклеткі пры яе няпоўным драбленні. БЛАСГАДЭРМА (ад бласта- + -дэрма) — сукупнасць клетак, якія ўтвараюць сценку бластулы. БЛАСТАЗОІДЫ (ад бласта- + гр. zoon = жывёла + -оід) — дачэрнія асобіны, якія ўтвараюцца ў некаторых многавусікавых кальчацоў пры пачкаванні. БЛАСТАІДЭІ (н.-лац. blastoidea, ад гр. blastos = парастак + eidos = выгляд) — клас вымерлых беспазваночных жьюёл тыпу ігласкурых, панцыр якіх нагадваў бутонападобны келіх; існавалі ў морах палеазою. БЛАСТАКШ ЕЗ (ад бласта- + -кінез) — згінанне зародка некаторых членістаногіх і малюскаў y працэсе эмбрыянальнага развіцця. БЛАСТАКЛАДЬІЯ (н-лац. Ыаstocladia) — ніжэйшы грыб сям. бластакладыевых, які развіваецца на раслінных рэпдтсах, што плаваюць y вадзе. БЛАСТАМ ЕРЫ (ад бласта- + -мер) — клеткі, якія ўтвараюцца пры драбленні яйцаклеткі жывёл і чалавека.

БЛАСТА- (гр. blastos = зародак, парастак) — першая састаўная частка складаных слоў — біялагічных і медыцынскіх тэрмінаў, якая паказвае на сувязь з зародкам.

БЛАСТАМПСОЗ (н.-лац. blasto­ mycosis, ад гр. blastos = парастак + mykes = грыб) — хвароба скуры і ўнутраных органаў жывёл і чалавека, якая выклікаецца бластсіміцэтамі.

БЛАСТАГЕНЁЗ (ад бласта- + -генез) — індывідуальнае развіццё мнагаклетачнага жьшога арганізма пры бясполым размнажэнні.

БЛАСТАІУПЦЭТЫ (ад бласта- + -міцэты) — група дражджавых грыбоў, некаторыя віды якіх выклікаюць хваробы людзей і жывёл.

238


Б БЛА С ТА П 0Р (ад бласта- + -пор) — адгуліна,. якая злучае ўнутраную поласць зародка жывёльнага арганізма на стадыі гаструлы са знешнім асяроддзем.

паверхні раны пасля ампутацыі органа або яго часткі. БЛАСТЭНІЯ (н -лац. blastema) — накіпны сумчаты лішайнік сям. целасхіставых, які расце на кары старых дрэў, пераважна лісцевых.

БЛАСТАЦЫСТА (ад бласта- + цыста) — стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека, якая наступае ў выніку дзялення аплодненай яйцаклеткі.

БЛАСТЭЯ (ад гр. blaste = парастак) — гіпатэтычная аднаслойная форма першай стадыі эвалюцыйнага развіцця арганізма, якая будовай нагадвае бластулу.

БЛАСТАЦЭЛЬ (ад бласта- + гр. koilos = полы) — поласць паміж бластамерамі зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека на стадыі бластулы (параўн. гастрацэль).

БЛЕЙВАС (ст.-польск. blejwas, ад ням. Bleiwejss) — свінцовыя бялілы.

БЛАСТОМА (ад бпаста- + <ма)— тое, што і неаплазія. БЛАСТОМ АГЕНЕЗ (ад бластома + -генез) — тое, што і анкагенез. БЛАСТУЛА (ад гр. blastos = парастак) — стадыя развіцця зародка мнагаклетачных жывёл і чалавека (наступная за морулай), на якой зародак уяўляе сабой аднаслойны пузырок. б л а с т у л Ац ы я (ад бластула) — завяршальная частка перыяду драблення яйца мнагаклетачных жывёльных арганізмаў, на працягу якой утвараецца бластула.

-БЛАСТЫ (гр. blastos = парастак) — другая састаўная частка складаных слоў, якая выражае паняцце «заро дак». БЛАСТЭМА (гр. blastema = завязь) — I) частка жывой тканкі, здольная ўтвараць новыя асобіны (пры бясполым размнажэнні); 2) намнажэнне аднародных клетак на

БЛЕК-РОТ (англ. black rot = чорная гніль) — грыбковая хвароба вінаграду. БЛЕНАРЭЯ (ад гр. blennos = слізь + rheo = цяку) — мед. запаленне слізістай абалонкі вока, выкліканае ганакокам. БЛЕНДА (ням. Blende) — 1) прыстасаванне ў выглядзе цыліндра або конуса, якое надзяваецца на пярэднюю частку аправы аб’ектьюа, каб прадухіліць пранікненне ў яго бакавых прамянёў сонца; 2) ліхтар для асвятлення рудніка. БЛЕН КЕР (англ. blinker, ад blink = мігацець) — 1) прыстасаванне на тэлефонным камутатары, пры дагіамозе якога абанент выклікае тэлефаністку; 2) чыгуначны аўтаматычны сігнальны прыбор на камутатарах блакіровачных сістзм. БЛ ЕФ (англ. bluff) — 1) прыём пры гульні ў покеру калі гулец стараецца выклікаць y партнёраў уражанне, што яго карты мацнейшыя, чым y сапраўднасці; 2) выдумка, падман з мэтай запалохаць або стварыць пераболыпанае ўяўленне аб сваіх магчымасцях.

239


Б — -------БЛЕФАРАПЛАСТ (ад гр blepharon = павека + -пласт) — тое, што і кінетабласт. БЛЕФАРАСПАЗМА (ад гр. ble­ pharon = павека + спазма) — сутаргавае скарачэнне кругавой мышцы вока. БЛЕФАРАСТОМА (н.-лац. Ыеpharoctoma) — пямоначны мох сям блефарасто мавых, які трагшяецца ў цяністых лясах на гнілаватай драўніне. БЛЕФ А РЫ Т (ад гр. blepharon = павека) — запаленне павекаў. БЛПС (ням. Blick) — 1) светлая пляма, водбліск на гладкай паверхні (напр. сонечныя блікіХ 2) злітак серабра, які змяшчае 2—3% свінцу; блікавае серабро. БЛШ ДА Ж (фр. blindage) — земляное збудаванне са сценамі і пакрыццём з дрэва, жалезабетону для ўкрыцця жьюой сілы ад мін, снарадаў. БЛ Ш К -К АМПАРАТАР (ад англ. blink = мігцець + кампаратар) — прыбор для параўнання дзвюх фатаграфій аднаго і таго ж участка неба, якія атрыманы ў розны час адным тэлескопам. БЛ Ш Т (ням. blind = сляпы) — плоскае бясколернае цісненне на кніжных вокладках, якое робіцца гарачым прэсам. БЛІСМ УС (н.-лац. blysmus) — іравяністая расліна сям. асаковых з ішоскім лісцем, пашыраная на вільготных лугах y Еўразіі, Паўн. Лмерыцы, Паўн. Афрыцы. БЛ ІС ТР |англ. blister (сооррег)) -— неачышчаная медзь, якая змяшчае 1,5—2% прымесяў.

БЛІСТЭР (англ. blister = пузыр) — 1) купалападобны выступ з празрыстай пластмасы на фюзеляжы самалёта для паляпшэння агляду і размяшчэння зброі і прыцэльных прыстасаванняў; 2) супрацьміннае патаўшчэнне корпуса карабля. Б Л ІЦ (ням. Blitz = бліскавіда) — 1) лямпа для імгненнай моцнай успьпшсі святла пры фатаграфаванні; 2) праведзеная ў тэмпе партыя шахматнай гульні. БЛІЦАРД (англ. blizzard) — назва ў ЗІПА і Англіі мяцеліцы, якая суправаджаецца моцным ветрам і нізкай тэмпературай паветра. БЛ ІЦ К РЫ Г (ням. Blitzkrieg) — тэорыя маланкавай вайны, разлічанай на хуткую перамогу, як частка ваеннай дактрыны, што была створана нямецкімі мілітарыстамі ў пач. 20 с