Խաչատուր Աբովյան «Վերք Հայաստանի» պատմավեպը

ՎԷՐՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՈՂԲ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԻ

Պատմական վէպ բաժանեալ յերիս մասունս

ի Խ. Ապովեանէ, վերատեսչէ արքունական նահանգական ուսումնարանին՝ որ ի Տփխիս

1

ԱԶՆՈՒԱՏՈՀՄ ԶՕՐԱՊԵՏԻ, ՔԱՋԱԶԱՐՄ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԻ, ՎՍԵՄԱՄԻՏ ՀԱՅԿԱԶՆՈՅ ՍՄԲԱՏԱՅ ԿԱՅՍԵՐԱՊՍԱԿ ԱՍՊԵՏԻ

Հոգեհարազատ սիրոյ Նորընձիւղ առհաւատաչեայ

Ես ո՞ւմ ողբոց բացից սգարան. Ես ո՞ւմ դառն վիրացս ցուցից զբերան. Վաղուց գլխիկոր թախծեալ իմ քնար. Անկեալ ի խոնարհ՝ խզեալ զյուսոյն լար: Բանայր ինձ զայն խոր զընդան հոգեսպառ. Վայել զիմ կենաց վայրիկ այս թշուառ. Գրկել զայն անսիրտ, սառն չքադարան. Մահուամբ դիւրանալ ի նախնեաց կայան. Սուրբ փոշւոյն գէ՛թ իմ կոճղ ոսկերոտեաց Նուիրել, մնալ զատ յայս արհաւրաց:

Դո՛ւ զիմ սպառեալ շունչ կրկին զարթուցեր, Դու նսեմ հոգւոյս՝ նոր լո՛յս բաշխեցեր. Ի Քո՛յդ հայեցեալ սէր առ Հայրենին, Ի ջերմ Քո եռանդն սրտի վեհ-խորին. Անկան կեղևանք յաչացս դառնակոծ. Կենսահատ իմ թևք զօրացան ի Քոց 2

Ձայնից երկնասլաց: Ո՛հ, զարթնում յանկարծ, Մահաշունչ իմ քուն մեկնի ինքնհալած: Հայրենին իւրով չքնաղ մեծութեամբ. Հայկազունք իւրեանց ընտիր վեհութեամբ, Նոր դրա՛խտ, նոր օ՛ր սուրբ բացան առաջի Թխպեալ իմ հոգւոյ, ծիւրեալ իմ սրտի: Որդին կարօտեալ ի ծունկս՝ սիրավառ Անկեալ՝ որոնէ զիւր աստղ ուղեվար: Դու յայս երկնաղերս մաղթանաց պահու Կանգնիս ի բարձունս Հայկազանց դասու. Հոգեհրաշ տեսլեամբ անմահ Քոց նախնեաց Կիլիկեան վեհից Սմբատաց քաջաց Զանուն, զօրինակ, զսիրտ և զեռանդն Ի Քո՛յդ վեհ անձին բերեալ՝ սիրամարտ. Բանաս զիմ լեզու, հանես զիմ բաղձանս Ի բոյլս դիւցազանց մերոց, ի կայանս. Զորս բուռն ժամանակն թաղէր ի մոխիր, Զորոց գին անկշիռ անգիտէր երկիր: Թէ ոչ Բրաբիօն կապեսցեն Քեզ ձեռք, Թէ ո՛չ խրոխտ կրկէսք կանգնեսցեն Քեզ մերք: Մուսայն զՔո անուն ընտիր, պաշտելի, Հանցէ՛՝ վե՛հ սեպուհ՝ ի կամարս երկնի. Անդ ջոկք մեծազանց մերոց սուրբ Նախնեաց, Աստ սիրտք շնորհապարտք անմեղ մեր մանկանց Դարուց խիզախեալ՝ զանմահ յիշատակ Քո սուրբ պահեսցե՛ն յամայր անքանդակ:

3

ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ

Կրեսոս թագաւորն Լիդացւոց՝ երբ Կիւրոս բոլոր աշխարքի տիրեց, ու նրա երկիրն էլ առաւ, կռվումը ղօնշուն, սիրելի, բարեկամ, զօրապետ՝ նրան թողեց ու էն անգին մարգարտի ու ջաւահրէ ամարաթներում մեծացած՝ Կրեսոսը, որ իրանից բախտաւոր աշխարքի երեսին էլ մարդ չէ՛ր համարում, ընկած մէկ Պարսիկ զօրականի առաջ, շունչը բերնին հասած՝ փախչում էր, որ իր գլուխն էլայ պրծացնի, Պարսիկը եդևիցը հասաւ: Սուրը գլխին պսպղաց, աչքերը սևացաւ, դեռ գլուխը չտված, հէնց իմացաւ՝ թէ մահն էնայ հոգին առաւ, հէնց ուզում էր, որ ի՛ր թուրը իր սիրտը կոխի, որ թշնամին իրան չսպանի, զօրականը որ թուրը չի՛ բարձրացրեց, թագաւորի միամօր որդին, որ հօր մահը չտեսաւ առաջին, քսան տարվայ փակ լեզուն՝ իսկոյն կապը կտրեց, բաց էլաւ, ու քսան տարվայ լուռ սիրտը՝ իր առաջին ձէնը տվեց. «Անօրէ՛ն՝ էդ ո՞ւմ ես սպանում, քաշի՛ր թուրդ եդ, չե՞ս տեսնում՝ որ առաջիդ Կրեսոս ա. աշխարքի տէ՛րն ա»: Զօրականի ձեռները թուլացան. թագաւորն իր գլուխն ազատեց, քսան տարեկան լալ (մունջ) որդին իր հօրը պրծացրեց: Էսքան տարի ողորմելի թագաւորազն իր կեանքն անց էր կացրել. ո՛չ ծնողաց էնքան սէրը, էնքան գութն ու փափագը՝ որ նրա ձէնը մի լսեն, մի սիրտըները հովանայ, ո՛չ էն փառքն ու մեծութիւնը, ո՛չ էն պատիւն ու իշխանութիւնը, ո՛չ էն գանձն ու հարստութիւնը, ո՛չ աշխարքիս սէրն ու վայելչութիւնը, ո՛չ էնքան սիրելեաց ու բարեկամաց սէրն ու քաղցր զրիցը, ո՛չ ամպի ձէնը, ո՛չ գետի ու թռչնոց էն անուշ եղանակը՝ էնքան վախտ նրա սրտին է՛ն ներգործութիւնը չէին տվել, որ մէկ ծպտայ էլայ, ու իր հօր, իր ազիզ հօր մահը՝ որ առաջին տեսաւ, սիրտն էլ իր խուփը եդ քցեց, պապանձած լեզուն էլ իր կապը կտրեց, փակ բերանը իր կսկիծը յայտնեց, կարօտ, վերջին թելն ընկած հէրը՝ իր որդու ձէնը լսեց, որ լսողի սիրտն՝ էսօր էլ ա կրակ ընկնում, ե-

4

րբ մտածում ա՝ թէ որդիական սէրն էր՝ որ բնութեան դրած զնջիլը՝ էսպէս ջարդեց ու փշրեց:– Ո՛չ քսան-երեսուն տարուց աւելի ա՝ իմ ազիզ հէ՛ր՝ ի՛մ սիրելի ազգ, որ սիրտս կրակ ա ընկել, էրվում, փոթոթվում ա, գիշեր, ցերեկ լացն ու սուքը իմ աչքիցս, ա՜խն ու ո՜խը իմ բերնիցս չի՛ պակսում, ա՛յ իմ արիւնակից բարեկամք, որ մէկ միտքս, ու մուրազս ձեզ պատմէի ու յետոյ հողը մտնէի: Ամէն օր գերեզմանս առաջիս տեսնում էի, ամէն սհաթ մահուան հրեղէն սուրը գլխիս պտտում էր, ամէն րոպէի ձեր սիրտն ու դարդը հոգիս էրում, մաշում էր, լսում էի ձեր քաղցր ձէնը, տեսնում էի ձեր սիրուն երեսը, իմանում էի ազնիւ միտքն ու կամքը, վայելում էի ձեր ազիզ սէրն ու բարեկամութիւնը, մտածում էի ձեր կորցրած փառքն ու մեծութիւնը, մեր առաջին` է՛ն հիանալի թագաւորաց, իշխանաց գործքն ու կեանքը, մեր Հայրենեաց, մեր սուրբ աշխարքի առաջվան սքանչելիքն ու հրաշքը, մեր ընտիր ազգի աննման բնութիւնը ու արած քաջութիւնները: Մասիս առաջիս էր կանգնած միշտ, որ մատով ցոյց էր տալիս՝ թէ ի՞նչ աշխարքի ծնունդ եմ ես, Դրախտը մտքումս էր կենդանի, որ ինձ երազում, թէ լուրջ՝ միշտ մեր երկրի անունն ու պատուականութիւնը՝ իմ առաջս էր բերում, Հայկ, Վարդան, Տրդատ, Լուսաւորիչ՝ քնած տեղս էլ ինձ ասում էին՝ որ ես իրա՛նց որդին եմ. Եւրոպայ թէ Ասիայ՝ ինձ անդադար ձէն էին տալիս, թէ Հայկայ զաւակն եմ ես, Նոյեան թոռը, Էջմիածնայ որդին, դրախտի բնակիչը, դաշտում, թէ ժամում, չօլում, թէ տան՝ էն քարերն էլ ուզում էին՝ որ սիրտս պոկեն, հանեն, ուրտեղ որ իմ ազգի ոտը կոխել ա, ու էս օր էլ կոխում ա, շատ անգամ, մէկ Հայ տեսնէլիս՝ ուզում էի՝ էլած շունչս էլ հանեմ, նրան տամ.– բայց ա՜խ՝ լեզուս փա՛կ էր, աչքս թաց. բերանս բռնած, սիրտս խոր, ձեռս պակաս, լեզուս կարճ. գանձ չունէի, որ գործով ցոյց տայի ուզածս, անունս մեծ չէր՝ որ ասածս տեղ հասնի, մեր գրքերն էլ գրաբառ, մեր նոր լեզուն էլ անպատիւ, որ սրտիս հասրաթը խօսքով յայտնէի. հրամայել չէ՛ի կարող, խնդրէի, աղաչէի էլ՝ լեզուս մարդ չէ՛ր իմանալ, չունքի ես էլ էի ուզում՝ որ ինձ վրայ չծիծաղին, չասեն կոպիտ ա, յիմար ա՝ որ Քերականութիւն, Ճարտասանութիւն, տրամաբանութիւն չգիտի, ես էլ էի ուզում, որ ասեն. «Օ՜հ, էնպէս խորը, խրթին շարադրել գիտի, որ սատանէն էլ միջիցը մէկ բառ չի՛ կարող իմանալ, հասկանալ». ես էլ էի ուզում՝ որ իմ գլուխս ցոյց տամ, որ ինձ վրայ զարմանան ու ինձ գո5

վեն՝ «թէ Հայերէն շատ խոր տեղեակ եմ»: Ով մէկ լեզու գիտի, ես մէկ քանիսը գիտեմ, ի՞նչ գիրք ասես՝ որ չեմ սկսել թարգմանիլ ու կիսատ թողալ, ոտանաւոր, շարադրութիւն հօ՝ էնքան եմ գրաբառ գլխիցս դուս տվել՝ որ մէկ մեծ գիրք էլ՝ է՛ն կդառնայ: Էս միջոցումը Աստուած ինձ մէկ քանի երեխէք էլ հասցրեց, որ պէտք է կարդացնէի: Սիրտս ուզում էր՝ պատռի, որ էս էրէխէքանց ձեռքն էլ՝ ինչ Հայի գիրք տալիս էի, չէին հասկանում: Ռուսի, Նէմեցի, Ֆրանցուզի լեզվումը ինչ բան որ կարդում էին, նրանց անմեղ հոգուն էլ էին՝ էնպէս բաները դիր գալիս: Ուզում էի շատ անգամ մազերս պոկեմ՝ որ էս օտար լեզուքը աւելի էին սիրում, քանց մերը: Բայց պատճառը շատ բնական էր. էն լեզվըներումը նրանք կարդում էին երևելի մարդկանց գործքերը, նրանց արածներն ու ասածները, նրանք կարդում էին է՛ն բաները՝ որ մարդի սիրտ կարող է գրաւիլ, չունքի սրտի բաներ էին՝ ո՞վ չի՛ սիրիլ: Ո՞վ չի՛ ուզիլ լսիլ՝ թէ սէրը, բարեկամութիւնը, հայրենասիրութիւնը, ծնողը, զաւակը, մահը, կռիւը ի՞նչ զատ են, բայց մեր լեզվումը՝ թէ էսպէս բաներ ըլին, թո՛ղ՝ աչքս հանեն: Էլ ընչո՞վ էրեխին քո լեզուն սիրիլ տաս: Գեղըցու վրայ ջաւահիր ծախիր, հա, շատ լաւ բան ա, ամա որ կարողութիւն չունի, մէկ կտոր ճաթի հետ էլ չի՛ փոխիլ քո տված անգին քարը: Է՛ս հօ էս՝ Եւրոպիումն էլ որ չէի կարդում բազի գրքերում, թէ Հայ ազգը պէտք է՝ որ սիրտ չի՛ ունեցած ըլի, որ էնքան բաները գլխովն անց են կացել, մէկ մարդ էլայ չի՛ դուս էկել, որ մէկ սրտի բան գրի, ինչ կայ՝ եկեղեցու վրայ ա, Աստծու ու սրբերի, բայց հեթանոս Հոմերի, Հորացի, Վիրգիլի, Սոֆոկլէսի գրքերը՝ էրէխէքն էլ գլխատակներին ունէին, չունքի բոլոր աշխարի բաներ են: Թէ ասէի՝ բոլոր Եւրոպացիք են անխելք, անհաւատ, որ Աստծու բանը թողած, էսպէս ծռտի մռտի բաների հետ էին ընկել, յիմարութիւն կըլէր: Թէ չէ մեր Նարեկը թողած, ախր ի՞նչպէս էին նրանք էն գրքերին հաւանում: Լաւ գիտում էի, որ մեր ազգը էնպէս չէ՛ր, ինչպէս նրանք ասում էին, ամա ի՞նչ անես, անաղուն ջաղացի քարն՝ էլ չի՛ պտիտ գալիս, ո՞ւմ ասես: Միտք էի անում՝ որ թէ կտրիչ մարդ ասես, մեր միջումը հազարաւորն են էլել ու էսօր էլ կան. թէ խելօք խօսք ասես, մեր պառաւներն էլ հազարը գիտեն: Թէ աղ ու հաց ասես, սէր, բարեկամութիւն, քաջութիւն, երևելի անձինք՝ ասես, մեր գեղըցոնց սիրտն էլ ա լիքը էսպէս մտքերով: Առակ, մասալա, սուր սուր խօսքեր՝ որ ուզենաս 6

հօ՝ էն յետին ռամիկ մարդը՝ մէկի տեղակ հազարը կասի: Ախր ի՞նչ պէտք էր արած՝ որ մեր սիրտն էլ ուրիշ ազգեր իմանային, մեզ էլ գովէին, մեր լեզուն էլ սիրէին, մնացել էի տարակուսած: Լաւ գիտէի, որ թէ Օսմանցվի, թէ Ղզլբաշի երկրումը՝ ինչքան էնպէս երևելի, խելօք, հունարով մարդ են էլել, ինչքան խանի, շահի, սուլթանի դռներին սիրեկան աշըղ, լաւ խաղ ասող, ոտանաւոր շինող մարդ են էլել, շատը Հայ ա էլել: Մենակ Քէշիշ օղլին, Քեօռ օղլին բաւական են՝ որ ասածս սուտ չի՛ դուս գայ: Թո՛ղ էս օր էլ մէկ մարդ Գրիգոր Թարխանովի հետ խօսայ, նրա ասած խօսքերն, նրա էն ճարտար լեզուն, նրա էն հիանալի բոյն ու պատկերը, նրա հէնց մէկ հունարը տեսնի, որ հարիր տեսակ զանազան մարդի ու ազգի՝ լեզուն, շարժմունքը, նստիլ վեր կէնալը էնպէս ցոյց կտայ, որ քօռանամ, թէ Եւրոպիոյ էն ընտիր թէատրներումն էլ տեսած ըլիմ, ու վարժատան երես հօ՝ իր օրումը՝ կարելի ա, էն ժամանակն ըլի տեսած՝ որ այբբենը մեր միջումը գաբով էին բռնում, գիւլլով վեր քցում, էն ժամանակը կիմանայ, թէ Հայոց միջումը ի՜նչ հունար կայ: Էսպէս բաները մտածելով, օրս ու ումբրս մաշվել էր: Շատ անգամ ուզում էի իմ գլուխս մահու տամ: Չէի իմանում՝ թէ սրա չարէն ի՞նչ կըլի: Թո՛ղ լսողը չհաւատայ, ամա էս ցաւն էնպէս էր սիրտս առել, որ շատ անգամ գժվածի պէս ընկնում էի սար ու ձոր, ման գալիս, մտածում, էլ եդ սիրտս լիքը տուն գալիս: Հէնց է՛ս էր պատճառը՝ որ մէկ օր էլ ամառվան դաստուրի ժամանակին՝ աշակերտներս՝ որ առաւօտը թողի, ճաշիցը եդ՝ ընկայ էլի սարէսար: Ճարս կտրվեց, գնացի Նէմեցի Կոլոնիէն, մէկ նէմեց բարեկամի մօտ. նրանք էլ ինձ վրայ ցաւէլով՝ իրեք օր չթողին՝ գամ քաղաքը: Բայց քաղաքումն՝ իմ սիրելի աշակերտները, ու ծանօթ, բարեկամք՝ իմ սուքս վաղուց էին արել: Հէնց իմացել էին՝ թէ Քուռն եմ ընկել, չունքի ամէն առաւօտ, րիգուն գնում էի, լողանում: Էլի իմ, իմ ազիզ, իմ սիրելի աշակերտներն էին ընկել եդևիցս՝ որ բալքի մէկ բան էլայ իմանան: Մէկ առաւօտ փանջարումը նստած՝ էլի մտքիս հետ էի ընկել՝ որ նրանք առաջովս անց կացան: Որ չտեսայ նրանց, հոգիս տեղըհան էլաւ: Իմ ու նրանց էն օրվան իրար տեսնիլը՝ ո՞վ կարայ պատմիլ, ո՞վ սիրտ ունի, ինքը կիմանայ: Բալքի թէ գերեզմանումը էս ձեր սէրը մտքիցս գնայ՝ ա՜յ իմ սիրելի, իմ ազի՛զ բարեկամք. թէ չէ, որքան էս կապուտ երկինքը գլխիս ա, շունչս բերանումս, ձե՛զ, ձե՛զ սուրբ պէտք է համարիմ ինձ համար, ձեր արև՛ին մեռնիմ:– 7

Բայց ա՜խ՝ ե՞րբ ա երկինքը մէկ կերպի մնացել՝ որ մարդի սիրտը մնայ: Հէնց մի փոքր մտքիս արևը երևաց թէ չէ, էլի սև սև ամպերը գլխները բարձրացրին, էլի կայծակ ու որոտումն սրտումս մէյդան բաց արին: Ջուրն ընկնիլ՝ էլ չէի կարող, չունքի Աստուծոյ ահը մտքումս, անմեղ քօռփիս ձէնը անկաջումս էր, սէրն ու ծնողական գութը ջիգեարումս, ես դինջանայի, էթըմին ո՞վ պահէր: Բանը հէնց էս էր՝ որ ասում էի մտքումս՝ թէ նստիմ, ինչքան խելքս կբերի, մեր ազգին գովեմ, մեր երևելի մարդկանց արած քաջութիւնները պատմեմ, էլի մտածում էի, թէ ո՞ւմ համար գրեմ, որ ազգը լեզուս չի՛ հասկանալ: Թէկուզ Ռսերէն, Նէմեցերէն եա Ֆրանցուզերէն գրած, թէկուզ գրաբառ՝ տասը՝ կըլի որ հասկանային, բայց հարիր հազարի համար՝ թէկուզ իմ գրածը, թէկուզ մէկ քամու ջաղաց: Ախր որ ազգը էն լեզվովը չի՛ խօսում, էն լեզուն չի՛ հասկանում, սաքի հէնց բերնիցդ էլ ոսկի վեր ածի՛ր. ո՞ւմ պէտք է ասես: Ամէն մարդ իր սրտի խարջ բան կուզի: Քո ղաբլու փլաւն ինձ ի՞նչ օգուտ, որ ես չե՛մ սիրում: Ում հետ էլ որ խօսում էի, էն էին թանխայ տալիս՝ թէ մեր ազգը ուսումնասէր չի՛, կարդալը նրա համար գին չունի, բայց ես տեսնում էի, որ էս մեր կարդալ չսիրող ազգը Ռոպէնսոնի պատմութիւնը, Պղնձէ քաղաքի յիմար գիրքը ձեռնէձեռ էր ման ածում: Էս էլ լաւ գիտէի, որ ինչ երևելի ազգեր կան, բոլորն էլ էրկու լեզու ունին՝ հին ու նոր: Ախր թէ լուսաւորեալ լեզուն լաւ ա, ու քարերն էլ պէտք է՝ տրաքին ու հասկանան, էլ տօնլուղ, նշան, պատիւ ո՞ւր են տալիս դիլբանդին: Էն լեզուագէտ իմաստունը՝ թո՛ղ գնայ, կանգնի, գոռայ, ջանը դուս գայ, լսողը թո՛ղ՝ ինքը հասկանայ, լուսաւորեալ գլուխն ափսոս չի՛, որ ցաւի: Միտք էի անում, որ գիժն էլ էս չի՛ անիլ: Էլի էսպէս, մտքիս հետ ընկած՝ շատ անգամ՝ որ ղօնաղ էի գնում եա քաղաքովն անց կենում, ուշ ու միտքս հաւաքում էի՝ թէ տեսնիմ, խալխը խօսալիս, քէֆ անէլիս, ի՞նչ բանից ա աւելի հազ անում: Շատ անգամ տեսնում էի, որ մէյդանում, փողոցում մէկ քօռ աշըղի է՛նպէս են հայիլ մայիլ մնացել ու կանգնել՝ անկաջ դնում, փող բաշխում նրան, որ բերնըների ջուրը գնում էր: Մէջլիս ու հարսանիք հօ՝ առանց սազանդարի ե՞րբ հացը կուլ կէրթար: Ասածները Թուրքերէն էր, շատը մէկ բառ էլայ չէ՛ր հասկանում, ամա լսողի, տեսնողի հոգին գնում էր դրախտը, եդ գալիս: Միտք արի, միտք արի, մէկ օր էլ ասեցի ինձ ու ինձ, արի՛, քո Քերականութիւն, Ճարտասանութիւն, տրամաբանութիւն ծալի՛ր, ղրաղ 8

դի՛ր ու մէկ աշըղ էլ դու դա՛ռ, ինչ կըլի, կըլի. խանչալիդ քարը հօ վեր չի՛ ընկնիլ, զառ վարաղդ հօ չի՛ գնալ: Մէկ օր էլ դու վեր կընկնիս, կմեռնիս, մէկ ողորմի ասող էլ չես ունենալ: Մէկ Բարիկենդանի՝ աշակերտներս՝ որ բաց թողի, սկսեցի՝ ինչ որ երեխութիւնիցս լսած կամ տեսած բան գիտէի, տակ ու գլուխ անիլ: Վերջը իմ ջիւան Աղասին միտս ընկաւ, նրա հետ հարիր քաջ Հայի տղէրք էլ իրանց գլուխը բարձրացրին ու ամէնն էլ ուզում էին՝ որ իրանց ոտը գնամ: Միւսները մեծ մեծ մարդիկ էին, շատն էլ դեռ հլայ սաղ սալամաթ՝ փառք Աստուծոյ, Աղասին աղքատ ու մեռած, նրա սո՛ւրբ գերեզմանին ղուրբան: Ասեցի կեղծաւորութիւն չանեմ, նրան ընտրեցի: Սիրտս էկել էր, բերնիս հասել: Տեսնում էի, որ էլ Հայի գիրք ձեռն առնող, էլ Հայի լեզուն խօսող քիչ ա գտնվում: Մէկ ազգի պահողն էլ՝ լեզուն ա ու հաւատը, թէ սրանց էլ կորցնենք, վա՛յն էկել ա մեր օրին: Հայոց լեզուն առաջիս փախչում էր Կրեսոսի նման, երեսուն տարվայ փակ բերանս Աղասին բաց արեց: Մէկ երես բան դեռ չէի գրել, որ իմ մանկական սիրելի բարեկամ ու ազնիւ Հայազգի պարոն Դօքտոր Աղաֆօն Սմբատեանը ներս մտաւ: Ուզում էի՝ թուղթս ծածկեմ, էլ չկարացի: Ինձ համար Աստուած էր նրան էն սհաթին ղրկել՝ նրա ջա՛նին մեռնիմ: Զօռ արեց՝ որ կարդամ. բարեկամիցը ի՞նչ պէտք է թաքցրած: Սիրտս դողում էր կարդալիս. մտքումս ասում էի՝ թէ հէնց հմիկ, որդէ որ ա, գլուխը կպտտի, ունքերը կկիտի միւսների նման ու իմ ախմախութեան վրայ մտքումն էլայ հօ կծիծաղի, որ երեսիս չասի: Բայց փիսը ես էի, որ նրա ազնուական հոգին դեռ լաւ չէի ճանաչել: Վերջացնէլիս՝ որ հէնց էն ա, թուրն էկել էր, ոսկոռին դէմ առել, որ չասեց. «Թէ էդպէս կշարունակէք, շատ հիանալի բան կդառնայ», ուզում էի վրայ թռչիմ, բերանը, է՛ն քաղցր բերանը համբուրեմ: Նրա սուրբ բարեկամութեան եմ պարտական, որ մունջ լեզուս բաց արեց: Նա գնաց թէ չէ՝ կրակը ջանս առաւ: Սհաթի տասն էր առաւօտի: Էլ հաց, կերակուր միտքս չէկան: Ճանճը առաջովս անց կենալիս, ուզում էի, սպանեմ. էնպէս էի վառվել: Հայաստան հրեշտակի պէս առաջիս կանգնել՝ ինձ թև էր տալիս: Ծնող, տուն, երեխայութիւն, ասած, լսած բաներ էնպէս էին կենդանացել, որ էլ աշխարքը միտքս չէ՛ր գալիս: Ինչ խուլ, կորած, մոլորած մտքեր ունէի, բոլոր բացվել, եդ էին եկել: Նոր էի իմանում, որ գրաբառ ու ուրիշ լեզվներ՝ մինչև էն սհաթը միտքս փակել, բխովել 9

էին: Ինչ որ ասում էի, կամ գրում մինչև էն հադաղը՝ գողացած, կամ հնարած բաներ էին, էնդուր համար հէնց մէկ երես բան գրում էի թէ չէ, եա քունս էր տանում, եա ձեռս բեզարում: Գիշերվան մինչև սհաթի հինգը ո՛չ հացի մտիկ արի, ո՛չ չայի, չիբուխն էր իմ կերակուրը, գրիլը իմ հացը: Տանցոնց խնդրելուն նեղանալուն, խռովելուն էլ չէ՛ի մտիկ անում: Երեսուն թաբաղէն էն ա լցվելով էր, որ բնութիւնը իր պարտքը պահանջեց, աչքերս գնաց: Սաղ գիշերը ինձ էնպէս էր երևում՝ թէ նստած գրում եմ, երանի՛ կըլէր ինձ՝ թէ էն մտքերը ցերեկն էին միտս ընկել: Սի՛րելի կարդացող՝ չնեղանաս՝ որ բանն էսքան երկարացրի: Էնդուր համար եմ էստոնք յիշում, որ իմանաս՝ թէ ազգի սէրը ի՞նչ լազաթ ունի, ի՞նչ զօրութիւն: Էն առաւօտը իմ դուշմանի տանը ո՛չ եդ գայ, ինչ որ ես տեսայ: Աչքս բաց եմ անում, իմ խեղճ, ղարիբ Գերմանացի կողակցի ձէնն ա ընկնում անկաջս: Տեսնիմ իմ միայնակ որդին դոշին առած՝ էն արտասունքն ա վեր ածում, որ քարեր կմղկտան: Ծառայ ու ղարաւաշ էլ՝ մէկ պուճախում են փէտացել, կանգնել ինձ ցաւելով մտիկ անում: Ո՞ւմ սիրտը էս սհաթին չէ՛ր ճաքիլ: Գժվածի պէս վեր թռայ, երեխիս եմ նայում՝ փառք Աստուծոյ՝ սաղ ա, կողակցիս եմ աղաչում, սիրտը չի՛ կարում եդ բերիլ: Ի՞նչ էր պատահել, չէի իմանում: «Անաստուած՝ ինձ սպանեցիր հօ՝ էս ի՞նչ բան բերիր գլխիս». վերջապէս լսեցի: Ծառէքն էլ մէկ կողմից են ինձ ղնամիշ անում: Վերջապէս իմանամ՝ որ սաղ գիշերը անդադար դէլն եմ տվել, գոռացել, ա՜խ քաշել, խօսացել, ու ինչ որ հարցրել են տանըցիք՝ միշտ էլ Գերմաներէն ո՛չ, Հայերէն պատասխան տվել, ու հազար տեսակ վայրիվերոյ բան ասել, էլ եդ իմ կռիւն սկսել: Մինչև սհաթի իննը էս հալումն ընկած՝ ես իմ քէֆն եմ արել, նրանք իրանց սուքն ու ինձանից ձեռք վերցրել: Էն առաւօտը, սաղ շաբաթ ու ամիս, էս օր էլ մուրազս հէնց էն ա էլել՝ որ գնամ ընկնիմ մէկ իշխանի ոտք, ասեմ. ինձ մէկ կտոր հաց տայ ու ես՝ գիշեր ցերեկ ընկնիմ գեղէգեղ ու մեր ազգի արած բաները հաւաքեմ, գրեմ: Թո՛ղ ինձ այսուհետև տգէտ կանչեն. լեզուս բաց ա էլել՝ ի՛մ ընտիր, ազիզ, ի՛մ սրտի սիրեկան ազգ: Թո՛ղ տրամաբանութիւն գիտեցողը իրան համքեարի համար գրի, ես, քո կորած, շուարած որդին՝ քեզ համար: Ո՞վ թուր ունի, առաջ ի՛մ գլխիս խփի, ի՛մ սիրտս խրի, ապա թէ ո՛չ՝ քանի բերնումս լեզու կայ, փորումս սիրտ, ես լեղապատառ ձէն կտամ. «Էդ ո՞ւմ վրայ էք թուր 10

հանել, Հայոց մեծ ազգին չէ՞ք ճանաչում»: Թաքըլի Դո՛ւ, դո՛ւ, իմ պատուական ազգ՝ քո որդու արածը, քո որդու խակ լեզուն սիրես, ընդունիս, ինչպէս հէրը իր մանուկի կմկմալը, որ աշխարքի հետ չի՛ փոխիլ: Երբ որ կմեծանամ, խրթին լեզուով էլ կխօսանք: Աղասին քո փոքր որդին ա, սրանից դհայ մեծ, դհայ անուանիքը շատ ունիս, ինձ մի սիրտ տո՛ւր՝ արևիդ մատաղ գնամ. տե՛ս, թէ ի՞նչ ձևով եմ գնում, նրանց բերում, առաջիդ կանգնացնում. որ դու էլ զարմանաս՝ թէ էնպէս որդիք ունեցողը աշխարքումն էլ ի՞նչ դարդ կանի: Ե՛րեսս ոտիդ տակը: Տո՛ւր՝ էդ սուրբ ձեռդ էլ մի համբուրեմ, որ ինձ ներես. ու գնանք մեր սիրուն Աղասու մօտ:–

11

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

1.

Բարիկենդան էր: Ձինն էկել՝ դիզվել, սար ու ձոր բռնել էր: Պարզըկայ գիշերը է՛նպէս էր գետինը սառցրել, որ ամէն մէկ ոտը կոխելիս՝ հազար տեղից տրաք տրաքում, ճռճռում, ճքճքում էր, ու մարդի ջանը սրսռացնում, ձէն տալիս: Ամէն մէկ ծառի ճղկներից, ամէն մէկ տան բաշից՝ հազար տեսակ սառցի լուլայ, հազար տեսակ ձնի քուլայ՝ կախ էր էլել ու բիզ բիզ իրար վրայ սառել: Հէնց գիտես՝ սար ու ձոր կամ նո՛ր էր ծաղկել, կամ նոր ծերացել, մահվան դուռն ընկել՝ շունչն էր մնացել՝ որ տայ, ու աշխարքիս բարով մնայ ասի: Ղուշ, գազան, անասուն, սողուն՝ որը փէտացել՝ էստեղ էնտեղ վեր էր ընկել, որն էլ վաղուց, ամսով առաջ բունը մտել՝ ձէնը կտրել, պաշարը վայելում, գարնան գալուն սպասում: Գետերի, առվըների երեսները սառիցը մէկ գազ էկել, հաստացել, իրար վրայ դիզվել՝ էնպէս էր ջրի, աղբրի բերնին հուփ տվել, որ մօտըներին կանգնողը միմիայն նրանց խուլ ձէնն էր լսում, որ սառցի տակին տխուր, տրտում քլքլում էր ու էլ եդ էստեղ էնտեղ կամաց կամաց ձէնը կտրում, պապանձվում, սառչում: Արեգակը էս առաւօտ՝ որ գլուխը քնի տեղիցը ու աղօթարանիցը չի՛ բարձրացրեց ու աչքը աշխարքի վրայ քցեց, շողքը սարերի գագաթին, դաշտերի գլխին է՛նպէս էր պէծին տալիս, պսպղում, փայլում ու սառցի, ձնի հետ խաղում, ծիծաղում, կանաչ ու կարմրին տալիս՝ որ հէնց իմանաս՝ թէ ալմազ, զմռութ, եախութ ու հազար տեսակ տեսակ անգին քարեր ըլէին դաշտերի, սարերի գլխին, երեսին, դօշին փռած: Սարերի սառը բուքը, ձորերի դառնաշունչ քամին՝ է՛նպէս էր մէյդան բաց արել՝ գոռում, փչում, հոսան անում, ձընի թեփը իրար գլխով տալիս, որ ճամփորթի քիթ ու պռունգը կպցնում, ճաքացնում, երեսը պատռում, գլխին, երեսին հազար անգամ խփում, 12

աչք ու բերան լցնում, շատին կամ ձորերն էր քցում, խեղդում, կամ ձնումը թաղում, շունչը կտրում, կամ ոտ ու գլուխ փէտացրած՝ ճամփից խռկում, սար ու չօլ քցում, խեղդում, կամ քարէքար տալիս: Էսպէս մէկ խիստ ձմեռվան օրի լիսն ու մութը որ բաժանվեցաւ ու աղօթարանը բաց էլաւ՝ Քանաքռցիքա) քնից վեր կացան, տան էրթկները բաց արին, երեսները լուացին՝ մէկ երկու խաչ հանեցին, բարի լիս ասացին իրար, երեխէքը ծածկեցին. ու ամէն մարդ սկսեց գնալ իր բանը: Մեծ մարդիքը միրքըները սանդրելով, պառաւ կնանիքը չարսաւը կըռնատակների տակին՝ կամաց կամաց տանիցը դուս էլան ու տէր ողորմեայ քաշելով, Հայր մեր ասելով, Հրաժարիմքը կամ Հաւատով խոստովանիմը քթըների տակին փնթփնթացնելով՝ իրար ողջոյն տալով՝ շատը իր տակը քցելու շորը կամ մորթին ձեռին բռնած՝ քիթ քթի տված գնացին ժամ, դուռը պաչեցին, էն վախտին վրայ հասան՝ որ տէրտէրը դեռ չէ՛ր էկել, ժամկոչին ասեցին՝ որ զանգակը քաշի ու իրանք՝ մէկ քանի ծունր դնելուցը եդոյ՝ մարդիքը սեղանի առաջին կամ սների տակին, կնանիքը եդի դասումը իրանց համար իրար մօտ շորը փռեցին, չոքեցին, գլուխ գլխի դրին ու սկսեցին զրից անիլ, իրանց գեղի ու տների բանը պատմիլ, իրար հալ հարցնիլ, մինչև տէրտէրն էկաւ. ճրագները, կանթեղները վառեցին՝ որտեղ ձէթ չկար, մղդսին ածեց՝ տէրտէրի փիլոնը քցեց ու ընչանք միւս ընկերն ու տիրացուքը կը գային, նա էլ մէկ քանի ծունր դրեց, չոքեց, սաղմոս ասեց, աղօթք արեց, էկողներին լաւ վարավուրդ արեց՝ որի քէֆը հարցրեց, որի հետ էլ էնքան զրից արեց կամ աչքերը ճմբռեց, մինչև խալխը մի քիչ շատացաւ, ընկերն էկաւ, Հրաժարիմքն ասեցին գդակը գլխներին՝ երեսները դէպի Արևմուտը դարձրին, ու եդոյ էլ եդ շուռ էկան՝ Հաւատամքն ու Մեղէն սկսեցին՝ զանգակն մէկ անգամ էլ քաշեցին, որտեղ զանգակ չկար, ժամհարը գնաց կտրների, աղբսների վրայ ձէն տվեց ու ժամն սկսեց կանգնիլ: Տէրտէր, տիրացու ժամն էին ասում, ժողովուրդը ծունր դնում, խաչ հանում կամ չօքում, նստում ու աշխատասէր, ժիր մղդսին, եա ճրագի ծէրը կտրում, եա կանթեղներին լիս տալիս, եա թէ չէ՝ միրուքը քորելով, կոնդալ գլուխը տրորելով, արշտոտալով՝ դուս ու տուն էր անում, բուրվառ շինում, կամ է-

ա)

Երևանուցը հինգ վերստ հեռու մէկ գեղ. հիւսիսային կողմն ընկած, տեղը բարձր, ջուրը քաղցր, օդը գեղեցիկ, չորս կողմը բաղերով լիքը: Մէջը երկու հրաշալի եկեղեցի, հազար քեալաւայ, ու այժմ յիսուն տուն կայ: Ամառվան տեղը Երեւանու խաների: 13

րեխէքանց գլխին խփում՝ որ հանդարտ կէնան, ղալմաղալ չանեն, դէս ու դէն չվազին: Բազի անգամ էլ բռնոթու ղութին ջիբիցը կամ ծոցիցը հանում, թափ տալիս, ինքը քաշում, փռշտում, երեսին խաչ հանում, եա սատանին անիծում ու քէդխուդեքանցը թաւազայ անում, պատիւ տալիս ու էլ եդ ծանր ծանր գալիս իր տեղը կանգնում կամ տէրտէրի հրամանը կատարում:– Ջահել՝ տան տղէրքն էլ ամառվան պէս խոտ հնձելու, կալ կասելու, բաղ փորելու, էտելու, թաղելու, դարման կրելու դարտ չունենալով՝ ճլմկոտալով, աչքները ճմռեցին ու քնահարամ մտան գոմը, որ տաւարին, ձիանոնցը խոտ տան, տակըները սրփեն, ջուրը տանին, ձիանը թիմարեն ու հետը խաղ ասելով՝ էլ եդ կապեն ու գնան տուն: Հարգևոր հարսերը՝ ասղարոյր գիւլաբաթնի օշմաղը մինչև քթըների կէսը խոր քցած, քող ու լաչակի ծէրը աչքերի տակը խոր քաշած՝ որ էլ երեսները չէր երևում, մէկ դարայի կամ ղադաք մինթանայ հաքըներին, մովի կամ կտաւի շապկով զարդարած՝ մէկ մեծ գոտկով մէջքըները չորս տակ, հինգ տակ կապած՝ ղշի պէս կուփ կուփ վեր թռան՝ երեսներին մի քիչ ջուր քսեցին՝ փէշով սրբեցին ու – որն սկսեց տունն աւելել, որը դուռը սրբիլ, որն էլ չախմախին տվեց, կրակ արեց՝ որ թունդիրը վառի ու տան թադարէքը տեսնի, պղնձները վրէն դնի ու կերակրները էփի, հազիր անի: Տան ջահել աղջկերքն էլ՝ գլխըները սանդրեցին, մազըները հուսած, քամակներին քցած՝ կարմրագագաթ պոպոզ մորթէ գտակները գլխըներին՝ անկաջները կապեցին, դաստամալն ուսըներին քցեցին, կուժը վրէն դրին, բերանը կալան ու գնացին՝ որ տան համար ջուր բերեն, ու երկար ժամանակ ջրի վրայ իրար հետ զրից տալուցը եդը՝ էլ եդ իրար հետ խօսալով, ծիծաղելով մէկն իրանց տունը գնաց, միւսն իրանց: Արեգակի շողքն ընկաւ տուն. բորեազը մէկ կողմից էր շվացնում, բզզում. հոսանը միւս կողմից ֆստացնում, փստացնում, վզվզում, ձինը փանջարէքովը ու երթկովը ներս ածում, աչք ու անկաջ լցնում. ու էրեխէքն էլ քնաթաթախ վեր կացած, թունդրի չորս կողմովը բոլորված, շարված, ու դեռ անլվայ՝ ոտըները քարին, գետնին էին ծեծում, մօրըները խփում՝ որ հաց առնին, ուտեն: Աթարի սև, թանձր ծուխը դուռն ու երթիկը կալել՝ տունը մխի ծով էր շինել, էնպէս որ մարդի աչքը առաջը չէ՛ր կարում ջոկի: Էրեխէքանց սուգ ու շիւանը գլուխ էր տանում, քեալայ ծակում: Որն օրօրո14

ցումն էր լալիս, որը դեռ եօրղանի տակին, աչք ու բերան ծխով լիքը գոռում, հարայ տալիս, որն էլ տված հացովը հէրիք չէր, էլի ժնգժնգում, ուզում էր, որ էլի տան, որ ձէնը կտրի: Խեղճ տանտիկինը հօ չէ՛ր իմանում՝ թէ ձեռը ո՛րի բերնին դնի, ո՛րի աչքը կըշտացնի. ու իր բերանն ու աչքը հօ՝ բաց ու խուփ անելով՝ մեռել էր՝ հէնց բռնի՛ր: Է՛նքան ծուխ էր կուլ տվել, բռնոթի քաշել, փռշտացել, հազացել՝ որ սիրտն էկել էր բողազին դէմ առել: Է՛նքան աչքերը տրորել էր ու աղի արտասունք թափել՝ որ աչքի լիսը թռել էր: Է՛նքան կուզէկուզ հաւկրի պէս ման էր էկել, պուճախէ պաճախ ընկել՝ որ էլ մէջքը չէ՛ր կարում քաշիլ: Թունդիրն էլ քանի կէնում էր, թեժանում էր: Պղնձները ղլթղլթալով եփ էին գալիս, ինքն էլ թունդրի չորս կողմը դուբարայ աւել քսեց, սրբեց, կերակրների համը տեսաւ, աղ քցեց՝ ու մտիկ էր անում, որ ժամաւորը տուն գայ: Աստուծոյ ողորմութիւնը հասաւ. ծուխը եդ քաշվեցաւ. քամին եդ առաւ. ջրի գնացողները էկան, տղէրքն էլ հաւաքվեցան՝ արեգակը մէկ ջիդայ բոյ էկաւ, բարձրացաւ, բայց դեռ ողորմի Աստծու ձէն չլսած, ժամաւորները չէկած՝ ո՞վ էր կարող որ բերանը նշխարք դնի:– Առաւօտայ սհաթի ութը դեռ չէ՛ր ըլիլ, էս որ ասում եմ: – «Է՜հ՝ ժամ չի՛ դառաւ մեր գլխին, մէկ իշի հարսանիք դառաւ, տօ՞». սկսեց տանուտէր Օհանէսի մեծ տղայ Աղասին բերանը բաց անիլ ու ինքն իրան թոնթորալ, բարկանալ՝ որ իր բոզ ձին թամքել, հազիր էր արել՝ որ էսօր դուս գնայ ջիրիդ խաղայ ու ուզում էր, մոնց որ ըլի, մէկ փոքր նհար անի, ձիու քամակն ընկնի ու գնայ իր թայդաշ (տօլ) տղէրքանց հետ իր քէֆն արամիշ անի:– «Տօ ձեր տունը չքանդվի, ախր ի՞նչ խաբար ա էսքան պոչը ձգել, երկարացնել: Մէկ էրկու ծունր դի՛ր, երեսիդ մէկ քանի խաչ հանի՛ր, պրծանք, գնաց. ժամի դուռը պաչ արա՛, էլ եդ արի՛, քո բանդ տե՛ս: Ի՞նչ ա էսպէս օրն էլ ժամի տուտը բռնիլ, ե՜րկար մտիկ անիլ՝ որ հա կա՛ց ու բերանդ բաց ու խուփ արա՛, թէ օրհնեալ եղերուքն ասեն, որ բերանդ հացի համ տեսնի: Խաչը գիտենայ՝ էս հալևորներն ու պառաւները քանի մեծանում են, խելքըներն էլ հետըները կորցնում: Կուզես բարկացի՛ր, կուզես սառը ջուր խմի՛ր. որ մեռնիս էլ՝ էնքան պէտք է մտիկ անես՝ որ ժամաւորները գան, ողորմի Աստուած ասեն, որ բալքի թէ աչքդ մի բան տեսնի: Մարդի աչքը ջուր ա կտրում, լերդը չորանում: Էս օր էլ հօ մատաղ չեն մորթել ու ժամի դռանը բաժանում, որ հա թէ մտիկ էլ անես, էլի աչքդ մի բան տեսնի, բերանդ մսի համ, 15

քիթդ մսի հոտ առնի: Տէրտէրների գլուխն էլ հօ՝ էսօր լաւ տաքացած, ի՞նչ են մտիկ անում՝ թէ գէլը ոչխարը տարաւ: Էլ տուտը չե՛ն կտրում, լաւ, օսալ մի քիչ ոտը բարձրացնում՝ որ աղունը շուտով վեր գայ, ամէն մարդ իր տուն գնայ: Էլ չե՛ն միտք անում՝ թէ էսօր ի՞նչ օր ա: Էս կարգ դնողին ի՞նչ ասեմ. նրա հօրն ողորմի, ինքը հացի տեղ խոտ կըլի կռծած՝ բա՜ս... փորս վեց վեց անում, ղլվլոց ա ընկել՝ էլի հա կա՛ց ու գլխիդ վայ տո՛ւր, թէ Ժամը պէտք է արձակվի, որ փորիդ արքայութիւն ըլի»: «Տօ խա՛նի խարաբ՝ ի՞նչ էլաւ քեզ. մի քիչ որ համբերես, լեզուդ քեզ անես, լաւ չըլի՞լ. ի՞նչ ես առաւօտ առաւօտ էլ բէրնիդ կապը կտրել. հօ կրակ չի՛ ընկել փորդ ու քեզ էրում, խորովում»՝ ասեց մէրը բարկանալով՝ «Հօ աշխարքը տարան ո՛չ, դու մնացիր: Մենք ջա՞ն չունինք՝ մեզ Աստուած չի՞ ստեղծել. հողի՞ցը դուս էկանք: Պապա՞յ պապա՞յ... էս ժամանակիս տղէրքը՝ հէնց սալթ գժվել, կապովի են դառել: Ո՛չ մեծի պատիւն են ճանաչում, ո՛չ հաւատի գինը, ո՛չ ժամի, աղօթքի զօրութիւնը: Էս ա, որ Աստուած մեր գլխին բարկացել, ամէն կողմից մեզանից զուլումը պակաս չի ըլում՝ է՛: Ամէնն էլ իրանց ձին են քշում: Էրէկվան երեխէն էլ՝ դեռ ոտը չի՛ էլած, ոտն ա բարձրացնում, հօ Աստուած չի՛ վերցնիլ: Վեր կացար տեղիցդ՝ տօ մէկ հլայ Աստծուն փառք տո՛ւր, երեսիդ խաչ հանի՛ր, հոգիդ միտքդ բե՛ր ու եդոյ ուզածդ արա՛՝ է՛. հօ ճաքեցիր ո՛չ: Տա՞, տա՞, տա՞... Աստուած ազատի էս ժամանակվայ երեխէքանց ձեռիցը, որ թողաս, աշխարք կըքանդեն: Լաւ ա, որ Աստուած էսպէս անօրէն բանին համբերում, ես ըլիմ, չե՛մ համբերիլ»: Աղասին հնազանդ որդի էր: Ղորդ ա, մօրը ո՛չինչ չասեց, լռվեց, բայց ասածը մէկ անկաջովը մտաւ, միւսովը դուս էլաւ: Ոտի տակին կրակ էր վառվում. սիրտն ուզում էր բէրնովը դուս գայ: Գեղումը մեծացած ռամիկ տղայ՝ հազարից մէկ անգամ ժամի երես չէ՛ր տեսել, մեղի ձէն չէ՛ր լսել, կոխքերն ու գլուխը չօլում, սարում հաստացրել: Մէկ զատկին, մէկ էլ ջրօրհնէքին՝ սատանի աչքը քօռ՝ ղորդ ա, զանգակի ու պատարագի ձէն իմանում էր, բայց վա՜յ էն իմանալուն, ո՛չ սրտին էր քեար անում, ո՛չ ջանին: Նրա համար ժամն ու գիլի հարսանիքը մէկ էր. ո՛չ բառն էր իմանում, ո՛չ զօրութիւնը, ծունր դնէլիս կամ չոքէլիս էլ մէջքն ու ոտներն էին ցաւում. ծալապատիկ նստում էր, բէզարում էր, ոտի վրայ կանգնում էր, չէ՛ր կարում համբերի: Շատ անգամ ճարը կտրում էր, դուս էր գալիս ժամի հայեաթը, մէկ գերեզմանաքարի 16

վրայ նստում, մէկ կուշտ քնում, էլ եդ ներս մտնում: Շատ անգամ էն վախտին էր ժամ գնում, որ ամէն բանը կերել պրծել, օրհնեալ եղերուքն էին ասում: Ո՛չինչ, մէկ էրկու խաչ էր հանում երեսին, ժամի դուռը պաչում, եդ դառնում: Սաքի մենք է՞նպէս չենք անում, կոպիտ գեղըցու վրայ ի՞նչ ենք զարմանում, կամ ծիծաղում: Գրի սևն ու սիպտակը հօ՝ էսպէս տեղը տէրտէրներն էլ բռանց էին ջոկում, աւետարան կարթալիս՝ հազար անգամ՝ եա չէշմակը (գեօզլուկը) դզում, եա տիրացվի, մղդսու վրայ բարկանում, եա գրակալը դօշըներին քաշում, եա գլուխ երես գրքի միջումը կորցնում, մէկ պստիկ մոմ էլ ձեռներն առնում, եա մօնթի գլխին խփում՝ որ մոմը դուզ բռնի: Շատ անգամ էլ, որդիանց որդի մէկ փիս, անմարս, դժար, ատամ, գլուխ կոտրող բառ էլ որ չէր ռաստ գալիս, հէնց գիտես՝ թէ սատանի թամքը կորաւ. շատ կռանալուցը, մոմը մօտ բռնելուցը՝ եա գիրքն էր էրվում, եա նրա միրուքը: Ամա էսպէս բառեր վարավուրդ էին արել, մօտանալիս՝ կամ գլխովն էին պտտում, կամ մէկ գիրն ասում, միւսը կուլ տալիս, եա թէ չէ՛՝ սխ կարթալու տեղ՝ սոխ կամ սխտոր ասում, ղս ասելու տեղ՝ ղսրախ, ու ժամօրհնողն էլ՝ եա չօռ էր ասում, եա չէ՛ լսում: Մէկ գիր պակաս ժամանակին հօ՝ Աստուած հեռու տանի. ժամ ու ժողովուրդ, տէրտէր, տիրացու իրար գլխով էին դիպչում. ամէն բէրնից էնպէս մէկ խօսք էր դուս գալիս, որ զուռնի փոխանակ՝ դափ էին ածում, մմի տեղ, ցխաւելը եա քշոցը կարդացողի ձեռը տալիս, տպողին օրհնում, կազմողին գովում ու գէջդանգէջ պրծնելիս՝ Աստծուն էնքան իրանց հոգու համար շնորհակալութիւն չանում, որքան գրքից, աւետարանից ազատվելու խաթեր: Թէ մէկ վարդապետ էլ պատահում էր էսպէս վախտը, Աստուած հեռու տանի. էշը մնում էր ցխումը խրված, կարդացողի ոտն ու ձեռը դող էր ընկնում, լեզուն կապվում: Չէ՛ զարմանալու. ի՛նչ անեն խեղճերը, գեղերումը վարժատուն չունին, քաղաքներումը օրինաւոր վարժապետ ու շատի փորում հինգ օր ման գաս, մէկ այբի կտոր չե՛ս գտնիլ: Է՛ն էլ շատ ա, որ իրանց ջուրը ջրամանիցը հանում են, իրանց բանը եօլայ տանում, ժամի կարգը կատարում: Ամէնս էլ լաւ գիտենք՝ թէ ո՞ւմ մեխքն ա, ամա հիմիկ խօսալու վախտը չի, եդոյ կասեմ. ի՞նչ ասեմ, իմացողն իմացաւ ու անկաջի տակն էլ բալքի թէ քորեց, բայց անկաջի տակը քորելով՝ փոր չի՛ կշտանալ, լաւ է մէկ օր առաջ իր բանը կարգին բռնիլ ու չասիլ՝ «է-

17

քուց, էքուց», էքուց էլ էս օրվանից ա, ընչանք էքուց, էլոր կըքցենք մեր բանը՝ գէլը սուրուն կտանի, ով անկաջ ունի, լսի, թէ չէ ոտը քարին կառնի:– Մեր Աղասին, բացի սրանից՝ ղորդ ա, տարին իրեք, չորս անգամ սըրբութիւն էլ էր առնում, խոստովանվում, պաս ու ծում պահում, Զատկի մատաղին ընկեր ըլում, խունկ ու մոմ վառում, իր մեխքը բոլոր տէրտէրի վիզը կապում, ինքը բերանը սրբում, ձեռները լվանում, ղրաղ կանգնում, բայց էս պարտքիցը պռծածին պէս՝ Քրդի ասածին պէս՝ «Էլմը զէն կիկոն էր, էլմը զէն կիկոն»: Էլ էն ջուրը, էլ էն ջաղացը, ո՛չ ղուղն էր բան մտնում, ո՛չ բերանը լազաթ առնում: Շատ անգամ ժամի ճամփէն էլ էր մտքիցը քցում, խունկն ու մոմն էլ: Էս մէկ ադաթ էր. աչքը բաց էր արել, էնպէս էր տեսել, թէ հինգ նաւակատեացը միս չպէտք էր կերած, ժամ գնացած, ծում պահած, սրբութիւն առած, պատարագ արած, հոգոյ հաց տված, գերեզմաններն օրհնած, ուրիշներն անում էին, ինքն էլ էնպէս էր անում, աղքատաց կերակրում, շատ անգամ քահանայ, խալխ կանչում ու իրանց ննջեցելոց հոգիքը յիշում: Բոլոր բոլոր հիանալի սովորութիւններ էին, աննման օրէնք, սուրբ Աստուածապաշտութիւն և մարդասիրութիւն, Աստուած տայ, ամէն ազգ էս բարեգործութիւնները ունէնան, որ մեր ընտիր Հայերն ունին, ամա Աղասու ջիգրը հէնց էնդուր վրայ էր շատ անգամ գալիս՝ որ ինչ անում էին, խելքումը չէին նստացնում, թէ բանի զօրութիւնն ի՞նչ ա: Հանդն էր դուս գալիս, իր մասիլն ու պտուղը, դաշտերի ծառն ու ծաղիկը, երկնքի պայծառ արեգակի, լուսնի, աստղերի լիսը տեսնէլիս, նրա հոգին վերանում էր, խելքը թռչում, շատ անգամ աչքերը ծով դառած՝ տեղն ու տեղը մնում կանգնած. հէնց իմանում էր՝ թէ իրան դրախտը տարան: Ձեռները քցում, գլուխը բաց անում, երեսը մէկ երկինքը, մէկ երկրի վրայ քցում, հոգոց հանում ու ցանկանում էր՝ որ ձէն տայ: «Ա՜խ ո՞վ ես դու՝ ո՞վ՝ եարադանիդ ղուրբան՝ Աստուած՝ որ էսքան բարիքը ստեղծել ես մեզ համար: Ա՜խ՝ ընչի՞ չե՛ս քո սուրբ երեսը մէկ օր մեզ ցոյց տալիս, որ ոտներդ ընկնինք, մեր սիրտը, մեր հոգին քեզ մատաղ տանք: Թէ ասեմ երկիրն ա մենակ գեղեցիկ, հազար ծաղկներով, բուսով զարդարած, բաս երկինքը ո՞ւր թողամ, որ ցերեկը ինձ լիս ա տալիս, հանդիս պտուղը հասցնում, գիշերը մութն իմ աչքիցս հեռացնում ու էնպէս չադրի պէս գլխիս վրայ կանգնած՝ անձրև, արև տալիս՝ որ ես ապրիմ, որդիքս պահպանեմ, աշխարքի պէտքը գամ՝ որ մեռնէլիս էլ գան հողիս վրայ, 18

ինձ մէկ դարդակ ողորմի ասեն: Ախ՝ երկնային թագաւոր Աստուած՝ քանի աչքս բաց եմ անում՝ էս քո արարածը տեսնում, սիրտս կրակ է դառնում, աչքս ծով, բերանս լռվում, մնում եմ տաքացած, ջեռուցած. բայց ա՜խ՝ ո՛չ էս կրակն ա ինձ էրում, ո՛չ էս ջուրն ինձ խեղդում: Աչքս մոլորված էս թփից էն թուփ, էս սարից էն սարն ա ընկնում՝ ծառի տակին ասես, սարի գլխին ասես՝ մտիկ անելով աչքս շաղվում, ջուր ա կտրում: Հէնց գիտես մէկ ձէն, մէկ թև, մէկ աներևոյթ հոգի՝ տերևները խշշալիս, ղուշը թռչելիս, աղբիւրը քչքչալիս, բիւլբիւլը երգէլիս, հովը փչէլիս, շաղը երեսիս թափէլիս, ամպը գոռալիս, անձրևը գալիս՝ ինձ ձէն ըլի տալիս, ինձ ձեռով ըլի անում, ինձ վրայ խնդում՝ թէ վայելի՛ր էստոնք, հողածին մարդ, բարի կա՛ց, բարութիւն արա՛, Արարչիդ մեծութիւնը ու խնամքը ճանաչիր, ծառի պէս պտուղ տո՛ւր, ծաղկի պէս հոտ, սարի պէս աղբիւր, դաշտի պէս մասիլ, երկրի պէս հաց, երկնքի պէս լիս. վայելի՛ր Աստուծոյ բարութիւնը, ուրըշին էլ փայ տո՛ւր. աղքատ տեսնելիս՝ կերցրո՛ւ, կշտացրո՛ւ. ղուշը վրովդ անց կէնալիս, կանչի՛ր, կուտ տո՛ւր, դու առատ ձեռք ունեցիր, որ առատ առնիս ու բախտաւոր ըլիս: Ա՜խ՝ բոլոր կանեմ, կեանքս ուզեն, չե՛մ խնայիլ, բայց ի՞նչ կըլի՝ որ տէ՛ր իմ և Աստուած ջան՝ էս հոգին մէկ օր էլ ա՝ մի ինձ երևի, որ էսպէս կարօտ չմնամ, չէրվիմ, չմաշվիմ նրա աննման սիրովը: Երազումն էլ ա, որ մէկ նրա պատկերը տեսնէի, սրտումս դարդ չէր մնալ, էսքան չէի հասրաթ ըլիլ ու տանջվիլ: Թէ դու ես նրան ուղարկում՝ ո՜վ տէր իմ և Արարիչ՝ ընչի՞ չես հրամայում, որ մէկ օր, մէկ օր, ա՜խ՝ մէկ րոպէ էլ ա, մէկ աչքս բաց ու խուփ անէլիս էլ ա, նա մի աչքովս ընկնի, նրան տեսնիմ, սիրտս հովանայ ու էլի նրա ասածն անեմ, բերնիս թիքէն հանեմ, ուրըշին ուտացնեմ, հաքիս շորը հանեմ, ուրըշի լաշը ծածկեմ, որ հօրնը մօրս սիրտն էլ ուրախանայ, ասեն թէ՝ Աստուած իրանց բարի զաւակ ա պարգևել՝ որ իրանց խրատը գետինը չի՛ քցում, իրանց բարի ճամփին ա հետևում, իրանց ասածն անում»: Հանդը դուս գալիս՝ մեր բիրտ Աղասին էսպէս էր մտածում ու սիրտն էրվում, ժամիցը գալիս՝ փառք էր տալիս Աստուծոյ՝ որ շուտ արձակվեցաւ, ինքը տուն էկաւ՝ որ մի քիչ դինջանայ ու գնայ հանդը՝ որ էլի սիրտը բացվի, էլի էն հիանալի ձէնը լսի ու իր բանն անի: Շատ անգամ բարկացած՝ գալիս էր, տան պուճախումը, կամ քուրսու տակին ոտները փռում, տրտնջում, թոնթորում, գանգատ անում՝ որ ժամումը խոս19

տովանվէլիս՝ էնպէս բաներից էին խաբար առել, նրա սիրտը վիրաւորել՝ որ նրա մտքովը ամէնևին երազումն էլ չէին անց կացել:– «Ա՛խպէր՝ արածիս հլայ մէկ ճար արա՛, յետոյ ուրիշ բաներից հարցրու՝ է՛», ասում էր շատ անգամ՝ նեղանալով: «– Հէնց քանի ասում ես, էլի երկու սհաթ չօքացնում, գլուխդ տանում են՝ թէ ասա՛, ասա՛: Ախր որ չեմ արել, ի՞նչ ասեմ, ի՞նչ: Էնպէս բան արա՛, որ սիրտս մի քիչ հովանայ, եա տաքանայ՝ շատ խօսալուց ի՞նչ կշահվիս: Ասենք՝ թէ խաթր եմ անում, լիս չե՛մ ընկնում, հէնց պէտք է ամէն բան բերանդ գալիս, խօսի՞ս: Սիրտս սրսռում ա՝ էդ հարցրած բաներիցդ, քար ըլի, էդ խօսքերը չի՛ տանիլ: Ախր ի՞նչպէս են Աստուծոյ սուրբ տաճարումը էնպէս բաներից խաբար առնում, որ չօլումը չի՛ պէտք է խօսացած, բալքի թէ քամին իմանայ, տանի, ուրըշի անկաջ քցի. տանը չի՛ պէտք է ասած, որ չըլիմ չիմանամ՝ պատերը զարզանդին: Ես իմ կարճ խելքովս էնպէս եմ իմանում, որ մարդ խոստովանվէլիս, ինքը պէտք է իր մեղքի վատութիւնը, իր արած չարութիւնը միտք անի, փոշմանի, զղջայ, Աստծուն խնդրի՝ որ իրան թողութիւն տայ, որ էլ չանի, կարողութիւն տայ, որ իր ճամփիցը չհեռանայ, բարի ըլի, թէ չէ՝ զօռ անելով, մարդի վրայ բեռը դնելով, անկաջը էսպէս բաներով լցնելով՝ սրտիցը ո՛չինչ խաբար չառնելով, ի՞նչ կընգնի մարդի ձեռքը. ո՛չինչ:– Հինգ օր էլ գլուխդ քարէքար տուր, տարով ծում պահի, որ սիրտդ թամուզ չի՛, ի՞նչ օգուտ: Թէ ինձ վատութիւն ես արել, պէտք է սրտով իմանաս, ինքդ փոշմանես, թէ չէ ուրըշի ասելով՝ դու հօ քո ուզածը ու քո խորհուրդը չե՛ս թողալ: Տէրտէրի առաջին չօքելիս, մեղայ տալիս, էնպէս պէտք է վեր կենաս՝ որ խղճմտանքդ դինջ ըլի, նրա ասածը գլխումդ մտնի, թէ չէ սիրտդ լիքը գնացիր, լիքը վեր կացար, ի՞նչ օգուտ: Խաթայ, բալայ ա էլի. մէկ որ եախէդ ձեռ ա ընկնում, էլ չեն ուզում, թէ պոկեն: Հաղորդութեան օրը որ գալիս ա, Աստուած գիտէնայ, ջանս դող ա ընկնում: Ինչ աման, չաման կայ, լվանում եմ. ղուղս մզում, քամում, բէինս քանդում՝ որ տեսնիմ՝ թէ ի՞նչ եմ արել՝ որ ես ինքս ասեմ ու հարցնիլ չտամ: Տուն չեմ կտրել, մարդ չե՛մ սպանել, ուրըշի հացը ձեռիցը չե՛մ խլել՝ Աստծուն իրան այեան ա, գողութիւն, չարութիւն, անառակութիւն մտքովս էլ չի՛ անց կենում, էնքան արևի, անձրևի տակին չօքըչօք եմ անում: Առաւօտը գնում եմ հանդը, րիգունը գալիս, մէկ մարդի ծուռը աչքով չեմ մտիկ տալիս, էլ մեղքս ո՛րն ա, որ հէնց գլխըներս տանում են՝ թէ հա՛ ասա՛, հա՛ ասա՛: Ես 20

լաւ գիտեմ՝ մեխքի պարկն ո՛վ ա, իրանցից պէտք է հէսաբ պահանջել, մեզ վրայ են բեռը բարձում, մեզ մեղաւոր շինում: Ղորդ են ասել՝ թէ շատ կարթացողի ծուծը բարակ կըլի, գլխումը խելք չի՛ ըլիլ, կամ թէ չէ կթուրքանայ: Աշխարքս կարթացողիցն ա շինվել, կարթացողիցն էլ պիտի քանդվի: Իմ դուշմանս նրանց ձեռը չընկնի, սաղ սաղ կուտեն մարդի: Ինչ ասես, նրանցից դուս ա գալիս: Աւետարանը իրանք են կարթում, ժամ ու պատարագ իրանք անում, մեզ ասում՝ թէ մեր ասածն արէք, մեր գործքին մէք նայիլ: Ախր ի՞նչպէս չնայեմ, հօ քօռ չեմ, փառք Աստծու: Ինչ ճամփով որ դու գնում ես, ես էլ էն ճամփովը պէտք է հետդ գամ. տօ դու դուզ գնա՛, որ ես էլ դուզ գնամ՝ է՛. զօռի բան չի՛ հօ: Տօ դու խեցգետնի պէս ծուռն ես եռում, ինձանից պահանջում ես՝ թէ ծուռը մի՛ գնար: Առաջ դու արա՛, եդոյ ինձ խրատ տո՛ւր՝ է՛: Ես էլ գիտեմ, որ Աստուած փիս բանը չի սիրիլ, ես որ հող տեղովս ատում եմ, նա ի՞նչպէս կընդունի: Թէ բան ունիս, է՛ն ասա՛. էդով քարվան չի՛ կտրվիլ: Նստում են երկա՜ր, զոռնալամայ խօսում, հազար բանի անուն տալիս, հազար հրաշք պատմում, մէջը փուչ, օխտը հատիկ, ո՛չ աղ կայ, ո՛չ համեմ: Քրիստոս գիտենայ՝ իմ ծառիցը ու դաշտիցը շատ բան եմ սովրում, քանց սրանցից: Տօ փող էլ ուզես, կտամ, չունէնամ, գլուխս կծախեմ, քեզ կպահեմ, թաքըլի էնպէս բան ասես, որ խելքումս մտնի. իմ հաւարին հասնիս, էն ժամանակը հոգիս ուզես, քեզ թասիր չե՛մ անիլ, չե՛մ»: «Ամէնը հօ ամէնը, իլահիմ մեր տէր Մարկոսը, որ առաւօտէց մինչ րիգուն փիլոնն ուսին քցած, փոխանը վեր քաշելով, հողաթափը ծրփծրփացնելով կամ քօշերը քստքստացնելով, քուցին քուցին անելով, մէկ դագանակ ձեռին, լոնդի տէր ողորմէն շխշխկացնելով, քուչէքը չափելով, մէկ մեռել, կամ կնունք շիլափլաւ, կամ մատաղ պատահէլիս՝ մէկ էլ էն ես տեսնում, որ հազալով, փռշտալով՝ ոտին, գլխին անելով՝ դռները ջարդելով, կոտրատելով՝ ափալ, թափալ ներս ընկաւ, հոգեառ հրեշտակի պէս էկաւ թունդրի ղրաղը կտրեց, իրան իրան նստեց, արաղ մազայ ուզեց ու հէնց իմանաս՝ թէ մեռելի կէս հոգին ինքն ա ուզում հանի: Դեռ պատանը չկարած, չլվացրած, շուտով թաղումէլէքն ու կողոպուտն ա ուզում. Աստուած հօ չի՛ վերցնի: Տօ մէկ արի՛ ձեռս բռնի՛ր, հօր պէս ինձ սիրտ դի՛ր, ինձ անուշ լեզվով մխիթարի, եդոյ հոգիս էլ հետը հանի՝ է՛. թէ որ չտամ, պատժի գամ: Մէկ հացկերոյթ ըլէլիս՝ սուփրի գլխին ինքն ա նստում, հինգ մարդի ղդար հաց ուտում, տկի հոտն առնէլիս, փորը ղլվլոց 21

ընկնում: Տօ քո տունը չքանդվի, քո տունը, հօ սոված չմեռար, ա՛յ խանի խարաբ. ի՞նչ էլաւ քեզ. մարդի փորը հօ դժոխք չի՞՝ որ իրան ուտի: Սար ու ձոր տէրտէրի փոր. ի՞նչ ղորդ են ասել՝ է՛: Բերնին ղուրբան, ով էս խօսքն ասել ա: Աւետարանի կոխքումը պէտք է գրած, որ սրանք կարթան ու իմանան: Քիչ ա մնացել՝ որ մեզ սաղ սաղ ուտեն: Երեխէքներս չօբան դառած ման են գալիս, նրանց դարդը չեն քաշում, որ մէկ այբբեն էլայ, մէկ ճզի բզի, սովորցնեն, հէնց իրանց ֆիքրն են քաշում: Էդպէս հօ չի՞ ըլիլ»: «Ղորդ ա՝ կարթալ, մարթալ չե՛մ գիտում: Էշ կերել եմ էշ մենծացել: Ես ի՞նչ գիտեմ՝ տէրտէրն ի՞նչ ա, ժամն ինչ: Էդպէս բաները էս հաստ գլխումը՝ հազար տարի էլ ասեն, մեռնիմ, կտրիմ, ոտներս քարէքար տամ, տուն չի՛ գնալ, տուն: Պարտականը նա ըլի՝ որ ինձ կարթալ չի սովորցրել, ամա բանը մէնակ կարթալումը չի՛: Ինչ կուզէ ասեն, ես իմ կոպիտ գլխովը էնպէս եմ կարծում, նհախ տեղը՝ դատած մալը ուտիլը ու դարտակ քնիլը հարամ ա: Մարդ պէտք է ինքն էլ աշխատի, որ կերածը հալալ ըլի»:– Էս լսողն էնպէս կիմանայ՝ թէ մեր Աղասին՝ մէկ սարսաղ, անհոգի, անաստուած, իր հաւատն ուրացած մարդ պէտք է ըլէր, որ մեր ողորմելի կարթացողներին էսպէս քարկոծում, պախարակում էր, ու էլ միտք չէ՛ր անում՝ թէ նրա՛նք են Քրիստոսի կենարար մարմինն ու արինը ճաշակում, ծառայ եմ նրանց սուրբ զօրութեանը, նրանք են մեր հոգոց տէրը, մեր մեխքը սրբող մաքրողը: Նրա՛նց է տված երկնքի ու երկրի իշխանութիւնը՝ որ արքայութեան դուռը մեզ համար բանան, կամ փակեն: Նրանք որ չըլին, մեր հոգին դժոխքումը հուրն յաւիտենական իսրի պուճախումը՝ հա կտանջվէր, հա կտանջվէր ու սատանէքանց փայ կըլէր: Մազէ կարմնջովը անց կենալիս տեղը՝ թէ նրանք մեր ձեռը չի բռնեն, անդունդը կթափվինք, ու ամէն մէկ մեր թիքէն հազար սատանի ճանկը կընկնէր: Ինչ ուզում ես, խօսի՛ր, արա՛, ձեռդ ո՞վ <ա> բռնում. ամէն մարդ իր գլխի տէրն ա, ամա էսպէս բանի վրայ խօսողի ատամները պէտք է ջարդած, որ խելքը գլուխը գայ: Ի՞նչ անես. էշ գեղըցի ըլելով՝ գլուխը հաստ, ծուծը բարակ, անտաշ, կոպիտ, ո՛չ վարպետ էր տեսել, ո՛չ վարժատուն, ձիու տակը սրբելուցը, մաջը բռնելուցը, հանդը վարելուցը ու կատէպանութիւնից աւելի, ո՛չինչ բան չէ՛ր գիտում: Ախր մէկ մարդ որ 22

անլվայ հաց ուտի, ամսըներով չոլումն ու գօմումն իր օրն անց կացնի, նրանից էլ ի՞նչ հարցնես, ի՞նչ բեդամաղ ըլիս. նրա ասածը ո՞վ չվանի կդնի: Թէկուզ գեղըցին, թէկուզ եաբանի հայվանը, մի հէսաբ ա: Մէկ մարդ որ խաչ հանէլիս չիմանայ՝ թէ ձեռը առաջ դօշին պէտք է դրած, թէ ճակատին, աջու կողմը, թէ ձախու, սաղ տարին հինգ անգամ ժամի երես տեսնի, էլ ո՞վ նրա դնչին մտիկ կտայ: Կըլի որ նրա բոլոր անբաւականութեան պատճառը՝ բարիկենդանն էր ու ժամի երկարիլը: Բալքի միտք էր անում՝ թէ իր թայդաշ տղէրքը էն սհաթին ձի ու ասպաբ հազրած, դուս ըլին էկած ու ինքը եդ մնայ: Բալքի թէ հէնց է՛ստուր համար էր նա էնքան դատ բէդատ անում, տրտնջում, բերանը աւերում, հոգին ապականում՝ թէ չէ նրա ձէնը մինչև է՛ն օրը՝ իր հէրնըմէրն էլ չէին լսել: Էս պատճառաւ կարելի ա նրա գիժ խօսքերը մոռանալ, նրան ներել ու էսպէս ափեղցփեղ, հայվարայ խօսողի բերանը ցխել, որ իր չափը ճանաչի:– Ուրեմն լսողը թո՛ղ չբարկանայ ու իսկոյն ձեռք բարձրացնի՝ որ Աղասու բերնին խփի: Էսպէս չար լեզու ուրիշ մարդիք էլ ունին, բայց Աղասու բարի խասիաթը, բարի սիրտն ու հոգին քիչը կունենան: Էս հասակը հասել էր, քսան տարին անց կացել՝ նա դեռ հօրնը մօր առաջին էնպէս էր, ինչպէս մէկ անմեղ գառը: Մէկ օր նրանց խօսքիցը չէ՛ր դուս էկել, մէկ օր նրա բէրնիցը մէկ թթու խօսք չէ՛ր լսված. աչքը նրանց աչքին առնելիս, նա նրանց միտքը իսկոյն իմանում ու գլուխը մահու էր տալիս, որ նրանց կամքը կատարի: Գեղըցիքը բոլոր նրա արևովն էին խնդում, նրա գլխովն օրթում ուտում: Ամէնի աչքը նրա վրայ էր, նրան էր գովում, նրան էր օրհնում: Մէկին մէկ փորձանք դիպչէլիս, կամ մէկ դարդ ունենալիս նա իր գլուխը եդ էր դնում, նրա մուրազին հասնում: Բերնի թիքէն հանում էր, ուրըշին ուտացնում: Էնքան իր ապրանքին, իր հանդին ու մալին չէ՛ր մուղայիթ, որքան իր հարևանների: Տանուտէրի տղէն էր, աղքատի ու նաչարի ընկեր: Որբ էր նրա դուռը գալիս, սուփրէն էր բաց անում, կամ քիսէն, ում գութան չունէր, իրանցը բան տալիս. ում եզն ու հօտաղ չունէր, իրանցն ուղարկում. ում փող չունէր՝ որ մշակ բռնի՝ իգին էտի, փորի, եա թաղի, կամ թաղը եդ տայ, ինքն էր առաջ ընկնում, գեղի տղէրքը հաւաքում ու գնում նրա բանն՝ առանց կանչելու, առանց խնդրելու անում, ու իքու տէրը մէջը մտնէլիս՝ աչքը մնում սառած, նրան ումբր ու արև խնդրում, չունքի թէ մէկ տարի վազն անթաղ 23

մնայ մեր աշխարքումն, իսպառ կչորանայ:– Շատ հէրնը մէր երանի էին տալիս նրա հօրն ու մօրը՝ որ էնպէս բարի զաւակ ունէին: Ինչ տեղ մէկ մէջլիս, կամ մէկ սուփրայ էր բաց ըլում, նա էր նրանց գլուխը, ուրախութիւնը ու քէֆ շհանց տվողը: Նրա սուրահի բոյը, նրա թուխ թուխ աչքերը, նրա ղալամով քաշած ունքերը, նրա աննման, գեղեցիկ պատկերը, նրա անուշ լեզուն, քաղցր ձէնը, նրա լէն թիկունքը, բարձր ճակատը ու ոսկեթել ճալվերը՝ մարդի խելք էին տանում, տեսնողը մաթ էր մնում, չէ՛ր կշտանում: Սազը ձեռն առածին պէս՝ քարին, փէտին շունչ, հոգի, լեզու էր տալիս: Ղորդ ա, արևն երեսն էրել, գունը փախցրել էր, ամա ծիծաղէլիս՝ որ աչք ու ունքը չէ՛ր բաց անում, հէնց իմանաս, վարդ է բաց ըլում, երեսիցը լիս վեր թափում: Նրա թվանքի գիւլլէն դարտակ չէ՛ր անց կէնալ: Սիրտն էնքան բարի էր՝ որ նհախ տեղը ղուշ էլ չէ՛ր սպանիլ. մռջիմը չէ՛ր կոխիլ, ամա հարամի թշնամու ձեռին տապակվելով գիշեր ցերեկ, որ թէ էնպէս էր պատահում, որ Թուրքերն էկել էին, բաղը լցվել, կամ իրան սպանիլ, կամ իր հարևանին, էն ժամանակը երկնքումն ըլէր, վեր կգար, գեղի էն կողմիցը ձէն տային, իսկոյն ական թօթափել հազիր էր, ու թէ բառով բանը չէ՛ր վերջանում, էն ժամանակը նա իրան թրի, թվանքի ու կռան հունարը էնպէս էր ցոյց տալիս, որ թշնամին մնում էր կատու դառած, կամ նրա ձեռին, հնձանի տաքարին ղուրբան ըլում, որ թաղում, ծածկում էին, չունքի հազար անգամ էին փորձել, վարավուրդ արել՝ թէ մինչև Տաճկին չծեծես, քեզ բարեկամ չի դառնալ: Էնքան ղվաթով էր՝ որ ձեռը մէկ տղամարդի գոտիկը որ չէ՛ր քցում, հաւի ճուտի պէս բարձրացնում, գլխի ծէրն էր հանում, պտիտ տալիս, էլ եդ վեր բերում: Ձին նի ըլէլիս՝ որ ձեռը չէր բարձրացնում, ասլան ձին կզանում էր ու մէջքը դէմ անում: Հինգ մարդ վրայ թափէին, բռանց ձեռը կոլորէին: Գոմշի կամ եզան բողազը մէկ թուր խփելով՝ է՛նպէս դուս կտրում, որ թրի ծէրը գետինն էր խրվում: Շատ անգամ քսան հարամի հէնց թրի ոռքով էր հետ ածում: Թուրքերը նրա անունը լսէլիս՝ լեղապատառ էին ըլում: Շատ անգամ կռիւ քցած վախտը՝ հէնց նրա ձէնն իմանում էին թէ չէ, ճանճի պէս ցրվում, դէս ու դէն էին կորչում, գիւմ ըլում: Աւելի անունը՝ ասլան բալասի էին դրել: Ձեռներն էլ կապած՝ որ հարամու, թուլու մէջ բաց թողէիր, կարող էր՝ որ իր գլուխը պրծացնէր:

24

Բայց է՛սքան զարմանալի յատկութիւնները ունէնալով՝ էլի երեխի հետ երեխայ էր, մեծի հետ մեծ: Խանի, Շահի առաջի էնպէս էր կանգնում, ջուղաբ տալիս, որ հէնց իմանաս՝ թագաւորի որդի ըլի: Ծիծաղն ու խնդութիւնը նրա երեսիցը պակաս չէ՛ր հարկիզ. էնքան պարզ էր նրա սիրտը, է՛նքան հանգիստ նրա խղճմտանքը, էնքան արդար նրա հոգին: Նրա ամէն մէկ խօսքը՝ անգին ջաւահիր էր: Շատ մօր աչք մնացել էր կարօտ, որ նրան իր փեսայ շինի, նրա գլխովը պտիտ գայ: Ջահել աղջկերքը, նրա ձէնը, կամ անունը լսէլիս, ուզում էին՝ որ հոգիները տան: Շատ անգամ՝ ջրի ճամփին, կամ տան կտրներին կանգնած տեղը, որ Աղասուն անց կէնալիս՝ չէին տեսնում, էնպէս էին կարծում՝ թէ հրեշտակ է անց կէնում, մնում էին քար դառած, մայիլ էլած: Նրա ձէնը լսէլիս, նրա բոյը տեսնելիս, սիրտըները կրակ էր ընկնում, խելքըները գնում, ուզում էին իրանց հոգին հանեն, նրան տան: Ջանգիւլում ասէլիս, կամ ֆալ քցէլիս, կամ թիզ բաց անէլիս, ամէնն էլ իրանց մտքումը նրան էին դնում, երազում նրան տեսնում, վեր կէնում՝ նրա սիրուն՝ ա՜խ ո՜խ քաշում: Նրա ձեռի խնձորը կամ վարդը որ մէկի ձեռն էր ընկնում, որ փթում էլ էր, կամ չորանում, էլի նա ծոցիցը չէ՛ր հեռացնում, քնէլիս՝ բարձին դնում, զարթնէլիս՝ դօշին, երեսին, կամ քթին: Մէկ տեղ ղօնաղ ըլէլիս՝ հազար տեղից՝ պատի արանքից, դռի շեմից, տան պուճախից՝ հէնց նրան էին մտիկ տալիս ու շատը ուզում էր՝ թէ հէնց էն սհաթը, եա Աղասու ձեռը նրա ձեռին դիպչի, կամ շունչը շնչին, եա թուրը սիրտը մտնի, որ շուտով նրա արևին մատաղ ըլի, որ Աղասին նրան թաղի, Աղասու սիրտը նրա հմար մրմնջայ, Աղասու աչքը նրա վրայ լայ, բայց ա՜խ՝ Աղասին վաղուց էր իր մուրազին հասել ու նրանց մուրազը փորըներումը թողել: Սաղ գեղը է՛նքան էր նրա սիրովը վառվել, որ մինչև նրա վրայ խաղ էլ էին հանել, իրանք ասում, էրեխէքանցը սովորցնում:

Աղասի ջա՜ն՝ գլխիդ ղուրբան՝ Դու ես մեր թագն ու պարծանքը: Աշխարքս որ բոլոր ման գան, Ո՞վ կլի հատդ, դու մեր կեանքը:

25

Գլխովդ միշտ պտիտ կըգանք, Ա՛ռ մեր հոգին, դու մեր հրեշտակ. Թէ թաղես էլ մեզ՝ ձէն կտա՞նք, Էլ քեզ կօրհնենք, քեզ ղուրբան գնանք:

Երկնքին դու լիս ես տալիս Ծաղկերին հոտ, համ, ու հոգի. Դաշտ, սար ու ձոր քեզ տեսնելիս, Գլուխ վեր բերում քո առաջի:

Բիւլբիւլն մեռած սազիդ ձէնին, Վարդն թոռոմած՝ սէրդ յիշելիս, Ա՜խ են քաշում, տալիս գլխին. Վա՜յ են ասում, դու մտիկ չտալիս:

Քանի սաղ ենք, քեզ ըլինք ղուրբան, Քո շվաքիդ տակին մնանք. Ա՛խ թէ մեռնինք, մեր գերեզման Էլ գաս, կոխես, որ դինջանանք: Թագաւորներ հասրաթդ քաշեն, Որ ունենան քեզ պէս որդի: Քո անունը երբ լսում են, Թոզ են դառնում քո թշնամիք:

Արեգակն իր լիսն երեսիդ. Ամպերն իրանց թևերը փռած Քեզ են նայում, քո արևիդ Ղուրբան ըլինք, մնում կանգնած:

26

Տանիցը որ դուս ես գալիս, Ամէնիս աչքն վրէդ մայիլ՝ Քաղցր լեզուդ մենք լսելիս, Ոտիդ տակին ուզում մեռնիլ:

Ղալամով աչքերդ ա քաշած. Սուրահի բոյդ մէկ չինարի. Աշխարքի աչքն քո վրէն մեռած, Աղասի ջա՛ն՝ մեզ մօտ արի:

Բայց ինչ կուզէ՝ որ անէր՝ Աղասին իրանց տանն էնպէս էր, ինչպէս մէկ հարսը: Ղորդ ա մի քիչ ոտին, գլխին արեց, ամա էն էլ բարիկենդանի հունարն էր: Շիրախանի բալանիքն ասես՝ թէ մառանի, մօր ջիբումն էր: Սա էլ հօ էնպէս կապ էր ընկել, պպին կանգնել՝ թէ ընչանք ժամը դուս չի գայ, նրան որ մեռնի էլ, մէկ կաթը ջուր չի տալ: Աղասու նշանածն էլ՝ լաւ ոտին, գլխին էր անում, ամա ի՞նչ անէր ջրատարը, ձեռիցը մէկ բան չէ՛ր գալիս: Անաստուած կէսուրը ո՛չ մէկի դնչին էլ՝ չէ՛ր նայում, չէ՛ր մռում: Ամա բանը իր ձեռովն էր հազիր արել. արաղ, գինի, հաւ, ձու, ոչխարի միս, բայց ժամը չարձակված, վա՜յ նրան որ էստոնց կշտովն անց կէնար, կամ մատը դնէր վրէն: Էս միջոցումը գոմի սաքուն էլ սկսեցին թամուզ սարքել, խալիչայ փռել, բուխարին վառել, դուրսն ու տունն աւելել, չունքի որ գեղի քէդխուդէքը էս օր էստեղ էին կանչած ու էսպէս կարգով օրը մէկ քէթխուդի տան, ինչպէս որ միշտ սովորութիւն ա, իրանց բարիկենդանը պէտք է անց կացնէին: Աղասու մարդը վաղուց կտրիցը նայում էր՝ որ տեսնի՝ թէ ե՞րբ ժամը դուս կըգայ: Հէնց կնանոնց սիպտակ չարսաւը տեսաւ թէ չէ, նոքարը ափալ թափալ տուն ընկաւ, ու նրան աչքալիս տվեց: Էլի մէրը՝ իր ձին քշեց, իր ասածն արեց ու Աղասուն չթողաց որ տեղից էնքան ժաժ գայ, մինչև Սառախաթուն տատը տուն չէկաւ, սաղմոսն ու չարսաւը չծալեց ու ամէնին հաւասարական ողորմի Աստուած չասեց, նշխարք չբաժանեց: «Աստուած ձեր գլխին խռով չկէնայ, էս օր դուք հօ հոգիս հանեցիք, իմը ինձ հասցրիք», ասեց Աղասին քթի 27

տակին, մէկ կտոր նշխարք բերանը քցեց, ու ընչանք ղոնաղները տուն կըգային, փասայ փուսէն հաւաքեց, դուս թռաւ, ծլկեցաւ: Անիրաւ ձին էլ՝ հէնց իմանաս՝ իրան փառք էր համարում, որ էնպէս նստող ունէր վրէն: Ոտն օրզանգվին առաւ թէ չէ, մէջքը կռացրեց ու սկսեց գլուխը խաղացնիլ, ոտները գետնին խփիլ, նալներին կրակ տալ, խրխնջալ, փռնչալ, ու թև առնիլ ոտները գետնիցը կտրիլ: Աղասու ընկերքն էլ՝ մէկ տեղ թօփ էին էլել, ամէն բանը հազիր արել, իրանց մեծին սպասում, ու դեռ չէին համարձակում՝ որ իրանց քէֆն սկսեն, չունքի պատվելի Քէդխուդէքը, եկեղեցուց դուս էկած՝ գեղամիջումը կանգնել՝ զրից էին անում, իրանց հոգսը հոգում: «Մէկ կորչում էլ չե՛ն էս անատամ հալևորները, էս ծերերը, որ մենք դինջանանք, մեր քէֆին նայինք», ասաց մէկը՝ ատամները կրճտացնելով, բարկանալով: «Իրանք ջանից ընկել են, իրանց ջահելութիւնը մոռացել, ու չեն էլ ուզում, որ մենք էլ ա, մեր օ՛րը քաշենք»: Բայց տանուտէր Օհանէսը՝ էփված, փորձած մարդ ըլելով, միրուք ու մազեր հազար բանում սպիտակացրած, հազար չաթու, չվան կտրած՝ ծանր, ուռած կանգնել՝ գզրին թամբահ էր անում, որ Թուրք պատահէլիս, տանի մէկ տեղ ղօնաղ տայ, շանը լաւ մտիկ անի, որ մարդի չկծի, ու տէրտէրն էլ մէջըները քցած, քիչ քիչ երիշ արին, տուն գնացին: Հէնց նրանք հեռացան, մեր ղոչաղ տղէրքանց աստղը դուս էկաւ:–

2.

«Քէդխուդէքը գալիս են տօ՝ տե՛ղ արէք, ղրա՛ղ կացէք, ճա՛մփայ բաց արէք», ձէն տվեց գզիր Կոտանը, մէկ աչքը քօռ, դունչը ծուռը, էնպէս որ միրքի կէս փայը մնացել էր երեսի վրայ ցից էլած, խճճված, կէս փայն էլ բողազին, չանին կպել, չորացել՝ էնքան խօսացել էր ու հարայ տվել: Թագաւորն էլ էնպէս ուռած ուռած իր քօշք ու սարէն (պալատը) չէ՛ր մտնիլ, ինչպէս մեր գեղի իշխանքը՝ իրանց տաք գոմը, թէև շատի հաքին էնքան շոր չկար, որ էրկու մանէթի գին ունէնայ: Որը մէկ տասը տարվան կտրատված, քրքրված հին եափունջում կոլոլված, որը մէկ հազար տեղ կարկատած մաշված Քրդի աբայ էնպէս էր ուսերին քաշել, որ ղորդ ա, բերանն ու միրու28

քը ծածկած ունէր, բայց գոտկի տակիցը դէնը՝ գլուխդ ապրի՛, պատռտված քօբաչի չուխի ծլանկները (կտորները) հազար տեղից էնպէս էին ճոլոլակ էլած ու քամու ձեռին եսիր մնացել, որ փչէլիս՝ ուզում էր՝ թէ իրանց էլ հետը տանի: Գլխըներին հօ՝ էնպէս գիտես՝ թէ ամէն մէկը մէկ սաղ ոչխար ըլէր դրած: Էն որ մի քիչ չաղ էր ու եղալի (հարուստ), ոտն ու գլուխը էլի մի քիչ քօք էր, ու Աստծու տվածիցը շորի հոտ էր գալիս վրըներիցը: Սրանց ամէն բանն էլ կարգին էր. լաբչինը թազայ, մուք մաւի ղադաք փոխանի ղրաղները ասղարուր. մաւի քօբաչի շալ չուխայ, կամ Եզդու ղադաք կապայ, սիպտակ կտաւէ, կամ շալի գոտիկ. շապկըների եախէն՝ որինը մով, որինը քաթան, արխալղները՝ ղորդ ա, կարկատած էր, ամա շատ որ ըլէր, մէկ տասը, քսան տեղ, աւելի չէ՛, էն էլ ռանգ ռանգ կտորներով, որը կարմիր, որը դեղին, որը զօլ զօլ, էնպէս որ շատի արխալուղը հեռըվանց՝ հէնց իմանաս՝ չալ ղաջարի ըլէր, կամ չալ կատվի պոչ: Ամէնիցը գլուխը նրանց բօրանի քուրքն էր. երեսը կարմիր ներկած ինչպէս մէկ Թուրքի հինայ դրած ղաբայ միրուք, երեսք չունէր, ջանումն էլ բաց տեղ չէ՛ր մնում, բոլոր ծածկում էր: Փէշերը ու նեղ թևերը իշի նոխտի պէս ուսըներիցը կախ ընկած, գետինն էին հասնում ու դիպած տեղը թամուզ աւելում, հայլի շինում. ամէն մէկ քուրք՝ մէկ թզաչափ մազ ունէր, բայց ախ՝ շատ արևի ու անձրևի ձեռիցը է՛ն հալն էր ընկել, ներկն ու երեսի ջուրը գնացել՝ որ հէնց գիտես՝ քոսոտ ձիու սաղրի ըլէր: Շատի վրայ տասը տարվան թոզ ու կեղտ կար: Շատի ուսերն ու քամակը էնպէս էր ծակվել՝ բուրդն ու մազը դուս թափել, որ տեսնողը՝ հէնց կիմանար՝ թէ գարունքվան բրդըհան էլած ուղտի կաշի ըլէր: Բազընի փափախի մորթին էլ հօ՝ էնպէս էր չալ ընկել ու ծէրիցը բուրդը դուս թափել, որ մէկ բարակ քամի կամ հով փչելիս էլ՝ ամէն մէկ մազը թև էր առնում ու գլխըներին պար գալիս: Բայց էլի էնպէս մարդի քէֆը գալիս էր՝ տեսնելով՝ թէ ի՛նչպէս տանուտէրն ու Քէդխուդէքանց շատը՝ գդակները կոտրել՝ աջու ականջի վրայ թեքել, իրանց հինգ ոչխարանի քուրքը քէֆով՝ մէկ էս ուսին էին քաշում, մէկ էն, ու բազի անգամ գլխըները էլ հետը տրմբացնում էին՝ որ գդակները գիժութիւն չանեն, իրանց չափը ճանաչեն ու դուզ կանգնին: Բազի անգամ էլ՝ իրար բռնոթի թաւազայ անելով, կամ մէկը ձեռը միւսի գոտիկը կամ ճտովը քցած՝ իրանց էրեխութիւնը միտքըներն էին բերել ու շախայ անում, իրար բոթբոթում, շվացնում, զռթկացնում, փրթկացնում, ճռթկացնում, մռթկացնում 29

ու բազի վախտ էլ՝ հրհռում, քրքռում, բրբռում, դրդռում. շատը հօ ծիծաղու մէջքի իլիկը կոտրըվել էր, էնպէս որ ժամիցը ընչանք տուն կըգային, հէնց բռնի՛ր՝ տարի քաշեց, էնքան էին էստեղ էնտեղ կանգնել ու զրից արել: Ղորդ ա՝ ասացի՝ որ շատի հաքին տրեխ էր, գիւլբայ էլ չունէր՝ որ ոտը ծածկէր. շատի չուխի վրայ հարիր կարկատան կար. շատի ձեռների, երեսի, միրքի վրայ տասը տարվան ախպ, կեխտ, թոզ ու մազ կար. շատը բերնումը երկու հատիկ ատամ էլ ա՝ չունէր, էնքան ծերացել էր, ամա ի՞նչ կանես՝ որ տունն ու շիրախանէն հազար բարութիւնով լիքը՝ տրաքում էին ու Աստուծոյ հոգի կար միջըներում, մէկ օձի ձուն էր պակաս նրանց տանիցը: Գինին կարասներով շարած, ամբարը հացով լիքը. կթի կովն ու գոմէշները ֆորթ ու ձագը տակըներին՝ գոմումը կապած, քեահլան ձին՝ թավլումը, գութանը դռանը լծած, մառանը եմիշով, կախանով, տանձ ու խնձորով խլթխլթում և մտնողին հոտը տեղն ու տեղը բռնում, շշմացնում էր: Նորահարսն ու փեսէն կամ մէկ ազիզ ղօնաղ՝ որ գլուխը բարձին չէ՛ր դնում էս անմահական բարութեան մէջը, էնպէս իմանում էր՝ թէ դրախտումն ա աչքը խփում, կամ բաց անում: Որը երկու, որը իրեք բաղ ունէր, նօքար, հոտաղ դռանը հազիր, ու տան ներսն ու պուճախը դրմբում էր: Կարասներով կողակ, կճճներով պանիր ու ղավուրմայ, աքաշներով զօխ, բոխ, ողորմակոթ, բղղներով եղ ու կարաք, մօթալներով պանիր,– ծով՝ ի՞նչ տուն: Տասը ղօնաղ՝ որ էն սհաթը նրա դռանը վեր գային, սաղ ամիս ուտէին, խմէին, կոտրէին, ջարդէին, փչացնէին, նրա տան խէրն ու բարաքեաթը՝ հա՛ կար, հա՛ կար, ու եաբանի եադն էլ՝ նրանց դռնովը անց կէնար, իրանք թևիցը կըքաշէին, տուն կըկանչէին՝ որ նրանց սուփրի համն առնի ու էնպէս ճամփայ ընկնի: Շատ անգամ եկեղեցումը որ մէկ ղարիբ օքմին կտեսնէին, սուրբ սուրբն ասածին պէս շատը կէրթար եկեղեցու դուռը կըկալնէր՝ որ սֆթայ ինքը նրան իր տունը տանի ու շատ անգամ՝ երբ ուզողը շատ կըլէր, խօսքըմին կանէին՝ որ մէկ երկու շաբաթ նրան իրանց միջումը պահեն, նրան քէֆ շհանց տան ու բոլորն ի միասին՝ մէկ օր սրա տանը, մէկ օր նրա ուրախութիւն անեն՝ ղարըբի սիրտն առնեն: – Շատը սուրուով ոչխար էլ էին պահում: Էնպէս մարդ կար՝ որ տարէնը երկու հարիր, իրեք հարիր լիտր տանձ, խնձոր, ծիրան ծախում էր ու մէկ էնքան էլ աղքատի ու ճամփորթի ուտացնում, եա դեղապետի հմար պահում՝ որ սարի աղքատ խալխը՝ 30

Թուրք, Հայ՝ չունքի բաղ չունին, մէկ հիւանդ պատահէլիս՝ գան տանին ու իրանց թամարզու նաչարի աչքը դռանը չմնայ, չունքի մեր աշխարքումը ինչ հիւանդ էլ՝ որ ըլի, նրա առաջին ու վերջին դեղը՝ պտուղն ա: Պտուղ որ չըլի, ո՛չինչ բան նրան չի՛ փրկիլ, ու լեզուն բերնումը կչորանայ, եա հասրաթ կմեռնի: Ամէն մարդ իր բաժակի գինին՝ ալհադայ ունէր պահած՝ որ համ իր եկեղեցուն էր տալիս, համ էլ գեղըցոնցը բաժանում, ուրտեղ բաղ չկար, որ նրա ննջեցելոց հոգին յիշեն: Ամէն նաւակատեաց՝ ոչխար ասես, կով ասես՝ մորթում, մատաղ անում, ժամ, պատարագ անիլ տալիս, ժամոց բաժանում ու տանով, տեղով գնում՝ իրանց սիրելեաց գերեզմանները օրհնիլ էին տալիս ու աղքատներին կշտացնում: Մէկ փարի բան բազարիցը տուն չէ՛ր գալ, բացի իրանց հաքնելու շորիցը. էն էլ կտաւ, շապկացու, չուխացու շատը հարսներն ու աղջկերքն էին նրանց համար մանում, գործում, կարում: Նրանց կնանոնցը որ մտիկ տայիր, խելքդ կէրթար, խասի ու ղումաշի միջում կորած էին, բերնըներիցը կտրում էին, օղլուշաղի ոտն ու գլուխը թամուզ պահում. տղամարդը շատ օրը հանդումն ա ըլում, ի՞նչ հաջաթ. կինարմատը միշտ պէտք է աբուռով հաքնի, աբուռով մաշի: Մէկը մէկի ջգրու շատ անգամ իրանց օղլուշաղին էնպէս էին ծաղկում, զարդարում, ինչպէս գարնան վարդը: Սաղրի մաշիկ, կարմիր ծուղէք, ղասաբ՝ ղրաղները գիւլաբաթնով արած՝ փոխան, ալ դարայի մինթանայ (քաթիբայ), զառ լաչակ, ղալամքար արխալուղ, սամուր քուրք. արծաթէ կոճակներ ու բիլազիգ, քարգահարուր օշմաղ, ճլպինդ, տօտեր, շապկի եախայ, ոսկէ քամար, եախութ մատանիք, քահրըբար, եա՝ մարջան ճտի շարք՝ շատի միջումը ոսկիք, մանէթ, աբասի՝ ծակած, անց կացրած, դօշի քօրոց, ականջի օղ՝ որը ոսկի, որը մարգարիտ. մինթանի ղրաղները՝ շատինը մարգարտաշար: Շատի մազերումը ու գլխին հինգ թումանի զարդ ու զարդարանք կար: Շատի ճակատին շարքով եալդուզ ոսկի շարած: Ամէն մէկի կնիկն ու աղջիկը՝ հէնց իմանաս՝ խանզադայ ու բէկզադայ ըլէր: Շատը չորս, հինգ հարսն ունէր տանը, որ մէկ տեղը ցաւելիս՝ ուզում էին գլխովը պտիտ գան ու ոտները ջուր անեն, խմեն: Գլուխն ու քամակը դէմ անելիս՝ հարսներն ու աղչըկերքը իրար հետ բաս էին մտնում, որ իրանք քորեն, կամ քութութեն: Տրխըները կամ լաբչները հանէլիս՝ ձեռն էր՝ որ բան էր ընկնում. որը ոտն էր ճմռում, որը ջուրն էր տաքացնում, որը բերում, որ ոտն ու գլուխը լվանայ, որը թևերը վեր քաշած՝ ձեռին ջուր 31

էր ածում, որը մահրամէն տալիս, որը թևն էր քաշում, որը շորերը դասում, որը տեղը քցում, քնացնում: Քնած վախտին էլ՝ ե՞րբ կարէր մէկ ճանճ՝ որ նրա մօտովն անց կենայ, կամ երեսին նստի. էնքան աչքաբաց էին հարսն ու աղչըկերքը: Մէկ ղօնաղ պատահածին պէս՝ էս պատիւը ղօնաղինն էր՝ ե՞րբ կարէին նրանք բաց աչքով նրա երեսին մտիկ տալ: Մէկ բան ուզէլիս՝ ոտի տեղ՝ գլխի վրայ էին գնում՝ որ նրա ասածն անեն ու ձեռըները դօշըներին դրած՝ աչքը կթած ունէին՝ որ տեսնեն՝ թէ իրանց տէրը կամ ղօնաղը ի՞նչ կհրամայի՝ որ կատարեն: Կէսուրը կամ կէսառը մէկ աչքը քցէլիս՝ ուզում էին՝ որ տեղն ու տեղը հալչին, էնքան հնազանդ էին: «Բա՛խտ. բախտ էս ա, փողի բարաքեաթին էլ նալաթ, նրա կտրողին էլ», շատ անգամ ասում էին գեղըցիք ու գլխըները ժաժ տալիս. «ուտիլ չի՛ կարելի, հաքնիլ չի՛ կարելի: Էս օր ջէբդ լցնես, էքուց պէտք է մատդ լպստես: Ո՛չ գիշերը քունդ ա տանում, ո՛չ ցերեկը ղարարդ: Փորացաւ ընկածի պէս՝ մարդ չի՛ իմանում, թէ թիքէն ո՞ր կողմովն ա կուլ գնում: Փողը որ կայ՝ ժանգ ա, ձեռի կեղտ՝ էս օր կայ, էքուց Աստուծով մխիթարիս: Մեռնիս՝ պէտք է շներոց, գիլերոց ըլի: Թէկուզ փողի համն առած, թէկուզ իր միսը կերած՝ հէսաբը մէկ ա: Սարդարն էլ ա մեր դուռը գալիս՝ փողատէրն էլ: Տաշտումը հաց ունէնամ, կարասումը գինի, ջվալումն ալիր՝ հէրն անիծած՝ որ չիփ չիփլախ էլ ըլիմ, դարտ անեմ: Օջաղս լիքս ըլի, տանս բարաքեաթ, որդիքս սաղ սալամաթ, թո՛ղ օրը հազար մարդ մտնի, հազար մարդ դուս գայ, ի՞նչ եմ հոքում. հացն Աստծուն ա, ես էլ հետը, ո՞վ հասնի, թո՛ղ ուտի. Տէրին փառք, տեղը հլայ շատ կայ, տղէրքս սաղ ըլին, ջանս ապրի՛. Աստուած իր ստեղծած բանդի ռզղը ի՞նչպէս կըկտրի: Գդակս ծուռը կդնեմ, քէֆս արամիշ կանեմ. ո՛վ թամբալ ա, թո՛ղ նա դարտ անի: Չէ՛, չէ՛, փողի սիքէն ճանաչողը ո՛չ հոգի ունի, ո՛չ հաւատ: Փող-հող – մին ա: Զարգար Պ. որ շատ փող ունի, հէնց էն ա, ինձանից մէկ թիզ բարձրացել ու լաւ ա ապրում: Նրա քօռ աչքը գիտենայ: Շատ ֆիքր անէլուցը երեսի կաշին գնացել, չօփ ա դառել, քամակն էկել՝ փորին դէմ առել, ատամները ցից ցից մնացել, աչքերը կուլ գնացել. մէկ որ փչես, հազար տեղ գունդ ու կծիկ կըլի. մէկ որ քթին հուփ տաս, հոգին էն սհաթը կտայ: Տարէնը որ հազար շուն, գել, Թուրք, Հայ, աղքատ, ղարիբ, ղուրբաթ հացս չուտեն, տանս չքնին, գինիս չխմեն, իմ աչքը հէչ քո՞ւն կգայ: Գեօռս էլ որ քանդեն, ձէն չե՛մ տալ: Իքուս մասըլի տուտը Թէհրան, Ստամբօլ ա հասել: Ո32

՞ւմ հադդն ա՝ որ մէկին չէ՛ ասի: Ինչ ուտում են չեն ուտում, էնպէս ասած ունիմ՝ որ հաբգայ, խուրջին էլ լցնեն, որ տանեն իրանց տունը: Իր տընկած ծառի տակին քնիլը, իր բհամ բերած պտուղն ուտիլը՝ աշխարք աժի: Նոր չե՛մ հաքնիլ, հին կհաքնեմ, ձեռս ո՞վ ա բռնում, ո՛վ ա գլխիս ծեծում, թէ զառ ու ղումաշ հաքիր: Ե՞ս չեմ իմ գլխիս տէրը:– Քաղաքը որ մտնում եմ՝ հէնց իմանաս՝ թէ աշխարք սով ա ընկել. էլ ո՛չ խէր կայ, ո՛չ բարաքեաթ: Հացն ու ջուրն էլ որ փողով ըլին ծախում ու առնում, էլ ո՞ւմ դուռը գնաս, ո՞ւմ ձեռդ դէմ անես: Բազի վախտ էլ տեսել եմ՝ որ դուքաններումը կիտուկ կիտուկ մանէթները, ոսկին ածած՝ ամէն մէկ փող համարելիս՝ էնպէս գիտես՝ թէ փողատիրոնչ հոգին հետն ա դուս գալիս, էնպէս են սրթսրթում իրանց խազինի վրայ: Հէնց իմանաս՝ թէ առաջներիցը թև կառնի, կթռչի: Մէկ ձեռդ դէմ արա՛, շան որթի ըլիմ, ո՛չ մէկ բուռը հողի արժանանամ՝ թէ սուտ ըլիմ ասում, Աստուած, երկինք, գետինք, ծով, ցամաք, մէկ ծեղ էլ չեն տալ՝ որ աչքդ կոխես: Թո՜ւհ՝ մարդ իրան հոգին պէտք է ծախի, որ փողի թամահ անի: Հազար տարի էլ՝ որ քո ազիզ սիրելու դռանն էլ՝ շլինքդ ծռես, կանգնիս, սովու մեռնիս, հազար տարի անօթի փորով զկռտաս, մէկն էլ ա, քեզ տուն չի՛ կանչիլ, մէկ սառը ջուր խմացնիլ»: «Էն մարդն էլ՝ որ քո տանը կերել, խմել, ամսով, տարով քո աղ ու հացի վրայ ա էլել, աչքը աչքիդ առնելիս՝ հէնց գիտես՝ թէ գիւլով խփեցին: Ետևն ա քեզ դէմ անում, ու աչքը քամակը քցում: Տօ փողդ էլ ջհանդամը գնայ, դու էլ, տօ ղո՛ւռումսաղ. ասենք՝ թէ աչքդ ա քօռացել, ինձ չես ուզում՝ որ ճանաչես կամ սուփրիդ ղրաղը նշանց տաս, տօ գըլխիդ քար ընկնի. ինչ կերել ես, քթովդ դուս գայ՝ խնդրել եմ Աստուածանից՝ զահրըմար ըլի, էն դինումը առաջդ գայ, աչքերդ բռնի, տօ մէկ բարով, Աստուծոյ բարին է՞լ ա գլխիցդ ղհաթ էլել, որ դունչդ ցցում ես, ու եդ փախչում: Մէկ բարի լիս, բարի օր էլ ա տո՛ւր՝ է՛. հօ բերնիցդ քրեհ չե՞ն ուզում, ի՞նչ ես քարացել. էդ էլ հօ փողով չի՛՝ ա՜յ փողակեր հողակեր: Ասենք թէ չուխէս մահուդ չի՛, հին, մաշված, բրդից ա, քոնը նոր, կանանչ մահուդ՝ ձեռիցդ հօ չե՛մ խլում: Քեզ պէս հազար մահդամարդ իմ էս աղքատ չուխիս ղուրբան ըլի, որ առանց ղօնաղի հաց չի ուտում: Թէ մէկ օր էլ ճանկս կընկնի՛ս – ես գիտեմ՝ թէ ձիուդ գլուխը դվորը շուռ կտամ. հլայ սաբր արա, հալբաթ էլի քամին կպտտի քեզ մեր դէհը կըքցի. էն ժամանակը աչքդ բարին 33

տեսնի: Ճոթ առնելիս հօ՝ շատն ուզում ա, մէկ երկու շահի փող ենք դատել, էն էլ նա խլի: – Է՜յ գիտի ժամանակ հա. ո՞վ էր տեսել կամ լսել աւալի սֆթայ էսպէս բաներ. գառն ու գէլն ՚ի միասին արածում էին, հմիկ կովը վեր են քաշում՝ որ տեսնին՝ թէ տակին երաբ ֆորթ կա՞յ, թէ չէ: Սատկած ձիու նալնի են ման գալիս, էլ ո՞ւմ ասես դարդդ: Հէրը որդին չի՛ ճանաչում, որդին հօրը, ախպէրն՝ ախպօրը, լաւ ա՝ որ քարը քարի վրայ կանգնած մնում ա: Մարդ ինքը պէտք է լաւութիւն անի՝ որ Աստուած էլ նրա բանն յաջողի: Էլի Աստուած օրհնի՛ մեր հողը, մեր ջուրը, էլի թէ հոգի կայ, հաւատ, մեզանում ա: Ուտե՛նք, խմե՛նք, քէֆ անե՛նք, իրար թասիբ քաշենք, իրար արևով խնդանք, մէկ օր կմեռնինք՝ որ ողորմի չտան, գեօռբէգեօռ հօ չե՞ն անիլ: Մարդ ինչ անի, է՛ն իր առաջը կըգայ: Լաւութիւն կանես, լաւութիւն կտեսնիս, վատութիւն կանես՝ վատութիւն: Հարիր տարի կըլի որ լուսահոգի Ապովը մեռել ա, էլի նրա ողորմին հա՛ կայ, հա՛ կայ: Թուրք ու Հայ նրա գերեզմանովն են օրթում ուտում: Ճամփի վրի մենծ իգու անունը Հնդաստան ա հասել. էն ջադդահ բաղը իր ձեռովը տնկեց՝ որ անց կէնողը գնայ նրա բարութիւնը վայելի: Չորս կատէպան ամէն առաւօտ՝ ինչ պտուղ ծառիցը վեր էր ընկնում, հաւաքում, քթոցներով տանում էին ճամփին դնում ու անց կէնողի ջէբն ու խուրջինը լցնում: Էն մէշայ իգուցը մէկ պտուղ, մէկ թաս գինի իրանց տանը չէին բանացնիլ, ջոկ կպահէին ու աղքատ գեղըցոնցը կբաժանէին: «Ի՞նչ պէտք է տանինք էս փուչ աշխարքիցը. դարտակ էկել ենք, դարտակ կէրթանք: Սաքի որ շատ էլ մալ, դովլաթ ունեցայ, աշխարքի տէր էլ դառայ, հօ էլի պտի հողը մտնիմ: Իմն ա մի բուռը հողը, մէկ գազ կտաւը: Լաւ ըլիմ, լաւ կասեն, վատ ըլիմ՝ վատ: – Տէրտէ՛ր ջան՝ քո ոտի հողն եմ, դրուստ եմ ասում՝ թէ ծուռը: Գրի սևն ու սիպտակը չե՛մ գիտում, ամա ես իմ կարճ խելքովը էսպէս եմ աշխարքի բանը քննում: Ով չի՛ ուզում, իր քէֆն ա, ամէն մարդ իր գլխի տէրն ա: Քէֆ սանն, քեանդ քեօխվանն (քէֆը քոնը, գեղը տանուտէրինը): Թուրքն անիծած ա, խօսքն օրհնած:– Ի՞նչ կասես՝ տա՛նուտէր՝ թէ սուտ եմ ասում, բէրնիս խփի՛ր, անկաջս քաշի՛. դու գիտես՝ որ քո չօռը ինձ համար ջան ա, քո մէկ մազը արարած աշխարքի հետ չեմ փոխիլ: Թէ ճշմարիտը չե՛մ ասում, ասա՛. «Գլուխդ քարին ես տալիս»: Ես էլ ձէնս կկտրեմ: Ղորդ ա վարպետի ու վարդապետի մօտ չեմ մեծացել, ամա իմ ողորմածիկ, լու34

սահոգի հէրը՝ տասը վարդապետի խելք ունէր գլխին: Ինչ որ խօսում էր, հէնց իմանաս՝ թէ աւետարանի կոխքին գրած ըլի: Սաղ Աստուածաշունչը փորումն ունէր: Մէկ խօսք խօսալիս՝ հազար վկայութիւն էր բերում: Ժամագիրքը, շարականը, սաղմոսն ու այսմաւուրքը հօ՝ ջրի պէս գիտէր: Հարիր փիլիսոփայ, վարդապետ, տէրտէր հաւաքվէր՝ բերանները կցխէր, ճամփու կդնէր: Աշխարքի էն դինիցն էր խաբար տալիս: Մէկ ժողովքարար մեր գեղը գալիս, պէտք է տափ կէնար, որ նրա ձեռը չընկնի, թէ չէ՛ Աստուած ազատի, հոգին կըհանէր, միսը բերանը կտար, շատ անգամ չէ՛ր իմանալ, թէ էկած ճամփէն ո՞րն ա: Էս հմիկ որ լաւ, օսալ գլխիցս դուս եմ տալիս, նրա հունարն ա, թէ չէ՛ ես ո՞վ եմ, որ ինչ գիտէնամ: Բանը է՛ն չի, որ մարդ ծէքը տալիս, գնայ ժամը, մէկ երկու ծունդր դնի, դուս գայ, մի քիչ գրին մտիկ անի, արշտոտայ, քունը տանի, կակող բարձի վրայ, ղույթուքի եօրղան դօշակում երկար ձգվի, ուտի, խմի, քէֆ անի, փորն ու գլուխը հաստացնի, ու գայ, մեր ջանին ընկնի, թէ ինչ որ դատել էք՝ էն էլ մեզ տվէք, որ տանինք՝ լաւ ուտենք, լաւ հաքնինք, լաւ մաշենք, ձեզ համար աղօթք անենք: Ախպէ՛ր, բաբա՛, ջա՛նմ, գեօ՛զմ, աղօթք ունիս, քեզ համար պահի՛, քեզ հմար արա՛: Ի՞նչ ես տվել, որ մեզանից չե՛ս կարում եդ առնիլ: Ըսկի որ չըլի, կասեմ՝ Աստուած՝ քեզ համար մէկ պասորթ կանեմ: Աստուած բերնին չի՛ նայում, սրտին ա մտիկ տալիս: Մէկ հաս ու չհաս պատահէլիս հօ՝ ուզում են, թէ մեր տունը քանդեն: Տօ թէ տուտը կարճ ա, չի՛ հասնիլ, փո՞ղն ա երկարացնում: Բերաններս խփել ենք, ինչ որ ասում են, անկաջ ենք անում: Ասենք՝ մենք չենք խօսում, բաս Աստուած վերևիցը չի՛ նայում: Էս ի՞նչ բան ա՝ թէ փլաւը ես ուտեմ, քո գլխին դմփեմ. մածունը ես լպստեմ, քեզ գող կատու կանչեմ: Ասենք՝ թէ կարգաւոր են, խաթրներիցը անց չենք կէնում, չենք ուզում, որ անէծքի պատճառ դառնանք, չունքի սևագլխի անէծքը քարին որ դիպչի, քարը կպատռի. իրանք էլ մի քիչ պէտք է իրանց չափը ճանաչեն: Սևանու ճգնաւորներն են լաւ կարգաւոր, ի՞նչ խօսք ունիմ, բաժակի, մսի համ չեն տեսնում, հաքածները բուրդ ա ու շալ. չոր գետնի վրայ են քնում, երեսներիցը լիս ա վեր թափում, տաս, էլի կօրհնեն, չտաս, էլի կօրհնեն: Մօտը մտած ժամանակը Աստուծոյ բան են խօսում, կնկայ երես տեսնելիս հօ՝ երկու վերստ ճամփայ հեռու են փախչում: Չէ թէ կնգանից, գինուց, փողից, ձիուց, էլ ի՛նչ գիտեմ, ի՞նչ բանից խաբար տալիս: Քեահլան ձիու վրայ իրանք են նստում, խաս ու ղումաշ ի35

րանց հաքին ա, ղաբլու փլաւ ու հազար տեսակ անոշ կերակրներ, խմիչք իրանք գործածում, բանըդ կուշտն ընկած վախտը՝ ուզում են՝ թէ գլուխդ վեր բերեն, էս ո՛չ Քրիստոս ա արել, ո՛չ Մահմէդ: Տօ հէնց փող պէտք է տամ՝ որ հոգիս դրախտը գնա՞յ: Տօ որ գործքս լաւ չըլի, ես անօրէն ըլիմ, Աստուած նրանց խօսքովը իմ հոգուս պէտք է թողութիւն տա՞յ: Տօ Աստուած փողն ի՞նչ <ա> անում, նրա եարադանին ղուրբան: Փողն աղքատին պէտք է տված: Դէն քցես՝ լաւ ա, քանց էն մարդին տաս՝ որ քեզ մէկ շնորհակալութիւն էլ ա, չասի: Հազար օր նրանց տանդ պահի՛, պատիւ տո՛ւր, մէկ որ ոտդ մօտըներն ա ընկնում, մէկ սառը ջրի էլ լայեաղ չե՛ն տեսնում: Էս հօ Աստուած չի՛ վերցնի: Մեզանից առնում են, իրանց բարեկամներին ու ազգականներին շէնացնում, եդոյ մեզ վրայ էլ մեծ մեծ խօսում: Ասենք՝ թէ ամէն բանի վրայ լիս չե՛նք ընկնում, մեր աբուռը պահում ենք, որդի, երեխայ իշի պէս մենձանում են, նրանց հոգսը չե՛ն քաշում, վարժատուն չե՛ն բաց անում, չե՛ն կարթացնում, հէնց ուզում են՝ թէ մեր դատածը խլեն: Մի գնա մէչիդը, ամէն մի մոլլայ էն անհաւատ տեղըներովը՝ քառասուն, յիսուն մեծ, պստիկ գլխին հաւաքել, առաւօտէց մինչև մութը ուսումն ա տալիս, իր մասաբի բանը սովորցնում, մերոնք հէնց իրանց քէֆն են արամիշ անում: Ո՞րի արածն Աստծուն դի՛ր կգայ, ձեզ եմ հարցնում, ասում էլ ես, աղաչանք անում, անկաջըվեր են անում. մեր որդիքն էլ մեզ նման էշ ուտում, էշ մենձանում. չենք գիտում, թէ մենք սովորցնենք. գիտացողն էլ անկաջը կալել ա, ո՞ւմ ասես»:– Թէ սուտ եմ ասում, ա՜յ ջամըհաթ՝ մատըներդ կոխեցէ՛ք, աչքս հանեցէ՛ք, թէ չէ՝ ախր մեր ազգը որ խեղճ ա մնացել, թրի, կրակի եսիր, բոլորի պատճառն էս ա՝ որ մեզ մէկ ասող չի՛ ըլում, թէ մենք ո՞վ ենք, մեր հաւատն ի՞նչ ա, ընչի՞ համար ենք էկել աշխարհ. քօռ գալիս ենք, քօռ գնում: Հա լաւ՝ հաւն էլ ա օրը հարիր անգամ ջուր խմէլիս, կամ կուտ ուտէլիս՝ գլուխը ցածացնում, բարձրացնում, էստով ի՞նչ կդառնայ: Ո՞վ չի՛ գիտի՝ թէ երկնքումն Աստուած կայ, մեզ համար դատաստան: Ամա պէտք է իմանանք էլ՝ թէ երկրումը ի՞նչ պէտք է անենք, որ էս դատաստանի տակը չընկնինք՝ է՛: Ախպե՛ր՝ էսպէս չի՞. դուք ասեցէ՛ք: Ես մեղայ, գլուխս քարը: Տօ եդին Թուրքն էլ ախր ղուռանի շատ փայը անգիր գիտի, ես մէկ հայր մեր չեմ գիտում, ախր ի՞նչ իմանամ՝ թէ հոգիս ո՞ւր կէրթայ, մարմինս՝ ո՞ւր. ախր իմ խեղճ երեխէքն ինձանից ի՞նչ պէտք է սովորին: Շատ բան ասիլ չի՛ ըլում: Չի ըլիլ՝ որ մարդ՝ իր մատը իր աչքը կոխի, իր ձեռով՝ իր 36

գլխին, եա երեսին թագի. ամա ի՞նչ անեմ, սիրտս պատռում ա, որ մեր ողորմելութիւնը միտքս եմ բերում: Թո՛ղ ինձ կարթացնեն, որդուս ուսումն տան, մեզ ճամփայ շհանց տան, ճամփից, հաւատից չհանեն, սատանի փայ ըլիմ, մէկ բուռը հողի, մէկ գազ կտաւի, ժամ, պատարագի հասրաթ, թէ աչքս ուզեն, չհանեմ, իրանց տամ, որդիս ուզեն, չմորթեմ, մատաղ անեմ»:– «Ի՞նչ ասեցիր, հէրիք ա, խնամի Յարութիւն», ասեց Տանուտէրը, «ո՞ւմ ասես, ո՞ւմ. հազար շուն, հազար գէլ կայ՝ որ ո՛չ գիր գիտեն, ո՛չ գրի զօրութիւն. մեր աստղը մէկ անգամ թեքվել ա, էսպէս էկել ենք, էսպէս կերթանք. ամէն մէկ խօսքդ մէկ ջավահիր աժի. ամա ո՞ւմ ասես: Գիլի գլխին աւետարան կարթացին՝ ասեց՝ շուտ արէք, սուրուն գնաց: Բիլանայ բիր, բիլմիանայ բին. Թուրքն ա ասել (իմացողին մէկ, չիմացողին հազար). ո՞ւմ գլուխը ծեծենք. ո՞վ կուզի՝ որ իր աչքը քօռ ըլի. ամա որ ասածդ տեղ չի՛ հասնում, ի՞նչ ես գլուխդ ցաւացնում, բերանդ ափսո՛ս չի՛. քարին՝ որ հլայ Աստուած սիրես՝ տասը տարի քարոզ էլ ասես, քեա՞ր կանի: Աստուած մեր հօրնը մօր հոգին լուսաւորի՛, որ եկեղեցու դուռն ու ճամփէն էլ ա սովորցրել են՝ թէ չէ հէնց եաբանի հայվանի պէս պտի մենծանայինք: Էդպէս բանի վրայ տարով էլ որ խօսաս, տուտը չի՛ հատնիլ. գնա՛նք տուն ու ինչ որ Աստուած տվել ա, վայելենք, մեր հօրնը մօր ողորմաթասը խմենք, հալբաթ Աստուած մէկ օր իր ողորմութեան դուռը բաց կանի, էսպէս հօ չի՛ մնալ: Գնա՛նք, գնա՛նք. թէ չէ շուտով մենծ պասը կգայ. էն վախտը վա՜յ քո օրին՝ հա՛ կա՛ց ու թթու կե՛ր, գազար կռծիր ու բերնիդ ու փորիդ հուփ տո՛ւր: Բարիկենդան ա, մեր քէֆն անենք՝ հլայ. ինչ Աստծու կամքն ա, էն ըլի: Փողատէրն էլ իր համար կէնայ, վարդապետն էլ, լաւութիւն չեն անում, իրանք գիտեն, նրանց մեխքը հօ մեզանից չեն հարցնիլ, մեզանից չեն ուզիլ. ո՞վ ա գիտում՝ թէ էքուց գլխըներիս ի՞նչ կգայ. մարդի միս են ուտում, արինը խմում. ո՞վ ճար ունի, իր գլխին ա անում. մերն էլ Աստուած՝ էսպէս չե՛նք մնալ. փիս բանը, փիս ճամփէն՝ էս օր ա, էքուց լիս կընկնի. ու էն ժամանակը շատ մէր լաց կըլի: Ճամփէն որ ուղիղ ըլի, ինչքան երկար էլ ըլի, գնա՛, դուզ ճամփից մի՛ դուս գալ. թէ չէ որ սարերով, չօլերով ընկար, բանդ բօշ ա, գլխիդ փորձանք շատ կգայ: Եօլդան չխանն, գեօզի չխար (ճամփից դուս էկողի աչքը դուս կգայ): Գնա՛նք, գնա՛նք տուն՝ տեսնենք՝ մեր խանումը ի՞նչ ա

37

հազիր արել. խեղճը սաղ գիշերը աչքը չի՛ կպցրել ու հէնց չարխի պէս գլխի վրայ պտիտ էկել, դէս ու դէն ընկել»:– «Աղբաթը խէր ըլի մեր տանդրոնչ՝ թէ նա չէ՛ր էլել՝ էս մարդը մեր գլուխը հէնց սալթ կտանէր», էն կողմիցը մէկը՝ բեղերն ոլորելով, քիթը վեր քաշելով, իշտահով կում անելով, հազալով, գլուխը տմբացնելով՝ ձէն տվեց: «Հինգ սհաթ ա, ժամը դուս ա էկել. ագռաւներն էլ որդիանց որ էլաւ՝ հմիկ մէկ կտոր միս, եա ախպ, եա ուրիշ զատ՝ քթած, կերած կըլին. փորըներս ղլվլում ա, անկաջներս դժժում. ցուրտը մէկ դհիցը գափըներս տանում, սովը մէկ դհից զօռ անում, սա հէնց իր խօսքի տուտը բռնել ա, ու ոտը վեր կալած ջաղացի պէս դանը վրայ ածել, գլխիցը դուս տալիս: Քիչ էր մնացել՝ որ ասէի՝ քարվանը գնաց. պոչդ կարճացրու. դնգի ոտը ցածացրո՛ւ, բէրնիդ կապը կապի՛ր, լեզուդ քնացրո՛ւ. ու քամի ունիս՝ տա՛ր, ձեր տանը փչի՛ր. էս քամին մեզ հէրիք ա, որ ոտն ու ձեռ սառցնում, փէտացնում ա: Կրակ, պատուհաս ա՝ էլի. զրից ունիս, տա՛ր ձեր քուրսու տակին արա՛, որ լսողի քունը տանի. ի՞նչ ես չարչու մասալէքդ բաց արել, գլխըներս տանում: Մենք էլ լաւ գիտենք՝ թէ կորած էշը ո՞ր գոմումն ա կապած, ամա ի՞նչ անես՝ որ մօտանողի շլինքը կոտրում են, իշի ոտն ու գլուխը խուզում, որ տէրը տեսնելիս՝ զռում էլ ա, ասում են՝ թէ քոնը չի՛, ո՞ւմ գլուխը կտրես: Վաղի մասալէն չըլի թէ՝ ուղտին հարցրին, ընչի՞ ա շլինքդ ծուռը, ասեց ի՞նչ տեղս ա դուզ, որ շլինքս ծուռը չըլի: Մեր բանն էս ա դառել, ասելով ո՞ւմ կապի կբերես. առաջ լուծն ու կամըդ պատրաստի՛ր, կալդ շինի՛ր, դէզդ դիզի՛ր, եդոյ գիժ մոզու անկաջիցը բռնի՛ր՝ է՛. հօ հազար անգամ տեսել ես՝ որ կամն առնում ա, չօլերն ընկնում, էլ ի՞նչ ես նհախ տեղը բերանդ ցաւացնում, մեզ էլ հացից քցում: Ցանք անողը, առաջ պէտք է գետինը վարի, փափկացնի. եդոյ սերմն ածի. թէ չէ էլածն էլ ղուրդ ու ղուշ կուտի, կմնաս գլուխդ քորելով, մատդ լպստելով: Մեղրաճանճին մուխ տո՛ւր՝ որ փախչի, թէ չէ երեսդ ես դէմ անում, հալբաթ որ կկծի, եարալու կանի: Ամէն մարդ հէնց իր ձին ա քշում. էլ առաջը մտիկ չի՛ անում՝ թէ ո՞վ ա կանգնած: Ճրագը իրան տակին ա լիս տալիս. աշխարքը դմակ, մարդը դանակ, ո՞վ ա հարցնում: Բարդին կռացնես, քեզ վրայ կընգնի, գլուխդ կջարդի: Ուրաքն իր դէհն ա տաշում, ծառն իր տակին շվաք անում: Ջուրն իր ձկանը պահում, հաւն իր ճուտին մուղայիթ կէնում. սաքի որ ամպի պէս էլ գոռաս, լսողն ո՞վ ա: Դեղ ունիս, քո գլխին արա՛. եղ ունիս, 38

ձեր բղղումը պահի՛ր: Ինչ կուզես, արա,՛ եա ասա՛, ջուրն իր ճամփէն կքթնի: Հէնց դու կմնաս միջումը փսամարդի: Դրուստը խօսողի փափախը ծակ կըլի, չե՞ս լսել: Ո՞վ ասես, գլխին կխփի, ու բուրդը քամուն կտայ: Ի՞նչ բանդ ա, փորդ հօ բերնիցդ բարձր չի՛: Շունչդ փորիցդ ա դուս գալիս, պահիր, տազ արա՛. քեզ ո՛վ ա ասում, թէ արի՛, մեր կալը չափիր, որ չանաղդ քեզ ու քեզ դէմ ես անում: Թէ մէկ բան էլ գիտես, ձեր տան պատերին էլ մաւայ մի՛ գնալ, հողին էլ մի՛ ասիլ. ձէն կտան, դու կմնաս միջումը մեղաւոր: Ախր ի՞նչ անես՝ որ լսող չկայ. հօ չե՛ս կարող քեզ սպանիլ: Հոտաղ կերել եմ, հոտաղ մենծացել, պարտական մնայ, որ ինձ մէկ լաւ ճամփայ ցոյց չի տվեց, ո՞ւմ գլուխը կտրես, եա՛ աչքը հանես: Ղիամաթումը սառչում ենք, սա հէնց ի՛ր զուռնէն ա փչում. տօ զուռնէն է՛ն տեղ փչիր, որ պար էկող էլ ըլի՝ է՜. աղբաթիխէր՝ թէ չէ՛ էս չօլումը որ փչում ես, քեզ ո՞վ շաբաշ կտայ, ո՞վ բարաքեալլայ կասի: Տանուտէ՛ր՝ տունդ շնորհաւոր: Խնամի Յարութի՛ւն՝ ասածս սարին, քարին դիպչի, քամին տանի. համեցէ՛ք՝ խռովել ես, սառը ջուր խմի՛ր, սիրտդ հովանայ, համեցէ՛ք՝ քո գլուխը որ կայ, սար ա. անձրև, ձին, կարկուտ, կայծակ՝ թո՛ղ դիպչի էլ, գայ էլ, ի՞նչ վէճդ ա: Մենք էլ լաւ գիտենք՝ որ դրուստն ես ասում. ամա ի՞նչ անես՝ որ գեղըցու խօսքը չվանի չե՛ն դնում, քաղաքացին էլ տեղը տաքացրել, տազ արել, իր չայը խմում, ո՞ւմ դարտն ա, թէ քարը քարի վրայ չի՛ կանգնիլ, ամէն մարդ իր գդակն ա դզում, իր գլուխը քորում, բերանդ բաց անելիս՝ հող են ածում, աչքդ բաց անելիս՝ թոզ. շունը տէրը չի՛ ճանաչում. ո՞ւմ ասես, ո՞ւմ: Կուտ ունիս, քո հաւի առաջն ածի՛ր. դան ունիս, քո ջաղացը տա՛ր: Դու էլ՝ թէ ձեռիցդ գալիս ա, դանակդ սրի՛ր, մէկ կողմիցը վրայ թռի՛ր, աշխարքս թալան թալան ա, նամարդը իշի փալան ա: Հա կա՛ց ու քէֆ արա՛: Բարիկենդան օրեր ա, խելքըներս կորել ա, եդոյ ես կգամ, առաջ դու գնա՛»:

3.

Անջախ մի անջախ իրար բոթբոթելով, համեցէք անելով, կռնից, թևից քաշելով տուն ընկան: Օրհնեալ է Աստուած, փառք յաւիտեանս չամիչ, սրտըներն ընկաւ տե39

ղը, մատըներն ընկաւ եղը. աքլորին բարձեցին գեղը. ու կուզըկուզ անելով՝ մտան տաք տեղը: Նամարդ ըլի՝ ով չասի. Աստուած վերջը խէր անի: Արի՛, հմիկ գօմի դռանը կանգնինք ու մեր քէդխուդէքանց քէֆին թամաշ անենք: Բայց ի՞նչ անես, որ չե՛ն թողում, հազար եադ ու այլազգի էլ որ ըլիս, սրանց սովորութիւնն էնպէս ա, որ առանց քեզ թիքա չեն բերանները դնիլ. չգնաս՝ կխռովին ու ամէն մարդ իր տունը կէրթայ. գնա՛նք, ի՛նչ կայ որ, հօ մեզ չե՛ն ուտիլ: Տարով մէջըներումը մնաս, քեզ տնէտուն ման կածեն, քէֆ շհանց կտան: Բարիկենդան օրը հօ՝ որ քարվան մտնի գեղը, ճամփից եդ կդարձնեն՝ քեզ էլ կպահեն, նօքարներիդ էլ, ձիանոնցդ էլ, իրանք քո հոքսը կհոգան, քեզ քնից, տեղից չեն ժաժ տալ, էնքան ղօնաղասէր են: Հա՛յ դէ. ջո՛ւր տո՛ւ. քշի՛. ձիդ ներս քաշի՛: Մտնինք գօմը. տեսնինք համը, ուտենք փլաւը, մարսենք չլաւը. ամա աղլուխդ դի՛ր քթիդ, որ հոտը չդիպչի սրտիդ: Լսեցի՞ր, նստեցի՛ր. չէ՛՝ կանգնի՛ր, իմացի՛ր. բանը բանի նման չի՛. ա՛ռ քեզ տրաքոց: Շփոթ ու խաշիլ ա, որ հմիկ իրար կխառնվի: Թէ ճար ունիս, փէշդ ձեռիդ պահի՛ր, գդակդ գլխիդ՝ թէ չէ՛ գլխաբաց որ դուս գաս, խարփուխ կընկնիս, թէ ասածս չանես՝ պարտական ըլիս:– Գօմի սաքուն էնպէս էր տաքացել, ինչպէս համամ: Աթարի կրակի մարմանդ գոլը մէկ կողմից, եզի, կովի, ձիու հոտը միւսիցը՝ մարդի քեալլայ էին ծակում: Փորները սոված, գլխըները դարտակ, ձեռք ու ոտք մրսած, գօմի ծանրացած բուղն ու կրակի սև ծուխն էլ որ քթըներին չդիպաւ, մաղձ ու աղիք իրար գլխով տվեց: Որը բերնին էր հուփ տալիս, որը աչքին, որը փորին, որը քթին. որն էլ թութուն էր քաշում, որ բալքի թէ էն զահրմար հոտը մի քիչ կտրվի: Որը փռշտում էր, որը հազում, որն էլ էնպէս էր զկռտում, որ սիրտ ու թոք հետը դուս էին գալիս: Ամէն մէկ քիթ նաղրախանայ էր դառել, ամէն մէկ բողազ՝ ղօռոտոտոյ. ամէն մէկ փոր դափ ու դարեայ: Հազալիս՝ երես ու միրուք էր՝ որ ներկվում էր: Փռշտալիս՝ հէնց գիտես՝ անձրև էր գալիս. քթի ցէլթուկը ինչ տեղ ասես, հասնում էր. երես, բերան, աչք, ունք էլ չէր ասում՝ թէ Աստուած ա ստեղծել: Շատը աղլուղ չունենալով, կամ փէշով էր սրբում քիթը, կամ ձեռը պատին քսում, կամ թէ չէ քիթն էնպէս էր սաստիկ վեր քաշում՝ որ մէկ բուռը ծուխ ասես, բուղ ասես, գոմի հոտ ասես, թոզ ասես՝ քուլայ քուլայ բարձրանում, բէին էին համբարձվում:

40

Էս միջոցումը խեղճ տանդրոչ կնիկն էլ՝ փէշերը վեր քաշելով, քիթը սրբելով՝ գլուխը քարը չի տվեց՝ ուզեցաւ՝ որ ներս մտնի, ու ղօնաղներին բարի լիս ասի ու գալըները շնորհաւորի: Հազի, փռշտոցի ձէնը լսելով՝ քաղաքավարութիւն բանացրեց, գոմի դուռը բաց արեց, որ մի քիչ հոտն ու ծուխը դուս գնայ: Բայց երանի թէ ձեռը կոտրըվել էր, չէ՛ր բաց արել: Հէնց դռան ճռռոցն իմացան թէ չէ՝ աշխարքն իրար գլխով դիպաւ, ու որն անգդակ, որն քուրքը քաշ տալով՝ աչք ու քիթ բռնած՝ էնպէս քօռըքօռ հէնց ուզեցան՝ որ դուս թռչին, երեսները մի քիչ հովին տան, էլ չկարողացան առաջներին մտիկ անիլ, չունքի տունը ծուխը խաւարացրել էր, բուղը ամպի պէս կալել, իրար գլխով ընկան. հէնց իմացան՝ թէ քամին դուռը բաց արեց, ու մեր խեղճ տանդրոչ կնկայ ջանը իրան հասցրին, ոտի տակ տվին: Հարայ հրոցը որ իմացան, եդ դարձան, աչքդ բարին տեսնի. չէին իմանում՝ ծիծաղա՞ն, թէ սուգ անեն, եա վրայ հասնին, քօմակ անեն, չունքի տանդրոչ խաթունը է՛նպէս էր ծանրագոգոթ խրվել գոմի կպրէ կարասումը՝ որ էլ ո՛չ քիթ, ո՛չ երես, ո՛չ լաչագ, ո՛չ մինթանայ (դերիայ), դարտակ տեղ չէր մնացել, բոլոր ռուսվայ էր էլել վարդահոտումը: Էս ղալմաղալումը՝ ողորմելին հէնց իմացաւ՝ թէ ձեռները թամուզ են, հէնց մատները բերանը տարաւ՝ որ օշմաղը մի քիչ բաց անի ու շունչը քաշի, քո դուշմանի գլուխը չի գայ, ինչ նրա գլուխն էկաւ, մէկ դուրում տաք տաք կովի էր թէ գոմշի՝ չգիտեմ, մազայ էլ՝ էս վախտը բերանն ընկաւ, ու սրբութիւն, խաչ, աւետարան աչքիցն ընկաւ: Էլ թուք ասես, վատ խօսք ասես՝ նա էր՝ որ կվաթաթախ բերնով տալիս էր ու ասում: Ծանրագլուխ տանուտէրը ընչանք հմիկ էնպէս էր իմանում՝ թէ ֆորթերն են կապըները կտրել, իրար գլխով ընկել ու տանտիկինն ուզում էր՝ որ տուն անի. աչքը ցցեց դռան մէջը թէ չէ, տունը գլխին փուլ էկաւ: Մէրու առջի պէս բղղալով, ճղղալով, էստուր, էնդուր գլխին բամբաչելով՝ որ վրայ չի հասաւ, որ իր խաթունին էս դժոխքիցն ազատի, սատանի աչքը քօռանայ, քուրքն ընկաւ ոտի տակը. գլխի վրայ որ մաղալաղ չտվեց՝ շրը՛փ, չխ՛պ. ինչ նա տեսաւ, քո դուշմանի գլխին չգայ. երեսի վրայ էնպէս խրվեց էս կվի մեղրի կճուճումը, որ աչք, ունք, բերան, քիթ, միրուք էնպէս ներկվեցին՝ որ հազար ուստայ քիսաքսող էլ որ էլել էր, էնպէս ադաթին, լազաթին՝ հինայ չէ՛ր կարող իր օրումը քսիլ:–

41

Դարդիմանդ տանտիկինը մարդի խայտառակութիւնը տեսաւ թէ չէ՝ իր ցաւը մոռացաւ ու տեղիցը ժաժ էկաւ, որ իր հալևորին մի քիչ քօմակ անի. հալևորն էլ՝ հէնց է՛ն էր ուզում՝ որ գլուխը՝ էս անոշ բարձիցը բարձրացնի ու իր խաթունի՛ն էս ռուսվայութիւնիցը ազատի, ձեռըները իրար չի հասան, քամակ քամակի դիպաւ – ա՛ռ քեզ տրաքոց – էլ եդ դուբարայ իրանց վարդահոտի մէջը էնպէս խրվեցան՝ որ երկու լուծ գոմէշը անջախ կարող էր նրանց էստեղանց հանի:– «Տօ ջրատա՛ր՝ տօ գլուխդ հողեմ, ախր ի՞նչ բանըդ էր կտրվել՝ որ դու էլ էկար, էստեղ ընկար: Ես քիչ ռուսվայ էլայ, դու էլ ուզեցար՝ որ հետս ընկեր դառնաս: Էս հօ խուրմայ չէ՛ր, որ մէնակ ուտէի, քեզ չտայի, ի՞նչ էր սիրտդ պատռում: Կրեմ էդ գլուխդ՝ որ դու ես: Էդ հունարիդ տէրն ես՝ որ մէկ էշ բզիլ չե՛ս իմանում: Ժամն էլ գլխիդ խռով կէնա՛յ, պատարագն էլ. հացն էլ, սուփրէն էլ, բարիկենդանն էլ, պասն էլ: Մենք մեր բարիկենդանն արինք, հըմիկ որ ջհանդամը գնում են, թո՛ղ գնան դրանք: Սրանց ոտը պէտք է կոտրվէր՝ որ մեր շեմը չէին կոխել: Էս ի՞նչ բան էր, որ մեր գլուխն էկաւ, գեղի, աշխարքի միջում խայտառակ էլանք: Մերը մեզ հասաւ: Թէ մենք, թէ մեր գզիր Կոտանը: Ով ասես, մեզ վրայ պտի բերանը բաց անի»:– «Տօ քաւթառ իմանսզ՝ իմ ցաւս հէրիք չի՛, դու էլ մէկ կողմիցն ես միսս ծամում: Ի՞նչ ես բերնիդ կապը կտրել ու լեզուդ քեզ չես անում: Ձէնըդ կտրի՛՝ թէ չէ էնպե՛ս քացի կտամ՝ որ ատամներդ փորդ կթափի: Սաղ օրը աթար ես թխում, էսօր էլ համն ա՛ռ, էլ ի՞նչ ես գլուխս տանում: Որ չէիր գոթրոմացել, թէզ վեր էիր կացել, հօ հմիկ էրկուսս էլ պրծած կըլէինք: Կնիկարմատն ու ձուն մէկ օրինակի են. հէնց ձեռն ես տալիս թէ չէ, էն սհաթը փխլվում են: Շատ կնգայ թամահ անողին ի՞նչ ասեմ. հազար խօսք ա բերանս գալիս, եդ գնում: Տէ՛ր Աստուած, քեզ մեղայ, խաթայ, բա՛լայ ա էլի: Կրակն ընկանք՝ տօ:– Փասայ փուսէդ քաշի՛ր, վե՛ր կաց, կորի՛ր. էլ երեսս չի՛ գաս»: Էս խօսքումը՝ ղօնաղներն էն ա՝ էնքան ծիծաղել էին՝ որ սիրտըներն էկել՝ բօղազներին դէմ էր ընկել, ու շատի ոտները դաբաղի աշ դրած կաշի էր դառել: Ախր ո՞վ տեսնի էսպէս լազաթի թամաշայ ու աչքը կալնի ու չծիծաղի: Լաւ իրանք էլ չէին ուզում, ամա նալլաթ չար սատանին, բանն էնպէս էր վրայ էկել: Ինչևիցէ՝ փոր ու բերան բռնած՝ էլ եդ մօտ էկան՝ որ իրանց տանդրոչ հաւարին հասնին: Սա էլ քթի տա-

42

կին փնթփնթալով՝ ոտ ու ձեռ հինաթաթախ վեր կացաւ ու դէպի իրան տեղը երըմիշ էլաւ: Էսքան թամաշէն ու նաղլը անց էր կացել, դեռ գզիր Կոտանը ո՛չինչ բանից խաբարութիւն չունէր: Էս հարայ հրոցը որ ընկաւ՝ «Հա՜յ, ջուր բերէ՛ք, հա՜յ, քօմակ արէ՛ք, տանուտէրն ու տանտիկինը խեղդվեցին», հէնց իմացաւ թէ չէ, էնպէս կարծեց՝ թէ մուխն ա նրանց զօռ արել, վրայ վազեց ղօչաղ ղօչաղ բրդի կծկի պէս՝ մէկ կճուճ խտտեց կժի տեղ ու խալխին՝ «Հա՜յ, ձեր հէրը, հա՜յ ձեր մէրը» ասելով, միսն ատամի տակին՝ ափալ թափալ ներս պրծաւ, ու հէնց էն սհաթին վրայ հասաւ, որ տանուտէրը երես մերես սրբել, միրուքը լվացել, ուզում էր՝ որ բերանն էլ թամուզացնի, չունքի ատամների տակին էլ մէկ քանի անոշ թիքայ մնացել էին: Շատ փայը հօ՝ բարկացած ժամանակը կուլ էր գնացել, էստուր համար էր բողազը ճոթռում, հազում, ջուր կում անում, ամա ձեռը ո՛չինչ չէր ընկնում, հազալ մազալու վախտը անց էր կացել: Սոված փոր, ծեր մարդ, դարտակ գլուխ ու էնպէս խնկահոտ, մեղրահամ, ի՞նչ լազաթ կտայ, իմացողը թո՛ղ իմանայ: Էլ ի՞նչ ասեմ: Էստուր համար էր մեր պարոն տանուտէրը կատաղած առջի պէս փորը բռնել, պտիտ գալիս: «Վա՜յ իմ աչքս դուս գայ՝ տա՛նուտէր ջան՝ վա՜յ ես դժոխքի փայ ըլիմ. վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ. էդ ի՞նչ ա քո հալը՝ գլխիդ մեռնիմ. մկամ քո Կոտանը մեռել, կորել ա, որ դու էդ օրն ես ընկել», ասեց խեղճ գզիրն ու աչքը կեռացրած, մէկ դհի վրայ թեքված՝ վրայ թռաւ՝ որ նրա գլուխը լայ, նրա ցաւին մէկ դարման անի: Հէնց քիչ էր մնացել՝ որ տանուտէրը սիլէն եդ քաշի ու նրա մէկ քօռ աչքն էլ դզի, ատամները փորն ածի, որ իր տէրն էնպէս թողել, իր քէֆի եդևիցն էր ընկել, դովթալաբ գզիրը՝ էլ սիլայ միլին մտիկ չտվեց, ղաստ արեց, որ իր ծուռը դզի, աղի խաթրն առնի, ու էրկու ձեռով որ կճուճը շուռ չտվեց տանդրոչ գըլխին, Աստուած ազատի, ինչ նրան հանդիպեց: Մէկ եքայ կճուճ, հինգ տարվայ թթու, թանձր, պճպճուն բազկաթանը էնպէս նրան ողողեց, որ ջրհեղեղի օրն էլ՝ էնպէս ալէկոծում, էնպէս զուլում չէ՛ր էլած, չէ՛ր տեսնված, եա լսված: Տանուտէրը հօ տանուտէրը, քօռ գզրի սիրտը ջուր կապվեցաւ: Բազկաթանի հոտը էնպէս քեալլին դիպաւ, որ տասը գազ ծուլ էլաւ ու գող շան պէս՝ վրվրթալով, սրսրթալով, հէթէթալով՝ եդ թռաւ գօմի պուճախն ու մնաց քար կտրած, սառած: Մէկ մկան բունը որ հազար թումանի տվել էին, կառնէր, մէջը կմտնէր, որ իր 43

սև օրը լայ ու տանդրոչ ձեռիցը պրծնի: Քու դուշմանի գլուխը չի գայ, ինչ նրա հալն էր, տանդրոչը հօ՝ Աստուած ո՛չ շհանց տայ, ընչանք թաքրար ջուր կբերէին, իրանն իրան հասաւ: Միրուք, բերան, քամակ, ծոց, քուրք, մուրք հոտած բազկաթանի մէջը չխչխպում, ծլծլում էին: Ջէբ, լաբչին՝ բոլոր լցվել էին, տուտը պճեղն էր հասել: Քամակը քոր էր ընկել, աչքերը մրմնջում էին, թէ ուզում էլ էր՝ որ ժաժ գայ չէ, փոխանն էնպէս էր լցվել բազկաթանով՝ որ փաչէքը իրար դիպչելիս դափի, զուռնի ձէն էին հանում, չփչփում:– Էս շան հալին՝ էլի գոռում, զռում, հարայ էր տալիս, ձեռները դէս ու դէն քցում՝ որ գզրին ճանգի ու սպանի: Քօռ հաւի պէս մնացել էր պատի տակին կանգնած, ամա էլի հէնց է՛ն էր ձէն տալիս. «Թողէ՛ք, թողէ՛ք, դրա քօռ աչքն անիծած՝ թո՛ղէք, դրան սպանեմ, շնսատակ անեմ, դա՞ էր մնացել՝ որ իմ գլխիս օյին գա՞յ: Դրան է՛ն օրը քցեմ՝ որ մեծ թիքէն անկաջը մնայ»:– Ընչանք ջուր կբերէին, ամէնին իրանցը իրանց էր հասել. շատը նվաղել, քամակի վրայ վեր էր ընկել: Էլ ի՞նչ կանէին իրար երեսի ալիր փչիլ, եա մածուն քսիլ, որ շատ անգամ ուրախ վախտըներն, անում էին: Էս բաւական ալիր էլ էր, մածուն էլ: Էս ղալմաղալումը տանդրոչ կնիկը՝ ճրրալով, թոնթորալով՝ դուս էր գնացել, որ իր գլուխը լայ, իր մեխքիցն ազատվի: Խալխը տանդրոչ բնութիւնը լաւ գիտելով, որ բարկացած ժամանակին՝ հրեշտակ էլ ձեռն ընկնէր, չէ՛ր խնայիլ, ո՞ւր մնաց գզիր Կոտանը, տէրտէրին աչքով արին՝ որ նա քանի աչքը բաց չի՛ արել, մուննաթ անի, որ բալքի խղճին մէկ ճար ըլի ու էլ եդ գզրին բերեն, տանդրոչ ձեռը պաչիլ տան: Հէնց իմանում էին՝ թէ կարգաւորի պատիւն էլ ա կպահի: «Բարիկենդան օրեր ա, խնամի Օհանէս՝ խելքըներս կորել ա. տնա՛շէն». բերանը բաց արեց ծանրագոգոթ՝ մեր փառաւոր տէրտէրը, որ իր կարգի պատիւը ճանաչելով՝ ուզում էր, որ բալքի հաշտութիւն քցի մէջըները ու էրկուսին էլ բարշացնի:– «Աշխարք ա, է՛դպէս կըլի. հօ աղչիկ չե՛ս, որ խասդ ու վարաղդ գնայ. հօ շուշայ չե՛ս, որ կոտրվէիր, խա՛նի խարաբ. մոմ չե՛ս, որ հալչիս, մի քիչ սիրտդ լէ՛ն պահի, ի՞նչ էլաւ քեզ: Քրիստոս իր սուրբ աւետարանի միջումը գրում ա՝ ամէնիդ մուրազն էլ տայ, թէ երանի՛ խաղաղարարաց. կամ թէ թշնամուդ գլխին կրակ կածես, թէ որ նրան սի՛... ռը՜... ղռ՜... րե՜ս... Վա՜յ քո հէրն էլ անիծած, քո մեռոն քսողինն էլ, քո օխ44

տըպորտին նալլաթ. քեզ բարի օր ասողին, բարի լիս տվողի շլինքը հախ միսն տէրը կոտրի, էս ի՞նչ ա իմ հալը»: Տէրտէրը բուխարուցը ձէն տվեց՝ գլուխը քորելով, միրուքը թափ տալով:– «Էս ի՞նչ անիծած մարդի ռաստ էկանք էսօր տօ՛՝ հէնց ամէն բանն էլ թարս ա գալիս: Հարամ ըլի է՛ն հացն էլ, է՛ն ջուրն էլ, խաթայ բալի մէջ ընկանք՝ է՛լի: Էս ի՞նչ կրակ ա՝ որ մեզ էրում ա»: Իրաւ որ ողորմելի կարգաւորը կրակի մէջ էր ընկել: Չունքի ինչ սհաթի որ նա մօտացաւ, որ տանդրոչ սիրտն առնի, էլ չէ՛ր մտածում՝ թէ նրա արինն ու հերսը աչք ու միտք կալել, քօռացրել էին: Անաստուած տանուտէրը էնպէս մէկ սաստիկ դուռթմայ (մուշտի) տվեց էս քո խեղճ տէրտէրի դօշին, որ փիլոնը մի տեղ ընկաւ, գդակը մի. ու ինքն էլ չօքըչօք անելով՝ գլուխն էնպէս բուխարու աթարի կրակի մէջն ընկաւ, որ երես մերես բոլոր խանձվեցաւ: Խեղճի բերանը մրով, մոխրով լցվել էր, միրքի կէսը հօ՝ կէս տարի անջախ դուս կգար, էնպէս էր քօքիցը խանձվել, պլոկվել: Էս տեղանց էր՝ է՛ն քաղցր օրհնութիւնը տալիս, որ մէկ դուռթմի էլ ա՝ ինքը չի՛ դիմացաւ, ու ուզում էր, որ մեր խեղճ թանակոլոլ, մեղրաթաթախ, վարդահոտ տանուտէրին ճամփու բերի:– «Ժամումը գլխըներս տանում են, հէրիք չի՛, գոմումն էլ են ուզում, իշխանութիւն բանացնի, ախր ի՞նչպէս մարդ համբերի», վրայ բերեց տանուտէրը: «Ձեր օրհնողին ի՞նչ ասեմ. նալաթ չար սատանին, բերանս ի՞նչ ա գալիս, եդ գնում»: Էլի երկար էսպէս քթի տակին մռթմռթում էր տանուտէրը, որ գզրին փախցրին, պահեցին: Աստուած բարի ճամփայ տայ, որ էնպէս ղալաթ բան միւսանգամ չբռնի՛, և մեր գրի սև ու սիպտակը ճանաչողներին էլ խելք, իմաստութիւն տայ, որ էսպէս տեղը իրանց պատիւը չկորցնեն:–

4.

Տանուտէրը գէջդանգէջ աչքը բաց արեց, դուռն ու պուճախն ընկաւ, որ իր սիրտը մի քիչ հովացնի, բայց գզիրը թռել էր: Քէդխուդէքը մէկ կողմից, կնիկը միւս կողմիցը թօփ էլան, տանդրոչ սիրտն առան, տէրտէրին էլ բարշացրին, տանդրոչն էլ, գզիրն էլ էկաւ, չօքըչօք ոտներն ընկաւ, մեղայ ասեց, ձեռը պաչեց, մէկ թաս արաղ էլ կոն45

ձեց. ծուխն էլ քիչ քիչ պակսեց, բուղն էլ, ամէն բան սկսեց իր կարգն ընկնիլ. տէրտէրը «Պահպանիչն» ասեց, քէդխուդի մէկը՝ «Եւ ևս խաղաղութիւնը», տանտիկինը՝ «ամէն» ձէն տվեց, տանուտէրը՝ «Մեղայ Աստուծոյ, Հայր սուրբ, զքեզ ունիմ միջնորդը», ու վերջապէս արաղ մազէն էլ որ տուն չբերին, ամէնի սիրտն էլ տեղն ընկաւ: Ինչ անց էր կացել, քամուն տվին, խունկ ծխեցին, երթիկ ու դուռը բաց արին, հոտը մոտը քաշվեցաւ, կատարները տաքացաւ ու մեր պարոն քէդխուդէքը հացի նստեցին, սուփրէն քաշեցին, մէկ գլխին տէրտէրը բազմեց, միւս գլխին՝ տանուտէրը, մէկելներն էլ պատի տակին էնպէս սրով բազմեցին ու ոտըները ծալեցին, որ սուփրի մէջը՝ էկող գնացողի, անց ու դարձ անողի համար բաց էր մնացել: Նօքարը որ արաղը չածեց, աւալի սֆթայ տէրտէրին դէմ արեց, սա էլ խաչակնքեց, օրհնեց՝ տվողին խմացրեց՝ որ մեր գզիրն էր, ու եդոյ ինքն առաւ թասը ձեռը ու օրհնութեան տուտը սկսեց: «Աստուած աշխարքիս խաղաղութիւն, թագաւորաց հաշտութիւն, քրիստոնէից ազատութիւն տա՛յ: Ընչանք մեռնինք ո՛չ, որ մէկ օր էլ էսպէս էլով, գիւնով Ռուսի ձեռի տակին նստինք, քէֆ անենք»: «Ա՛մէն, ա՛մէն». ձէն տվին ամէնն էլ: «Տունդ շէ՛ն կէնայ, տունդ՝ Տա՛նուտէր՝ որդիքդ ապրի՛ն. Աստուած օջաղդ հաստատ պահի՛. նամարդի մուհդաջ չանի՛. մեր գլխի թագն ես, մեր աչքի ծաղիկը, Հայր Աբրահամի օրհնութիւնը քեզ վրայ, Սիմէօն ծերունի պէս քո ըմբրի խէրը տեսնիս: Քեզ ծուռը մտիկ անողի աչքը քօռանայ, ո՞ւմ սրտումը մէկ խէր կայ, Աստուած բարին կատարի՛: Ինչ էլաւ, էլաւ, Աստուած վերջը բարի անի, քաշած զահմաթդ՝ ապաշխարանք համարի՛. էս օր քեզ, էքուց մեզ. մենք էլ քո ջրերն ընկանք: Ով խռով ա, սառը ջուր խմի՛: Իմ գլխիս ջաղաց էլ աղան, թաքըլի տեղս տաք ըլի, ձեռիս թաս, սիրտս ուրախ: Տօ քէֆ արէ՛ք, տօ. դուշմանի աչքը հանեցէ՛ք: Շնորհաւոր բարիկենդան. Աստուած զատկին էլ մեզ արժանի անի. քանի կարանք, մեր օրը վայելենք. էքուց ո՛չ էլոր մեծ պասը ոտները էրթկիցը ճոլոլակ կանի, հա կա՛ց ու բազկաթթու կե՛ր: Հաւասարական սաղ ըլի՛ք, ուրա՛խ: Տէ՛ր Աստուած, քեզ փառք. մեր երեսը քո ոտիդ տակը: Քո ստեղծվածն ենք, մեզ չի՛ կորցնես: Տէ՛ր Աստուած՝ դու մեր Ռուս թագաւորի սիրտը ռահմ քցես, որ գայ, մեզ ազատի՛, ընչանք մահ մի՛ տար մեզ, մինչև նրանց երեսը տեսնինք:– Կենդանութիւն», ասեց ու արաղի թասը շպռտեց: – «Կենդանի մնաս, սա՛ղ ըլիս, կարգիդ հաստատ՝ Տէ՛րտէր ջան. անո՛շ, խմածդ 46

անո՛շ, հէնց իմացանք մե՛ր սրտովը գնաց», ձէն տվին ամէնն էլ ու մէկը մէկ թիքայ պանիր, միւսը մէկ թիքայ խորոված, եա խաշլամայ լօշում փաթաթած՝ թաւազայ արին: Տէրտէրն էլ առաջ ձեռը՝ տվողի բթի վրայ դրեց, թիքէն առաւ, բերնին, ճակատին դրեց, «Հա՜յ ձեռդ ապրի, հա՜յ զօրանաս» ասելով, ձգվելով, օրհնելով, գովելով թիքէն ծամեց, կուլ տվեց ու ինքը միւսների օրհնանքին անկաջ դրեց, անոշ ասեց: Էսպէս արաղի թասն սկսեց պտիտ գալ, ձեռնէձեռ ընկնիլ, ու ամէն մէկի ձեռին մէկ սհաթ տանջվիլ, չխմողին տանջիլ, չունքի ամէնն էլ մէկ եքայ պարկ օրհնութիւն բերնըներումը հազիր ունին, ու ում լեզվումը մի քիչ հունար կայ, սուփրի ու գինու կամ արաղի թասի վրայ ա փորձում: Բայց ամէնի խօսքի տուտն է՛ս էր. «Օրհնեա՛ ի Տէր, Աստուած կարգիդ հաստատ պահի՛: Քո աղօթքը մեր գլխիցն անպակա՛ս ըլի: Տա՛նուտէր սաղ ըլիս. տանուտէր՝ քո շվաքը մեզ վրայ ղայիմ ղադըմի ըլի: Մի՛րզամ՝ Աստուած որդիքդ պահի՛: Աւետի՛ք՝ քո որդու կարմիրը կապե՛նք: Խնա՛մի՝ աչքի լիս ես, Աստուած քեզ մէկ ղօչ որդի տա՛: Հաւասարական սաղ ըլի՛ք, ուրախ: Տէ՛ր Աստուած, վերջըներս բարի անես: Կենդանութիւն»: Էսպէս ամէն մէկ խմող ամէնին ջոկ ջոկ մէկ բան պտի ասէր ու էն էլ ամէն թասի վրայ: Թէկուզ քսան թաս էլ մէկ մարդ խմի, քսան մարդ էլ նստած, ամէն թաս խմէլուն, ամէնին էլ յատուկ յատուկ մէկ բան որ չասի, թասը կուլ չի գնալ, բկումը կմնայ: Շատն էլ թասը մէկ սհաթ քիմի ձեռին բռնում ա, որ վրէն մի տաղ, եա մի խաղ ասեն ու իրան անունի շարականը վրայ բերեն: Յայտնի բան ա, որ տէրտէրից, եա տիրացվից գիւման շարական ասող՝ գեղ տեղն ո՞վ կայ: Ամա սրանք էլ խեղճ շարականի բուրդը շատ անգամ էնպէս են գզում, որ Աստուած հեռու տանի: Լսողը մինչև Երուսաղէմ մին կփախչի: Բայց ի՞նչ կանես, բախտըներիցը հազար շուն կայ, հազար գէլ, որ ո՛չ գիր գիտեն, ո՛չ գրի զօրութիւն: Լաւն էլ էս ա, շատ գլուխ չի՛ ցաւիլ: Մեր երկրումը առաջ ձեռըները լվանում, սրբում (էն էլ նստած տեղն ա նօքարը՝ փէշկիրն ուսին, աւթաֆայ լագանը ձեռին՝ ամէն մէկի առաջին կռանում, եա չօքում, ձեռին ջուր ածում.) եդոյ են սուփրէն քաշում, աղամանը, պանրամանը, ձկնամանը մէջտեղը շարում, ապա հացը քաշում, ամէնի առաջին կիտում. բազի վախտ կանաչի էլ ա ըլում: Գթալ, չանգալ, դանակի ոտը դեռ մեր աշխարքը չի մտել: Մատներն էլած տեղը՝ ի՞նչ հարկաւոր ա չանգալ, դանակ: – Կերակ<րն>երն էլ մէկ սինով (պոթ47

նոս) ներս են բերում, ու մէկ նոքար փէշն ու թևերը վեր քաշած, ուսին քցած՝ կուզըկուզ անելով՝ երկուսի առաջին մէկ աման ա դնում:– Հացից եդը՝ էլի ջրով որ ձեռք ու բերան չողողեն, չլվանան, կէրածը հարամ կըլի: Գտակ վերցնիլ սեղանի վրայ, եա գլուխ տալ՝ ադաթ չի՛: Երկրի ծէսն էսպէս ա, Եւրոպայ չի, որ կովը վեր քաշեն, տեսնեն՝ տակին հորթ կայ, թէ չէ՛:– Հէնց մի քիչ աղի կողակ ու պանիր որ անոշ չարին, գէլը կատաղեցաւ: «Տօ լերդս կպաւ՝ է՛, բերանս հօ ցամաքեցաւ. էդ զահրըմարը մի ածա՛, որ տեսնինք՝ ի՞նչ համ ունի՝ է՛, ա՜յ տնաշէն: Կողակի թիքէն հրէս բկիս դէմ ա ընկել, ի՞նչ էլաւ ձեզ. մեզ հօ սպանելու չէ՞ք բերել էստեղ», ձէն տվին էստեղանց, էնտեղանց քէդխուդէքը՝ որ գինին շուտով ածեն: Լսողը չիմանայ, թէ Հայաստանցիք ուրիշ ազգերի նման՝ հէնց էն ա՝ գինի տեսնէլիս, ուզում են հոգիքը տան կամ, ինչպէս բազի Կաւկասեան սարը դեռ չտեսած մարդ, գինու ռումբին որ տեսնում են, երեսներին խաչ են հանում, կամ շիրախանումը քնում, կամ թուր ու սերթուկ գրաւ դնում, կամ թէ չէ ցխում, ձնում վեր ընկնում, երազ տեսնում, դէլը տալիս: Աստուած մի՛ արասցէ. էս պակասութիւնը չունին, նրանք էս շնորհքիցն ու մարիֆաթիցն վաղուց են ձեռք լվացել, որովհետև աշխար չեն տեսել, ու էշ կերել, էշ մենձացել, ո՛չ բարոյականութեան ձէն լսել, ո՛չ կրօնագիտութեան, որ գինու գինը լաւ իմանան ու երկու թաս խմէլիս՝ ոտ ու գլուխ կորցնեն ու սիրահարված՝ երկինքը համբառնան: Չէ՛, չէ՛ նրանք շատ բռի են, ու էլած չէլածը չեն տալիս խմիչքի. ամա տեղն ընկած վախտը, գինու տիրոչ ջանին մուննաթ, էնքան են խմում, որ երեսները վարդ ա դառնում, գլխըները նաղրախանայ, լեզվըները բլբլի, սիրտըները ասլանի և ո՛չ խոզի, չունքի մէկ Հայ չես տեսնիլ քո օրումը հարփած, ցխումը թաւալ տալիս, թէկուզ հինգ թունգի էլ խմի, մա՜շալայ. տղէն սրան կասեմ. ա՜յ, թէ մարդ ա, ուրիշն էլ էս բանը կանի: Հաց քցող տղէն՝ էրկու ստաքանանոց տօլուն էլի տէրտէրին դէմ արեց. նա էլ օրհնութիւնը տվեց ու ճամփու քցեց: Ետոյ մէկելներին տվեց. էսպէս բոլոր հացի ժամանակը մէկն էլ ա՝ ինքը չէ՛ր ածում իր գինին. էս նոքարի ու ղուլուղ անողի գործն ա, որ քսան մարդ էլ որ ըլին, հէնց մէկ թասից պտի խմեն. էնպէս որ, ընչանք թասը պտիտ կգայ ու վերջին մարդին կհասնի, սրա բողազն ա ցամաքում, վերի նստողի թուքը: Կենաց մենաց խմիլը Երևանումն էնքան ադաթ չի, ամա մարդ իր լեզվի հու48

նարը ձեռաց պէտք է չթողայ, ամէն թասի վրայ մէկ խօսք ասի. ինչ կըլի, ըլի, հաջաթ չի. բէինդ տաքացած ժամանակը ինչ կուզես, ասա՛, վատ խօսք էլ որ ասես, լաւի տեղ անց կկէնայ: Սովորական կերակրներն էլ՝ մեր երկրի սրանք են՝ բոզբաշ կամ քուֆթայ, կամ խաշ, տօլմայ, խորոված կամ խաշած ձուկը. գառան մսով փլաւ. խաշած հաւ, ու ոչխարի խորոված, որ հէնց էնտեղ ևեթ բուխարումը խորովում ու շատ անգամ շամփրով՝ տաք տաք իրար թաւազայ անում: Բազի անգամ էլ տօլուչին պէտք է բերանը բաց անի, որ մէկ թիքայ խորոված՝ իրանց ձեռովը բերանը դնեն կամ մէկ թաս գինի կոնձիլ տան: Էսպէս մէկ քանի տօլու մաքրազարդեցին թէ չէ, քէֆըները չաղացաւ, դամաղները տաքացաւ, շունը տէրը կորցրեց: Կրչոնց Վիրապն էլ հօ՝ էնտեղ էր, էլ ի՞նչն էր պակաս, սազը կոխքին հազիր ունէր. անկաջ պտէր՝ որ նրա ձէնին հայիլ մայիլ մնար: Հէնց ջուրն իր ճամփէն քթաւ թէ չէ՝ սա էլ իր սազը քոքեց, ճնգճնգացրեց. հա՛ կաց, ու քէֆ արա՛: Պատերը դրմբում էին, գետինը զրնգզրնգում, օջոռքը տեղըհան ըլում, նրա ձէնը մարդի քեալլին ցցվում: Էնպէս զօռբայ ձէն ունէր Վիրապը, որ հինգ սհաթվայ ճամփից լսվում էր. «Փի՛ր օլսան՝ փի՛ր՝ ջանմ սան՝ ջանմ. ի՞նչ կըլէր՝ որ քո մէրն քեզ նման մէկ հինգն էլ էր բերել, որ աշխարքի միջումը մի հատ չըլէիր: Ասա՛՝ բերանիդ ղուրբան՝ ասա՛. բերանդ ապրի. ըմբրով կշտանաս». հազար տեղից ձէն էին տալիս մեր պարոն Քէդխուդէքը՝ գլխըները տրմբացնելով, անոշ անոշ զկռտալով: Շատի բերնի ջուրը հետը գնում էր: Շատ անգամ՝ քէֆը քօք ժամանակին՝ տէրտէրն էլ՝ ի՛ր ձէնի հունարն էր ուզում նշանց տայ, ու կամ Վիրապի հետ էր բաս մտնում, գոռում, կամ թէ չէ՝ «Երևեցաւ խնկաբերիցն» ասում, խալխի թասըները վեր դնիլ տալիս, կամ ձեռըներին բանդ անում, ամա էնպէս մէկ մխոտ, ճոթռած, ճղլանի, քացախած ձէնով, որ մարդի գլուխը տեղիցը պոկ էր գալիս: Քէդխուդէքը հօ՝ մաջալ չէին տալիս. ինչ բերանները գալիս էր, հէնց է՛ն էին քեօնդալանայ ասում, զռում, էնպէս որ խեղճ սազանդարի ասածը բերնումը հարամ էր ըլում: Ամէնը հօ ամէնը՝ իլլահիմ մեր մեղրաբերան տանուտէրը. անատամ ռեխը որ բաց չէ՛ր անում, պատերը դողում էին, կատվըները մլավում. հաւերը բակումը իրանց տիրոչ ձէնը լսելով՝ շարքով կանգնում, կռկռում, եա կչկչում: Ֆորթ, եզը, ձի, տաւար՝ ուզում էին, որ ուրախութիւնիցը կապըները կտրեն: Էշը զռում էր, գոմէշը 49

տրլնգում, էծը մկկում, կովը բառանչում, ֆորթը բղաւում, որը ֆշտացնում, որը փստացնում, որը վզզացնում, որը բզզացնում: Միւս բաները չեմ ասում, ամօթ ա: Գարի, դարման կէրած տաւար՝ յայտնի բան ա, որ ինչ ասես, նրանցից դուս կգար: Խուլասայ ի՞նչ գլուխ ցաւացնեմ. էսպէս նաղրախանի ու մուզիկի ձէն՝ Շահի դռանն էլ չէր լսված: Բայց գինու տակռին դալար մնայ: Էս թօփ ու թօփխանէն, էս զարբազանը մէկին էլայ քեար չէ՛ր անում: Շատի՝ հէնց բռնես՝ քէֆը գալիս էր: Բայց ամէն սհաթ հօ մէկ չի ըլիլ, ու ում ուժն ասես՝ տէրտէրին, եա գզրին ա յաղթում: Սրանց մէկը էս ալեկոծութեան ժամանակին՝ հէնց շարքեասէն առաւ, օրհնեց, պրծաւ, ու պռնգին դրեց՝ որ մաքրազարդի թէ չէ, էշն էն կողմիցը էնպէս մէկ թունդ տրաքացրեց, որ էլած չէլած խելքը գլխիցը թռաւ, շշկլեց, գինու կէսը կատիկը թռաւ, կէսը միրքին թափեցաւ, ու հէնց ուզում էր, որ թասն էլայ չի՛ կոտրի, ու բէղաֆիլ ձախու ձեռը որ չի՛ վրաբերեց, սատանի աչքը քօռանայ, էնպէս սաստիկ խփեց տանդրոչ գլխին՝ որ փափախը կրակի վրայ ծունդր դրեց, խորովածի շամփուրը վեր քցեց, տասը հատիկ ատամների մէկն էլ՝ բերնիցը վազեց, փորը գնաց, որ գլուխը պրծացնի: Թէ ուրիշ վախտ էր էլել, ես գիտեմ՝ թէ տանուտէրը ինչպէս նրա միրքի մազերը մին մին կպոկէր, բերանը կտէր. ամա էս սհաթին՝ որ քար էլ աղայիր գլխին, ձէն չէ՛ր տալ: «Լաւ հարաքեաթ ես անում՝ հա՛՝ – է՜հ, ի՞նչ անենք. բարիկենդան օրեր ա, խելքըներս կորել ա, դու սաղ ըլիս. ա՜յ տղայ ածա՛, լցրո՛ւ. Վիրա՛բ ջան՝ մէկ լաւ զլի՛. խմե՛նք, քէ՛ֆ անենք, ո՞վ ա խաբար, թէ էքուց գլխըներիս ի՞նչ ա գալացուկ: Գեօռն չաթլասն՝ տէրտէ՛ր ջան՝ գեօռն. էդ չալ միրուքդ ուտեմ, որ մի սիրտս կշտանայ. կե՛ր, խմի՛ր, քէ՛ֆ արա»: Ասում էր ու տէրտէրի ուսերին լաւ բաբաթ վեր հատում. սա էլ պարտքի տակին չէ՛ր մնում, ու մէկի տեղակ՝ հինգն էլայ եդ տալիս: Էսպէս դինջ, տանստանու՝ ինչպէս հէր ու որդի՝ քէֆ էին անում մեր պարոն Քէդխուդէքը, հանաք անում, իրար սիրտ շահում, ու հազար բաբաթ նաղլ, մասալայ, առակ, շախայ ասում, անում, լսողի սիրտը բանում, իրանց օրը անց կացնում: Վաղուց էին կշտացել՝ էլ հօ հաց չէին ուտում. մազայ էին անում, գինի խմում, բազինն էլ վեր էր կէնում, պար գալիս: Տէրտէրը մէկ թաս գինի մէկին դէմ անելիս հօ՝ հազար տեղ գլխի վրայ կունդկի էր տալիս, որ նրա սուրբ ձեռիցը բաժակն առնի, ձեռը պաչի: Էսպէս՝ վախտին էին մտիկ տալիս, որ դուս գան, գնան՝ ջահել տղէրքանց ջիրիդին թամաշայ անեն:– 50

5.

Արեգակն էկել՝ երկնքի մէջ տեղը բռնել էր, օրվան փուշը մի քիչ կոտրըվել, տաքացել էր: Սար ու ձոր արծաթի պէս փլփլում, պլպլում էին: Էս հադաղին ով որ Քանաքեռ մտնէր, հէնց կիմանար՝ թէ երկնքիցը մէկ աւետեաց ձէն ա էկել, աշխարքս արքայութիւն ա դառել, մարդի աչքն էլ ցաւ, կսկիծ չի պէտք է տեսնի և Քանաքռու խարաբէքն էլ էին թև առել՝ ծափ տալիս, թէ էլ էնպէս չեն մնալ, թէ իրանց մէջն էլ շունչ կմտնի, շէն կընկնի, էնքան տղամարդ, ջահել տղէրք, էրեխէք էին տներիցը դուս էկել, քուչէքումն ու կտրներին քէֆ անում: Օտար մարդը հէնց կիմանար՝ թէ էս գեղըցիք աշխարքի տէրն են. ո՛չ դարդ ունին, ո՛չ ղասաւաթ. ամէն մէկը հազար թումանի տէր են: Ռհաթ խալխը՝ որը ձեռնաբռնուկ էին արել, պար գալիս, որը բոլորեշուրջ նստել՝ քէֆ էին անում, որը խաղ էր ասում, որը դամ քաշում: Էստեղ զուռնէն էր փչում, էնտեղ ճժալախտի էին խաղում, միւս տեղը փահլևաններն էին կոխ պրծնում, եա ղարաչիքը ֆալ բաց անում: Մանր տղէրքն էլ՝ եա ձնաթօփի էին խաղում, եա աչքակապուկ, եա սալդաթի պէս կռվում: Դաբխփի (դհոլ), զուռնի ձէնն ու հարայ հրոցը աշխարք էին վեր կալել: Աղասին էլ՝ քէֆն արել՝ պրծել՝ իր դաստէն եդևին քցած էկաւ մէկ տասը ձիաւորով գեղի միջովն անց կացաւ, որ գնայ՝ կալերի դզումը, ջաղացների մօտին՝ իր հունարը նշանց տայ, ջիրիդ խաղայ, չունքի գեղամիջին էնպէս դուզ տեղ չկայ: Հէնց իմանաս մէկ թագաւորի որդի ա գալիս: Եարաղ ասպաբը կապած, թվանքն ուսին, թուրը կոխքիցը կախ, ջուխտ փշտովն ու ղամէն գոտկումը, կանաչ մով շալվարը, զառ կապէն հաքին, գիւլբանգի աղլուխը ճտին, նուղայի թուխ գդակը գլխին կոտրել աջու անկաջի վրայ էր քցել, ոսկեթել թուխ թուխ մազերը՝ ձախու կողմիցը քամու հետ խաղում, եա ազնիւ երեսին էր դիպչում, եա բկի տակովն ընկնում: Բեղերն ապրշումի պէս ոլորել՝ էնպէս էր թշի վրովը դուս տարել, որ ամէն մէկի մէկ ծէրը անկաջներին էին դիպչում: Մտիկ անողի խելքը գնում էր: Գեղըցիք հէնց նրան տեսան թէ չէ, ծափ տվին, պար էկան, ձէն ձէնի տվին ու սկսեցին նրա խաղն ասիլ, նրա գովքն ածիլ: «Աղասի՛ ջան՝ գլխիդ ղուրբան՝ էս 51

թասը խմե՛նք քո արևսադաղին, արևիդ մեռնիմ. մեր գլխիցը ո՛չ պակսիս. գնա՛, մենք էլ էս ա, կգա՛նք», ամէն կողմից ձէն տվին ու Աղասու թասը խմեցին: Ազնիւ երիտասարդն էլ՝ ով որ իրան էսպէս պատիւ էր տալիս, գդակով էր անում, քաղցր երեսով գլուխ տալիս ու անց կէնում: Հեռըվանց երևում էր՝ թէ ի՞նչ ղիամաթ էր անում իգիթը: Ձիու անկաջը մտած՝ էնպէ՜ս էր քշում, կրակին տալիս՝ որ հէնց իմանաս՝ թևաւոր ղուշ ըլի: Շատ անգամ ջիրիդը հեռու տեղից շպրտում, ձին չափ էր քցում, ու գետնիցը ծուլ ըլէլիս ձիու վրիցը բռնում էր, էլ եդ քցում: Շատ անգամ հէնց էնպէս դուզ շպրտում էր, ու կրակի պէս եդևիցը հասնում, կալնում, էլ եդ ծուլ անում: Գետնին վեր ընկած տեղիցն էլ՝ էնպէս էր թամքի միջիցը կռանում, բարձրացնում, որ ջիրիդն առաջին դողում էր: Ընկերտանց վրայ էլ որ վախտ վախտ ջիրիդ չէ՛ր քցում, է՛նպէս էր նշանում, որ գդակների ծէրին էր դիպչում, կամ գդակը հետը տանում, որ իմանան՝ թէ նա նրանց ղիմիշ չի՛ անում: Շատ անգամ թամքի միջին ջուխտ ոտի վրայ կանգնում, էնպէս էր ձին չափ քցում: Աչք պէտք է ըլէր, որ նրա ռաշդութիւնը, տղամարդութիւնը, հունարը տեսնէր ու զարմանար: «Ջանմ սան. ջանմ. Աղա՛սի՝ մէրդ մէկ հատ ա քեզանից բերել, հազար տարի անց կէնայ, քեզ նման մէկն էլ ա չի՛ բհամ տալ», ասում էին թամաշաւորքն ու խնդում, ուրախանում, ծափ տալիս: Յանկարծ էս քէֆի միջումը՝ հէնց բռնես՝ մէկ ամպ տրաքեց, երկիրը շարժեց, եա թօփի, թօփխանի ձէն էկաւ, եա երկինքը փուլ էկաւ: «Տարա՛ն – տարա՜ն – Աստուածասէ՛րք՝ մօտ էկէ՛ք,– քօմակ արէ՛ք. գլուխս լացէ՛ք.– տունս կոխեցի՜ն. օջաղս քանդեցի՜ն – աչքիս լիսը հանում ե՜ն, սիրտս դուս են ճոթռում, տօ մէկ հասէ՜ք՝ ի՞նչ կըլի:– Աստուա՛ծ՝ երկի՛նք, ծո՛վ, ցա՛մաք... էս ի՞նչ կրակ ա, էս ի՞նչ զուլում ա... Վա՜յ, օրս ու ումբրս խաւարի. էս ի՞նչ եմ տեսնում:– Ձեր թուրը կոտրվի, ձեր էկած ճամփէն փուշ ու տատասկ դառնայ... Վա՜յ իմ ըմբրիս, արևիս... ո՞ր ջուրն ընկնիմ. ո՞ր ջհանդամը գնամ... Գետինն էլ ա չի՛ պատռվում, որ ինձ մէջը տանի, աչքս հանի. էլ ի՞նչ աչքով իմ սև օրս լաց ըլիմ: ... Էրեխիս տարա՛ն... քօմակ արէ՛ք... Աստուա՛ծ՝ եարադանդ քօռանայ՝ էս ի՞նչ կրակ ա, որ մեր գլխին ես ածում, մեզ էրում, փոթոթում: Ա՛ռ, ա՛ռ քո տված հոգին. էլ չի՛ հարկաւոր. հոգի չե՛ս տվել, կրակ ես տվել, որ էրվի, ինքը չիմանայ, մեր ջանը փոթոթի: ... Ամա՜ն ... հարա՜յ. դա՜տ... մադա՜թ... ե՛րկինք՝ մէկ 52

փուլ արի՛, ինձ տակովդ արա՛. ի՞նչ կըլի: Ձեր փափախը՝ ձեր գլխին խռով կէնայ, ի՞նչ տղամարդիկ էք, տօ մէկ ձեռն էլայ հասցրէ՛ք՝ է՛. ի՞նչ էք քարացել, փէտացել: Թա՛գուհի ջան՝ գլխիդ մատաղ գնամ... Թա՛գուհի... Անումիդ մեռնիմ... երեսս ոտիդ տակը. Թա՛գուհի ջան... էդ չախմուր աչքերիդ ղուրբան ըլիմ՝ ազիզ ջան: Աչքիս լսի պէս մեծացրի, որ է՞դ տեղն ընկնիս... թո՛ղ ինձ սպանեն... էդ թուրը թո՛ղ իմ սիրտս խրեն... թո՛ղ քո ոտիդ տակին հոգիս տամ... թո՛ղ ես հողը մտնիմ... էն վախտին ո՛ւր տանում են քեզ, թո՛ղ տանին: Թո՛ղ քո նեղ օրը չտեսնիմ, ո՞ր դժոխքն ուզում ա, թո՛ղ ինձ ներս տանի»: Էս կսկծալի ձէնի հետ լաւ պարզ լսվում էր, որ մէկ տղամարդ Թուրքերէն ասում, հարբայ էր գալիս, որ ձէնը կտրի: «Ձէնդ կտրի՛՝ ղանջղ, ղարաչի... Հէնց էս սհաթին փորդ վեր կածեմ. ջինգեանութիւնն ի՞նչ պէտք ա. Սարդարի հրամանն ա, պէտք է ձեր աղչիկը քաշենք, տանինք. ի՞նչ խօսք ունիք, ի՞նչ կարողութիւն. Սարդարի հրամանին սարը չի՛ դիմանալ. դուք ի՞նչ կարաք անիլ»:– Խալխի գլխին ջուր մաղվեցաւ: Ամէնն էլ իմացան՝ թէ ի՞նչ խաբար ա: Սարդարի ֆառաշներն (ծառայք) էկել էին, որ աղչիկ քաշեն, ո՞վ հադդ ունէր, որ ծպտայ: Բարիկենդանը սուգ դառաւ: Երեխէքը լալով, դողալով տուն փախան, կնանիքը դռները կոխպեցին ու շիրախանի կարասների տակը մտան, կամ վերնատներումը տափ կացան, կամ դարմանի ու խոտի խրձերի մէջը մտան: Գեղը՝ հէնց բռնես՝ բիրադի քանդվեցաւ: Տղամարդքերանց որը որ վախլուկ էր, գլուխն առաւ, կորաւ, որը որ մի քիչ պինդ սիրտ ունէր, զարզանդելով, դողդողալով մօտ էկաւ, չէ՛ թէ օգնութիւն անի, չէ՛. այլ թէ տեսնի, ի՞նչպէս մարդիկ են էկողները, ի՞նչպէս են տանում խեղճ, ջրատար աղչկանը: Ռանգ մռանգները թռած, սպրթնած՝ էկան մեռելի պէս ու տան բաշին շարվեցան: Շատի լեզուն բերնումը շաղվել, փէտացել էր: Շատի լերդն ու թոքը ջուր էր կտրըվել: Շատի պռոշների ահու ճաքել՝ արինը՝ շռռալով գնում էր: Լաւ ուզում էին՝ որ քօմակ անեն, լաւ ուզում էին՝ իրանց էլած չէլածը տան, որ խեղճերին ազատեն, բայց ո՞ւմ ձեռիցը մէկ բան կգար: Սարդարն էր հրամայել, ո՞վ էր կարող՝ որ ձեռք վրաբերի: Թէ մէկ ծպտոն է՛լ հանել էին, հէնց էն սհաթը՝ տուն, տեղ կրակ կտային ու իրանց էլ թօփի բերնին կդնէին, կքցէին: Աստուած ո՛չ շհանց տայ: Անօրէնի ձեռը դուշմանս չի՛ ընկնի: Մարդ ո՞ր հողը տայ գլխին. ինչ ուզում են, է՛ն են ա53

նում: Դատաստան չկայ, իրաւունք չկայ, ու Հայ ազգն էլ՝ էնքան էսպէս ցաւեր տեսել էր, մէկ օր խօսքըմին չէ՛ր ըլում, որ իր գլուխն ազատի: Աղչիկն ասես՝ քաշում էին, տղէն ասես՝ տանում, շատ անգամ թուրքացնում, հաւատից հանում, շատ անգամ էլ գլուխը կտրում, էրում, նահատակում: Ո՛չ տունն էր իրանը, ո՛չ մալը, ո՛չ ապրանքը, ո՛չ ջանը, ո՛չ օղլուշաղը: Զարմանալուն էս ա, որ էսպէս կրակի, զուլումի մէջը, էլի նրանց աչքը ուրախութիւն, նրանց երեսը ծիծաղ էր գալիս: Էսպէս, ինչպէս ասեցի, հարիր մարդից աւելի վրայ էին թափել, ձեռըները ծոցըներումը դրել ու պատի ծէրիցը մտիկ էին տալիս: Սուգ ու շիւանն աշխարքն առել էր: Ֆառաշները կատաղել, փրփրում էին. շատ անգամ թվանքները դէմ էին անում, որ խալխին խփեն, վեր քցեն, որ բալքի ռադ ըլին, կորչին, բայց էլի հուշտ էլած ոչխարի պէս՝ եդ էին դառնում, էլ եդ եդ փախչում, էլ եդ եդ գալիս, մտիկ տալիս: Ի՞նչ խեղճ, ողորմելի մէրն էր անում, Աստուած հեռու տանի. քար չէ՛ր մնացել՝ որ գլխին չի խփի, հող չէ՛ր մնացել, որ վրէն չածի: Ձագը կորած հաւի պէս մէկ դէս էր վազում, մէկ դէն, մէկ գլխին տալիս, մէկ ոտին: Է՛նքան էր ծնկներին, գլխին խփել, հարայ տվել, լաց էլել, մազերը պռճոկել, երեսը չանգռել, կտրատել, որ էլ ո՛չ աչքումը լիս կար, ո՛չ ջանումը թաղաթ, ո՛չ բերնումը լեզու: Էնպէս հէնց ձէնը փորն ընկած, շունչը կտրված՝ ոտին, գլխին էր անում, ինքն իրան ջարդում, գլուխը քարէքար տալիս, եա սուրութմիշ ըլելով, գետինը լիզելով ֆառաշների ոտներն ընկնում, եա ձեռըները բռնում՝ որ թուրը խլի, իր սիրտը խրի, եա թէ չէ սրանք էլ որ դօշին չէին խփում, եա քացով տալիս, դէն քցում, ընկնում էր ջուխտ ձեռով աղչկայ վրայ, եա ճտովը, ու, էլ թէկուզ քացով էին խփում գլխին, թէկուզ դմբզով (մուշտով), թէկուզ ղամշով՝ եա թվանքի դուռթմով, էլ պոկ չէ՛ր գալիս, էլ չէ՛ր իմանում:– Ուզում էր՝ որ փորը ճղի ու իր հոգու սիրելին էլ եդ ներս տանի: «Թա՛գուհի ջան՝ էս ի՞նչ ա. քո հարսանիքի պա՞րն եմ գալիս. փեսէն ո՞ւր ա. տէրտէրն ընչի՞ համար չի՛ գալիս: Հինէն ի՞նչ տեղ ա. բերէ՛ք, որ աղչկանս ձեռները կարմրացնեմ: Դափ ու զուռնէն ընչի՞ չեն ածում: Ա՜յ ղօնաղներ՝ ի՞նչ էք էդպէս պարապ կտրի ծէրին կանգնած մնացել, ձեռըներդ ծոցըներդ դրել:... Ինձ չէ՞ք սիրում... պար էկէ՛ք՝ է՛... հարսանքաւորն էդպէս բաշիբօշ կկանգնի ու թամաշայ կանի՞:... Խարջն իմն ա. հօ ձեր քիսիցը չի՛ գնում, կերէ՛ք, քէֆ արէ՛ք. իմ որդուս արևն օրհնե54

ցէ՛ք: Մէկ աղչիկ ունիմ, որ աչքիս լսի հետ չե՛մ փոխիլ, նրա խաթրն էլայ չո՞ւնիք, որ մէկ ուրախութիւն անէք, սիրտս հովանայ: Հա՞... քնա՞ծ եմ, թէ զարթուն, թէ գլուխս վրէս չի՛... Բաժինքը հազիր ա. չէ՛, չէ՛... փեսէն հօ Թիֆլիզ գնաց. էսպէս թէզ չէ՛ր կարալ եդ դառնալ... Սրանք ո՞ւր են էկել... Թուրքը հօ Հայի հաց չի՛ ուտիլ... Հա՛, հա՛՝ հմիկ իմացայ. մեր ճանանչներն են, էկել են, որ երեխիս հարսանքի ուրախութիւնը տեսնին... Լաց մի՛ ըլիլ՝ երեսիդ մեռնիմ... Թագուհի ջան՝ ջանս ու հոգիս քեզ մատաղ. քանի որ գլխիդ սաղ եմ, ո՞վ հադդ ունի, որ քո մէկ մազին դիպչի... Մազերդ ոսկեթել Թա՛գուհի ջան՝ ունքերդ վարաղով քաշած՝ ո՛րդի ջան. օրօրոցիդ մատաղ գնամ՝ Թա՛գուհի ջան... վարդի պէս բաց էլած, մանիշակի պէս փընջված. իմ ա՛րև, իմ կեա՛նք. իմ թա՛գ ու պարծանք՝ որդի ջան: Աչքերդ բա՛ց արա, աչքերիդ ղուրբան ըլիմ. բերանդ բա՛ց արա՝ էդ աննման, վարդահոտ բէրնիդ մեռնիմ:... Քո խեղճ, պառաւ մօրն է՞դպէս ես սիրում... է՞դպէս ես իմ սիրտը շահում... Թէ ամաչում ես, ասեմ որ՝ էս կանգնողները հեռանան… ա՜յ մարդիկ՝ հեռացէ՛ք, կորէ՛ք. իմ աղչկայ աչքին մէ՛ք երևալ: Բան ու գործ չունի՞ք. գնացէ՛ք ձեր տունը. ի՞նչ էք էստեղ կիտվել: Ի՞նչ անամօթ մարդիկ էք. տօ ձեզ չե՞մ ասում. քառացե՞լ էք: Արի՛, գնա՛նք բաղը՝ Թա՛գուհի ջան՝ անումիդ մեռնիմ. ծառերը ծաղկել են՝ քո ծաղիկ երեսին ղուրբա՛ն:– Դաշտերը կանաչել են, քո կանաչ արևին մատաղ գնամ: Ո՞ւր ենք մնացել էստեղ, գնա՛նք, տեսնի՛նք, ուրախանա՛նք...»

6.

Ո՞ր մէկն ասեմ, ո՞ր մէկը թողամ, մարդի սիրտ կրակ ա ընկնում, երբ որ խեղճ մօր արածն ու ասածը միտքն ա բերում: Ո՞վ որդի ա մեծացրել, նա լաւ կիմանայ մօր սիրտը, տկար լեզուն ի՞նչ կարայ սրտի ամէն մէկ կսկիծը, ամէն մէկ եարէն բառով եդ պատմիլ: Ողորմելի մէրը էսպէս խելքը կորցրել, չէր իմանում, թէ ի՞նչ էր ասում, ի՞նչ էր անում: Թուրքերն էլ՝ որ տասը հատ էին թվով, է՛ն անօրէն տեղըներովն էլ՝ ղորդ ա՝ բարկանում, հարբայ էին գալիս, ամա մօր էսպէս մորմոքվիլը տեսնելով՝ սիրտըները մի քիչ գութ ընկաւ: Իրանք էլ էին գիտում, որ մօր համար հեշտ 55

չի, որդի մեծացնիլ, եդոյ էսպէս բիրադի կորցնիլ: Հաւն իր ձագը կորցնէլիս՝ կեանքը հետը տալիս ա, ո՞ւր մնայ բանական մարդը. իրանք էլ մնացել էին մոլորված, ամա սարդարի հրամանն էր, չանէին, չտանէին, իրանց գլուխը կթռչէր, եա աչքը դուս կգար: Ճարըները կտրվեց, խօսքըմին արին, որ մօրն էլ աղչկայ հետ տանին բերդը, սարդարի դուռը, իրանց պարտքի տակիցը դուս գան, եդոյ ինչ կուզէնան, անեն: Նօքարներին հրամայեցին՝ որ ձիանները թամքեն, եարաղ, ասպաբ քցեցին, թուրըները կապեցին ու կամաց կամաց մօտ էկան, որ մօրն էլ, աղչկանն էլ վերցնեն, տանին: Թագուհի՛ն, Թագուհին. աշխարքի աչք Թագուհին. երկնքի տակին, գետնի երեսին անթառամ ծաղիկ Թագուհին, դրախտ մանիշակ, անգին, անհատ, աննման Թագուհին, ի՞նչ լեզու պէտք է ըլի, որ նրա գովասանութիւնը պատմի. ի՞նչ աչք, որ նրա տեսքն ու կերպարանքը մէկ բանի նմանացնի: Շարմաղ, լուսաթաթախ երեսը, որ արեգակի պէս լիս էր տալիս, ու վարդի պէս փայլում, դառել էր սիպտակ քաթան, սառել, սպրթնել: Էն երկնանման աչքերը, որ տեսնողի հոգին վառում, կրակում էին, ընկել էին խոր, փակվել, կուլ գնացել: Թագուհին, ջիւան Թագուհին, մօրը մէկ Թագուհին, որ հրեշտակի նման, ում որ մէկ մտիկ էր տալիս, հոգին անմահական խնդութիւնով լցվում էր, սառել, փէտացել, անշունչ, անլեզու մնացել էր գետնի վրայ ընկած, երեսը երկինքը քցած, հէնց գիտես՝ թէ էլ էս աշխարքումը չի՛, հրեշտակաց մէջն ա համբարձել, դրախտումն ըլի իր անմեղութիւնը վայելում: Նրա թուխ թուխ ունքերը, նրա չալ չալ աչքերը, նրա նռնահատ թշերը, նրա բարակ բարակ՝ ղալամ քաշած պռոշները, նրա լուսեղէն ճակատը, նրա մարմառ, նուրբ քիթը, նրա բլբիւլի լեզուն, նրա ոսկեցնցուղ բուգը, բոլոր բոլոր սառել, քարացել, պապանձվել էր: Հէնց հարամ ձեռը նրան առաւ թէ չէ, մէկ ախն էր, նրա հոգին: Քաշեց, թուլացաւ, իրանից գնաց ու մինչև դռան շեմը կբերէին, հաւի պէս մէկ էլ թրպրտաց ու ձէնը փորն ընկաւ: Շլինքը ծռվել, թուլացել, գլուխը շեմի էս կողմն էր մնացել կախ էլած, մարմինը է՛ն կողմն ընկած: Ոսկեթել մազերի կէսը մնացել էր բարձր, որ նրա անմեղ երեսն ու դօշը ծածկի, կէսը էնպէս խճճված՝ գետնի վրայ փռվել, քաշ էր ընկել: Նազուք ձեռների մէկը՝ սրտի վրայ էր թուլացած, ընկած, միւսը հողի վրայ չորացած, տարածված: Դամարը ցամաքել, շունչը կտրվել, հոգին երկինքն էր վերացել:

56

Բաս ի՞նչ կըլէր, որ էսպէս չէ՛ր էլել: Մինչև էն հադաղը նրա անկաջը՝ մէկ թթու խօսք չէ՛ր լսել. նրա աչքը՝ մէկ դառը օր չէ՛ր տեսել, նրա երեսը՝ մէկ կոշտ զրից չէ՛ր էկել: Վարդի պէս ծաղկել, մանիշակի պէս մեծացել էր: Դեռ ոտը քարի չէ՛ր դիպել, դեռ մատը մէկ փուշ չէ՛ր մտել: Տասնը հինգ տարին անց էր կացել, դեռ նրա անմեղ հոգին աշխարքիցս մէկ բան չէ՛ր խաբար: Նրա ընկեր աղչըկերքը դռներին, կտրներին էին ման գալիս, օր անց կացնում, նա ծունկը մօր ծնկանը կպցրած, եա կար էր անում, եա քարգահ, եա իրանց տանն ու դռանն էր մտիկ տալիս, եա իրանց մալին, ապրանքին աչք ածում: Ղուշը գլխի վրովը թռչէլիս՝ կարմրատակած, շունչը կտրած, լեղապատառ տուն էր ընկնում, որ իր շվաքն էլայ մէկ ոքմին չտեսնի: Մօր մէկ մատը փուշ ըլէլիս, եա մէկ տեղը ցաւէլիս, ուզում էր, հոգին հանի, իրան տայ. էլ քար, էլ խոտ չէր մնում, որ նա վրէն չի չոքի ու Աստծու ողորմութիւնը խնդրի: Աղքատ տեսնէլիս՝ բերնի թիքէն հանում, իրան էր տալիս, որ նրան օրհնի, նրանց արևշատութիւն խնդրի: Բաղն էլ՝ է՛ն ժամանակն էր գնում, որ լիսն ու մութը դեռ չէ՛ր բաժանված ըլում: Բաղիցն էլ է՛ն վախտն էր տուն գալիս, որ մութը գետինն առած, ոտը քաշված, խաղաղված էր ըլում: Ով ուզենար, նրան տեսնի, եա ծառի, եա պատի տակի պէտք էր տափ կէնար, որ նրա սուրբ երեսը տեսնէր, նրա աչքի լսովը հայիլ, մայիլ մնար: Ծաղկըներն էլ՝ հէնց իմանաս՝ նրա ոտի ձէնն առնէլիս՝ ուրախանում, ցնծում, բացվում, փչչում էին: Ղշերն էլ՝ նրա երեսը տեսնէլիս, հէնց բռնիր՝ նո՛ր հոգի էին առնում, գլխըները թևըների տակիցը բարձրացնում, ճխում, ճչում, ծլվլում, թևերին խփում, ծափ տալիս: Ձեռը գառան գլուխը քսէլիս, եա շփէլիս, հէնց գիտես՝ թէ է՛ս անմեղ հայվանն էլ էր իմանում, որ հրեշտակի ձեռք ա իրան դիպչում և ո՛չ մարդի: Մի քիչ մօտիցը պակսէլիս, ձէնը աշխարք էր վերցնում, մարդի սիրտ էրում, է՛նպէս էր բղղում, քար ու քօլ ընկնում: Շատ անգամ նրա փափուկ ծնկան վրայ էր քնում, նրա անուշահոտ, ազիզ ձեռիցն էր խոտ ուտում: Չայիր չիմանի, մանիշակի վրայ, վարդի, թթէնու տակին, եա քչքչան առվի մօտ որ բազի վախտ քնած չէր ըլում, հէնց իմանաս՝ երկնքիցը լիս ա վեր էկել, ափնիքը հայլի դառել: Էսպէս քնած վախտին էր ըլում, որ մէրը ուսուլով մօտանում էր, եա երեսն էրեսին դնում, եա գլուխը իր գոգը դնում, եա վրէն շոր քցում ու խաչակնքում, որ քունն առնի, դինջանայ, եա թէ չէ որ վախտը գալիս էր, երեսին հով էր տալիս, նանիկ էր ասում, որ վեր կէնայ, 57

իրիգնայ հովը, արեգակի մէր մըտնիլը տեսնի ու միասին պտուղ ծաղիկ հաւաքեն, գնան տուն: Շատ անգամ վարդի փունջը մէկ ձեռին, մանիշակինը մէկել, աչքը որ չէ՛ր բաց անում, հէնց գիտես՝ սար, ձոր, ծառ, թուփ, խոտ, ծաղիկ՝ նրան էին մաթ մնացել, նրա շունչն ըլէին ուզում, որ քաշեն, ծծեն, զօրանան, դալարին:– Հովը մազերի վրայ սլսլալիս, երեսին դիպչէլիս էլ չէ՛ր ուզում, որ առաջ խաղայ, եա եդ գնայ, հէնց նրա գլխո՛վն էր պտտում, հէնց նրա մազերի՛ հետ խաղում: Վարդի վրայ երեսը կռացնէլիս, ուզում էր, որ բարձրանայ, նրա շունչը քաշի, նրա պատկերի գունը գողանայ, որ դհայ աւելի գեղեցիկ, դհայ անուշահոտ երևի: Բլբիւլը նրա հոտն առնէլիս, իր վարդը մոռանում, նրան էր գովում, նրա վրէն էր իր սէրը թափում, նրա հասրաթովն էրվում, խորովվում: Շատ անգամ՝ ինքը ձէն հանէլիս, եա ինքն իրան խաղ ասէլիս, հէնց իմանում էր՝ թէ հրեշտակներն են իր հետ խօսում, իրան ձէն տալիս, եա ձէնը քաշում: Առաւօտեան ցօղը, իրիգվան վերջի լիսը, մէկը նրան տեսնէլիս՝ ցնծալով վեր էր գալիս, որ նրա սուրբ երեսին նստի, մէկը ցաւելով՝ երեսն իրան էր քաշում, աչքը խփում, որ նա շուտով քուն մտնի, գիշերն անց կէնայ, որ առաւօտն էլի գայ, նրա տեսութեան արժանանայ, նրա լուսովը հոգի առնի ու զվարճանայ: Քունը նրա աչքերին է՛նպէս էր մօտանում, ինչպէս մէկ սրբի՝ երկնային հրեշտակը: Թևերն երեսին փռում, անմահական երազով նրան գրկում, գգվում, արթնացնում, էլ եդ իր գիրկը դնում: Ա՜խ՝ ո՞ր մէկն ասեմ. նրա ամէն մէկ շարժմունքը, ամէն մէկ խօսքը, ամէն մէկ մտիկ տալը, ամէն մէկ աչքի ու պռոշի ժաժ գալը՝ հրաշք էր: Էն լուսակոլոլ աչքերը, էն խնկան ծաղիկ շրթունքը որ չէ՛ր բաց անում, մարդ ուզում էր, ո՛չ ուտի, ո՛չ խմի. հէնց նրան մտիկ տայ, նրա սուրահի բոյին թամաշ անի, նրա ոտի տակին հոգին տայ, նրա ձեռիցն իր մահն առնի: Է՛ս երկնային հրեշտակը, է՛ս անմեղ գառն էր էս հադաղին՝ է՛ն գազանների ձեռին, ի՞նչ քարացած, ապառաժ սիրտ պէտք է ըլի, որ նրան տեսնէլիս, կամ նրա պատմութիւնը լսէլիս, գլխին կրակ չի՛ վառվի: Ո՞ր մէր էս հադաղին թուրը չէ՛ր առնիլ ու իր ջիգեարը ցցիլ: Ո՞ր հարևան կամ անցվորական՝ նրա էն լուսեղէն երեսին նայէլիս՝ աչքին չէ՛ր հուփ տալ, որ լացը գայ, ու սիրտը հովանայ: Ամա մեր գեղական խեղճ խալխը՝ էնքան էսպէս բաներ տեսել ու լսել էին, որ արտասունքներն էլ էր ցամաքիլ, աչքըների լիսն էլ էր հատել: 58

Հէնց էնայ ֆառաշները տեսնէլով՝ որ մէր ու աղչիկ դարդի ձեռիցը նղղեցան, ու էլ ձէն, շունչ չէին տալիս, լաւ համարեցին, որ էսպէս թուլացած՝ վերցնեն, էրկուսին էլ տանին, որ էլ շատ ինջըմիշ չըլին, չչարչարվին: Երկուսը ձիու վրայ նստել, էնայ տեղ էին բաց անում, որ մէկը մօրը խտտի, միւսը աղչըկանը առաջն առնի, ու էնայ խաթրջամ էլած՝ միտք էին անում, թէ իրանց բանը լաւ գլուխ բերին,– մէկ թուր պսպղաց, ֆառաշների մէկի գլուխը գետնի վրայ ընկաւ, ու սկսեց ղլվլացնիլ, բլբլացնիլ ու պար գալ: Դեռ սա ձէնը չէ՛ր կտրել, որ միւս ընկերինն էլ սրա հացը կերաւ, սրա մօտ գնաց: «Աղասի՛ ջան՝ մեր տունը քանդեցիր: Ա՛ղասի՝ ձեռդ քեզ քաշի. քո խեղճ հալևոր հօրը խնայի. որդով, տանով տեղով եսիր կէրթանք. մի՛ անիր, մի՛ ըլիր. ջա՛նմ՝ գեօ՛զմ՝ քո ջիւան ջանիդ էլայ ղադր արա՛, տօ բէմուրվաթ: Աստուած՝ էս ի՞նչ զուլում էր, որ մեր գլխին էկաւ: Ո՜վ զինաւոր սուրբ Գէորգ, ո՜վ սուրբ Կարապետ՝ դուք մեզ քօմակ արէք: Տղէ՛րք՝ կորէ՛ք, կորէ՛ք՝ որ ձեր իզն ու թոզը ըստեղ չէրևայ: Տօ մէկդ ու մէկդ հասէ՛ք տանդրոչ մօտ. անկաջաբռնուկ տվէ՛ք, ա՜յ նրա տունը չքանդվի, ինչ քանդվեց, գինին գլխին զահրըմար ըլի, աշխարքս արինը բռնել, ծով ա դառել, մեր ախմախ քէդխուդէքը նստել քէֆ են անում. ա՜յ թէ մարդ են՝ հա՛: Տօ քէֆն էլ գլխըներին խռով կէնայ, խաչն ու աւետարանն էլ: Տնաքանդնե՛ր՝ տօ մի աշխարքի դարդիցն էլ խաբար առէ՛ք՝ է՛. ախր ի՞նչ էք տան չորս պատը ու գինու գաւն ու թասը բռնել, լագում, տրաքում: Տօ Վա՛թօ՝ հասի՛, հասի՛, վազի՛. թև ա՛ռ, թռի. մարաքէն քանի կէնում ա, չաղանում ա. հէնց էս սհաթը կգան, մեզ կտանին բերդը կածեն: Աղասի՛, Աղասի՛. քառանաս ո՛չ՝ Աղասի՛. փախի՛ր, փախի՛ր, էդ շներիցը գլուխդ ա՛ռ, կորի՛ր, էդ ի՞նչ արիր՝ տնով քանդված. մեր դուռը շարեցիր, մեր տան հիմքը տակըվեր արիր. տօ բէ՛մուրվաթ»:– Բայց թօփ էլ տրաքէր, նաղրախանայ էլ ածէին, Աղասին չէ՛ր իմանալ. ղորդ որ քառացել էր. էլ ո՛չ անկաջն էր իրանը, ո՛չ ջանը, ո՛չ աչքը. բայց խելքն ու ձեռը լաւ իմանում էին, թէ ի՞նչ բանի վրայ են: Արինը աչքերը կոխած՝ ռաշիդ երիտասարդը՝ հէնց էսպէս բանի էր ման գալիս, որ իր ձեռի ղվաթը, իր թրի հունարը շհանց տայ: Ախր էլ ո՞ր օրվան համար են թուր կապում: Ջիրիդատեղիցը վարավուրդ էր արել, որ աշխարքն իրարոցով դիպաւ ու ձէնը կտրեց: «Տղէ՛րք՝ էստում մէկ բան կայ, 59

գնա՛նք, մեր բարիկենդանը հարամ էլաւ». ասեց ու թռաւ: Հէնց տեսան նրան գալիս, բնութիւնը իմանալով, հարիր տեղից ձէն տվին, ձեռով, գդակով արին, որ հեռանայ, բայց շունչը բերնին դէմ էր առել, էնպէս ձին չափ էր քցել, էլ մաջալ չէ՛ր անում, որ տեսնի՝ թվանքը լիքն ա երա՞բ, թէ դարտակ: Առիւծի պէս ներս ընկաւ հսկայ երիտասարդը. ճամփին անկաջովն էր ընկել՝ թէ ի՞նչ խաբար ա: Երկուսի գլուխը սըրբելէն եդև, միւսներն ուզեցան, որ թուր հանեն, բայց Քաջն Աղասի, որ բերանը բաց չի՛ արեց. «Դժո՛խքի որդիք՝ ձեզ ո՞վ ա ղրկել էս տեղ, ո՞ւմ վրայ էք էդպէս կատաղել, ասենք՝ թէ Հայը ձէն չի՛ հանում, պէտք է նրան սաղ սաղ ուտէ՞ք: Աչքըներիդ լիսը կթռցնեմ էս սհաթը, կորէ՛ք՝ թէ չէ ամէն մէկդ ճուտի պէս առաջիս կթրպրտայ: Քանի էս կուռը վրէս ա, դուք էստեղանց թել չէ՛ք կարող դուս տանիլ»: Որ չասեց ու մէկի էլ ուսը վեր բերեց, միւսի աղիքը վեր ածեց, էն վեցը տեսան, որ ճար չկայ, ձիանը նի էլան ու ընչանք բերդը մէկ գնացին:– «Արի՛, երեսիդ մեռնիմ՝ Թա՛գուհի ջան՝ աչքդ բա՛ց արա՝ աչքերիդ ղուրբան. Աղասին մեռած, ոսկոռները փտած, հող դառած պէտք է ըլէին, որ քո սիրուն մազին՝ մէկն էլայ մատով տար: Վա՜յ իմ աչքին, իմ արևին, ինչպէս փէտացել, սառել ա: Թա՛գուհի ջան, քո ջանին ղուրբան, ա՛ռ, հոգիս ա՛ռ, թո՛ղ ես մեռնիմ. դու կենդանացի՛ր և քո խեղճ մօր սիրտը մի՛ դուս կտրիր, մի՛ դուս ճոթռիր, երեսս ոտիդ տակը», ասում էր քնքուշ երիտասարդը, լալիս, գլխին տալիս: Արտասունքը աչքերիցը քուլայ քուլայ էր վեր թափում: Գնացին ջուր բերելու: Նա ձեռները խաչել, ինքն էլ փէտացել՝ մնացել էր կանգնած: Մօտանար, սիրտ չէ՛ր անում. խտտել, ձեռները ճմռել, անկաջումը ձէն տալ, երեսին ձեռը խփել, բոլո՛ր, բոլոր չէ՛ր կարելի, չունքի Թագուհին դեռ կոյս էր, ուրիշ մարդի աղչիկ: Մօրն էր մտիկ անում, մէրը ձէն չէ՛ր տալիս. դուրսն էր նայում, սատկած լաշերի դժոխային կերպարանքն էին աչքովն ընկնում: Էլ ինս, ջինս, իսան, ադամաորդի չէր երևում, ամէնն էլ փախել, սարերով, ձորերով էին ընկել՝ որ իրանց գլուխը պրցածնեն: Շների վնգվնգալն ու եա կոնձկոնձալը, աքլորի ու հաւի կռկռալը, հէնց իմանաս՝ թէ նրան ասում ըլէին ցաւելով: «– Ինչ արիր, արիր, գլուխդ ա՛ռ, կորի՛, գնա՛ Փամբակ, Թիֆլիզ. Ռսի հողը: Էս երկրումը քո արևը մէր մտաւ, քո օրը խաւարեցաւ, քո ճրագը հանգաւ: Թօփի բերանն ա, քո ջանը: Քանի ոտքը խաղաղ ա, քանի ջիլաւդ ձեռիդ ա, քանի բերնումդ շունչ կայ, ոտումդ թա60

ղաթ, փախի՛ր. գլխիդ ճարը տե՛ս: Մնաս էլ, ձեր տունը բոլոր սուրը կքաշեն, գնաս էլ՝ էն բաբաթ. քեզ էլայ ճա՛ր արա: Քո հէրը քեզանից ղայրու՝ էլ զաւակ չունի. նրա օջաղի ծուխը մի՛ կտրիր. ձեռներդ արնոտ արիր. սարդարի ֆառաշներին ես սպանել՝ տօ ա՛նիրաւ. մէկ միտք արա՛ է՛լ: Դրանց արինը քեզանից կուզեն. դրանց տէրերը հիմիկ կատաղել, փրփրել, իրանց միսն ուտում կըլին, ի՞նչ ես փէտացել, կանգնել. էլ ո՞ր օրին ես մտիկ տալիս: Քեահլան ձին տակիդ. եարաղ ասպաբը վրէդ. մէկ կտոր հաց ո՞րտեղ ըլի, որ չճարես»:–

7.

Հէնց իմանաս՝ դժոխքն առաջին բաց էր էլել: Հազար գլխանի դիւան ատամներ ղրճտացնում, զարհուրելի ձևով խնդում, ծիծաղում, ժնգժնգացնում, չանգերը սրում, հազրում, բոցն ու կրակը չաղ ըլէին անում, որ նրան էրեն, խորովեն, կտրատեն, թիքայ թիքայ անեն, իրանց փայ շինեն: Հազար կպրէ կարաս, հազար օձ, կարիճ՝ բերանները բաց, նրան ըլէին սպասում, որ քրքրեն, կուլ տան, մարսեն: Դեռ աչքը էս սարսափելի քնիցը չբաց արած, է՛նպէս էր երևում նրան, թէ Սարդարի ջալլաթները (դահիճ) կռները վեր քաշած, արինն աչքըները կոխած, թրերը սրած՝ գալիս էին՝ որ իրան տանին: Թօփչին թօփն էր սրբում, հազրում, գիւլլաչին գիւլլէն ջոկում, մօտ բերում: Հէր, մէր, ազգական, էրլու, անցվորական՝ հեռու տեղից գոռում, հարայ ըլէին տալիս, գլխըներին, ծնկներին խփում, ծեծվում, ջարդվում, իրան անունը տալիս ու սուք ըլէին անում: «Ա՛ղասի ջան՝ մէ՛կ թուր էլ ի՛նձ խփի, ի՛նձ... վա՜յ իմ օրիս, արևիս, վա՜յ... տունս բրիշակ էլաւ... Բալայ ջա՛ն... հոգի՛ ջան... իմ երկի՛նք, իմ գետինք... իմ հրեշտա՛կ... վա՜յ... ամա՜ն... աչքս դո՛ւս էկաւ... պտուղս խաւարեցա՛ւ... Թո՛ղ քո՛ ձեռն ինձ սպանի... ո՛րդի ջան... թո՛ղ քո ոտիդ տակին հոգիս տամ... ախպէր ջա՛ն՝ թո՛ղ քո՛ ձեռիցը մահս առնիմ... ջա՛նըմ ջան... Սիպտակ մազս քեզ փիա՛նդազ՝ Ա՛ղասի ջան՝ քանի աչքումս լիս կայ, քանի բերնումս շունչ, ոտդ բերնիս դի՛ր, թուրդ սիրտս խրի՛ր. տո՛ւր ինձ մահ, տո՛ւր, թո՛ղ գնա՛մ, կորչիմ, յետոյ ինչ կուզես, է՛ն արա՛, աչքիս լիսը 61

հանի՛ր... ի՛մ երկնքի բարեբար որդի, ի՛մ սար... ի՛մ Աստուած»:– Է՛սպէս էր մէկ ծեր մարդ ընկել Աղասու ոտքը, գլուխը գետնին ծեծում, մազերը ճպռում ու վախտ վախտ Աղասու ոտներովը փաթաթվում: Սի՛րելի կարդացողք. էլ ի՞նչ ասիլ հարկաւոր ա: Դուք էլ իմանում էք, որ էս խեղճ, տարաբախտ հալևորը Աղասու ողորմելի հէրն էր: Հէնց խաբար տանողը որ լեղապատառ, լեզուն կպած տուն չընկաւ ու գլուխը ծեծելով ձէն չի՛ տվեց. «Տօ ձեր տունը չքանդվի, գեղը կոխեցին, տարան. Աթոյենց աղջիկը քաշեցին. Աղասին արնի միջումը ծլծլում. ֆառաշները կրակ են քցել, խալխն էրում»:– Ինչպէս որ մէկ ամպի տրաքոց, կամ սաստիկ թօփի ձէն՝ մէկ ձորի խփում, քարափները դղրդում, թնդում, մարդի անկաջները խլանում, մի քիչ ժամանակ շշմում ա, ու գլուխդ սկսում ա դժժալ, պտիտ գալ, աչքերդ սևանում, մութ ու խաւար քեզ կոխում, խելքդ թռչում, մնում ես քարի պէս կանգնած, ոտքդ ու ձեռքդ թուլանում, ջանդ սրսռում, լեզուդ կպչում ա, էլ չէ՛ս իմանում, թէ ո՞ւր ես, երկրո՞ւմը, թէ դժոխքումը,– է՛ս հանքին Աղասու հօր ոսկերքը սարսափեցան, է՛ս հանքին ուշ ու միտքը թռաւ, մնաց սառած, փէտացած ու աչքերը չռած՝ քցեց է՛ս կողմն, է՛ն կողմը: Ծերութիւնը ջանն առած, մի ոտը հողի երեսին, միւսը գերեզմանումը. աշխարքի վրայ է՛ն մէկ պտուղն ունէր, է՛ն մէկ զաւակը: Նրան մտիկ տալիս՝ հէնց իմանում էր՝ թէ աշխարքի թագաւորն էլայ ինքը, շահն էլ: Նրան ջիրիդ խաղալիս տեսնէլիս՝ հէնց իմանում էր՝ թէ ոտը գետնիցը կտրվել ա, թև առել, թռչում: Ծերութիւնն էլ էր մոռանում, մահն էլ, դժոխքն էլ, արքայութիւնն էլ: Է՛նպէս էր կարծում, թէ նո՛ր ա ծնվել, ու ուրախութիւնիցը ճխում, ճչում, ոտին գլխին էր անում, ու ինչպէս ութ տարեկան երեխայ խնդում, ծիծաղում: Նրա անունը որ տալիս էին, լերդի ծէրը խաղում էր, սիրտն ուզում էր պատռի: Ամէն մէկ նրա աչքերին պաչ անէլիս, ամէն մէկ նրան խտիտն առնէլիս, հէնց գիտում էր, լիս ա վեր գալիս գլխին, պատերը վարդ են դառել, դաշտ ու սար՝ ծաղիկ: Նրա ճակատին մտիկ տալիս՝ նրա բոյն ու սուրաթը աչքովն ընկնէլիս՝ նրա համար նոր արեգակ էր բացվում, ուզում էր սիրտը ճղի ու նրան մէջը դնի: Էն հասակը հասել էր, նա նրան մէկ չօռ չէ՛ր ասել, չէ՛ր էլ ասել՝ թէ աչքիդ վերևն ունք կայ, եա ծուխը դէպի քեզ: Ջանն էլ որ ուզէր, չէ՛ր խնայիլ նրան. հոգին էլ որ հանէր, ձէն չէ՛ր տալ նրան, գլուխը պտի ծախէր ու նրա մուրազը կատարէր: Խանի, բէգի մօտ գնալիս՝ նա իր որդուն էնպէս 62

էր զարդարած դուս բերում, որ ամէնի աչքը մնում էր վրէն սառած: Սարդարն էլ էր տեսել նրա տղի կտրչութիւնը, նրա քաջութիւնն ու ձեռի հունարը: Շատ անգամ՝ ազիզ օր ըլելիս, ինչքան ջիրիդ խաղացողներ կային, պատածակն էր կոխում, հետ ածում: Փահլևանները հօ նրա անունը լսէլիս, զրզնդում, դող էին ընկնում: Նա մէյդան դուս գալիս, աշխարքի բերանը բաց էր մնում: Մէկն էլայ սիրտ չէ՛ր անում, որ նրան մօտանայ: Բերդումը շատ անգամ հանաքըվեր՝ ոչխարի տեղ, եզ, ուղտ էին բերում, որ բալքի կարէնան նրան մէկ օր ամաչացնիլ. շատ անգամ թուրը փոխում էին, որ բալքի չի՛ կտրի ու մնայ ամօթով, բայց քաջ երիտասարդը՝ մէկ խփելով՝ եզան կամ ուղտի գլուխը է՛ս կողմն էր թռչում, լաշն է՛ն: «Հայի՛ֆ, հայի՛ֆ՝ որ Հայ ես», ասում էր Սարդարը շատ անգամ, գլուխը պտտելով, «թէ որ Թուրք էիր էլել, խանութիւն պէտք էր քեզ տված»: Կռվի միջումը՝ էն գիւլլի ու կրակի թեժ ժամանակին՝ նետի պէս արձակվում, ընկնում էր ղօնշունի գիւռ տեղը, ասլանի պէս որին էս կողմը, որին էն կողմը քցում, ջախըփուրթ, թիքայ թիքայ անում ու Օսմանցվի մազերիցը բռնած՝ քաշ քաշ անելով հետը սուրութմիշ բերում, Սարդարի առաջին կանգնացնում: «Ասլա՛ն Բալասի» (առիւծի ճուտ), Սարդարը ձէն էր տալիս ու ճակատին պաչ անում, «ի՞նչ կըլէր, որ քեզանից մէկ տասն էլ ունենայի, քո մօր մէջքը կոտրվի՛, ընչի՞ չէր քեզանից մէկ չորսն էլ բերում, ա՛ֆարիմ, բա՛րաքեալլա. էրեսդ պարզ կէնայ. քեզանից շատ ունենամ»: Ֆորս գնալիս՝ առաջ նրա գիւլլէն պէտք է վեր քցէր: Խաներ, Բէգեր մնացել էին նրա սուրաթի՝ նրա լէն թիկունքի վրայ զարմացած, հիացած: Շատ անգամ հանաքըվեր խօսք էին քցում՝ թէ որ թուրքանայ՝ բէկութիւն, խանութիւն կը տան նրան: Մուլք էին խոստանում, ռըհաթ, մալ, դովլաթ, աղջիկ էին ասում՝ կտանք. բայց նա էն կաթը չէ՛ր կերել՝ որ իր սուրբ հաւատն ուրանայ, փուչ աշխարքիս մալին, դովլաթին թամահ անի: «Իմ ցամաք հացը լաւ աշեմ ինձ համար, քանց ձեր ղաբլու փլաւը: Իմ տէրտէրի մէկ մուռտառ մազը՝ հազար ձեր մօլլի ու ախունտի հետ չե՛մ փոխիլ: Գութան վարեմ իմ հաւատովը, ցանք անեմ, բահի տամ լա՛ւ ա, քանց խան բէգ դառնամ, աշխարքի տէր ըլիմ ու իմ օրէնքն ուրանամ»: Թուրը սարդարն էր բաշխել, թուանքը Ջաւաթ խանը, ձին Նաղի խանը: Նոր էլ Հայոց սարվազի նայիբութիւնը նրան էին տվել: Ա՜խ՝ ո՞րն ասեմ, մէկ Աղասի էր, մէկ քիւլ Երևան, ո՛վ ասես նրա անումովն էր օրթում ուտում, ո՛վ ասես 63

նրա արևովն էր խնդում, նրա գլխովն էր ուզում պտիտ գայ: «Էս ո՞ւր եմ... քնա՞ծ եմ, զարթո՞ւն եմ, էրազո՞ւմ եմ. օ՜հ, օ՜հ, օ՜հ... արեան ծովն է՞ս ա, որ ասում են»: Սկսեց ողորմելի ծերունին էսպէս իրան իրան խօսալ, երբ առաջի տաքութիւնն անց կացաւ, ու թմբրութիւն էկաւ վրէն: «Դժոխքի տարտարոսն է՞ս ա, որ պատմում են: ...Իսրի պաճախն է՞ն ա... վա՜յ ինձ, վա՜յ ինձ, վա՜յ ինձ... միսս սրսռում ա... աչքս խաւարում ա... չանկալ ա՝ որ հազրում են... մանգաղ ա՝ որ սրում... շիշ ա՝ որ կայծակին ա տալիս... Ա՛ստուած՝ քո փառքդ շա՛տ... էլ ընչի՞ մեզ ստեղծեցիր... որ էս կրակի մէջը պէտք է էրէիր: ... Երանի՜ նրան՝ որ մօր փորիցը դուս չի՛ էկել... էս ի՞նչ եմ տեսնում, Ա՛րարիչ Աստուած... Հրէ՛ն խորովում են... հրէ՛ն միսը կտրատում են... Ամա՜ն... ամա՜ն... ամա՜ն... գլուխ առէ՛ք, կորէ՛ք. ... Շատ գինի խմողի փորն են ճղում... փիս խօսօղի, բամբասողի, խաբարբզանի... տուն քանդողի լեզուն են բօղազիցը դուս ճոթռում, էրում, տապակում... Շատ փող սիրողի ջանին մանէթներ ա՝ որ կրակիցը հանում են, ջանին կպցնում... Կաշառք ուտողի միսը՝ քալփաթնով պոկում են, բերանն են տալիս... վատ ճամբի ման էկողի, գողի, բոզի գլխըներին հալած արճիճ են ածում. ...տաքացրած շամփրներ սրտները կոխում, ու էրում, փոթոթում... Մէկ տեղ վնկվնկում են, մէկ տեղ թնգթնգում... մէկ տեղ վլվլում, մէկ տեղ թլթլում: ... Մէկի երեսիցը՝ քրտնքի տեղ կայծակ ա վեր թափում... մէկի բերնիցը կրակ, բոց ա դուս գալիս, իրան էրում... Կայծակը մէկ կողմիցն ա խփում, ամպը միւս տեղից գոռում... Երկի՛նք, ա՛ստղեր, արեգակ, լուսին, կորել խաւարել են... Էնպէս պատկերներ են առաջս գալիս՝ որ մէկի լեզուն կրակած թուր ա, միւսի ձեռը օձ. մէկի աչքիցը կրակ ա թափում, մէկի քթիցն ծուխ վեր ըլում... Ա՛ստուած՝ էս ո՞ւր տարան ինձ... էս ո՞վ բերեց ինձ էստեղ... Աշխարքի վերջը հօ չի՞ հասել... էրէկ չէ՞ր՝ որ էլով, գիւնով, նստած քէֆ էինք անում... Քօմակ արէ՛ք, օգտեցէ՛ք, Աստծու խաթեր, ի սէրը Քրիստոսի. հրէս գալիս են՝ որ ինձ էլ տանին... Աղա՛սի ջան՝ ո՞ւր ես. էդ ղօչաղ ձեռդ մի հասցրո՛ւ՝ է՜. անումի՛դ մէռնիմ... էլ քոյ հօրը ո՞ր օրը պէտք է քօմակ անես...» Որդու անումը անկաջն ընկաւ թէ չէ, հէնց բռնես՝ կայծակը խփեց. ջանը մէկ թափ տվեց, սասանմիշ էլաւ, աչքը բաց արեց, տեսաւ որ բոլորը մտաց ցնորք էր, ո՛չ դժոխք կար, ո՛չ կրակ. էլի էն սուփրէն էր, էլի էն հացը, բայց ղօնաղների շատը հեռացել, տէրտէրը աւետարանը նրա գլխին էր դրել, աչքը երկինքը քցել, սաղմոս էր 64

ասում, աղօթք էր անում, վրէն խաչ հանում ու մարմանդ արտասուքը սրբում, հէկէկում: «Տէ՛րտէր ջա՛ն՝ դո՞ւ ես. ձեռդ մի տո՛ւր, համբուրեմ, աջիդ մատաղ գնամ. ուխա՜յ... սիրտս հովացաւ, ջանս տեղն ընկաւ. հլայ մէկ քանի տարի էլ ումուդ ունիմ, որ քոյ աղօթքովն ապրիմ. էս ի՞նչ էր տօ... ուզում էին ինձ սաղ սաղ դժոխքը տանին... Դեռ Աղասուս էրեսը չպաչած, դեռ կնկանս ու հարսիս օրհնութիւն չտուած ո՞ւր կէրթամ... Տղէրքն ո՞ւր են. Վիրաբն ո՞ւր ա, խի՞ստ էք ձէնըներդ կտրել. հայ եա՛սսարներ՝ էլի ֆռսանդ են ճարել, ինձ քնած թողել, իրանք դուս գնացել՝ որ եալլի տան (պար գան): Տեսնո՞ւմ ես էն հարամզադէքն ի՞նչ են բերում իմ գլո՞ւխը: Ասենք ծերացել եմ, ոտներս չի՛ պար գան, հօ մէկ թևերս էլայ կբարձրացնեմ: Ծափ կտամ, հետըները քէֆ կանեմ: Ծերութեան երեսին նալլաթ. ո՛վ ասես ծերի դնչին էլ չի մտիկ տալիս: Գինի ածա՛ խմե՜նք, տէրտէր ջա՛ն. դժոխքն էլ քանդվի, աշխարքն էլ. մենք քանի աչքըներումս լիս կայ, քէֆ անենք»: Ծեր մարդը՝ ղորդ ա՝ ցաւի էնքան չի դիմանալ, չունքի կենդանական զօրութիւնը հատած է, էլ է՛ն արինը, էլ էն սիրտը չունի. ամա ցաւն էլ շուտով կմոռանայ, չունքի ջիգեարն էնքան տաք չի, միտքն էն կարողութիւնը չո՛ւնի որ բանը երկար պահի: Առաջի բոցն որ անց կացաւ, թըմբրութիւնիցը զգաստացաւ, էլ մտքումը բան չէ՛ր մնացել. հէնց իմանում էր՝ թէ գինու զօրութիւնն ա նրան յաղթել, թուլացրել, կրակի տաքութիւնը գլխին դիպել, քնացրել: Աչքը որ բաց չարեց, էն սարսափելի երազն էլ՝ որ տեսել էր, հէնց իմանում էր ողորմելին՝ թէ նո՛ր ա էկել աշխարք, նո՛ր ա ծնել, ուզում էր, որ ինչ ունի չո՛ւնի տայ, թաք ըլի մէկ քանի տարի էլ ումբր ունէնայ, աշխարքի սէրը վայելի: Էնպէս, ինչպէս որ մէկ մարդ՝ մէկ սարսափելի երազ տեսնի, իրան սպանում ըլին, թըշնամիք ըլին չորս կողմը փակած՝ որ գլուխը կտրեն, ի՞նչ սրտով տեղիցը վեր կթռչի ու երեսին խաչ կհանի, որ էլի իրանց տանն ա, իր եօրղան դօշակի միջին պարկած, է՛ս հանքին էր հէնց նրա հալը: Ուզում էր՝ որ դուս թռչի, պատեր, դռներ լիզի, հարս, էրէխայ, դօսթ, դուշման դօշին քաշի, համբուրի, սիրի, հոգին նրանց տայ, որ քանի էս աշխարքումն են՝ իրար հետ լաւ ապրին, իրար սիրեն, աշխարքի բարին վայելեն՝ որ էլ էն աշխարքումը մուրազները պակաս չի մնայ, էլ աչքները էս կողմը չունէնան: Բաղ, հանդ, սար, ձոր, տուն, ապրանք, մալ, դովլաթ, 65

ծառ, ծաղիկ որ միտքն էր ընկնում, որ տէսնում էր՝ թէ էլի իր ձեռին են, էլի բաց աչքով նրանց մտիկ էր տալիս, էլի նրանց հոտն ու համն էր առնում, ուզում էր՝ որ քարերն էլ լիզի սրտի սիրուն, հողն էլ, ուզում էր՝ բոլորի առաջին չոքի, ծունդր դնի, մատաղ անի: Իր օրումը էն սըրտով ժամ չէ՛ր մտած, իր օրումը էնպէս ջերմեռանդ աղօթք չէ՛ր արած, էրէսին էնպէս հաւատով խաչ չէ՛ր հանել, տէրտէրի ձեռն էնպէս տաք տաք չէ՛ր համբուրել. երկնքին, գէտնին, աշխարքին էնպէս քաղցր աչքով չէ՛ր մտիկ տված, էնպէս հոգին չէ՛ր փառաւորված, ինչպէս էս սհաթին: Հէնց գիտում էր՝ թէ աշխարքս դրախտ ա, մարդիքը հրեշտակ են, էլ մէկ վատ միտք, մէկ փիս խորհուրդ նրա սրտումը չէին մնացել: Էլ ո՞վ կտար նրա մտքումը բարկութիւն, չարութիւն, նախանձ, ատելութիւն, չկամութիւն, բախլութիւն, բոլորը՝ բոլորը ջնջվել, փչացել էին: Հիմիկ էր իմանում՝ թէ ժամ գնալն ի՞նչ ա, աղօթքն ընչի՞ համար, պատարագի զօրութիւնն ի՞նչ: Ա՛րարիչ իմ՝ մարդ որ մտածի՝ թէ քանի՞ օր քանի՞ տարի կեանք ունինք, թէ Աստուած մեզ ստեղծել ա, որ օր քաշենք, իր բարութիւնը վայելենք՝ թէ մեր աչքն ա, մէկ բուռը հողը, մեր տեղն ա, երկու գազ կամ ոտնափոխ գերեզմանը, թէ մեր առաջին էլ կայ էն օրը՝ որ է՜ս հիանալի պայծառ երկնքի դէմը, է՜ս սիրուն երկրի ծաղկազարդ սարերն ու ձորերը՝ մեր աչքիցը պէտք է փակվին: Խոր, սառը, մութը գետնի տակին մսըներս որդունք, ոսկոռներս փոշի պէտք է դառնան. ու ո՞վ ա խապար, թէ ո՞ր աթրաֆի տակն, ո՞ր երկրի պուճախն ընկնի, էլի ասում եմ ու աչքերիցս արտասունքը թափում ա, ջանս փշաքաղ ըլում: Որ մտածենք՝ թէ է՛ս անկաջը՝ որ չար բանի էնպէս քաղցր դէմ ենք անում, մէկ օր պէտք է, խլանայ. էս աչքը՝ որ չի՛ ուզում՝ թէ ուրիշի աչքումն էլ փոքր լիս տէսնի, մէկ օր պէտք է քօռանայ, կիրանայ, փչվի. էս լեզուն՝ որ օձի պէս օրը հազարին կծում ու եաղու ա տալիս, մէկ օր պէտք է պապանձվի, չորանայ, քրքրվի, ու օրթունքի կերակուր դառնայ, բա՛ս էլ չարութիւն մեր մտքովն ա՞նց կը կէնայ: Բաս չե՞նք ուզէնալ՝ որ ամէնին պաշտենք, պատվենք, սրբի տեղ գլխներովը պտիտ գանք: Աչքներս սովորել ա, սիրտներս սառել, մտքներս քարացել: Ժամ որ գնում ենք, հէնց իմանում ենք՝ թէ էնայ՝ ամէն բանից պըրծանք, պարտքըներս տվինք՝ որ մէկ քանի խաչ հանեցինք էրեսներիս, մէկ քանի ծունդր դրինք, պատարագի էրես տէսանք, պասներս բաց արինք, սրբութիւն առանք: Ինչ ասում են, մեզ համար մեռած ա, մեզ չի՛ ազդում, չունքի մեր սրտի բառը չի՛, մեր 66

լեզվի խօսքը: Ուրիշներն ասում են, մենք էլ անկաջներս կախ արած, աչքըներս ցցած, լսենք, չլսենք, տեսնինք, չտեսնինք, ե՞րբ ա մեր սիրտը մէկ օր վառվում, որ իմանանք՝ թէ էս ի՞նչ հրաշք ա, որ Աստուած ամենաբարին մեզ համար ստեղծել ա, մենք ի՞նչ ենք, որ մեր ասած գոհութիւնը, փառաբանութիւնը, ծունրը, երկրպագութիւնը Աստծու սուրբ առաջին ի՞նչ ըլի: Պէտք է մտածենք՝ ո՞վ ա աղքատ, որ նրան օգնենք. ո՞վ ա հիւանդ, որ նրան մխիթարենք, ո՞ւմ են զրկում, գնանք նրան թափենք: Ո՞ւմ սիրտը նեղացրինք, գնանք էլ եդ հաշտվինք: Թէ սիրտըներս մաղձով, թունով, հազար մէկ դառնութիւնով լիքը մտնում ենք, լիքը դուս գալիս, էլ ի՞նչ օգուտ մեզ: Հէնց պէտք է մեռնի՞նք, որ սիրտներս թամուզանա՞յ. հէնց պէտք է դժոխքի էրեսը տեսնինք, որ աշխարքիս համն իմանա՞նք: Հէնց պէտք է հո՞ղը մտնինք, որ ձեռն ածենք՝ թէ երա՞բ մէկ իսան կը քթնվի, որ էրեսը տեսնինք, լեզվներս նրանց լեզվին առնի, ականջներս նրանց ձէնն իմանա՞յ: Ա՜խ մտածի՛ր. թէ որ հնար ըլէր՝ մեռած վախտդ՝ գերեզմանիդ տակիցը դուս գայիր, էլի է՛ն խելքը, է՛ն զօրութիւնն ունենայիր, որ հիմիկ ունիս, չէի՞ր ուզիլ էն մարդի ոտը համբուրիլ՝ որ գերեզմանիդ մօտովն անց կացաւ: Չէ՞իր ուզիլ էն մարդին խտտես, արտասունքով էրեսը լվանաս, էրեսն էրեսիդ կպցնես, բերանը բերնիդ, փարվիս, է՛լ դոշիցը պոկ չի՛ գաս՝ որ քեզ մէկ «Աստուած հոգին լուսաւորի» ասեց, կամ գերեզմանիդ վրէն մոմ վառեց: Չէ՞իր ուզիլ, որ էն հողն էլ ջուր անես խմես՝ որ քոյ սիրուն աչքերդ ծածկել էր, քոյ ազնիւ պատկերը փչացրել, քոյ անոյշ լեզուն, քոյ քաղցր շունչը բռնել, պապանձացրել, էն քարն է՞լ պաշտես, որ քեզ ղայիմ բռնած ունէր: Բա՞ս հըմիկ ի՞նչ ա էլել, որ խելքդ վրէդ, սիրտդ փորումդ, միտքդ գլխիդ, էդպէս բաներ չե՞ս մտածում: Ա՜խ սի՛րելի, երանի՛ թէ էս սհաթին իմ սրտումս ըլէիր ու իմանայիր՝ թէ ի՞նչ ծով ա պտիտ գալիս սրտիս միջումը:– Ձեր էրէսներիցը մէկ օր պէտք է զրկվիմ. ձեր քաղցր լեզուն ու ձէնը՝ մէկ օր պէտք է չլսեմ, ձեր ազնիւ երեսը մէկ օր պէտք է չտեսնիմ, հոգւոյս սի՛րելիք, բա՛րեկամք, սի՛րեկանք, դօ՛սթ, ը՛նկերք, իմ բոլոր պատկերակից մարդիք: Դուք ինձ գերեզմանը կդնէք, դուք իմ հոգուս ողորմի կտաք, դուք իմ էրէսիս հող կքցէք. կըլի թէ բազընի սիրտը մրմնջայ, կըլի թէ բազինն էլ մէկ կաթ արտասունքի ինձ արժանի համարի. բայց՝ ա՜խ – լեզուս պապանձվում ա՝ որ միտք եմ անում, ձեռներս թուլանում... ա՜խ՝ մէկ դարտակ շնորհակալութիւն էլայ իմ բերնիցը չէ՛ք կարօղ լսիլ: 67

Էլ ի՞նչ եմ անում դժոխքը: Քանց էս էլ մեծ դժոխք ո՞րը կըլի, որ ձեզանից հեռանամ, ձեր խօսքը չիմանամ, ձեր էրեսը չտեսնիմ:– Էս տեսակ մտածմունք էին մեր խեղճ հալևորի ուշ ու միտքը բռնել, գրաւել: Ուզում էր տէրտէրի փէշերն էլ համբուրի. էրէսին էր քսում, աչքերին էր քսում, նրա ձեռը իր ծոցն էր տանում, եա բէրնին էր դնում ու հոտ քաշում: Նաչար քահանէն մնացել էր մաթալ. թէ աչքին էր հուփ տալիս՝ բէրնիցն ու քթիցն էր ծուխ դուս գալիս. թէ ձեռը բէրնին էր դնում, աչքերն էին իրանց աղի ծովը բաց թողում: Ասէր, ինչ անց էր կացե՛լ. վախում էր՝ թէ ողորմելի ծերը գնայ, էլ եդ չի՛ գայ. թէ չէ՛ր ասում, ի՞նչպէս կը մնար բանը թաքուն, աշխարքը դմբդմբում էր: Բալքի թէ որդին մէռնէր, ու հօր աչքը մնար կարօտ, որ մէկ էրեսն էլայ տէսնի, ի՞նչ անէր, աչքը մնացել էր դռանը. ինքը ղիմիշ չէ՛ր անում՝ որ ջրատար հալևորի էլած հոգին իր ձեռին դուս գայ. սիրտը քրքրվում էր, աղքները կտրատվում էին, մնացել էր էրկու սրի արանքում. դվորը շարժում էր, իրան էր կտրում: «Օ՛հանէս ջան, ո՛րդի՝ վե՛ր կաց. մի քիչ գնանք դուս, մա՛ն գանք. էրեսներիս հով դիպչի. ի՞նչ ենք տան պուճախը բըռնել, նստել: Օրը տաքացել ա, հաւէն կոտրել. գնա՛նք Աստուծոյ էրեսն էլ մի տէսնինք», գէջդանգէջ բէրանը բաց արեց էրվէլով՝ Աստուածահոգի քահանէն, ու տանուտէրի գլխին, միրքին պաչ անելով՝ ուզում էր մէկ մհանով վեր կացնի, որ բալքի թէ դուս գնալիս՝ ձէնն անկաջն ընկնի, չիմանայ, թէ ի՞նչ խաբար ա. ուրըշների հետ խառնվի, գնայ՝ իրան աչքովը տէսնի, չունքի որ անկաջի լսածն ուրիշ ա, աչքի տեսածն ուրիշ, ու քանի ցաւը հեռու ա, աւելի ա քեար անում, բայց երբ առաջներիս ա, մնում ենք թմբրած, մինչև եարէն իրան իրան սկսում ա կամաց կամաց սզլթալ, մրմնջալ, ու եդոյ սաղանալ: «Էս մէկ թասն էլ խմե՛նք, տէրտէր ջան՝ եդոյ ո՞ւր տանում ես, տա՛ր ինձ. այսուհետև քոյ եսիրն եմ, քոյ շունն եմ. որ գլուխս կոխես էլ, ձէն չե՛մ տալ: Ախր Աղասուն էլ էսօր՝ սաղ օրը՝ չե՛մ տեսել, առաւօտը տանիցը դուս ա գնացել, չի՛ էկել. բաս նրա ջիրիդ խաղալը չի՞ պէտք է տէսնիմ, բաս նրա աչքերին չի՞ պիտի պաչ անեմ: Առանց նրան՝ կէս սհաթ չե՛մ կարալ ապրիլ: Գնա՛նք աչքիս վրայ, կենդանութիւն, Աստուած կարգիդ հաստատ պահի»: Հէնց ասեց՝ Աղա՛սի ջան, գեօ՛զ բալասի (աչքի որդի), էս խմում եմ՝ քոյ արև սադաղին, արևի՛դ մեռնիմ...» հէնց բռնես՝ մէկ թօփի գիւլլայ տրաքեց. դուռն ու փանջարէն ջախըփուրթ արեց, դուզ ճակատի մէջտեղին դիպաւ. ղուղն ու բէինը տաղըթմիշ արաւ, է68

՛նպէս քամակի վրայ գէտնին դիպաւ մաշված, չորացած հալևորը, ու մնաց մորթած ոչխարի պէս սուսը, սասը կտրած, ընկած՝ հէնց էն սհաթին որ վեր էր կացել. գդակն ուզում էր գլխին դնի, փէտը ձեռն առնի, որ դուս գնայ: «Աղասին ո՞ւր ա... Աղա՛յ ջան... Աղասուն տարան... գլխիս տէ՛ր... Տններս քանդեցին... Աղայ ջան... օջաղդ խաւարացրին... իմ սար ջան... դուռդ փակեցին, ի՛մ գլուխ... Աղա... ղա... ղա... սի... Աղա՛սի, Աղա՛սի, Աղա՛սի, Աղա՛սի... հրէս էկա՞ն. հրէս տանում են... ձեռները կապեցին... ոտները բխով դրին... վա՜յ... վա՜յ... վա՜յ... աչքս փորեցին... ո՞ւմ էի մէկ չօռ ասել, որ առաջս էկաւ... Գնացէ՛ք, հասէ՛ք. էն սուրահի բօյին մտիկ արէ՛ք... Տեսէ՛ք ի՛նչպէս ա ջիրիթ խաղում... Գալիս եմ գալիս՝ Աղա՛սի ջան... սաբր արա՛, որ մէկ չարսավս քցեմ… գլուխս կապեմ... տօ տնաքանդի աղջիկ. մէկ ձեռներդ էլայ բարձրացրո՛ւ... ի՞նչ ես փէտացել էդտեղ կաղնել... վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ, ամա՜ն. էրվեցի՜՝ խորովվեցի՜... չորանաք դուք ա՛յ ձեռներ... խաւարի՛ք դուք ա՛յ աչքեր... Հարսի ջան, խաղա՛, է՞. տօ մէկ կռներդ բարձրացրո՛ւ է՜հ Վարթիթեր ջան. իմ մանիշակ, իմ սմբուլ, իմ ալվան լալա՛զար, ի՛մ խնկան ծաղիկ... Աչքերիդ մեռնիմ... էրեսիդ մատաղ գնամ... ի՞նչ ես ձեռներդ խաչել... ի՞նչ ես քեզ ջարդում... սպանում... Զանգուն մօտիկ ա, մի քիչ կա՛ց՝ Աղասուն ճամփու դնե՛նք... Դեռ նրա հոգին երկինքը չի՛ հասած... մենք նրանից առաջ կէրթանք էնտեղ, դարդ մի՛ անիլ: ...Անկաջ արա՛, մի Աղասու խաղն ասեմ... Աղասի ջան, գլ...խիդ... ղո՜ւր...բա՜ն... Դու... ես... մեր... թաքն... ու... պարծա՜նքը... Թա՜գն է՜լ գնա՜ց... թվա՜նքն էլ... Տո՜ւնս է՜լ քանդվե՜ց... պուճա՜խս է՜լ... Ա՜չքս է՜լ փորվե՜ց... ումբրը՜ս է՜լ:

Աղասի՜ ջան, Աղասի՜... Տօ ջրատա՜ր... քանի՜ քնիս. լա՜ւ ա. լա՜ւ... Գնա՛... որդուդ տարան... գնա՛, ջուրն ընկի... մենք էլ էս ա, գալիս ենք»: Էս սհաթին էր, որ ողորմելի հէրը տասն անգամ գնաց է՛ն դինէն, էլի եդ էկաւ... Քանի որ գլուխը վեր էր քաշում… հէնց իմանաս՝ էլի թաքրար խփում, նրան անդունդն էին տանում. ջահել, քսան տարեկան հարսը մէկ կողմն էր գլուխը ծեծում, 69

ջարդում, մազերը քրքրում, իր խեղճ պառաւ կնիկը միւս: Էլ հաքըներին շոր չէ՛ր մնացել, էլ էրեսներին սաղ տեղ չկար, բոլոր ճղել, քրքրել էին. արինը լաչակ, օշմաղ, ճակատ, դօշ՝ շիլի պէս ներկել էր. ինչ պստի հարսն էր անում, Աստուած ո՛չ շհանց տայ: Բարձր ձէնով լար՝ ամօթ էր... Էս պատճառաւ սիրտը դհայ աւելի էր էրվում, խորովվում... ուզում էր դօշը պոկի, գնայ, բաշնըվեր ընկնի: Առաջին խաբարն՝ որ իմացել էին, նրանք էլ հէնց խելքը թռցրածի պէս, հացատանը՝ որը մէկ պուճախում էր անշունչ մնացել, որը միւսումն. նրանց տեսած երազներն էլ պակաս սարսափելի չէին. մօրը ջիրիդ խաղալիս էնպէս էր երևում՝ թէ Աղասու ձին բուդուրմիշ էլաւ, վեր ընկաւ, հէնց էնայ վրայ վազեց՝ որ որդուն խտտի, վեր թռաւ: Հարսի աչքին էրևում էր՝ թէ հարսանիք էր. հարամիք վրայ տվին, Աղասին մէկ բօզ ձիու վրայ նստած՝ նրանց առաջ արեց. թրով ծեծելով՝ թօզ ու դումանումը կորաւ: Իր թայդաշ հարսներն ուզում էին՝ որ իրան բռնեն, փէշը թափ տվեց, ուզում էր որ նրա եդևիցը կորչի, երեսի վրայ վեր ընկաւ աչքը բաց արեց, տեսաւ որ տունը գլխին պտտում ա:– Անց կացած բաները որ միտքն չէկաւ, էնպէս մէկ ծվաց, ծղրտաց որ ձէնը երկինքը հասաւ, պատերը զրզնդացին: Էս ձէնի վրայ կէսուրն էլ՝ հէնց բռնիր՝ հինգ գազ ծուլ էլաւ, հէնց գիտես մէկ թուր ջիգեարը խրեցին. հարայ տալով, մազերը պոկելով՝ հարսնի կռնիցը բռնեց, դուս թռաւ ու իր կիսամեռ մարդի առաջին թաւալ թաւալ էր տալիս. գետինը պոկում, գլխին հող ածում ու նոր մորթած հաւի պէս՝ որ դեռ քանի արինը տաք ա, ոտն ու երեսը քարերին է<ր> ծէծում, ինչպէս որ տեսանք: Ա՜խ՝ ես չե՛մ ուզում բանը երկարացնեմ, թէ չէ նրանց արածն ու ասածն լսողի սիրտը կէրեն, կը փոթոթեն:– Էս ձէնի վրայ էր՝ ինչպէս ասեցի, որ մեր անբախտ ծերունին բիրադի վեր թռաւ, էլ ո՛չ գդակ, էլ ո՛չ քուրք հարցրեց՝ տանիցը բղղալով, գլուխը ծեծելով՝ միրուքը պոկելով դուս ընկաւ ու հոգին բերնին հասած՝ գլորվելով, տրորվելով իր որդու ոտի տակին գէտնին դիպաւ ու թռպրտում էր: Ընչանք էնտեղ հասնիլը հարիւր տեղ վէր էր ընկել, հարիւր տեղ ոտն ու ճակատը քարին էր առել. գլխումն ու ջանումը՝ էլ սաղ տեղ չէ՛ր մնացել, հազար քարի էր դիպել, ու եարալու փարալու էլել, ձնի նման սիպտակ միրուքը՝ արնի մէջը սառել, չանին էր կպել, ու հմիկ էլ որդու ոտները լիզում էր, որ մէկ թուր էլ իրան խփի, որ շուտով էս դառն աշխարքիցս պրծնի: 70

Վա՜յ է՛ն ազգին, որ աշխարքումս անտէր ա, Վա՜յ է՛ն երկրին՝ որ թշնամու գերի ա, Վա՜յ է՛ն խալխին՝ որ ինքն իր կեանքն, աշխարքը Չի՛ պահպանիլ, ու հարամու ձեռ կտայ:

Ո՛վ որ սարեր կէրթայ իրան ֆորսն անի, Ո՛վ որ կուզի, տեղը նստած, մուլք դատի, Անտէր ազգին նրա գիւլլէն կը դիպչի, Անտէր գլուխն նրա քիսէն կլցնի:

Հաւատ, օրէնք, տուն, ընտանիք, սրբութիւն, Հողի, քարի հետ կքսվին, կփչանան, Թէ մէկ ազգ իր ջիլաւն, եախէն թշնամուն Իրան իրան կտայ, կը մնայ անվաթան:

Կատաղած ծովն ի՞նչ կհարցնի լաց, շիւան, Նրա ֆրթնէն (ալիքը) ո՛չ սիրտ ունի, ո՛չ հոգի: Թէ ճար ունիս, մի՛ տար նաւիդ գլուխն իրան, Աչքդ թեքեցիր, ծովի տակին կբացվի:

Դառած առջը՝ փնչացնելով դուս պռծաւ, Սարեր ձորեր սասանում են՝ ձէնիցը. Անմե՛ղ գառը, ո՞ւր ես կանգնել դու անցաւ, Քե՛զ կքրքրի՛, փախի՛ր նրա ձեռիցը:

Դաշտ ու գետին դմբդմբում են, դղրդում. Ամպի գոռոցն աշխարքն իրար գլխով տալիս: Ա՛նցվորական՝ ի՞նչ ես ճամփիդ մխկտում, 71

Գնա՛, էլայ, մէկ քարի տակ, որ պռծնիս: Ա՜խ՝ արեգա՛կ, բարի՜ հրեշտակ՝ մէ՛ր մտի, Ի՞նչ ես կանգնել, սիրուն աչքերդ բաց արել: Հայի համար որ դուս էլ չգաս դու իսկի, Դարդ չի՛ անիլ, վաղուց է նրա աստղը թեքվել:

Թախթ, ապարանք, զէնք, զարդարանք փչացան. Թագաւորներ, իշխանք, քաղաքք հողը մտան: Էլ ո՞վ նրանց էթիմներին խեղճ կգայ: Մէկ թշնամու սրտումն մըգամ Աստուած կա՞յ:

ԱՌԱՋԻՆ ԳԼԽԻ ՎԵՐՋԸ

72

Բազի վախտ որ մարդ մէկ քանդված տեղի Վրայ կանգնում ա ու ինքն իր մտքի Հետ ա ընկնում ու անց կացած բաները Ֆիքր անում, տխրում, տրորում աչքերը: Էնպէս գիտես՝ թէ է՛ն անբան քարերն Մեզ ասում ըլին, որ մենք մեր օրերն Լանք ու զգաստանանք, չունքի էս աշխար Չի՛ մնալ մեզ համար ղադմի մուղարար: Հէնց իմանաս՝ թէ լեզու են առել Պատերն, ուզում են մեզ լալով ասել: «Ա՜յ Ադամորդի տե՛ս՝ քո վերջն է՛ս ա, Էս տեղ էլ կային նորահարս, փեսայ, Էս տե՛ղ էլ կային ծնող, երեխայ, Հարուստ, մեծատուն, իշխան՝ համէշայ: Բայց ո՞ւր են նրանք, հողի հաւասար Բայղուշն ա նստում նրանց գլխին անճար»: Բայց ա՜խ թէ մէկ տեղ արին ա թափել, Աշխար կործանվել, ազգեր փչացել, Գազան բուն դրել, աւազակ բնակել. Մարդի լերդն ու թոքն կրակ է ընկնում, Միսը սրսռում, աչքը սևանում: Էս ցաւն ա Հայի սրտում բհամ գալիս, Երևանու բերդն, Զանգին տեսնէլիս:

73

ԳԼՈԻԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

1.

Լե՛ռ քարափի վրայ՝ ցից գլուխը բարձրացընում, թամաշայ ա անում հանդարտ՝ հազար գլխանի դևի պէս՝ Երևանու՝ հազար տարեկան քաւթառ, պառաւած, չորս կողմը խանդակով կապած, բրջերով ղայիմացրած, սո՛ւր սուր ատամները գլխին շարած, հինգ գազաչափ հաստ պարսպով երկու տակ բռնած, մէկ ոտը Կոնդումը, մէկ ոտը Դամուրբուլաղի գլխին դրած, մէկ բերանը հիւսիս, մէկը հարաւ բաց արած, չորացած գլուխը երկինքը ցցած, լէն փէշերը երկրումը փռած, անամօթ երեսը կոկած, սվաղած, հազար բնով, հազար փանջարայ աչքերը դէս ու դէն չռած, ջուխտ չանգերով Զանգվի՝ քարոտ, զարհուրելի, սևադէմ ձորը խտտած, դօշին կպցրած, անմազ, անլեզու, մարդակեր Բերդը, ու դեղնած երեսը հեռու տեղից ծածկում, ագահ աչքերը գետնին քցում, որ միամիտ տեսնողին դհայ շուտով խաբի, դհայ հեշտ իր ծոցը քաշի ու բիրադի, անձէն, անսաս կուլ տայ, փչացնի: Պարսիկ նրան շինեց, խորամանկ, խաբեբայ, թէ Օսմանցի նրա հիմքը դրեց՝ կատաղի, անհաշտ, ո՛չ գիր կայ, ո՛չ թարեղ: Նրա պատմութիւնը խաւարի միջումն ա, մարդ ուղիղ չի՛ գիտի, չի՛ լսել. բայց հազարաւոր ժամանակաւ՝ անահ, անվախ՝ պինդ երեսը լիրբ գազանի պէս դէմ տված, որքան թօփի, թօփխանի գիւլլէք էլ նրա կոշտ քամակին, նրա կակող դօշին, նրա բաց գլխին դիպան, ո՛չինչ չի՛ ազդեց, քեար չարեց: Կորցրած թևերն էլ եդ սաղացրած, ջարդած ոսկոռներն էլ եդ պնդացրած՝ գլուխը վեր քաշեց, էլ եդ շունչ առաւ, վեր կացաւ, կանգնեց, ուսերը դզեց, ոլորեց, սարքեց, ու էլ եդ հարբայ գալով, հաթաթայ տալով, իր գլուխը քորողի, իր շվաքի հետ խաղացողի՝ թուլութեան, փոքրոգութեան, անզօրութեան ու յիմար յանդգնութեան վրայ ծաղր անելով, ծիծաղելով, ծափ տալով՝ պպին կանգնեց, մատը ցցեց էս 74

հողաշէն, այլ ո՛չ քարաշէն բերդը ու խենէշ դիմօք՝ իր կոտրած ոտները Զանգվի բերանը խցկելով, մնաց տեղը նստած, Զանգվի՝ որ գիշեր, ցերեկ, անքուն, անղարար, գժված, կատաղած նրա բաց դոշին, նրա անիրաւ սրտին՝ իր պլոկած ջրի անբերան թրովը, քարի ուրաքովը վեր հատում, զարկում ա, բայց տեսնելով՝ թէ չի՛ կարում ջիգրը հանիլ, վրէժն առնիլ, նրան քանդիլ, գոռալով, գանգատելով, կական բառնալով, քիչ քիչ ձէնը փորը քցում ու մունջ մունջ երեսը կալնում, Զանգիբասարի ծոցն ա մըտնում ու յոյսը կտրած, սիրտը կոտրած՝ տխուր դէս ու դէն ցրվում, ցնորվում ու հազար բարի, հազար պտուղ ու արդիւնք տալով, բաշխելով, ճամփէն մոլորում, կորչում ու չի՛ կարում իր սիրուն քվորն էլայ, Արազին, մէկ խաբար տանի, չունքի Երևանու թամարզու, կարօտ բնակիչքը նրա ճամփէն բռնում, նրան սիրով խտտում, իրանց մէջը, իրանց հանդն են տանում, որ նրա սուրբ, կաթնահամ ջրովը՝ իրանց էրված սիրտը հովացնեն, իրանց դառը քրտինքը նրանով լուանան ու նրա տված պտղովը իրանց գլուխը պահեն: Երևանու բերդն, Հայաստանու հողն, որ հազար տարուց հետ սկսած՝ դառել էր գողի ու աւազակի բնակարան: Է՛ն հողը, էն հիանալի աշխարհը, ուրտեղ որ դրախտն էր եդեմական, ուր որ Աստուած՝ բոլոր աշխարհը ջրհեղեղովը երբ որ կործանեց, Հայոց սուրբ Մասսայ սարը միայն արժան տեսաւ, որ Նոյեան տապանը նստի ու Հայոց երկրիցը էլ եդ մարդիկ բազմանան ու ուրիշ երկրներ էլ շինութիւն քցեն: Է՛ն սուրբ հողը, ուր որ անպարտելին Հայկ՝ անաստուած Բէլայ չար մտքին չհաւանելով՝ իր ընտանիքը, իր քաջ, պատուական զօրքը հաւաքեց, էկաւ ու Հայաստանի զարմանալի սարերի, սիրուն դաշտերի տեսոյն մայիլ մնացած, Զանգվի դրախտանման ձորը, Զանգվի փրփրադէզ, անահ ջուրը, Երասխի մարմանդ ծոցը, Մասսայ ու Ալագեազի երկնանման գլուխը՝ Սևանայ ծաղկափթիթ ձորերն ու սարերը տեսնելով, իր մզրախը ցցեց ու իր սուրբ անունովը Հայաստան կանչեց ու Բէլայ անհոգի մարմինը իր նետ ու աղեղին մատաղ արեց: Է՛ն սուրբ տեղը, ուր որ Շամիրամ՝ աշխար տիրելով, ո՛չինչ տեղ էն պատկերը չճարեց, որը որ իր սիրտն ուզում էր, ու մեր հրեշտականման Արայի սիրուն երեսին կարօտ՝ զօրք ժողովեց, էկաւ, որ թէ նրա սուրբ սիրտը լալով, սիրով չգրաւի, զօռով նրան գերի անի, որ բալքի նրա սուրբ շունչը իր երեսին դիպչի ու մեռած ժամանակն էլ՝ նրա մարմինը առաջին 75

դրած՝ գիշեր ցերեկ սուք էր անում, որ կամ նա կենդանանայ, կամ ինքը նրա ոտի տակին հոգին տայ: Է՛ն աշխարը, ուր որ Զարմայր՝ Աքքիլէսի հետ Հեկտորի դէհն ուզեցաւ պահի, Պարոյր՝ Արբակի հետ Սարդանաբաղին էրեց. Տիգրան՝ Կիւրոսի հետ Աժդհակայ հոգին առաւ. Վահէ՝ Դարէհ Կոդոմանի հետ Աղէքսանդրի ճամփէն ուզեցաւ բռնի. Վաղարշակ Պարթևն՝ իր եղբայր Արշակայ ոտը իր երկրիցը կտրեց ու Հայաստանին կարգ տվեց, նախարարներ հաստատեց. Տիգրան՝ արքայ արքայից՝ Ասորոց աշխարն իր ձեռի տակը բերեց ու Կարթագինացոց հսկային Աննիբալ զօրապետին իր մօտ հրաւիրեց. ուր որ Քաջայաղթն Տրդատ՝ Հռովմ իր քաջութիւնովը ու իմաստութիւնովը զարմացնելէն յետոյ՝ էկաւ իր հայրենական հողին տիրեց ու Ալանաց, Պարսից շունչն ու ոտը կտրեց: Ուր որ որդին Աստուծոյ երևեցաւ ու սուրբ Լուսաւորչու՝ Իջման տեղի կերպը լուսով չափ տվեց: Է՛ն տեղը, որ Վարդան Մամիկոնեան, Վահան ընտիր եղբայր նորա՝ անօրինակ քաջութեամբ, որ աշխար դեռ չի տեսել, իրանց օրէնքն ու սուրբ եկեղեցու պատիւը արընով գնեցին: Է՛ն տեղ, որ Վռամշապուհ՝ բոլոր աշխարհի լուսաւորութիւնն ու իմաստութիւնը իր կողմը քաշեց, իր աշխարհը բերեց՝ է՛ն ընտիր աշխարը, ուր Ռուբինեանք, Բագրատունեանք՝ իրանց՝ հազար թշնամու ձեռի անտէր մնացած հայրենիքը (վաթանը) էլ եդ գերեզմանից հանեցին, էլ եդ նո՛ր հոգի տվին: Է՛ն օրհնեալ հողը, ուր Ասորիք, Պարսիկք, Հոնք, Ալանացիք, Մակեդոնացիք, Հռովմայեցիք, Արաբք, Օսմանցիք՝ ջրհեղեղի պէս վրայ էկան, հարիւրաւոր ազգ ու աշխար ոտնակոխ արին, ջնջեցին, սրբեցին, թրի, կրակի մատաղ արին, ուր տեղ որ սար չի՛ մնացել, որ արին չտեսնի, քար չի՛ մնացել, որ մարդ տակով չանի, ու հարիր մեր հարևան ազգեր էնպէս են հողի հետ հաւասարվել, կորել, որ էսօր ո՛չ նրանց շունչը կայ, ո՛չ անունը, բայց սուրբ Հայոց ազգը, անյաղթելի՝ Հայկայ որդիքը՝ իրանց կեանքը, թագաւորութիւնը, մեծութիւնը, փառքը, իշխանութիւնը, զօրքը կորցնելէն եդև, որ տեսան՝ թէ է՛ս աշխարհակործան ջրհեղեղին, է՛ս գազան ազգերին՝ որ մէկը միւսի ոտիցը ճոլոլակ՝ ուր որ կամէնում էին գնալ, Եւրոպայ, թէ Ասիայ, Հայոց հողովը պէտք է անց էին կացել, չե՛ն կարող դիմանալ, աչքըները երկինքը քցեցին, գլխըները գոգները դրին ու հազար թրի տակից, հազար կրակի միջից՝ սիրտ սրտի տված, հոգի հոգու կպցրած, մինչև էս օր էլ՝ իրանց գլուխը, իրանց սուրբ հաւատը, իրանց սուրբ օրէնքը՝ է՛ն վեհանձնութիւնովը 76

պահպանեցին, որի օրինակը աշխարքում ո՛չ էլել ա, ո՛չ կըլի. է՛ն աշխարհը, էն անօրինակ ազգն էր էս վերջին ժամանակը՝ շունչը բերանը հասած՝ աչքը երկինքը կթել՝ որ Ռուսաց հզօր արծիւը գայ ու իրանց հողն ու զաւակը իր թևի տակովն անի:– Քսան տարու միջում լուսաւորեալ, քրիստոնեայ, խաչապաշտ Եւրոպացոց ոտը՝ ողորմելի Ամերիկայ էնպէս քանդեց, ջնջեց, հողի հետ հաւասարեց, որ հինգ վեց միլիօն ազգերիցը՝ էսօր հազար հոգի էլ չեն մնացել, էն էլ սար ու ձոր ընկած, վայրենի գազանների պէս են իրանց սև օրը լալիս, ու կոտորվում, բաս ի՞նչ անէր Հայոց խեղճ ազգը, որ Նոյեան դէսը վեց հազար տարի՝ ո՛չ թէ քրիստոնէի կամ լուսաւորեալ ազգի, այլ հեթանոսի, կռապաշտի, մահմէդականի, անօրէնի ձեռին էր աչքը բաց անում, նրանց հետ քեալլայ տալիս, ու շատին շատ անգամ՝ իր ոտի տակը քցում, բայց կարո՞ղ էր վարդը ծովի միջում զօրանալ, մանիշակը՝ կրակի առաջին դիմանալ. կարո՞ղ էր կակող ցորենի հասկը է՛ն կայծակին ու կարկտին համբերիլ, որ մեր ազգը իր թշնամուն համբերել էր, եա դիմացել: Հայո՛ց ազգ, Հայո՛ց ազգ, ձեր ջանին մեռնիմ. Հայո՛ց ազգ՝ քո հողին մատաղ՝ Հայո՛ց աշխար. էն ո՞ր կաթը դուք ծծեցիք, է՛ն ո՞ր մէջքը ձեզ բերեց, է՛ն ո՞ր ձեռը ձեզ գրկեց, է՛ն ո՞ր բերանը ձեզ օրհնեց, որ դուք է՛ս հոգին ունենաք, է՛ս սիրտը ձեր միջումն ըլի, է՛ս հրաշքը դուք աշխարքին ցոյց տաք: Է՛ն ի՞նչ աչք պէտք է ըլի, որ քօռանայ, ձեզ չտեսնի, ձեր ղադրը չիմանայ. է՛ն ի՞նչ բերան պէտք է ըլի, որ կապվի, ձեր փառքը չգովի, ձեր անունը չպաշտի. էն ի՞նչ քարացած սիրտ պէտք է ըլի, որ ձեզ չսիրի, ձեզ իր հոգին մատաղ չտայ: Օրհնեցէ՛ք Ռսի ոտը. ջան ջանի տվէ՛ք. իրար սիրեցէ՛ք. դուք էն աշխարքի ծնունդն էք, էն ազգի զաւակը՝ որ աշխար ամէնայն զարմացրել են ու կզարմացնեն: Դո՛ւք, դո՛ւք իրար պահեցէ՛ք, ինչպէս ձեր նախնիքը, դուք իրար թասիբ քաշեցէ՛ք, ձեր նախնիքը միտք բերէ՛ք, ձեր հողն ու ազգը պաշտեցէ՛ք, ես եդ եմ դառնում, էլի իմ պատմութիւնն անեմ, բայց աչքս ճամփի ա, անկաջս ձէնի՝ ձեր ջանին ղուրբան՝ չթողաք, որ էս մուրազը հետս գերեզմանս տանիմ ու հողումն մարմինս քրքրվի, երկնքումը հոգիս տանջվի, երբ իմանամ՝ թէ ձեր սէրը պակսել ա, ձեր բարեկամութիւնը ցամաքել: Գնա՛նք Երևանու բերդը, օրը մթնում ա, խաւարը բռնում, աչքերս սևանում, սիրտս տրորվում ու ինչ տեղ որ ծնել եմ, է՛ն հողն էլ ա աչքիս փուշ դառել, սրտիս դանակ: Ղուշն իր բունը սիրում ա, ես իմ հողը ատում, փնովում, չունքի լսած ու տեսած բա77

ներս կրակ են դառել, սիրտս էրում, փոթոթում, չունքի Երևանու բերդի հողի ու ջրի շատ փայը՝ հէ՛նց բռնիր՝ Հայի արընով ա շաղախած, ի՞նչպէս անեմ, ո՞ր ջուրն ընկնիմ, որ սիրտս հովանայ, եա մեռնիմ, պրծնիմ ու էս դարդերը ինձ սաղ սաղ չուտեն, չսպանեն: Երևանու բե՛րդն, Երևանու բե՛րդն, ուր որ քանի Հայոց թագաւորութիւնը իր աշխարքիցը ձեռք վերցրեց ու Քրիստոնէութիւնը դառաւ Հայոց ազգի յոյսն ու ապաւէնը, ու երկնից արքայութիւնը, ու Պարսիկ, Օսմանցիք՝ Հռովմայեցոց գլուխը Եւրոպայ ուտելով, Յունաց ազգը էնտեղ տանջելով, Ասորոց, Բաբիլոնացոցը՝ Ասիայ վերջացնելով՝ թուրըները սրած՝ կատաղած ասլան ղափլանի պէս՝ մէկն էս դհից, միւսն էն՝ մեր ազգի արնին էին ծարաւել, որ իրանց անկուշտ փորին մատաղ անեն, ու մէկը ծամում էր, միւսին տալիս, միւսը արինը խմում, մէկի չանգը քցում, մնացել էր հարիր յիսուն տարուց յառաջ Օսմանցոց ձեռին, որ Նադր շահը դուս էկաւ, ու Հնդստան, Արաղստան ոտի տակը տալուց եդև՝ երեսը եդ դարձրեց Երևանու վրայ: Սար ու ձոր նրան գլուխ էին վեր բերում, մէկ բուռը հողը ու լէնաշալվար Օսմանցին ո՞վ էր, որ առաջին դիմանայ: Հէնց Մուրադ թափի գլխին, Քանաքռուց մի քիչ բարձր, նրա չադրի ծէրն էրևաց, ղաջար Հասան-Ալի-խանը՝ Օսմանցվին ընչանք Ղարս մին քշեց ու կտրիչ զօրապետը էնքան թուրն ածել, Օսմանցվի գլուխ էր թռցրել, եա ուս վեր բերել, որ ձեռը փէտացել էր, թուրը գուլացել, ու ինչ ժամանակ եդ դառաւ ու Նադր շահի չադրի առաջին, որ մզրախը չշպրտեց, մզրախը դողալով գետնումը ցցվեց, բայց քաջի արած տղամարդութիւնը Շահի աչքումը տնկվեց ու պատվի, փառքի փոխանակ՝ ողորմելի խանի աչքերը իսկոյն հանել տվեց, որ արեգակի առաջին լուսինը չերևի ու իրան անունը չկոտրվի: Էս կոյր ողորմելին էր՝ որ Օսմանցվից յետոյ Երևանու խանութիւնը ստացաւ ու էլի Պարսից անիծած ոտը մեր աշխարը մտաւ: Սրանից յետոյ իր ախպէր Հուսէին-Ալի-խանն սկսեց նստիլ, որ է՛նքան աջիզ, խեղճ էր, մինչև վրաց Հերակլ թագաւորն էկաւ վրէն, ջարդեց ու 3000 թուման էլ հարկ դրեց ուսին: Սրա որդի Մահմադ-խանն էլ որ նստեց, Աղայ-Մահմադ-խանն, որ աւելի անունն Ախտայ-Շահ էին կանչում, դուս էկաւ, Նադրի պէս սար ու ձոր ջարդելով՝ ինքը դէպի Ղարաբաղ ու Թիֆլիզ երըմիշ էլաւ, իր ախպեր Ալի-Ղուլիխանին Երևանու վրայ ղրկեց: Բայց մինչև Թիֆլիզու գերին Երևան չհասաւ, Մահ78

մադ-խանը՝ երկրի խալխը գլխին բերդումը թօփ արած, իր ջիլաւը թշնամու ձեռը չի՛ տվեց, որ Երևանու բերդի չորս կողմը կտրել, նստել էր, բայց կռիւ չէ՛ր տալիս, չունքի խանն ասում էր, երբ Թիֆլիզ կառնիք, ես ձերն եմ ու ձերը: Թիֆլիզ առան, էրեցին, եսրի տուտը Երևան հասաւ թէ չէ, խանի մէջքը կոտրվեցաւ: Ալի-Ղուլի-խանը մտաւ բերդը, Մահմադ-խանին ղօնաղ արեց ու հացի վրայ հէնց՝ ոտն ու ձեռը կապիլ տվեց ու Պարսկաստան ուղարկեց: Պատմում են՝ թէ բոլոր խաների միջին սրանից լաւը չէ՛ր նստել: Մէկ քանի օր որ անց ա կէնում, մէկ գիշեր յանկարծ Մէլիք Աբրահամին կանչիլ ա տալիս: Ողորմելու արինը ջուր ա դառնում, բայց հէնց կուշտն ա գալիս, սրան բարկացած հարցնում ա, թէ ինքը լսել ա, որ Հայերը առանց զանգակի ժամ չեն գնալ, ի՞նչպէս ա, որ զանգակի ձէն չի՛ լսում: Մէլիքը որ դողալով չի՛ ասում, թէ նրա ահու չե՛ն տալիս, իսկոյն բարկանում, հրամայում ա, որ գնայ, Հայերին ասի, թէ նա էկել ա, որ խալխին պահի, նրանց տիրութիւն անի, նրանց ցաւին հասնի, ու ո՛չ նրանց նեղացնի: Ու էս արժանայիշատակ խանն ա, որ խալխի խարջը, կոռը բաշխում, շատ ումուդ, շաֆաղաթ ա տալիս, բայց թուրը երկար չի՛ կտրում: Ախպօրը որ Ղարաբաղումը Սադղ-խանը չի՛ սպանում, Երևանու Հայ, Թուրք բերդը բռնում, սրան զօռով դուս են անում, որ ղաջարի անունը իրանց վրայ չըլի, էնպէս որ ողորմելին հազար մուննաթով ու աղաչանքով՝ բռանց ա գլուխը պրծացնում ու էլ եդ իր երկիրը քաշվում: Փոքր վախտ սրանից յետոյ Մաքվայ խանն ա գալիս, Երևան նըստում, չունքի որ Մահմադ-խանի ազգականն ա ըլում: Ֆաթ-Ալի-շահը որ նստում ա, Մահմադ խանը Շահի մօրը մէջ ա քցում, մինչև 10,000 թուման Երևանու փող ռուշվաթ (կաշառ) խոստանում, ու էլ եդ գալիս, իր տեղը բռնում: Էս միջումն ա ըլում, որ Նախչվանու քօռ Քեալբալի-խանը Ղարսայ վրայ կռիւ ա դուս գնում, փաշին ջարդում, երկիրը ոտնատակ տալիս, ու Ռուսն էլ նոր Փամբակ առած՝ էնտեղ մէկ Մայեօր ա ըլում, աւելի անունը՝ Ղարայ (սև): Խանը եդ դառնալիս, ուզում ա, որ Փամբակ էլ մէկ ատամին խփի ու որ լսում չի՛՝ թէ Ղարա Մայեօրը մէկ քանի հարիր մարդից աւելի ո՛չինչ չունի, հրամայում ա, որ գնան, նրան սաղ սաղ բռնեն: Բայց Ռսի սալդաթի ու թօփի հունարը դեռ չեն տեսած ըլում ողորմելիքը: Իրեք, չորս անգամ էնքան ղօնշունը վրայ է տալիս, բայց տեսնելով՝ թէ Ռուսը պատի 79

պէս կանգնած՝ գիւլլից էլ չի երես եդ դարձնում, փոխանը կատու ընկած՝ ձիու գլուխը շուռ ա տալիս ու իր հողը գալիս: Էլի էս միջոցումն ա ըլում, որ անիրաւ Մահմադ-խանը Շահի հետ խօսքըմին ա անում ու քաջայաղթ Ցիցիանովին խաբնով իր մօտ ա կանչում, որ բերդը Ռսին տայ: 3000 մարդով որ նա Երևան չի՛ մտնում ու տեսնում, որ խորամանկ Պարսիկը կամեցել ա նրան ականաթի մէջ քցի, մտնում ա թուշ Երևանու մէչիդը ու իրեք ամիս էս քաջ հսկայն առանց հացի, առանց օգնութեան, էն շոք ժամանակին, որ մարդի գլխին կրակ ա վեր թափում, էն թանկութիւնն ա ըլում, որ աղի լիտրը մէկ մանէթով ճարվելիս չի՛ ըլում, ու Շահն էլ անթիւ, անհամար զօրքով գալիս՝ սար ու ձոր բռնում ա, ու Ռսի ղօնշունի շատն էլ՝ որը սովն ա սպանում, որը շոքը ու Հայերն են ըլում հաց տվողը, Ռսի քօմակը, մանաւանդ կենդանի նահատակ Յովհաննէս եպիսկոպոսը, որ Էջմիածնայ ամբարները դարտակում ա, որ բալքի թէ էնպէս բան ըլի, որ Ռուսն Երևան մնայ, բայց Աստուծոյ հրամանը չի՛ ըլում: Ցիցիանովը էնքան գազանի ռխից իր մէկ բուռը ղօնշունը ու Հայերին հաւաքում, էն վախտն ա քաղաքը մտնում, որ սաղ Վրաստանը, Կավկազը դօնմիշ էլած՝ մէկ մէկու ուտէլիս են ըլում: Մինչև Ղազախ Ղզլբաշի ղօնշունը նրա աղաքն ու քամակը բռնած՝ կռվելով գալիս են, բայց էլի գլխըները քորելով՝ եդ են դառնում, ու Ցիցիանովի ոտն ու երկրի խաղաղութիւնը մէկ ա ըլում, էնքան անուն ա ունեցել էս քաջ հսկայն: Հալվաբարու Հայերը որ կան, էն ժամանակն են իրանց երկիրը թողում, քոչում ու որը Մէլիք Աբրահամի, որը Յովհաննէս ուզբաշու ձեռի տակին՝ գալիս, քաղաքը մտնում: Ռուսը որ եդ ա դառնում, Մահմադ-խանին բռնում, Պարսկաստան են տանում ու նրա տեղը Թաւաքեալ-խանն ա գալիս նստում, որ Գուդովիչի հետ կռիւ ա տալիս: Սրան էլ փոխում են, Հուսէին-Խան-Սարդարը ու իր ախպէր՝ Հասան-խանն են Երևան ղրկում, որ մէկ քանի տարվան միջումը Ղարս, Բայազիդ, Արզրում ոտի տակ տվին ու Օսմանցվին կատու էին շինել: Կարելի ա թէ Երևան էնպէս բարի, ազնիւ, խալխի ցաւին հասնող, աշխարաշէն մարդ չէ՛ր տեսել, ինչպէս որ Սարդարն էր, բայց ինչքան նա բարեսիրտ էր, էնքան չար, գազան, դժոխք էր նրա ախպէրը, որ ոտը փոխէլիս, սար ու ձոր դողում էին: Նրա համար հօ մարդի, հօ սոխի գլուխը, բոլորը մէկ էր:

80

Էս էր՝ որ Աստուած գլխին բարկացաւ, էլածն էլ ձեռիցը խլեց ու խեղճ Հայերի էրված, խորովված սիրտը՝ անջախ մի անջախ հովացրեց ու էս օր խաչն ա նրանց պահում, ու ո՛չ Ալու փանջէն նրանց սասանացնում: Օրհնվի էն սհաթը որ Ռսի օրհնած ոտը Հայոց լիս աշխարը մտաւ ու Ղզլբաշի անիծած չար շունչը մեր երկրիցը հալածեց: Քանի որ մեր բերնումը շունչ կայ, պէտք է գիշեր ցերեկ մեր քաշած օրերը մտքըներս բերենք, ու Ռսի երեսը տեսնէլիս՝ երեսներիս խաչ հանենք, Աստծուն փառք տանք, որ մեր աղօթքը լսեց, մեզ Ռուս թագաւորի հզօր, Աստուածահաստատ ձեռի տակը բերեց: Բայց թէ մինչև էս բախտին հասնիլը ի՞նչ օր ենք քաշել, ի՞նչ գիւլլէք ա դիպել մեր խեղճ ազգի գլխին, ի՞նչ թրեր ա նրանց լերդն ու թոքը կերել, էրել, նրանց արինը վեր ածել, քանի՛ քանի անգամ են քոչել, տնըհան, տեղըհան էլել, քանի՛ քանի իշխանք՝ որը կրակով, որը փէտի տակին իրանց հոգին տվել, ով ուզում ա իմանալ, հետս գայ, գնա՛նք էլ եդ Երևան: Թո՛ղ լսողը չի՛ իմանայ, թէ ես Երևանու ծնունդ ըլելով, նրա հողի ու ջրի սէրն ա էնքան սիրտս քաշում, տանում. չէ՛. գիտէ Աստուած: Երեխայ եմ էլել՝ որ էնտեղանց դուս եմ էկել, ամա էսօր էլ որ մտածում եմ՝ թէ Զանգվի կարմնջի վրովը, եա բազարի մէյդանովն անց կէնալիս, ինչպէս էր իմ լուսահոգի հէրը ինձ ոտով ձեռով անում, չունքի լեզվով խօսալն էլ ղազաբի էր բերում, որ թեզ անց կէնանք, մեզ Թուրք չտեսնի, որ մտածում եմ, թէ քանի քանի անգամ հէնց մեր այգումը եա մենք ենք Ղզլբաշ եարալու արել, եա նրանք մեզ, ջանս վրէս սրսռում ա, միսս վեր թափում: Դեռ Ռսին չտեսած, մէկ էլ մտնինք Երևան, չունքի մեր հայրենիքն ա, մեր նախնիքն են էնտեղ կացել, տիրել, մեռել, թաղվել, էն ժամանակը կիմանանք Ռսի ղադրը ու մեր բախտաւորութեան գինը՝ ով ուզում ա, գայ:–

2.

Երևանու բերդն, Երևանու բերդն՝ ա՜խ՝ որ առաւօտը բացվէլիս՝ նրա էն լաչար գլուխը մարդի աչքով չէ՛ր ընկնում, հէնց իմանաս՝ թէ դժոխքն ա իր բերանը բաց անում, ատամները ղրճտացնում ու իր ապականեալ, թունաւոր դառը շունչը չորս 81

կողմը փրփրալով փչում, ցրվում, փռնչացնում, որ կարէնայ՝ իր հոտած աղկների կերած, լափած արդար ջանը մարսի, էլի չանգերը դուբարայ քցի, էլի հազար անմեղ, արդար հոգի՝ անծամ կուլ տայ, իր անկուշտ փորին մատաղ անի: Արեգակը մտնէլիս հօ՝ հէնց իմանաս՝ թէ Սադայէլի որդիքն ու զաւակները, նրա զօրքն ու զօրապետներն ըլին իրանց դիւական խաղը խաղում, իրանց դժոխային քէֆն անում, ու բրջերի գլխին՝ մէկ կտրած գլուխ էստեղ էին ոտի տակ տալիս, մէկ անգլուխ լաշ էնտեղ էին կտոր կտոր անում, վրէն թքում, ծափ տալիս, ծիծաղում, հրհռում, քրքռում, ու թրով, մզրախով, եա փէտով մէկ մեռած մարմին էս կողմն, էն կողմն գլորում, քացի տալիս ու ներքև քցում: Ճաշվայ ժամանակին՝ հէնց իմանաս՝ մէկ կրակի սար ըլէր էնտեղ կանգնած, փոր, ծոց, տակ քուքուրթով, բոցով լիքը՝ ծխում, բորբոքում էր որ բիրդանբիր ճռնչայ, բացվի, տրաքի, ու ինչ կայ չի՛ կայ տակովն անի, լափի: Ամէն մէկ բուրջը, ամէն մէկ բադանը՝ ոսկոռով, ջամդաքով, եա անմեղ դութսաղներով լիքը, քած խոզի պէս՝ հէնց իմանաս՝ ծանրացել, փորըներն՝ էլ չէին կարում քաշիլ, էնպէս ուռել էին, որ բիրադի ճաքին, պատռին, կտոր կտոր ըլին: Մէչդների ոսկեվարաղ գլխըներին արեգակի շոխքը դիպչէլիս, պլպլալիս, հէնց իմանաս՝ էն իրանց միջի անսիրտ նամազ անողների անխղճմտանք հոգու շնչովը փքված, ուզում ըլէին՝ Աստծուն փառաբանութիւն, աղօթք անելու տեղը՝ որ երկրին խաղաղութիւն, դինջութիւն տայ, Սոդոմական կրակն ըլէին ուզում՝ երկնքիցը վեր ածիլ տան, որ սար, ձոր էրեն, խորովեն, տակով անեն: Հայի թշնամի մոլլէն՝ որ գիշեր ցերեկ ուզում էր, որ եա քրիստոնէութեան անունը վերանայ, եա Հայ ազգի, մինարէն որ չէ՛ր նի ըլում՝ որ ազան տայ՝ ու իրան հաւատացեալ ժողովուրդքը գան՝ իրանց իմամներին, իրանց Ալուն, Մուրթուզալուն աղօթք անեն, որ էն դինումը դժոխքի փայ չըլին, ձեռն անկաջին որ չէ՛ր դնում ու ծվում, հէնց իմանաս՝ Հայի համար Սադայէլեան փողն ըլի փչում, որ իրանց գլուխը լան, չունքի շատ անգամ էր պատահում, որ մէկ խեղճ, անճար գեղըցի Հայ, որ բազարն էր գալիս էս հադաղին, որ իր առըտուրն անի, մէկ քանի շահի ձեռք քցի՝ որ տանի, իր քիւլֆաթներին պահի, է՛ն տեղն էին քցում, է՛նքան էին ոտին, գլխին վեր հատում, որ հացն էլ էր մոռանում, էկած ճամփէն էլ, իր օղլուշաղն էլ, չունքի բէղաֆիլ մէկ Թուրքի շորի դիպած, մուռտառած էր ըլում: Աշխարքի գլխին հէնց գիտես՝ կրակ պէտք էր վեր գար, է՛նպէս էր ամէն մարդ 82

սասանահարվում, սարսափում, որ իր գլուխը պահի, բալի տակ չընկնի: Ի՞նչ ասեմ, ի՞նչ պատմեմ՝ կըլի որ ի՛սկ Սադայէլեան փողն ու դատաստանի օրը էնքան սարսափելի չըլին, չունքի Աստուծոյ ողորմութեան յոյսը էլի կայ, ինչքան էս օրերը, որ րիգունը գալիս՝ մարդ չէ՛ր իմանում, թէ երաբ առաւօտը կըհասնի, լիսը բացվելիս՝ ումուդ չ՚ունէր՝ թէ սաղ սալամաթ՝ մթանն աչքը խփի. էնպէս ահում, դողում էին երկրի խալխը: Երևանու բերդը, Երևանու բերդը, ա՜խ՝ աչքս դուս գայ, քանի՞ քանի ողորմելի Հայի միս ա կերել, քանի՞ քանի անմեղ հոգի՝ տարիքներով չարչարվէլուց, տանջվէլուց, կենդանի նահատակ ըլէլուց, կրակի, բոցի, երկաթէ շամփրի, թոխմախի, կրակած քարփջի տանէլուց, համբերէլուց եդը, կամ թօփի գիւլլի հետ ա թռել, հազար կտոր էլել, կամ տարաղաջի (կախաղանի) վրայ ա՝ գոռալով, երկինք, երկիր աղաչելով, իր միսն իր ատամներովը կռծելով, աչքերը դուս տրաքելով, ղովում, ղարդաշ, իրաւորի, ազգականի, իր որդոց, զաւակաց ձէնը լսելով, տրորվելով, փոթոթվելով, հոգին աւանդել, երկինքը գնացել, որ պրծնի էս դառն աշխարքիցը, էն կատաղի գազանների ձեռիցը: Քանի՞ քանի ջահել երիտասարդ՝ մէկ սաղ օջախի մէն մէնակ որդի, մէկ աղքատ, չքաւոր տան սին, մխիթարութիւն, մէկ տասը գլուխ քիւլֆաթի տէր ու ապաւէն, իր ծաղկած, դալար հասակին, իր ըմբրի ու արևի նոր բաց էլած ժամանակին՝ կամ սաղ սաղ քերթվել ա, կամ իր պատուական գլուխը գառան պէս թրին դէմ արել, որ երկնքումը իր ջահելութեան մուրազն առնի, վայելի, չունքի երկիրը նրա անարատ արնին էր ծարաւ՝ որ շուտով խմի ու բալքի կշտանայ: Սի՛րելի կարդացող՝ իմ ա՛չքի լոյս Հայ՝ էս քո հաւատակիցքն ու հայրենակիցքն են, որ ես ասում եմ, ու էրվում. քեզ հետ մէկ աւազանից ծընվել, քեզ հետ մէկ մեռոնով օծվել, մէկ խաչով կնքվել, երա՜բ որ լսում ես, սիրտդ ի՞նչ ա ասում, ջիգեարդ ի՞նչ: Գիտեմ՝ որ ասում կըլիս մըտքումդ՝ էսպէս օրը գնայ, ո՛չ եդ գայ. քո թշնամին էս կրակի մէջը չընկնի: Գիտեմ՝ որ սիրտդ էրվում, խորովվում կըլի, ու ուզում ես՝ որ էս անիրաւ ազգի երեսին էլ մտիկ չանես, նրան տեսնէլիս՝ գլուխդ առնիս, կորչիս, բայց, հաւատացի՛ր ինձ՝ մեղաւորը նրանք չեն, մենք ենք: Մենք որ իրար թասիբ քաշենք, իրար քօմակ անենք, իրար պայծառացնենք, շէնացնենք, ծովն էլ տեղիցը վեր կենայ, մեզ տակով չի՛ կարալ անել, ինչ թէ Օսմանցին, եա Պարսիկը: Մեզ՝ ամէնա83

բարի արարիչը էն հոգին, էն խելքը, էն շնորհքը չի՛ տվել, որ նամարդի մուհտաճ մնանք: Աստուած հիմիկ մեզ լիս ա բաց արել, Ռուսաց թրին՝ սարերը չե՛ն դիմանալ, որ ջանք անենք, մէկզմէկու սիրենք, մեր լեզուն, մեր եկեղեցին էնպէս ղայիմ բռնենք, ինչպէս մեր երջանիկ նախնիքը, հաւատացի՛ր ինձ, Աստուած էլ կսիրի մեզ, մարդ էլ: Լաւ չի՛ սկսած բանը թողալ, ու էսպէս քարոզ ասիլ, ես էլ գիտեմ, ամա սիրտս չի՛ դիմանում, ի՞նչ անեմ: Էլի մեր գեղըցոնց ասածն ա միտքս գալիս: Խալխի մեղքը չի՛, որ ճամփից դուս են էկել, իրար մոռացել, մեզ նման կարդացողի ոտները պէտք է ծառիցը կապած, ամսով սոված պահած: Ախր թէ շատ առնողիցը շատ կպահանջեն, բաս դատաստանի օրը ի՞նչ ջուղաբ կտան ինձ նման գրի սևն ու սիպտակն իմացողները, որ էլ ուրիշ բան չենք ֆիքր անում, հէնց ուզում ենք, լաւ ուտենք, լաւ խմենք, քեահլան ձիու վրայ նստինք, չալ չալ մանէթները ջեբըներումս չխկչխկացնելով, ձեռըներիս դողդողալով, խաղացնելով, ման գանք, քէֆ ու մարաքեայ անենք: Շինած արաղ կոնձիլը, Կախէթու գինին անոշ անոշ խմիլը, կառէթով, դրօշկով՝ փառաւոր, ուռած ուռած ման գալը, զառ, ղումաշ հաքնիլ, մաշիլը, նօքար բէքարի՝ ձեռին ջուր ածիլը, երեսի հով տալը, տաք եօրղանի տակին, փափուկ դոշակի միջում շնթռիլն ու թաւալ տալը, ոտ ու գլուխ զարդարիլը՝ մեզ թէ դժոխքը չտանին, դրախտը ըսկի չե՛ն տանիլ՝ հարկիզ: Էդ երեխէքն էլ գիտեն, կասես ինձ, բայց ի՞նչ անես, բանը գիտէնալը չի՛, բանն անիլն ա: Ես ինձ վրայ եմ ասում, թո՛ղ ուրըշի սիրտը չնեղանայ: Ընչանք փողը չեմ առնում, ո՛չ գիրք եմ տալիս, ո՛չ աշակերտ կարդացնում: Լազգին ու Թուրքի մօլլէքը էսպէս չեն անում, անփող են իրանց ազգի երեխէքը կարդացնում, էլի Աստուած նրանց ռզղը հասցնում ա: Հէնց մե՞զ պտի սոված սպանի: Ամէն մէչըդի հայաթում գեղ տեղարէնքն էլ՝ մէկ մեծ վարժատուն կայ, ուրտեղ երկու, երեք լեզու են սովրում. մեր եկեղեցըքանց հայաթներումը լագլագն էլ բուն չի՛ դնիլ, բաս ի՞նչ կըլի որ ազգի սիրտն էլ քիչ քիչ չի՛ հովանալ: Ով թուր չի՛ առել ձեռքը, թրի ղադրն ի՞նչ կիմանայ, ով թվանք չի՛ քցել իր օրումը, ֆորս ի՞նչպէս կարայ անիլ: Քրդին հազար տարի ասա՛՝ թէ հնդու հաւի միսը, ղաբլու փլաւը հիանալի կերակուր ա, տօ որ նա իր օրումը նրանց համը չի՛ առել, իր սոխն ու մածունը, թանն ու ճաթը կթողայ, քո ասա՞ծին անկաջ կանի, խելքդ ի՞նչ ա կտրում: Ասենք՝ ես չասեմ, սաքի դու չե՛ս գիտել, որ երեխի ընչանք ատամները դուս չի՛ գան, կոշտ բան չի՛ պէտք է 84

տվա՞ծ: Դու ուզում ես անհիմքը՝ տուն շինիլ, կրակ չի՛ վառած՝ հաց թխիլ. մմի ծէրը թողել ես, մատդ ես կրակին դէմ անում, առանց պատրուքի, ուզում ես, ճրաքուն ինքն իրան քեզ լիս տայ: Կացինը դնում ես ծառի քօքին, դու քնում, եա ձեռքերդ խաչում, ղրաղին կանգնում, ծառն ինքն իրան քեզ ցախ կդառնա՞յ, խելքդ ո՞ւր ա: Խմորն առանց թխտըմորի չի՛ գալ, չի՛. նհախ տեղը ոտներդ գետնին մի՛ ծեծիր: Անբանացնիլ թուրը կժանգոտի, նամ տեղի ցորենը կբորբոսի. անվարիլ հողը թէ ցանեցիր, ղուրդ ու ղուշը կուտի սերմդ: Առաջ մէկ վարի՛ր, հիմքը քցի՛ր, մէկ ազգի աչքը բաց արա՛. դուզ ճամփէն որն ա, էն ճամփովը տա՛ր. սար ու ձոր մի՛ քցիլ. դու նրան քո սէրը ցոյց տո՛ւր, տեսնիմ՝ թէ նա քեզ չի՛ սիրիլ: Ուրըշները մեզ բամբասում են, հէրիք չի՛. մենք էլ ենք մեր ոտիցը մեզ ու մեզ ճոլոլակ ըլում, էստով հօ բան չի՞ դառնալ: Հայոց ազգի ջանին ղուրբան՝ մէկ նրա երեխին ուսումն տո՛ւր, նրա էն լուսաթաթախ հոգին կրթի՛ր, կրթիլ եմ ասում, թուղթ խաղալ, ֆռանցուզերէն խօսիլ, անգիր բերան անիլ, գլխիցը դուս տալ՝ չեմ ասում ու շարական, փոխ, եա շիլայփլաւ ուտիլ սովորցնիլ, որ մեզ էս տեղն ա քցել, տեսնիմ՝ թէ ջան կտայ քեզ, թէ չէ՛: Մինչև գարունքը չգայ, ծառը չի՛ ծաղկիլ, առանց ամառի, պտուղ չի՛ հասնիլ, դու ուզում ես՝ որ ձմեռվան էն սաստիկ ցուրտ, սառած ժամանակին վարդի հոտ առնիս քո բաղումը, հասած պտուղ քաղես քո բաղչումը, էդ էլա՞ծ բան ա, կամ կըլի ըսկի: Պինդ ոսկոռն էլ՝ որ շատ ծալած մնում ա, թմբրում ա, ճում ա ընկնում. երկու օր որ թեք ես ընկնում, քամակդ ցաւում ա, ոտներդ ման գալիս բէզարում. տօ ախր հազար տարի ա, էս բեռը մեզ վրայ, էս բխովը մեր ոտումն ա էլել, ախր որ ասում ես՝ վազի՛ր, բաս ի՞նչ կանեմ, որ գլխիս վրայ վեր չեմ ընկնիլ: Շաբթով սոված մարդին մի՞ս կուտացնեն, ցուրտը տարած տեղը կրակի՞ն դէմ կանեն: Անձողի հոտը դիպած գլուխը ձնո՞ւմը կդնեն, թէ կրակումը: Խեղճ ազգի հոգին մինչև էս օր քաղել են, հազար տարվայ եարայ ունի սրտումը, որ դեռ չի՛ սաղացել: Էնքան դառն արտասունք ա կուլ տվել, որ ո՛չ աչքումը լիս կայ, ո՛չ բերնումը համ, ո՛չ սրտումը եղ. դու հէնց ուզում ես՝ որ էստոնք մէկ սհաթումն անց կէնայ, ի՞նչպէս կըլի: Տօ որ մէկ գերեզմանայ տան համար, մէկ դարտակ ողորմի տալու խաթեր Քո ազգի պատուական իշխանքը՝ պարոն Զավրովն, Խերեդինով, Դաւիթ Թամամշովը, Մովսէս Տէր Գրիգորովը հազար մանէթներով կխարջեն, իրանք իրանց տեղ կբաշխեն, ժամ կշինեն, խալխը 85

ինքն իրան կէրթայ, իրան հացովը մշակութիւն կանի անփող, բաս խելքդ ի՞նչ տեղ ա, էսպէս ընտիր իշխանքը, էսպէս բարեսիրտ ազգը՝ վարժատուն շինէլուց, մէկզմէկու օգնէլուց կփախչի՞ն, որ մէկ համն առնին: Ջուրը դարիդուս չի՛ գնալ, սիրելի՛՝ չի՛: Ճամփէն գտի՛ր, առուն սրբի՛ր, քար ու քօլ դէն ածա՛, տեսնիմ՝ թէ ջուրն ինքն իրան կգա՞յ, թէ չէ՛: Բանը երկարացաւ, լսողը չի՛ նեղանայ, էլի գնա՛նք մեր դժոխքը: Հէ՛րիք ա, հէրիք՝ ասող կըլի ինձ. ձե՛ռք վերցրու էդ դժոխքիցը ի՞նչ էլաւ քեզ: Ա՜խ՝ ի՞նչպէս ձեռք վերցնեմ, բաս ո՞ւր թողանք մեր ազգի էն սիրուն, սիրուն լուսաշաղախ աղջկերքը, բաս մէկ ողորմի էլայ չի՛ պէտք է ասենք, որ երեսների վրայ, քարի, աւազի, փշի, տատասկի վրով՝ մազըներիցը բռնած՝ քարքաշան անելով, գլխըներին խփելով, մէջքըներին ղամշելով, շատ անգամ փորըների վրայ պար գալով, քացի տալով, թրևելով, թուր քաշելով, տրորելով, թվանքի ոռքով, լաբչընի նալչով տալով, եա կխչորելով, ձեռըները կապած, ոտըները բխոված, շատ անգամ հարիր վերստ տեղից՝ հէրնըմէրն եդևներիցը ընկած, քիր, ախպէր՝ բոբիկ ոտով, եա գլխաբաց, քեռի, փեսայ, ազգական՝ դօշըները ծեծելով, մազըները պոկելով, հող ու քար գլխըներին տալով, ինչպէս մէկ սուրու գառն ու մէրը կորցրած ոչխար՝ տանում էին, բերդն ածում, որ իրանց արդար իմամներին փայ շինեն, հարսնացնեն, թուրքացնեն: Շատը հէնց տանն էր հոգին տալիս, շատը ճամփին հօրն ու մօր աչքի առաջին, էն կեանքը գնում, ուր ցաւ, ուր վիշտ էլ չկայ: Շատի սիրտն էլ որ մի քիչ պինդ էր ըլում, ընչանք ա, բերդն էր հասնում, հաջի, մոլլայ, քեալբալայի, սուխտայ, խան, բէկ, ախունդ, սէիդ վրայ էին թափում՝ որ եա խաբնով հաւատից հանեն, եա պատժով, բայց տեսնելով, որ նրանք՝ ո՛չ փառքից են խաբվում, ո՛չ պատժից վախում, ո՛չ խանզադութեան թամահ անում, ո՛չ մահից ահ քաշում, ու ուզում էին Քրիստոսի հարսնանալ, կոյս գնալ աշխարքիցս, որ հրեշտակաց դասը դասակվին, իրանց սուրբ հաւատը չէին ուրանում, պատիժ, պատուհաս, սուր, հուր, բոց, կրակ, սով, մահ, մէկն էլայ աչքըները չէին բերում, որի ոսկեթել գլուխն էին հօրնը մօրը տալիս, որի լուսաթաթախ լաշը, որի ձեռն ու ոտը: Աղջիկ ու էսքան սի՞րտ. քար ըլէր, կպատռէր: Աստուած նրանց հոգին լուսաւորի:

86

3.

Է՛ս սիրտը, է՛ս հաւատը, է՛ս հոգին, է՛ս սէրն ունէր Հայ ազգը, որ թշնամու, գազանի ձեռի՝ երկիր, աշխար, ազատութիւն, թագաւորութիւն, իշխանութիւն, մեծութիւն, բոլոր, բոլոր կորցրեց, իր հաւատին մատաղ տվեց, աղքատութիւն, նոքարութիւն, գերութիւն, ղարիբութիւն, տանջանք, չարչարանք, սով, մահ յանձն առաւ, որ իր սուրբ եկեղեցին, իր լիս, լուսաւորչադաւան օրէնքը՝ ամուր, հաստատ ու անխախտ պահի: Է՛ս ա հսկայութիւն, սրտապնդութիւն, մեծահոգութիւն, քաջութիւն, կամաց հաստատութիւն, հոգու կարողութիւն, ու զօրութիւն, որ աշխարքիս վրայ, ջրհեղեղիցը դէսը՝ մէկ ազգ էլայ մինչև էս օր՝ չի՛ կարաց ու չի՛ էլ կարող ցոյց տալ: Սար ըլէր, փուլ կգար, երկաթ ըլէր, կհալչէր, կմաշվէր, ծով ըլէր, կպակսէր, կցամաքէր, բայց Աստուածասէր Հայ ազգը՝ մինչև էս օր գերօրինակ հսկայութեամբ տարաւ բոլոր ու իր անունը պահեց: Թողա՛նք էն խեղճ, քօթրոմած, աչքից, ձեռից, ոտից ընկած էն սիրուն տղամարդ երիտասարդ Հայերը, որ էս օր էլ Երևանումը՝ որը ջուխտ աչքով քօռացած՝ ա՜խ ո՜խ քաշելով մաշված ա իր հարսի, ողլուշաղի երեսին մտիկ տալիս, որը ո՛չ գդալով ա հաց կարում ուտիլ, ո՛չ ձեռով, ուրիշը պէտք է՝ երեխի պէս թիքէն բերանը դնի, չունքի ո՛չ պռօշներ ունի, ձեռներն էլ ուսաբերնիցն են կտրել. որը քօթրոմացել, անդամալոյծ ա դառել, սէլով են ման ածում, որը քիթ չունի, որը լեզու, սրտըներն ուզում ա, տրաքի, որ ուրիշը խօսում, խնդում ա, երեխէքը լալիս, եա ծիծաղում են, բալքի թէ մէկ ազար, մէկ մուրազ ունի սրտումը, լալի (մունջ) պէս, մանուկ օրօրոցկանի պէս ոտին, գլխին պէտք է անի, որ միտքը հասկանան, բայց ինքն ուրշին ո՛չ մէկ չօռ ա կարում ասիլ, ո՛չ մէկ ջան: Քանդվի՛ էսպէս տէրութիւնը, հաստատ մնա՛ Ռսի թագաւորութիւնը, որ մեր ազգն ու աշխարքը գերութիւնից ազատեց, իր բարեգութ ձեռի տակը բերեց ու հօր պէս մեզ խնամում, պահպանում ա: Էն ի՞նչ լեզու, էն ի՞նչ աչք պէտք է ըլի, որ ամէն մէկ երկինքը տեսնէլիս, փառք չտայ Աստուծոյ, երեսը գետինը չքսի ու մեր ամէնողորմած Կայսերը՝ կեանք, առողջութիւն, զօրութիւն, նրա արքայազն որդոցը ու զաւակացը՝ կենդանութիւն, բարեբախտութիւն, ու հզօր տէ-

87

րութեանը՝ հաստատութիւն, պայծառութիւն, մշտական տևողութիւն՝ չխնդրի, չաղաչի: Էսքան բաները լսեցիր՝ սի՛րելի կարդացող՝ բաս ի՞նչպէս չի սիրտդ վառվիլ, որ դու է՛ն ազգի որդին ես, որ էսքան տանջանք քեզ համար քաշեց, ինքը նահատակվեց, քո կաթդ ու արինդ ուրիշ ազգի հետ չխառնեց: Էնպէս կարծում ես, քի՞չ բան ա, հազար տարով էս օրը քաշիլ, էլի ազգ պահիլ, որդի մեծացնիլ, անուն, լեզու, հաւա՞տ ունէնալ: Ա՜խ՝ էս միտք անողը՝ էլ ի՞նչ սիրտ պէտք է ունէնայ, որ իր լեզուն, իր ազգը չսիրի: Ասենք բլբիւլի լեզուն քաղցր ա, վէրու հաւին (խոխոբին), սիրամարգին Աստուած գեղեցիկ գոյն, սիրուն թևեր ու բմբուլ ա տվել: Ասենք վարդը շատ գովելի ա, բաս ընչի՞ չի մանիշակը իր ռանգը, իր հոտը նրան տալիս: Միթէ վարդին տեսնողը՝ մանիշակին չի՛ սիրիլ: Սարի անհոտ ծաղիկն էլ՝ իրան տեղը, իրան փառքը վարդի հետ չի՛ փոխիլ: Միթէ բլբիւլի լսողը՝ կանարէյկին էլ չի՞ պէտք է պահի: Ամէն բան իր գինն ունի, շաքարեղէնը քաղցր ա, ամա հացի տեղը ե՞րբ կբռնի: Շամպանսկի գինին անոշ ա, ամա ի՞նչ անես՝ որ մեր երկրումը չի՛ դուս գալիս, մեզ թանկ է նստում: Ասենք ջաւահիրը, ալմազը շատ ջուհար ունի, շատ մեծ գին, ի՞նչ անես, որ նրանով տուն շինիլ չի՛ կարելի, ամէն մարդի ձեռք չի՛ ընկնում: Ասենք հարևանդ հարուստ ա, օրը տասը տեսակ կերակուր ա ուտում, ձեռդ որ չի՛ հասնի, պէտք է քո հացն է՞լ դէն քցես: Ա՜խ՝ լեզուն, լեզուն, լեզուն որ չըլի, մարդ ընչի՞ նման կըլի: Մէկ ազգի պահողը, իրար հետ միացնողը լեզուն ա ու հաւատը: Լեզուդ փոխի՛ր, հաւատդ ուրացի՛ր, էլ ընչո՞վ կարես ասիլ, թէ ո՞ր ազգիցն ես: Ինչ քաղցր, պատուական կերակուր էլ տաս երեխին, էլի իր մօր կաթը նրա համար շաքարից էլ ա անոշ, մեղրից էլ: Մեր կաթն էլ որ ծախենք, առնող չի՛ ըլիլ: Մեր աչքը որ հանենք, ուրշին տանք, ուրիշը կարելի ա դնել տեղը: Մեր օրօրոցի վրայ մեր լեզվով մեզ նանիկ ասեցին. է՞ն էլայ մեր միտքը չի՞ պէտք է ընկնի: Ասենք նոր ապրանք շատ ես առել, հինը պէտք է՝ դե՞ն ածած: Էն վայրենի ազգերն էլ իրանց սոպռ լեզուն աշխարքի հետ չե՛ն փոխիլ: Հօ լսել ես շատ անգամ մուզիկի ձէն՝ ասա՛, քո սազն ու բայաթի՞ն ա քեզ դիր գալիս, թէ էն: Էնպէս մարդ կայ՝ տասը, տասնը հինգ լեզու գիտի, ամա նա իր լեզուն միշտ ամէնիցը լաւ աշի, իր ազգի հետ խօսալիս, ամօթ ա համարում, կամ ուրիշ լեզվով իր միտքն ասի, 88

կամ ուրիշ բառ հետը խառնի: Խառնիր քո սիրեկան խաշի հետ ձուկը, շաքար, կանֆէտ (շաքարեղէն), չամիչ, չիր, խզիլալայ, տե՛ս ի՞նչ համ կունենայ: Ախր որ ասում ես՝ փրօքուլիվաթսայ արի, սքուչնայ եմ, օփիժաթսայ էլայ, փրօշէնի տվի, սանեաթիէ շատ ունիմ, գլուխս քրուժիթսայ էլաւ, փէզչէսթնի մարդ ա, ռազփոյնիք ա, եափէթնիք օքմին ես, գնանք քուփաթսայ ըլինք, սօփրանիէմէն եմ գալիս, փրօիգրաթսայ արին, ճամփին ֆսեթքի ութօփնօ ա, շատ խլափոթ սլուչիթսայ չի՛ ըլում: Եւ այլն: Ա՛չքի լիս՝ մի՛ մտածիր՝ թէ լսողն ի՞նչ կասի: Իսկ գիտուն, լուսաւորեալ մարդը նա է, որ ամէն լեզու, քանի կարայ, իստակ խօսայ: Դու քո լեզուն՝ որ իստակ խօսաս, ի՞նչ վնաս ունի. հէնց գիտում ես, խելքդ ձեռիցդ կառնեն, թէ սովորած իմաստութիւնդ ջուրը կթափի, կամ թէ չէ տէրութեան սիրտն ես ուզում շահիլ: Բարեխնամ տէրութիւնը ե՞րբ կուզի՝ որ մարդ իրան լեզուն կտրի, իր ազգիցը հեռանայ: Բաս էլ ո՞ւր են էսքան վարժատուն շինում, վարժապետ պահում, աստիճան, պատիւ տալիս: Ֆրանցուզ, Նեմեց, Ինգլիզ որ քո լեզուն սիրում, գովում են, քանի՞ պատիկ դու էլ պէտք է սիրես, ու գովես: Քեզանից չեմ նեղանում՝ ա՛չքի լոյս, մեր բախտիցը ժամանակն էնպէս ծռվել էր մինչև հիմայ, որ մարդ իր գլուխը չէ՛ր կարում պահիլ, ո՞ւր մնայ լեզվի դարդը քաշիլ: Էս ա պատճառը՝ որ մեր նոր լեզվի կէսը Թուրքի ու Պարսից բառ ա: Բայց սրա դեղն էլ հեշտ ա, քիչ քիչ կարելի ա իստակել, երբ որ ազգը ուսումն առնի ու իր լեզվի բառերը քիչ քիչ հասկանայ: Էս էլ հէրիք ա, որ Թուրքի լեզուն, որ իրանք Թուրքերը չեն գրում, միմիայն խօսում են, ու մեզանից որքան բռի են ու կոպիտ, բայց էլի էնքան ա նրանց լեզվի համն ընկել մեր ազգի բերանը, որ խաղ, հէքաթ, առակ Թուրքերէն են ասում, իրանց լեզուն թողում, պատճա՞ռ. չունքի սովորութիւն ա ընկել: Ազգին անհաւատ են կանչում, լեզուն սիրում. զարմանալու չէ՞: Ախր ո՞վ ա լսել՝ թէ ծծմօր կաթը՝ մօր կաթիցը լաւ ըլի: Էսքան խառը լեզվի հետ՝ դու էլ որ քո փրօքուլիվաթսան, մրօքուլիվաթսան ես խառնում, ախր դրանից ի՞նչ համ դուս կգայ: Էլ աւետարան, գիրք, ժամասացութիւն ի՞նչ կհասկանաս: Ձե՛զ եմ ասում՝ ձե՛զ՝ Հայոց նորահաս երիտասարդք՝ ձեր անումին մեռնիմ, ձեր արևին ղուրբան, տասը լեզու սովորեցէ՛ք, ձեր լեզուն, ձեր հաւատը ղայիմ բռնեցէ՛ք: Մէկ դարդակ լեզուն ի՞նչ ա, որ մարդ չկարէնայ սովորիլ: Բաս չէ՞ք ուզիլ, որ դուք էլ 89

գրքեր գրէք, ազգի միջումն անուն թողաք, ձեր գրքերն էլ օտար ազգեր թարգմանեն, ձեր անունը յաւիտեանս յաւիտենից մնայ անմահ: Ինչ կուզէ Ֆրանցուզերէն, Նեմեցերէն գիտէնանք, մենք չենք կարող էնպէս բան գրիլ, որ նրանց միջումն անուն ունէնայ, չունքի նրանց միտքն, նրանց սիրտն ուրիշ ա, մերն ուրիշ. մէկ էլ որ նրանց միջումն էնքան գրող կան, որ ո՛չ թիւ կայ, ո՛չ հէսաբ: Ռուսաց լեզուն մեր տէրութեանն ա, պէտք է ամէնից առաւել համարինք, յետոյ մեր լեզուն ձեռք բերենք: Բաս ձեր սիրտը չի՛ ուզիլ՝ որ դուք էլ ոտանաւոր գրէք, ձեր միտքը, ձեր խորհուրդը յայտնէք, որ այլազգք իմանան՝ թէ մեր միջումն էլ ա էլել երևելի գրող. ու մեր լեզուն դհայ աւելի սիրե՞ն: Աստուած կեանք տայ էն ծնողացը՝ որի որդիքն ինձ մօտ են: Նրանց առաջին խնդիրն միշտ էն ա էլել, որ նրանց որդիքը Հայերէն լաւ գիտէնան: Գերեզմանն էլ որ մտնիմ, նրանց էս սուրբ խօսքը մտքիցս չի գնալ*:

4.

Ճաշվայ շոքն անց էր կացել: Սար ու ձոր գլխըներն էլ եդ բարձրացնում էին, որ փոքր շունչ առնին: Արեգակը Մասսայ քամակիցը` հանդարտ աչքը բաց էր արել, մունջ մունջ Երևանու բերդին մտիկ էր տալիս, ու էնայ ուզում էր, որ կամաց կամաց մէր մտնի: Թանձր խաւարը, սև դումանը էկել, բոլոր դաշտերի, ձորերի երեսը բռնել, օդը ծանրացրել, կալել էր: Ղուշը տեղիցը չէր ուզում ժաժ գայ, հաւը բնիցը գլուխը հանի: Ամէն տեղից ոտքը խաղաղվել, ամէն տեղից ձէնըձոր լռվել, պապանձվել, փասայ փուսէն քաշվել էր: Ջուր ջրողը առվի վրայ էր թեք ընկել, քնած մնացել, վար ու ցանք անողը հանդումը, բաղմանչին՝ իր ծառի տակին՝ շվաքումը քուն մտել, դինջացել: Մարդ, ինս, ջինս՝ գեղերումը էլ չէին երևում: Բազի կոնդի (բլուր) ծէրից, բազի սարի դօշից, բազի ճամփում, չօլում մէկ սև մազի չափ ղարալթու սևին էր տալիս, ձիու քամակիցը դէս ու դէն թեքվում, երեսի, քամակի վրայ շուռ գալիս, էլ եդ գլուխը դզում, օրզանգուն ու ղանթարղէն ժաժ տալիս, ձիուն քացի տալիս, եա ղամշով

*

Ընչանք Երևան գնալը մէկ քանի ամիս ժամանակ ունէի, էնդուր համար էսպէս ճամփէս ծռեցի: Ձմեռն անց ա կացել, ամառն էկել, վա՜յ նրան՝ որ էս շոքին գնայ էնտեղ. ես պէտք է գնամ, ով կուզի, հետս գայ:– 90

խփում, որ ոտները մի քիչ եգին փոխի, թեզ տեղ հասնի: Բազինն էլ ձեռն անկաջի քօքին դրած՝ տխուր, բարակ ձէնով մէկ բայեաթի էր քօքել, քթի տակին, ձիու ջիլաւը գլխին քցած՝ ինքն իրան բզզում, գնում էր, որ տուն հասնի, ու իր բէզարած, ջարդված ջանը՝ կամ մէկ շվաքի տակի դինջացնի, եա իր տան դուռը, իր օղլուշաղի երեսը, քանի որ դեռ մութը վրայ չէ՛ր հասել, տեսնի ու սիրտը բաց ըլի: Հօտաղներն (մեխրէ) էլ իրանց քութանի տաւարը բաց էին թողել, լուծը եդ արել ու մէկ քոլգի տակի՝ գութանը մէկ կողմը, եզըները միւս՝ ջրերի ղրաղին վեր էին թափել, քաղցր քուն մտել: Նախիրը մէկ դզում, ոչխարի սուրուն միւս՝ շվաք տեղը նստել չանէն չանի էին քսում, փընչացնում, արոճ անում: Չօբանն էլ գլուխը մէկ քարի վրայ դրած՝ նղղել, աչքը կպցրել էր, որ շոքը քաշվածին պէս վեր կէնայ, սուրուն իրիգնահովին մէկ լաւ խոտաւէտ տեղ տանի, արածացնի: Օյեաղ շների մէկը է՛ս ցցի վրայ, մէկը միւս թափի ծէրին, եա չոբանի ոտի տակին՝ գլուխը դրել, նօթերը կիտել, մարաղ էր մտել, որ թէ գող, գէլ կամ գազան սիրտ անի, մօտանայ, բիրդանբիր վրայ թռչի, թիքայ թիքայ անի, իր տիրոնչ ոչխարները պահի: Մէկ կանաչ խոտ, մէկ դալար թուփ, կամ մէկ ծաղիկ, մէկ տեղ էլայ չէր երևում, որ մարդ հոտն առնի, կամ երեսին մտիկ տայ, սիրտը բացվի ու իր ճամփի երկարութիւնը մոռանայ, կամ շոքի ձեռիցն էրված, խորոված ջանին հովութիւն տայ, էնպէս էր սար ու ձոր, դաշտ ու հանդ չորացել, խանձվել, պապանձվել: Միմիայն խոտերի չօփերն ու քոլերի սուր սուր ծէրերն էին էստեղ, էնտեղ՝ ցից ցից գլուխ բարձրացրել, տխուր, տրտում, մոլորված, պաշարված կանգնել, մնացել: Սև սև ջամդաքակեր ակռաւները, եա վախլուկ տուլաշներն էին հէնց մէնակ մնացել, որ էստե<ղ>, էնտե<ղ> մէկ քարափի ծէրի, եա մէկ բըրջի գլխի, եա թէ չէ մէկ ճամփի միջում, իրար գլխի հաւաքվել էին, նըստել, կամ պտիտ էին գալիս, իրար կտցահարում, իրար թևերից քաշում, որ մէկի գտած որսը ձեռիցը խլեն, փայ անեն, իրանց ձագերին էլ տան, կամ հետըները տանին: Օձ, կարիճ, խլէզ, բզէզ ու ինչ կերպ ջանաւար ասես՝ մորեխ, մժեխ՝ մէյդան էին բաց արել: Որը մէկ քօլի տակից, որը մէկ քարափի բաշից, որը խոտերի միջին՝ կամաց կամաց ժաժ գալով, պոչ ու գլուխը իրանց քաշելով, կամ ծլունգ ըլելով, էլ եդ տազ անելով, կամ գետնի ապառաժի վրայ սողալով, փշտացնելով, շվացնելով, փշշացնելով, ծվալով, ծղրտալով՝ ո91

տն էին էլել, ուզում էին իրանց արևի ձէնն ածեն: Որն էլ իր բնի առաջին արևկող անելով, գլխըները հանել, մունջ մունջ անկաջ էին դրել, սուր սուր աչքըները ցցել, պէլացել, շլացել՝ էս կողմն, էն կողմն մտիկ էին տալիս, որ ոտքը խաղաղվէլիս դուս գան, մի քիչ շունչ քաշեն, իրանց քէֆն անեն, իրանց ռզղը ճանկեն, էլ եդ իրանց բունը մտնին, էլ եդ գնան քնին, դինջանան: Բազի պատածակի արանքից, կամ քարի ծէրից էլ՝ մէկ նաչար բայղուշ (բու) գլուխը խոր վեր թողած, քիթ ու պռունկ կիտած, ծանրացած, գետնին նայում էր, իր սև օրը լաց ըլում: Հաւի թշնամի ուրուրն էլ (ձերէն) թևերը փռած, չանգերը սրելով, բաց ու խուփ անելով, կտուցը սըրբելով կամ դօշը քուջուջելով, երկնքի տակին գլուխը դօշի տակին քաշ քցած, սուր աչքերը էս դեհն, էն դեհն էր քցում, պտտում, հազրվում, որ բիրդանբիր ական թօթափել վեր վազի, մէկ լխպոր ճտի գլխի՝ որ իր մօր թևերի տակին, կամ մօր գլուխը քորելով, թևը քաշելով, ծվծվալով, կտկտալով, կամ կտուց կտցի տալով, մօր կրխալուն, ծվալուն անկաջ դնելով, սուս փուս նստում էին իրար հետ, կամ քուջուջ էին անում, կամ մէկ խեղճ, անճար լորի քամակի խփի ու ճվճվացնելով, ծղրտացնելով՝ վեր քաշի, քրքրի, թեբռի ու իր ագահ փորին մատաղ անի: Ահա՛ գեղեցիկ, անզոյգ օրինակ՝ անսիրտ, բարբարոս Պարսից՝ ժանդ բռնակալաց, մաշողաց ազգի, երկրի Հայկայ զաւակաց: Էսպէս մեռել, լռվել էր բնութիւնը ու մէկ շփլթու էլայ մէկ տեղից չէր լսվում: Միմիայն հեռու տեղից մէկ բարակ քամի՝ բազի բազի վախտ փչում, ծառերի տերևները սլլացնում, ժաժ էր քցում ու գոլ գոլ՝ մարդի երեսին, բերնին՝ ձեռը նազուք քսում, շուտով անց էր կէնում, ու փշերի, խոտերի, քարափների, ձորերի մէջը մտնում: Ինչպէս ծխի մէջը խրված՝ հեռու տեղից՝ դաշտի գեղերը, հանդերը, փոսերը՝ մթնած, լըռված՝ ինչպէս սև ամպի կտորներ, կամ էրված, խանձված տեղեր՝ էս տեղից էն տեղից սևին էին տալիս ու խառնիխուռն երևում: Արազը ինչպէս մէկ նետ օձ, կամ էրծաթի գոտի, արևմտեան կողմիցը, ձորերի միջիցը՝ իր սուր, լուսափայլ ճակատն ու գլուխը բաց էր արել, ու մրմունջ, հանդարտ, լուռ գալիս՝ Մասսայ փէշին մի քիչ թևով խփում էր, շփում, ու էլի ծուռն աչքով նայելով, նրան հաթաթայ տալով, ձէնըձոր անելով, գլուխը պտտելով՝ գնում Զանգվին ու Գառնու գետն իր ծոցն առնում ու խաղալով, խայտալով, վռվռալով՝ հեռանում քվերտանց հետ ու պռունկ պռնկի, դօշ 92

դօշի, քամակ քամակի տված, իրար գլխի, երեսի ձեռըները քսելով, փաղաքշելով, հանաք անելով, աչքըները խփում, նըղղում ու Շարուրի դուզ ծոցումը՝ ծեծված, ջարդված քուն մտնում: Էս տխուր մէյդանի չորէքշուրջը՝ աչքդ որ բաց չես անում, մէկ էլ էն ես տեսնում՝ որ բազի վախտ երկինքն ամպակալած՝ ուզում ա, որ սար ու ձոր ոտնատակ տայ, Ալագեազայ, Մասսայ ու միւս սարերի գլխին բամբաչի, պոկի, նրանց գետնի խցկի, որ համարձակում են՝ իրանց գագաթը էնպէս բարձր վեր քաշել, որ բոլոր ամպերը վերևը ոտի բռնելու տեղ չունենալով, իրանց երկինք մօրիցը խռոված, վեր են գալիս ու նրանց գլխին քուլայ քուլայ դիզվում ու էնպէս իրար վրայ նստում, որ շատը տեղ չունենալով՝ միւսներին քռիչ ա տալիս, բոթբոթում, դուս ա քցում ու նրանց տեղը բռնում: Էս հադաղին էր, որ մէկ սև ղարալթու՝ բարակ օձի պէս կամաց կամաց գլուխը դուս քաշելով, դզվելով, աջ ու ձախ ծանր մտիկ տալով, մէկ բարձր մինարէթի ծէրի պտիտ տալով, քնահարամ մարդի պէս ձեռը ուսուլով բարձրացրեց, անկաջին դրեց, գլուխը քամակի վրայ թեքեց ու ճլերք ընկած հիւանդի պէս՝ սկսեց ձէնը ծոր քցել և ինչպէս մէկ խոր ձորից կանչել՝ Ալլա՜հո՜ւ – Ալաքբա՜ – րո՜ւ – (Բարձրելոյն Աստուծոյ): Էս ձէնը դուս էկաւ թէ չէ, հէնց իմանաս՝ մէկ ամպ տրաքեց, ու ձէնի տուտը՝ հազար կտոր ըլելով, գետինը ժաժ տալով, սար ու ձոր իրարոցով քցելով, քարափների, էրերի արանքներովն անց կացաւ ու քիչ քիչ ձգվելով՝ բարակացաւ, խզվեցաւ, կտրվեցաւ: Ինչպէս մէկ բունը քանդված մեղրաճանճի թաբուն, էնպէս դուս թափեցան ուղղափառ Մահմէդականքը, որն իր դուքանիցը, որը բաղիցը, ձորիցը, որը քնաթաթախ, որը սովու աչքը կուլ գնացած, ձէնը փորն ընկած, ռանգը սպրդնած, ունքեր, նօթեր կիտած, գլուխը կախ քցած, որը մէկ աւթաֆայ ձեռին, փեշերը վեր քաշած, գոտիկը խրած, Խորասանու սև մորթի երկար գդակը ունքերին քաշած, միջի վրայ կոտրած. թուխ ճալվերը (քոչորը) երկու տակ՝ անկաջների էս կողմն, էն կողմն ոլորած, քցած, գլուխը պլոկած, կլեկած, վեր արած, վիզն ու բուկը կեղտով, քրտնքով սևացած, կոշտացած, տարթի պէս բասմայ ընկած, երկար, բարակ միրուքը հինայ դրած, սևացրած, կոկած. մէկ սև կամ մուգ կանաչ լեն բորանի ֆարաջայ՝ անեախայ, 93

անկոճակ՝ ուսերին քցած, փեշերը ղայիմ բռնած, երկուտակ կապի, չիթ արխալուղի բադանները (չաքերը) բդիցը մինչև ոտը ճղած. անթիւ դուգմէքով (կոճակ) թև, դօշ, իրար հետ սխ, պինդ կոճակած, կպցրած. շապկի բահաձև, սիպտակ եախէն՝ ինչպէս մէկ ղաշղայ եզան ճակատի խալ՝ թամուզ դուս թողած, բգին կպցրած, որը թիրմայ շալի կամ սիպտակ կտաւի մէկ բեռը գոտիկ՝ ինչպէս մէկ մարգի (կվալի) թումբ, կամ մէկ բոչքի կապ մէջքովն ոլորած, բիրգ կապած, մէկ ոսկոռագլուխ ծուռը խանչալ, կամ մէկ հաստ, սրած, կոլոլ թուղթ, թեք մէջը խրած, կապած. մէկ ջվալի ղդար, բերանը բաց արած ղրաղները սիպտակ դերձանով՝ մանր մանր կարած – լէն, կարմիր ղասաբ, կամ մուգ մաւի սադայ փոխանն ու շորերի փէշերը գաբերին (լուլայ) տալով, քարերին խփելով, հող ու թոզ սրբելով, քամու առաջին, ոտների արանքին դէս ու դէն ծալվելով, բացվելով, ֆռֆռալով, ոտները կապ քցելով – գորդի բերանի նման սաղրի քոշերը՝ ծէրը նեղ, բերանը լէն, ճոթռած, կրունգը՝ սուր, բարձր, երկաթով նալչած՝ ոտի տակին քստքստացնելով, ծլփծլփացնելով – չալ, ճիտը կարճ, բրթէ հաստ գիւլբէքանց հետ, սև, բաց բաց գափերի հետ՝ հանաք անելով, խաղալով, կրնկին ծեծելով, թոզ, աւազ գետնիցը հաւաքելով, անոշ անոշ կուլ տալով, դուս ածելով, էլի հատիկ հատիկ բերանը քցելով, չարազ անելով, ոտների տակը ծակելով, բզելով: Որը մէկ փալան սիպտակ կտաւէ չալմայ (գլխի փաթաթան) գըլխին փաթաթած, որը մէկ շիլայ թասակ անկաջները պրծացրած, որը մէկ ոչխարի քոսոտ փոստ կատարին կպցրած, որը մէկ գելի քուրք ուսերին քցած. որը մէկ իծի եափնջի – կտրատված, քրքրված, բուրդ ու մազը գզգզած, դուս դառած, ճոլոլակ կախ էլած, հազար տեղից ճղուած, ճոթռած, հազար թելով, ղազլով շուլալած, կարկատած, տօբրակի պէս ծակած, շլնքովը քցած, չաթվի կտորով բողազի տակին պինդ ղայիմացրած, չարմխած, գոմշի կամ եզան տրխըները հաքին. զանգալները կամ մաշված պաճուճները վրէն, երեսին ու միրքին հազար տարվան կեխտ, ախպ տարթ դառած, նստած՝ Թարաքեամայ, եա Ղարափափախ, մէկ չաթու ճտին, մէկ մօթալ փափախ գլխին, տօբրակն էլ հօ եափունջին էր, դուս թափել, գնում են: Մե՛ր տղայ՝ չծիծաղաս. լաւ չեն ասիլ. ամօթ ա. կարելի ա մէկ քացախած ճամփորթի քէֆին դիպչի, տրտինգ անի, փալանը շուռ տայ, յետոյ տուր ու դմբոց քո գլխին գայ: Տե՛ս. ես իմ պարտքիցը դուս էկայ. կուզես ծիծաղի, կուզես պա՛ր արի, 94

չունքի հանաք մասխարութիւն չի՛. էսքան հրաշք տեսնիլ, աչք ու բերան բռնիլ, ո՛չինչ չասիլ, կամ սուս ու փուս կշտովն անց կենալ: Հմիկ դու գիտես: Էսպէս ինչպէս տեսանք, մեր ուղղափառ, աստուածապաշտ, նամազասէր, այլ ո՛չ Քրիստոնասէր Մոլլէքը, Ախունդները, Հաջի, Թաջիր, Արախլու, Ղզլբաշ, Թարաքեամայ, Ղարափափախ, Մսկլլու, Չօբան, Քուրդ, Պարսիկ, Բէկ, Խան, սարից, ձորից, տանից, հանդից, գեղերից, եայլաղից, բազարից, առից, տրից, ինչ ունին, չունին, վեր ածած, գութանը հանդումը, ոչխարը սարումը, տաւարը նախրումը, ջուր, վար, ցանք, տեղն ու տեղը երեսի վրայ թողած, ինչպէս մէկ թունդ կռվի ժամանակի՝ իրար գլխով դիպչելով՝ Երևան էին թափում: Մէկը ուղտի վրայ նստած տմբտմբալով, մէկը իշի քամակին բազմած՝ չօ՜շ, չօ՜շ ասելով. մէկը եաբվի վրայ ուռած՝ դա՜հ, դա՜հ անելով. մէկը գոմշի միջքին հա՛ տպռո՜ւ կանչելով. մէկը եզան պոչի տակին հօ՜ հօ՜ ձէն տալով, մէկը ղաթրի ուսին բզելով ը՜մ ե՜րի գոռալով, մէկը արաբում, մէկը քէջաւում՝ հազար տեսակ ձէնով իր ուլախին քշելով – որը քեահլան ձիու վրայ նստած, եարաղ, ասպաբը կապած, զարդարված, թվանքն ուսին դրած՝ ծվծվացնելով, օրզանգուն զնգզնգացնելով, որը ոչխարի, իծի սուրուն առաջին, որը մէկ գառն ուսին քցած. որը մէկ գիլի պարկ վզաքօքին կապած, եա թվանքը միջովն անց կացրած. որը մէկ առջի մորթի շուռ տված հաքած. մե՛ր տղայ՝ տե՛ս ու քէ՛ֆ արա – էս թամաշէն թանկ աժի – որը գոմշի կաշի, որն իծի մորթի, որը մէկ շան թուլայ եդևին քցած, որը մէկ առըխ թազի ձիւ կոխկին կապած, որը մէկ գոմփօռ շուն սէլի ականը թոգած. էնքան վազել, հեթեթացել էին էս խեղճ գազանքը, որ լեզվըները մէկ գազ կախ էր ընկել, աչքըները դուս պրծել – որի արաբումն խնոցի, օրօրոց, աման, չաման, ամա բոլորը դարդակ. որն իր լագոտը քամակին խազլով, կամ փալասով կապած, չունքի շատի հաքին էնքան շոր չի կայ, որ երկու աբասով առնես, էն էլ կեխտով, ծխով սևացած, մուր դառած: Որի սէլումն կամ ծոցումն մէկ կտոր հազար տարվան ժանգոտած, բորբոսնած, քարացած ճաթ (այսինքն կորկի հաց), որը քթոցով, եա քաղալագով՝ հաւ, ճիւ, ձագ, թուխսը, ձագեր, ճուտեր, չալ չալ վառկըներ մէջն արած: Հիմիկ ով մարդ ա, չծիծաղի. բարաքեալլայ կասեմ. չունքի էս լաւ, հնազանդ անասունքն ու թռչունքը իրանց տիրոչ տվածը կամէլով էլ եդ տալ, հէսաբը դրստիլ, գոգ ասես, թէ ջէբ, խուրջին, սուփրայ, աման, մարթաբայ, միրուք, երես էլ 95

չէին խնայում, չունքի տէրերի շատը՝ շոքի ձեռիցը անոշ անոշ քնած ա սէլումը, ու երազ ա տեսնում: Էսպէս մէկի ձեռին ղամշի, միւսի դագանակ, մէկի ուսին մանգաղ կամ երկար ձողի չադրի համար. մէկի գտակի արանքումն ղազիլ ու մախաթ կամ թալսման կարած սուրբ մօլլի բաշխած. որը մէկ ֆորթի թոգ, որը մէկ շան բհիր, որը մէկ ձիու նոխտայ, որը ձիու կամ իշի փալանը քամակին դրած, շատ տեղ խեղճ Հայերի կալն ու դէզը տաղըթմիշ անելով, կամ ձին խլելով, կամ բաղը քանդելով, խոռը վեր ածելով, բաշը ցըրվելով, տնքալով, ճրրալով, ննջելով, բուդուրմիշ ըլելով, բայաթի ասելով, խաղ կանչելով, քեալլէի զլելով, մինչև գազանների քէֆն էլ բաց էլաւ, որը վնգվնգում էր, որը տրլնգում, որը բղղում, որը խրխնջում. անջախ մի անջախ մէկ ջրի ղրաղ հասան, հէնց էշը զռաց – շունը մռռաց, փառք յաւիտեանս ամէն, մօլլա Մասրադնի առակը տեղն էկաւ, մեր ուխտաւորքն էլ վեր էկան, որ ոտ ու ձեռք լուանան, յետոյ մտնին Երևան, չունքի էս օր նրանց Մհառլամն էր: «Ալլա՜-հո՜ւ. բս՜-մլլա՜հ... ըլռա՜հ-մա՜ն-ըլ ռա՜-հի՜մ... չախսէ՛-վախսէ՛... Հասա՜ն, Հի՜ւ... սէն, Աղա՜մ... վա՜յ... Եա՛ Ալի՜... չախսէ՛, վախսէ՛...» «Հէրիք ա, հէրիք, նամազ հօ չի՛ պիտի անենք», ինձ ասող կըլի: Ո՞վ ա ասում, թէ նամազ անենք. միտքս էն էր, որ ցոյց տամ, թէ մեր դրացի Պարսիկքը ինչպէս են սկսում իրանց աղօթքը: Հմիկ գնանք Երևան, որ Մհառլամը տեսնինք, ի՞նչ կասես, էս ձէնըձորը էն տեղանց ա գալիս, էս սաս ու մարաքէն էն տեղ ա. ամա ծածուկ պէտք է մտնինք, չունքի ինչ ունինք չունինք կառնին, մեզ էլ Եզըդի կշինեն, որ իմամներին սպանեցին, էստուր համար էս օր որտեղ որ մէկ Հայ ձեռք են քցում, ոտն ու ձեռը կապում են, լաւ շորեր հաքցնում, ձի, եարաղ, ասպաբ տալիս, ընչանք որ սուք ու շիւանն անց կէնայ, Հասան Հիւսէյնի կարգը կատարեն, կտակը կարդան, յետոյ վա՜յ քո օրին արևին, շորերդ հանո՛ւմ են ու ոտիդ գլխիդ տալով դուս խռկում, հետ ածում. ո՞վ կարայ խօսալ, տէրութիւնն իրանցն ա: «Սվանգուլի խանը, եա Ջաֆար-խանը իմ փիրս ա, իմ տէրս, իմ աղէն», մէկ Երևանցի Հայ ասում ա քեզ, «գնանք նրանց տունը ու էնտեղանց գնանք, թամաշ անենք»: Ի՞նչ անես, մարդի փիրն Աստուած ա, ու իր տղամարդութիւնը, ամա սրանք փէտի տակին են մեծացել, էսպէս որ չասեն, բանը բան չի՛ դառնալ. էս անգամ էլ 96

մեր Երևանցու խօսքին անկաջ անենք ու գնանք՝ որ էս հանդէսը տեսնինք, թէ չէ ժամանակն անց կկէնայ: Աչքդ սառչի ո՛չ. սրտիդ ու բերնիդ հուփ տո՛ւր՝ որ չծիծաղիս, թէ չէ գլուխդ կկտրեն, աղիքդ վեր կածեն: Քուչէք, փողոց, մէյդան, բազար, հայեաթ, կտուր՝ մարդի ձեռիցը ղլվլում են: Էս ո՛չինչ, կարելի ա, քէֆ են անում. դու ո՛չ մեռնիս. սև ըլի էնպէս քէֆը, իրանց սպանում են. մէկը դօշին ա խփում, մէկը գլխին վեր հատում. մինը բողազը դուս ճոթռում, միւսը՝ միրուքն ու մազերը պռճոկում, սուք անում. ոտ ու գլուխ քարերին ծեծում. վա՜յ, հարա՜յ տալիս, գոռում, բղաւում, էս պատին, էն պատին քօռի պէս գլուխը խփում: Ախր ընչի՞, ընչի՞. էս ի՞նչ խաբար ա, դատաստանի օրը հօ չի՛ հասել, ո՞վ ա սրանց տունը քանդել: Հլայ համբերի՛ր մի քիչ, քո ցաւը տանիմ. տռհաչութիւն ի՜նչ հարկաւոր ա, լօբի հօ չե՞ս կերել. մի քիչ ձէնըդ փորդ արա՛, յետոյ կիմանաս. գնա՛նք մէչիդը, մեր Երևանցին մեզ ձեռաց չի՛ թողալ, մի՛ վախէնար:– Վա՜յ քո տղիս տղայ. էս ի՛նչ բան ա. տօ մի մտիկ արա՛, տօ. է՜յ՝ քե՞զ չեմ ասում, շլնքիցդ հօ ջաղացքար չի՛ կապած: Էս մարդը գժվե՞լ ա. է՛ս ինչ մարաքեայ ա. կա՛ց, կա՛ց. մի մտիկ անենք. յետոյ բանի զօրութիւնն իմանանք. մեզ ո՞վ ա հետ ածում, կրակ չի՛ վառվել հօ ոտըներիս տակին. մի քիչ համբերենք: Մէկ հաստափոր Թուրք, մէկ ղաբայ միրուք. վրէն իծի քուրք. բալքի առջի ա, հլայ դրա քննելու վախտը չի՛.– երեսը եղ քսած, մատները հինայ դրած, կեղտոտ շորերով, վզին հօ՝ Աստուած ո՛չ շհանց տայ. տարով ջրի երեսը չի՛ տեսել.– մէկ եքայ ձողի ջուխտ ձեռով ղայիմ բռնած, կոթը դօշին կպցրած, գլխին Ալու փանջէն (ձեռը) ցցած, լալով, սքալով, իրան կտրատելով, պատմութիւն, նաղլ անելով, մէկ սուրու խալխ հետը, ՚ի միասին գլխըներին թագելով, նամազ անելով, չախսէ՛, վախսէ՛ ձէն տալով, թոզ, թոփրաղ կուլ տալով, շորըները վեր քաշած, կամըներն առել, ղռերն են ընկել, ու ուզում են, մինչև Մէքքայ մէկ գնան: Բանն էս ա, որ մեր բարեպաշտ ուխտաւորը է՛նպէս ա կրակվել, էշխ ընկել, ու եա ոտը քարին դէմ անում, եա գլուխը եդ քաշում, եա դօշը դէմ տալիս, քամակի վրայ ծռվում, ձգվում, ոլորվում ու դէմն էլ վազում, ու Ալու զօրութիւնն ու հրաշքը գովում, որ տեսնողը հէնց կիմանայ՝ թէ թոգ են դրել վիզն ու քաշում: Բայց ո՞վ չի գիտի, որ անիրաւ չար սատանէն հէնց բարեպաշտ ուխտաւորների ճամփին ա թոզ ու դուման անում, աչքըները հող ածում:– 97

Չրխ՛կ. թրխկ. մեր տղայ հեռու կանգնիր. մեր ուխտաւորը մուրազին հասաւ, սատանէն քօռանայ. աչքդ հօ ձնով չի՛ ընկել՝ ա՜յ տնաշէն: Տօ մի մտիկ արա՛, տե՛ս՝ ի՞նչպէս ա նա պատի տակին արինը սրբում, գլուխը կապում՝ է՛: Ախր պատի հետ հանաք անիլ՝ ո՞վ ա լսել: Դու էլ գլուխդ խփի՛ր պատին՝ թէ կարաս, տեսնիմ արին դուս կգա՞յ, թէ մէկ անկաջ էլ կաւելանայ: Տօ էս փոսիցն ո՞վ ա ձէն տալիս, բղղում. հարայ մադաթ անում, որ խալխը դէն կէնան, եդ քաշվին: Տուն քանդվե՞ց. էս ի՞նչ խաբար ա: Տուն քանդվե՞ց... Տօ բաս տունը որ լեզու չունի, էրթիկ է՞լ չունի, որ քօռըքօռ գնացողի հախիցը գայ: Տան դարդը թողանք. քանդվեց, էլ կշինեն. բանն էս ա, որ մէկ ուխտաւոր էլ մէկ հօրից ա իր սև օրը լաց ըլում: Անջախ մի անջախ խալխը եդ քաշվեցին.– հաւատը սուրբ ա, աղօթքը զօրաւոր, ո՞վ չհաւատայ, նա մնայ պարտաւոր – էլի մեր աղօթքի պարկը տեղիցը վեր կացաւ թէ չէ, ոտն ու գլուխը դզում, սրբում ա, ու տնքալով, հազալով, ճրրալով, մրրալով, անկաջները թափէթափ տալով, ուսերը քաշելով՝ չուլ ու փալասը հաւաքում, քափ ու քրտինք երեսը, փրփուրը բերանը կոխած, աբէն մէկ կողմը, չալմէն միւսը ցխակոլոլ ընկած, տլոտ քօշերը չխպչխպացնելով, ծլփծլփացնելով, ծլունգ ըլելով, իր կոտրած ձողին էլ եդ պաչում, սրբում ու էն հալին՝ էլ եդ ճամփայ ընկնում: Քո տունը չքանդվի. էս ի՞նչ անսիրտ մարդիք են, տօ, գլուխ առնի՛նք, կորչի՛նք: Տօ մէկ ֆորթ որ ցխումը խրվում ա, պոչիցն էլայ բռնում, քաշում են, որ հանեն, մեր համշարիքը բոլորեշուրջ կանգնել՝ փառք են տալիս Աստուծոյ՝ որ իրանց կարդացողը՝ էս փառքին հասաւ, էս դինումը պատժվեց, որ էն դինումը պսակվի: Խաչը տէրը զօրաւոր կանի, բան չի՛ կայ. մօտանաս ո՛չ. թէ չէ մեծ թիքէդ անկաջդ կմնայ: Իր հաւատին պինդ մարդի գլխին քար էլ աղայ, հէնց կիմանայ, թէ դափ ու զուռնայ ես ածում: Քո քիսիցն ի՛նչ ա գնում, որ գլուխ են ջարդում, դու քո գլխի դարդը քաշի՛ր – վա՜յ նրան, որ գլուխը հաստ ա, ծուծը բարակ: Տօ ճանճերն էլ են էսօր գժվել, կատաղել, էսպէս հրա՞շք կըլի: Շները հօ՝ էլ ճամփայ չեն տալիս, ընչի՞.– ո՛սկոռ կայ, ոսկո՛ռ՝ խա՛նի խարաբ: Ճզվզոցն ընկել ա դուքան, բազար: Խորովածի, խաշլամի, փլաւի, սանգակի (հաց) հոտը աշխար ա բռնել: Հլայ մէկ մտիկ արա՛. քո Աստուածը կսիրես, էս սիպտակամիրուք ծերերն էլ չեն ամաչում, որ իրանց տունը թողել են ու էս մէյդանումը, որը սանգակն ա մէկ կտոր 98

խորոված միջին դուրում արել՝ մշրում. որը շէրէփով ա փորի կամքը կատարում, որն էլ մէկ թիքայ ջիլ միս կիսաեփ էնպէս ատամի տակն ա քցել, ծամում, ծամլամորում, եղը շորերին քսում, դմակը միրքին, փորը նեքսևիցն ա ձէն տալիս, ղլվլացնում, բողազը մէկ կողմիցն ա իր գլուխը լալիս բաց ու խուփ ըլում, աչքերումը հօ՝ էլ լիս չի՛ մնաց, ամա նա հէնց զօռ ա անում, ու թիքէն դարիվեր բոթում. Աստուած բարի ճանապարհ տա՛յ, թէ կէրթայ նեքսև, ես գիտեմ՝ թէ ո՛ր էշը նախրումը կզռայ: Տօ զռաց էլ, պրծաւ էլ: Մհառլամ Բայրամը կերան, գնա՛նք, էս թամաշէն ուրիշ օր էլ կտեսնինք: Ձիուդ ղամշի՛ր. ղօ՛ջա բաբայ՝ ալա՛հ սախլասն: Տօ նա իր փորի դարդն ա քաշում, քո ի՞նչ բանդ ա, գնա՛նք, նա քո դնչիդ չի՛ մռալ, գնա՛նք:– Մէչդի մէջը մտնիլ կարելի չի՛, մարդի միս են ուտում. պէտք է մօտիկ տների, կամ մոլլէքանց օթախների կտրներիցը՝ խալխի հետ խառնվիլ ու հեռըվանց թամաշ անել: Լաւ սիրտ պէտք է՝ որ դիմանայ, լաւ աչք՝ որ տեսնի ու լաց չըլի: Մէչդի աղօթարանի առաջին՝ մեծ բազմութիւն կայ թօփ էլած. թէ նրանք, թէ միւսները՝ էնպէս են լալիս ու դօշըներին վեր հատում, որ հէնց իմանաս՝ թէ Հուսէյնի նահատակութեան օրը է՛ս ա, որ էս ա: Ախունդը մէկ բարձր աթոռի վրայ բազմել, Մոլլէքը իր չորս կողմը բռնած, է՛նպէս ա Ալու, Մահմադի ու Ալու որդի Հասան, Հուսէյնի պատմութիւնն անում, լալիս, իրան կտրատում, որ քարերն էլ ձէն են տալիս, մղկտում: Նրա առաջին մէկ քանի ջահել աղչըկերք՝ մազըները ցրված, խճճած՝ կէսն երեսներին, կէսը դօշըներին քցած՝ մէկ ղրաղում կուչ են էկել ու իրանց մօր հետ սուք են անում: Մէկ քանի ջահել տղայ էլ՝ աղիողորմ ձէնով իրանց խեղճ հօր մահուան սուքն են եդ ասում. մէկ քանի ձիաւոր էլ՝ թուրըները հանած, պլոկած՝ ձի չափ քցում, նրանց վրայ վազում, որ նրանց սպանեն: Սրանք էլ Եզըդէքանց օրինակն են՝ որ վրայ պրծած գալիս են, որ իրանց խալիֆի հրամանը կատարեն: Ձիու վրայ նստած՝ դէս ու դէն են վազում ու կամէնում են որպէս թէ Հուսէյնի ընտանիքը, կամ սուրը քաշեն, կամ եսիր անեն: Բոլորն էլ խօսում են, բոլորն էլ է՛նպէս կենդանի իրանց խաղը խաղում, որ տեսնողը հէնց կիմանայ՝ թէ հէնց է՛ս օր ա Հուսէյնը մեռել: Օրինակի խաթեր, մէկ քանի խօսք էստեղ գրենք, որ կարդացողն իմանայ, թէ ի՞նչպէս են մեր համշարիքն իրանց սուքն ասում:– ՄՀԱՌԼԱՄԻ ՍՈԻՔԸ 99

Առաջին բօթաբերը

Աչքըս խաւարի, լեզուս կարկամի. Ոտներս կոտրվէր, ա՜խ՝ ջանըս դուս գար, Որ սկի նաչարս ձեզ մօտ չգայի, Ու ձեզ չտայի էս դառը խաբար:

Էլ ի՛նչ էք մնացել էստեղ լուռ նստած, Ձեր արևն հանգաւ, ձեր աստղը թռաւ: Ճար ունիք, տեսէ՛ք, ի՞նչ էք շվարած, Թև առէ՛ք, թռէ՛ք, թշնամին հասաւ:

Եզիդ խալիֆէն Դամասկոսի մէջ Չի՛ ուզում գլուխ տայ մեր սուրբ իմամին: Զօրքն էկաւ անթիւ, չորս կողմներս բռնեց, Կրակ է տալիս մեզ չար հարամին:

Մեր քաջ Արաբի ազգի՝ էս եաղին Շլինքը ծռեց, հրէս մօտացաւ. Մեր զօրքի տուտը Հալէբ հասցրին, Իմամ Հուսէինն ղրղու չանկն ընկաւ:

Երկրորդ գուժկան

Հարա՜յ, մադա՜թ, վա՜յ, թուր խփի սրտիս. Աման՝ Ֆաթմայ ջան՝ քո գլխիդ ղուրբան. Հասան, Հուսէյն վա՜յ. վա՜յ իմ արևիս, 100

Հասան, Հուսէյն վա՜յ... վա՜յ... վա՜յ, վա՜յ, ա՜խ, ջան:

Աչքըս դուս գայ, վա՜յ... խանում ջան՝ վա՜յ... Երեսիդ մեռնիմ՝ օ՜խ՝... ըմբրիդ ղուրբան՝ ա՜խ... Երկի՛նք քանդվիք՝ վա՜յ... մեր գլուխը տարան՝ վա՜յ... Գլխիդ ճարը տե՛ս՝ ա՜խ... իմամին տարա՛ն, Աստուած ջան... Վա՜յ՝ ես քօռանամ՝ վա՜յ... վա՜յ՝ ջանս դուս գայ՝ վա՜յ... Վա՜յ՝ օրս խաւարի՝ վա՜յ... վա՜յ գետին պատռվի՛ր՝ վա՜յ... Վա՜յ... ամա՜ն... մադա՜թ... հարա՜յ... ջան ղուրբան...

Մէրն ու դստերքը

Մէրը

Ա՜խ՝ ի՜նչ էք ասում, էդ ի՜նչ էք պատմում, Կրակ էք բերել, որ օջաղս էրէք: Լռվի էդ լեզուն, չորանայ բերնումն: Տունըս քանդեցին՝ ջի՛ւան երեխէք: Հող ըլի գլխիս, ըմբրիս, արևիս. Վա՜յ իմ անց կացրած, իմ սև օրերիս. Վա՜յ ես ի՞նչ կանեմ, ո՞ր ջուրն ես ընկնիմ. Ո՞ւմ դռանը մնամ, ո՞ւմ ձեռին նայիմ. Եարադանդ խռով՝ իմ բա՛խտ անիրաւ. Ոտս ընչի՛ չկոտրվեց. էս ի՞նչ եմ լսում. Ա՜խ իմ ծուխս հատաւ, օրս խաւարեցաւ. Ինձ ո՞վ անիծեց էս դառն աշխարքումն: Քո սուրբ իմամի նամազիդ ղուրբան՝ վա՜յ... Քո Ալու փանջի գլխին ես մատաղ՝ ամա՜ն...

101

Արդար պատկերիդ՝ ա՜խ ես մեռնիմ՝ ջան... Ջանս քեզ ղուրբան, Աղա ջա՛ն... Երեսս ոտիդ տակը փիանդազ՝ մադա՜թ... Եթմներիդ գլխովն պտիտ կտամ, Ա՛ղա ջան... Հասա՛ն, Հուսէյն՝ իմ սա՛ր, իմ գլուխ՝ ա՜խ... Սրանց ի՞նչ ջուղաբ տամ՝ ջա՛նմ ջան, վա՜յ... Ախր էս ի՞նչ բերիր էս օր մեր գլխին՝ ա՛զիզ ջա՜ն... Կրակ ածեցիր մեր սրտին, ջանին, թա՛ռլան ջան... Ի՞նչ կըլէր, մէկ ձէնդ էլայ լսէի, ա՜խ... Ի՞նչ կըլէր մէկ երեսս երեսիդ դնէի, ա՜յ իմ օրս խաւարի: Ի՞նչ կըլէր հոգիս ոտիդ տակին Քո հոտն առնէի, շունչս փչէի: Ա՜յ իմ երկնքի հրեշտակ՝ իմամի որդի. Երկրի թագաւոր՝ Աստուծո՛յ սիրելի: Մէկ թևդ երկնքումն, մէկ թևդ գետնում, Սարերն էին թրիդ առաջին դողում: Արարած աշխար ոտի տակ տվիր. Բիւր ջամհաթ, օլքեայ ձեռիդ տակը բերիր: Ոտդ փոխէլիս՝ դող էին ընկնում, Սարե՛րն ու իրանց գլուխն, ու քեզ ցածացնում: Ծով, գետ ու ցամաք երբ քո ձէնն առան, Իրանց ոտովն ա՜խ՝ քո դուռը էկան: Աչքդ քցէլիս՝ ամպերն էն սհաթին Թև էին առնում, գոռում, սասանում: Ոտդ թափ տալիս՝ գետինն իր տակին Լերդը պատռում էր, սասանած մնում: Արեգակն իրա գլուխը քեզ տվեց Լուսինն իր մազերն ոտիդ տակն փռեց. Երկինքն քեզ համար ծոցը բաց արեց.

102

Ամպերով տարաւ ու մեզ որբ թողեց: Էլ ո՞վ աշխարիս տէրութիւն կանի. Էլ ո՞ւմ շվաքի տակին կհովանան: Քիւլ աշխար, ջամհաթ քեզ կկարօտի. Քո ձեռն էր պահում. էդ ձեռիդ ղուրբան: Քեաբ ու Մեքէն մեր գլխները ծեծում. Ծով, ցամաք, աշխար քո սուքն են անում.– Հող տալիս գլխին, հիմիկ էրվում են, Անունդ յիշէլիս՝ մաշվում, տոչորվում. Քո եթմների պէտք է ձեռը բռնած՝ Գլուխս առնիմ, կորչիմ, ես խեղդվիմ. Անտէր մնացինք՝ սրտըներս մեռած. Էս դառն աշխարքումն էլ ի՞նչ օր կտեսնիմ: Իմ տէ՛ր, թագաւոր, լուսին, արեգակ, Իմ գլխի դու թագ, իմ հոգւոյս ճրագ. Ամէնն փչացան, բայղուշս մնացի, Որ իր սև օրը՝ ա՜խ՝ միշտ լաց ըլի: Թէ թուր կոխեմ սիրտս, սրանց ո՞վ պահի. Թէ լերդս ճոթռեմ, սրանք ի՞նչ անեն. Ո՞վ սրանց կաթ կտայ, ո՞վ կմեծացնի. Թէ ծծերս էլ կտրեմ, սրանք ո՞ւր կորչին: Աչքըս լալուցը քօռացաւ, մաշվեց. Շատ սքալուցը ջիգեարս խորովվեց: Ա՜խ՝ ի՞նչ կըլէր՝ որ մէկ երեսդ տեսնէի, Յետոյ հազար թուր սիրտըս խրէի: Ընկէ՛ք իմ գլխիս՝ սա՛րեր ու ձորեր. Ինձ տակով արէ՛ք, կերէ՛ք, մաշեցէ՛ք. Թո՛ղ՝ ես մեռնէի, չմնայի անտէր: Ջա՛ն՝ դո՛ւս արի՝ ջան, դժո՛խք՝ ինձ կերէ՛ք: 103

Անհէր իմ եթիմ դստե՛րք խղճալի. Ձեզ ո՞վ էլ դօշին, գոգումն կդնի. Ա՜խ՝ ո՞վ էլ սիրով, ձեր խաթրն առնելով, Ձեր դարդը կքաշի, ղուրբան ասելով: Ո՞ւր ա էն աչքը՝ որ ձեզ տեսնում էր. Խնդում, զմայլում, ձեզանով փարվում: Ո՞ւր ա՜խ՝ էն ձեռքը, որ ձեզ գգվում էր. Համբուրում, սիրում, ձեզ մխիթարում: Ձեր ծովն յաւիտեան ցամաքեցաւ՝ վա՜յ... Շլինքը ծուռը, ձեզ դարդավարամ Թողեց ու գնաց, ձեռք վեր առաւ՝ վա՜յ... Ո՞ւր ա ձեր հէրը՝ ո՞ւր էլ նրան ման գամ: Սիրտս եարալու՝ կրակ է ընկել: Ո՞ւր ա ձեր տէրը՝ քա՛ղցր բալէք ջան. Թախտը փուլ էկաւ, ո՞ւր կտեսնիք էլ, Որ քաղցր լեզվով ձեզ մէկ բարով տան: Հուսէյն Աղամ ջան՝ ջանս քեզ ղուրբան. Մեր տունը քանդեցիր, մեր սիրտն էրեցիր. Ո՞վ մեզ ճար կանի՝ գլխովդ տամ ման, Ո՞ւմ դուռը գնանք. մեզ էլ տանէի՜ր:–

Աղչկերք (դստերք)

Աթա՛մ, անա՛մ՝ վա՜յ... բաբա՛մ, ջա՛նմ՝ վա՜յ... Հէրներս ո՞ւր ա՝ վա՜յ... նա ե՞րբ կգայ՝ վա՜յ... Ո՞ւր է գնացել՝ վա՜յ... էլ եդ չի՛ գալ՝ վա՜յ... Աթա՛մ, ջա՛նմ՝ վա՜յ... նանա՛մ, գեօզմ՝ վա՜յ... Ա՜խ՝ լաց մի՛ ըլիլ՝ վա՜յ... Աչքիդ մեռնիմ՝ վա՜յ...

104

Մեզ տա՛ր, ջուրն ածի՛ր, մեզ եսիր տո՛ւր՝ վա՜յ... Րիգունը կգայ, օրը կբացվի, Մեր դուռն բաց անող ա՜խ էլ ո՞վ կըլի. Մեզ բարով տվող՝ ա՜խ էլ ո՞վ կըլի. Բաբա՛յ ջան՝ վա՜յ... աղա՛յ ջան՝ վա՜յ, վա՜յ... Անայ ջան՝ վա՜յ... գեօզմ, ջանմ՝ վա՜յ... Մեր աղէն, խալիֆէն – էլ չի՛ գա՜լ... Մեզ բարով ա՜խ՝ սիրով էլ չի՜ տալ... Մեզանից խռովել ա, ձեռք վերցրե՜լ... Մեր երեսն, մեր տունը չի՜ տեսնիլ... Ախր ո՞ւր գնաց նա, մէկ բան էլ չասեց... Ախր ի՞նչ արինք՝ որ մեզ դէն քցեց: Մեր աչքը հանէիր՝ ախր ի՞նչ կըլէր: Մեզ սաղ մորթէիր՝ քեզ ո՞վ բան կասէր. Ղրղի ու ագռաւ՝ թո՛ղ մեր միսն ուտէր. Մեզ սուր քաշէին, մեզ կրակ քցէին. Ախր ի՞նչ կըլէր, դու էն չար մարդին Մեզ տայիր, որ ա՜խ տարաւ մեր աղին. Բաս նա էլ չի՞ գալ, մեզ աչքից քցի՞լ. Բաս նա մեր դարդը իմանալ չուզի՞լ. Բաս որ լաց ըլինք, սիրտը չի՞ ցաւիլ. Մեռած վեր ընկնինք, չի՞ գալ, մեզ օգնիլ. Մեզ եսիր տանին, չի՞ պրծացնիլ.

Որդիքը, աղչկերքը 'ի միասին

Ախր ի՞նչ արինք նրան՝ որ էսպէս խռովեց. Ընչո՛վ կոտրեցինք սիրտն՝ որ մեզ թողեց.

105

Էլի որ վազինք, եդևիցը հասնինք. Ոտի տակն ընկնինք, սուրութմիշ ըլինք. Փէշը համբուրենք, ոտները լիզենք, Ծնկներն խտտենք, լանք ու վեր ընկնինք, Ասենք՝ կմեռնինք. թէ տուն չգաս, մեր շլինքն Կտրի՛, դուս ճոթռի՛, էլ տուն մի՛ ղրկի. Էստեղ սպանի՛, մեր հոգին հանի՛. Քեզ մատաղ կըլինք, ոտիդ հող կդառնանք. Մեզ մի՛ կորցնի, գլխովդ ման տանք: Բաս նրա սիրտը ա՜խ գութ չի՛ ընկնիլ. Բաս մեր սուքն ու լացն նրան քեա՞ր չանիլ: Կասենք. հետդ տա՛ր, ուր որ գնում ես. Մէրներս մեռաւ, բաս դու ցաւում չե՞ս: Բաս եդ չի՞ դառնալ, սիրտը չի՛ ցաւիլ. Բաս մեզ չի՞ խտտիլ, հողից վեր քաշիլ: Երեսներս սրբի՞լ. աչքներս պաչի՞լ. Գոգին նստացնիլ, դօշին կպցնի՞լ. Ղանդ ու շաքար տալ, գուրգուրիլ, ասի՞լ: «Գլխովդ ման տամ, երեսիդ մեռնիմ, Էլ մի՛ լաց ըլիլ՝ քո չարը տանիմ. Աղէն նոքարդ ա, քեզ ղուրբան ըլիմ: Սիրտը քեզ կուտայ, անումիդ ղուրբան. Դուք որ լաց էք ըլում, ձեզ մատա՛ղ գնամ. Աչքս փուշ ա ցցվում, ձեր փուշն աչքս ըլի»:– Բաս մեզ աղէն – էլ չի՞ գալ – վա՜յ... Բաս մեզ բարով էլ չի՞ տալ – վա՜յ... Բաս ձէն տալիս, ջա՜ն չասիք – վա՜յ... Մեռնում ըլինք – լաց չի՛ ըլիլ... վա՜յ... Սոված ըլինք – դարդ չանիլ – վա՜յ...

106

Անումը տանք – տուն չի՛ գա՛լ – վա՜յ... Հետը վազինք – եդ չի՛ գալ – ա՜խ... Բաս մեր աղէն ո՞վ կըլի – ա՜խ... Բաս մեր տունը ո՞վ կպահի – ա՜խ... Ո՞վ մեր դարդին դարման կըլի – ա՜խ... Մեր հաւարին ո՞վ կհասնի – ա՜խ... Մեզ որ տանին, ո՞վ կփրկի – վա՜յ... Չէ՛. մեր աղէն բարի ա. Դուս ա գնացել, տուն կգայ... Նրա ջիգեարն ազիզ ա. Նրա սիրտը մեզ վրայ ա. Նա մեզ աչքից աւելի, Ուզում, սիրում, պաշտում ա: Նա մեզ անտէր չի՛ թողայ, Մի՛ դարդ անիր՝ ջան Ա՛նա. Քո ցաւը տանինք՝ ա՜խ ա՛նա, Մեզ մի՛ սպանիր՝ մատաղ գնամ. Մեզ տա՛ր, թաղիր՝ քեզ ղուրբան. Ա՜խ՝ անա ջան՝ ջանմ ջան. Մենք ո՞ւր կորչինք՝ ա՛զիզ ջան. Ո՞ւմ ասենք, լաց մի՛ ըլիլ. Քեզ ղուրբան՝ հողդ ըլինք. Երեսիդ մենք մեռնինք. Ձէնդ թո՛ղ չլսենք. լացդ չտեսնինք, Քեզ տխուր չիմանանք, քեզ դարդոտ չգտնինք. Ջուրն ածի՛ր, մեզ խեղդի՛ր. Սուրը քաշի՛ր, մեզ սպանի՛ր. Առաջ մեզ քո ձեռովն Հողը դիր, դու պրծի՛ր: 107

Յետոյ դու մեր կշտին, Մեզ վրայ լաց ըլի՛ր. Անա՛ ջան վա՜յ. հրէս էկան – վա՜յ... Մեզ կտանին, կսպանե՜ն – վա՜յ...

Տարէ՛ք, տարէ՛ք՝ անա՛ ջան.– բաբայ ջա՛ն. բա՛ջմ ջան, ղովում ջան... Ալա՜հ, Ալա՜հ... վա՜յ... ա՜խ – վա՜խ... մեռա՜յ... հասի՛ր, հասի՛ր... հարա՜յ... դա՜տ... բէդա՜տ... վա՜յ... վա՜յ... հը՜-հա՜. հը՜-հա՜. հը՜հը՜. հը՜. հը՜-հո՜... հը՜-հո՜ւ.–: Սասն քեա՛ս – վէ՛ր ջանն – իմա՛մ ուշաղի սանն. նա՞ հադդն վար, քի դհայ ուզըն բզդան դօնդարիսան, աղլիրսան. բաղրիրսան, դո՛ւրն, դո՛ւրն, գէդա՜խ: (Ձէնդ կտրի՛ր. ջանդ տո՛ւր, իմա՛մի որդի, քո ի՛նչ հադդն ա, որ էլի երեսդ մեզանից քաշում ես, լալիս ես, ձէն տալիս): Հէնց էն ա՝ սուքը պրծնելով էր, որ բէղաֆիլ թամաշաչոց աչքը մէկ կողմով ընկաւ ու ամէնն էլ սկսեցին փսփսալ, իրար երեսի մտիկ անիլ: Ուչթափալարի (երեք սարի) գլխին յանկարծ մէկ քանի ղարալթու երևացին, որ ո՛չ Արախլվի (պարսիկ) նման էին, ո՛չ հասարակ ճամփորթի: Հէնց իմանայիր՝ թէ նրանք զու են բռնել, որ գան Երևան չափմիշ անեն, տանին: Ձին քշէլիս՝ սուր գտակների ծէրերը բռանց էին երևում: Էնպէս գիտես՝ թէ ամէն մէկի գլխից մէկ մեծ մահրամայ կապած, ծէրը մախսուս բաց թողած ըլի, որ քամու հետ խաղայ, ու ամէն մէկը մէկ աժդհի նման էին աչքի առաջը գալիս, էնպէս էր քամին նրանց ծոցը մտել, շորերը եդ տարել, ու չափ քցէլիս, ձիու վրիցը դէս ու դէն տանում, ֆռռացնում:– Էն էլ էր լաւ պարզ երևում, որ էս էկողները ո՛չ թվանք ունէին, ո՛չ թուր, ո՛չ ջիրիդ: Հէնց ձիանը բաց էին թողել ու իրար եդևից՝ դարիվեր, դարիդուս իրանց քէֆին քշում: Տեսնողը մնում էր սառած՝ թէ ի՞նչպէս են նրանք սիրտ անում՝ էն սուր սարերի ծէրիցը դարիվեր էնպէս չափ քցում, որ մարդ ոտով էլ չի՛ կարող վազիլ, էնպէս դիբ ա էն սարերը: Փոքր ժամանակից յետոյ բոլորն էլ գիւմ էլան ու ընկան Դալմէքանց ձորերի, բաղերի մէջը: Ամէնն էլ ուզում էին իմանալ՝ թէ էս զարմանալի ճամփորթները՝ ո՞վ պէտք է ըլէին: Կարծեմ, որ մինչև չասեմ, դու էլ չե՛ս իմանալ: Մեր երկրացոնց աչքը էնպէս սուր ա, որ շատ հեռու տեղից՝ ղարալթուն իր շարժմունքիցն են ճանաչում, բայց էս միջոցին՝ հէնց բռնի՛ր՝ բոլորի աչքերն էլ կապվել էին: Ո՞վ ա գիտում, բալքի թէ շատ էին լաց էլել: 108

Կէս սհաթ չքաշեց՝ Գեօրխանէքանց կողմիցը վեղարների սուր սուր ծէրերը ափաշկարայ ցոյց տվին, որ էն Ուչթափալարի՝ ղոչաղ ձի խաղացողները՝ մեր սուրբ Աթոռից էկող եպիսկոպոս, վարդապետներն էին, որ էսպէս հանդիսաւոր օրերը միշտ պէտք է գային, լաւ լաւ փէշքաշներ բերէին, որ Երևանի Սարդարի, Խաների խաթրը առնեն, տօնըները շնորհաւորեն ու իրանց ծառայութիւնը ցոյց տան, որ նրանց աչքը մեր ազգի ու մեր աշխարքի վրայ քաղցր ըլի: Իրանք էլ՝ ղորդ ա, խալաթ էին ստանում, էնպէս եդ գնում, ու մէկին տասը քթըներիցը, ջանըներիցը հանում էին յետոյ ու շատ անգամ շաբթով, էրկու, իրեք հարիր մարդով գնում Էջմիածին՝ նստում, քէֆ անում, վարդապետներին մզում, քամում, էնպէս դուս գալիս: Ցաւն էս ա, որ Սարդարը, կամ Հասան-խանը գալիս՝ բոլոր միաբանքը պէտք է խաչով, խաչվառով, զանգակ տալով, շարական ասելով, առաջ գնային ու նրանց տուն տանէին:– Քեահլան ձիանոնց վրայ նստած` մեր փառահեղ հոգևորականքը, փոքրաւոր, տիրացու, թվանքչի՝ եդևներին քցած՝ մէկի ձեռին գաւազանը բարձր բռնած՝ միւսները՝ որը առաջ էր վազում, որ ճամփայ բաց անի, տեղ պատրաստի, որը աչքը իր մեծաւորի աչքին քցած՝ մտիկ էր անում, որ նա աչքը թերթէլիս՝ իսկոյն հրամանը կատարի: Կոնդի, Շհարի տէրտէրներն էլ՝ որ տիրացըվերով, խաչով, խաչվառով՝ դուս էին էկել ու սաղ օրը բերդի մօտին չորացել, սպասում էին, որ նրանց առօք, փառօք տուն բերեն, էնքան ահ ու դող էին քաշել անց կէնող անհաւատների ձեռիցը, որ թուքըները բերնըներումը սառել էր: Ամէն անց կէնող մէկ բան էր ասում. որը մատներն էր իրար վրայ խաչաձև դնում, ափեղցփեղ գըլխիցը դուս տալիս, բերանը հոտացնում, որը շարականի հանքով բան էր ասում, մռռում, տէրտէրների վրայ ծիծաղում, որը դունչը ծռում, ձէն տալիս «քէշիշ, բէլայ ի՞շ» (տէրտէրն ու էսպէս գո՛րծ): Բազի թաջիր ու ախունդ էլ անց կէնալիս հօ՝ Աստուա՛ծ ազատի, աչքերը առաջը քցած, նօթերը կիտած, էնպէս մէկ խորդ ձևով տակնըհանց նրանց վրայ քիթ ու պռունգը հաւաքում, խոժոռած, քափը բերանը կոխած՝ մտիկ էր տալիս, որ թէ ձեռին ճար ըլէր, կուզէր, որ հէնց է՛ն րոպէին նրանց արինը ծծի, սաղ սաղ ուտի: Էս էր, որ հէնց էս օր էլ Երևանումը՝ շատ եկեղեցու սրբերի՝ որի աչքերն ա հանած, որի բերանն ա քերած, որի կէս երեսը պոկած, շատ եկեղեցու գլուխը քանդած, դռներն ու սեղանը խարաբայ, շատի միջում ոչխարի տարթը՝ մէկ գազ բարձրացել բեմ ու դու109

ռը ծածկել ա, ամէն ծունր դնողի, եա մէջը մտնողի հոգին էրվում, խորովվում ա, որ միտք ա անում, թէ որ անշունչ պատկերների, քարերի գըլխին է՛ս օյինն են բերել, տե՛ս՝ թէ կենդանի քրիստոնէից հալը ի՞նչ կըլէր: Անտէր երկրի, անօգնական ազգի կամ անճար մարդի՝ ցաւն ո՞վ կքաշի, թէ ինքը չքաշի:– Եպիսկոպոսին տեսան թէ չէ՝ խեղճ տէրտէրները դողդողալով՝ ամէնը մէկ պուճախից դուս էկան, շուրջառները քցեցին, տիրացուքը շապիկ հաքան, խաչփառները բարձրացրին, գտակները վերցրին, խոր խոր գլուխ տվին, եպիսկոպոսն էլ մէկ ծանր ծանր խաչակնքեց ու յետոյ, առօք, փառօք, շարական ասելով, երեսները դէպի Անապատը շուռ տվին, ուրտեղ որ Երևանու առաջնորդը նստում ա: Հայոց միջումը, ինչպէս որ յայտնի ա, ամէն տեղ էս սովորութիւնը կայ, որ նուիրակին, եա եպիսկոպոսին էսպէս պատուով ներս տանին: Շատ անգամ խալխն էլ ա առաջները դուս գալիս, փէշերը, աջը համբուրում, օրհնութիւն առնում ու էսպէս ճամփից էկած՝ բէզարած էկողին մէկ քանի վախտ էլ քաղաքիցը դուրս կանգնացնում, որ ինչ ա, իր մուրազն առնի, բայց, փառք Աստուծոյ՝ որ էսպէս անկարգ սովորութիւնները հմիկ քիչ քիչ վերանում են ու էլ էկողին չեն ինջմիշ անում: Մեր եպիսկոպոսունքն էլ՝ խոր հոգոց քաշելով, մէկ աչքըները քցեցին Մէչըդի կողմն ու անսաս գնացին Անապատը, ուր քէդխուդէք, իշխանք էկան, հաւաքվեցան, ձեռըները համբուրեցին՝ գդակները վեր կալած, օթախը ներս գնացին. մէկ քանի աղքատուղքուտ էլ տէրտէրների ու թվանքչոց հետ մնացին դռանը ու փիլոնները կռնատակներին զրից էին անում, իրանց աղի հրամանին սպասում: Եպիսկոպոսունքը հէնց ներս մտան, չաքմէքները հանեցին, շորըները փոխեցին, վեղարների ծէրը եդ քաշեցին, խալըչի վրայ նստեցին, բարձին թինգը տվին, իշխանաց որը երևելիքն էին, էս կողմն, էն կողմը պատի տակին չօքեցին, վարդապետ, տիրացու, փոքրաւոր՝ աչքըները իրանց աղի աչքին քցած՝ ձեռըները դօշըներին առաջին կանգնած, իշխանների համար եա արաղ էին բերում, եա մազայ թաւազայ անում: Ամէնի աչքն էլ էկողների բերնի վրայ էր, նրանք եռալիս՝ իրանք էլ բարձր ու ցած էին անում, նրանք երեսները շրջէլիս՝ իրանք էլ հետըները շրջում, մէկ բառով՝ էնքան էր իշխանաց պատիւ տալը ու եպիսկոպոսաց ահարկութիւնը, որ հէնց կիմանայիր, թէ նրանց հոգին սրանց ձեռին ա: 110

«Հլա գալուստդ շնհաւոր՝ Հա՛յր սուրբ՝ մեր գլխին, մեր երեսին, Աստուած ձեզ՝ մեր գլխիցը չի՛ պակսացնի: Մեր աչքը հէնց միշտ ձեր ճամփին ա. Աստուած մեր սուրբ Աթոռը ղադմի հաստատ ու պայծառ պահի», սկսեց իշխանների մէկը գլուխ տալով ու տեղը դրստելով՝ բերանը բաց անիլ: «Ծառայ եմ աջիդ, ի՞նչպէս ա մեր հոգևոր տիրոնչ քէֆը, ջանը սա՞ղ ա, դամաղը չա՞ղ ա, լաւ դռի՞ ա, թէ ոտից, ձեռից ընկել ա: Աստուած նրան իր թախտին հաստատ պահի, նրա սուրբ աղօթքը մեր գըլխիցը անպակաս ըլի՛. քանի որ նրա շունչը կայ, Աստուած մեր ռզղը միշտ կհասցնի: Մէկ աթոռ ունինք, մէկ Հոգևոր տէր, էլ հօ ուրիշ բան էս աշխարքումը չունինք: Գշեր, ցերեկ մեր խնդիրքն է՛ն ա, որ Աստուած մեր Աթոռը՝ շէն ու պայծառ պահի, մեր հոգևոր տիրոնչ կեանքը երկար անի, ինչ ունինք, ձերն ա, մեր որդիքն էլ տեղն ընկած տեղը ձեր ուղուրին կծախենք, թաք ըլի ձեր աչքը մեզ վրայ քաղցր ըլի»:– «Օրհնեալ լինիք, Աստուած ձեր հաւատն օրհնի, Աստուած Հայոց ազգը միշտ շէն ու պայծառ պահի», պատասխանեց եպիսկոպոսը, «դուք որ կաք, Լուսաւորիչ պապի գառներն էք, հալբաթ որ ձեր եղը պէտք է՝ ուտենք, ձեր կաթը կթենք, ձեր բուրդը խուզենք, շոր կարենք, թէ չէ հօ՝ մերն ա, էն սև քարը, ո՛չ թուր ունինք, որ չափմիշ անենք, ո՛չ իշխանութիւն, որ զօռով խլենք: Ինչ որ կտաք, մենք էլ պէտք է աչքըներս խփենք, ձեռըներս դէմ անենք, էն առնինք, ձեզ օրհնող ըլինք, ընդով եօլայ գնանք: Վաճառականութիւն ասես՝ թէ ռաչպարութիւն, ջուհլակութիւն, թէ բաղմանչութիւն՝ դուք էլ գիտէք՝ որ մեր ձեռիցը չի՛ գալ: Սևագլխի փիրն իրան խռով ըլի, ընչի՞ ա պէտքը էս աշխարքումս, օղլուշաղի երես չի՛ տեսնում, մարդամէջ չի՛ դուս գալիս, ի՞նչ ա մեր կեանքը, մենք հօ մարդի կարգում չենք: Դուք մեզ կտաք, Աստուած էլ ձեզ կտայ, մենք էլ մեր մեղաւոր բերնովը Աստուած կաղաղակենք՝ գշեր, ցերեկ, որ դուք միշտ բախտաւոր ըլիք, ձեր մինը հազար ըլի, ու որդով, զաւակով ծաղկիք, ծլիք, զօրանաք»: «Հա՛յր սուրբ՝ գլխիդ ղուրբան, քո ոտի հողն եմ, լաւ ես հրամանք անում, ամա ի՞նչ անես՝ որ ընչանք բանը բանին ա հասնում, դանակն ոսկոռին դէմ ա ըլում, էլ հանիլ չի՛ կարելի», էն դհիցը քեօնդալանայ մէկը ձէն տվեց ու փափախը դզեց: «Մենք էլ <ենք> լաւ գիտում՝ որ խաչն էլ ա մերը, աւետարանն էլ, մենք էլ գիտենք՝ որ տասն երկու խաչապաշտի, եթմիշ իքի միլլէթի գլուխն Հայն ա, Հայի ժամի արարո111

ղութիւնն ու շարականը, Հայի մեռոնն ու Հաւատամքը՝ մէկ ազգ էլայ չունի, ամա էս անօրէնքները մեզ հաւատից էլ են քցել, հալից էլ, մալ են տեսնում մեզանում, խլում են, աղջիկ են գտնում, քաշում են, մեզ կրակն են դրել, սաղ սաղ էրում են, փոթոթում, թէ մէկ խօսք էլ ասում ես հօ՝ վա՜յ քո օրին, արևին՝ գլխիդ էնքան բռնցկում են (մուշտում), որ աչքդ բուռդ ա ընկնում: Տունդ էլ որ քանդեն, ձէն չպէտք է՝ տաս. ախր որ մեր միսն էսպէս գազանի պէս ուտում են, սրա չարէն ի՞նչ կըլի: Տեղից վեր կէնողը, ոտը մեզ վրայ ա բարձրացնում: Չիլում՝ որ մէկ օր գնանք, ջուրը թափինք, պրծնինք: Ախր էս հօ օր չի՝ որ մենք քաշում ենք: Մնացել ենք եթմի պէս շլինքներս ծռած. սրա վերջն ախր ի՞նչ պէտք է ըլի, գիր չէ՞ք բաց արել, ի՞նչ ա ասում. էս աշխարքս քանի՞ տարի էլ պտի մնայ. վախտը հասել չի՞, որ մէկ Գաբրիէլեան փողը փչէր, աշխարքս հայլու պէս դզվէր. էնպէս, որ մէկ պստիկ ասեղ էլ՝ մէկ օրվան ճամփից էրևէր, աճուճ պաճուճը, Եղիայ մարգարէն գային, մարդիկ մէկ թզի չափ դառնային, մեր սուրբ Էջմիածինը ու Երուսաղէմը մնային, մեր ազգը զօրանար, էս անհաւատ անօրէնքները մի կորչէին, ջնջվէին ու մենք սկսէինք երկնքի ու երկրի փառքը վայելիլ, ինչպէս որ հրեշտակը երազումը մեր սուրբ Լուսաւորչին պատմել ա: Մենք էլ ասողից ենք լսել, հօ մեր գլխիցը չենք ասում: Ախր աթադան, բաբադան էսպէս ենք իմացել՝ թէ Աստուած պետականը՝ որ մեր սուրբ Լուսաւորչուն էնքան չարչարեց, տասնը չորս տանջանք տալ տվեց, տասնը չորս տարի Խոր Վիրաբումը՝ ծառայ եմ նրա սուրբ զօրութիւնին (ասեց ու երեսին խաչ հանեց) պահեց, մե՛ր խաթեր էնպէս արաւ, որ մեր ազգն էլ տանջվի, չարչարվի, էլ էս աշխարքին թամահ չանի, որ Աստուծոյ մօտ պարզերես գտնվի ու երկնային թագաւորութիւնը վայելի: Ա՜խ՝ ի՞նչ կըլէր՝ որ էս օրը մի շուտով գար, մեր աչքն էլ մի լիս տեսնէր. երկրի թագաւորութիւնը մեր ընչի՞ն ա պէտքը, երկնքումը պտի մեր աստղը բանի, որ ամէն ազգ էլ տեսնին ու մեզ էրնակ տան: Մեր գլխին թագ, իրանցը բաց տեսնին ու ամաչին, փոշմանին, որ երկրիս մեծութեանը էնքան եսիր էին էլել: Տէրտէր<ներ>ն էլ են գիր բաց անում, ղորդ ա, ամա շատը իրանցից են ասում. նրանց ասածը ո՞վ մէկ չվանի կդնի. սուրբ Աթոռն էնտեղ էլած տեղը, մենք նրա՞նց մուննաթը պտի ընկնինք: Մէկ ջուղաբ տո՛ւր՝ է՛. ա՛չիդ ղուրբան գնամ. ձեր ոտը շատ գիտի, քանց մեր գլուխը: Մենք որ կանք՝ սարի հայվանի պէս առաւօտները վեր ենք կէնում, էրեսներս լուա112

նում, խաչ հանում, մէկ քանի խօսք էլ գլխըներիցս դուս տալիս, ու գնում մեր բանը: Գիրն էլ ա ձեր ձեռին, գրի բալանիքն էլ: Ձեր մէկ մազը աշխարքի բարէբար բան գիտի: Ասում են՝ թէ ընչանք աշխարքս չվերջանայ, մեր ազգին ո՛չ թագաւորութիւն կըլի, ո՛չ թախտ, հէնց էսպէս պտի չարչարվինք, մենք դատենք, ուրիշներն ուտեն: Ղորդն ու սուտն Աստուած գիտի, պարտական մնայ ասողն էլ, գրողն էլ: Ասում ա՝ մէկ գիժ մէկ կարաս կոտրեց, հարիր խելօք վրայ թափեցին, չկարացին սաղացնիլ: Բանն ընկել ա բերնէբերան, ասածդ հօ չե՛ս կարալ եդ ուտիլ: Մեր պապերիցը մեր անկաջն ա ընկել, մեզանից մեր որդիքը կիմանան: Վա՜յ հախին, վա՜յ նհախին: Լաւ արիններս էլ եռ ա գալիս, լաւ սիրտ էլ ունինք, տղամարդութիւն էլ՝ որ մեր դուշմանի հախիցը վեր գանք: Մէկ Հայ՝ տեղն ընկած վախտը՝ լաւ տասը Թուրքի էլ տակն ա դնում, ու միսըները բերանները տալիս: Ղորդ ա, նրանք պաս չեն պահում, միշտ եղ ու կարաք ուտում, ու մենք շատ վախտ շաբթով, ամսով՝ հէնց ցամաք հացով, ու խոտով, բանջարով ենք եօլայ գնում, ամա՝ ղուրբան ըլիմ մեր սուրբ մեռոնի ու Լուսաւորչի լիս հաւատին, նրանց զօրութիւնը շատ շատ ա: Փի՛ր ըլին մեր սրբերն ու մեր ամենափրկիչ սուրբ Գեղարդը. մէկ բան ըլէլիս, եա ղօնշուն դուս գնալիս, մեր մի Հայը մէկ դագանակով էլ՝ շատ անգամ տասը Թուրքի գլուխը կջարդի, մէկ մատով որ խփի, տեղնուտեղը բանհոգի կըլին, Հայի փիրն ու սօյը Ա՛ստուած օրհնի: Ամա ի՞նչ անենք, որ մեզ հրաման չկայ, թուր բանացնել: Քրիստոս ինքը Պետրոսի ձեռիցը թուրն առաւ, որ Հայ քրիստոնէն՝ էլ թուր չի՛ վերցնի: Քրիստոնէի թուրը՝ աղօթքն ա, ժամը, պատարագը, պասը, ծոմը, ողորմութիւն տալը: Ասիլը հեշտ ա, անիլը դժար: Թո՛ղ ժամ, պատարագն էլ ըլին, ո՞վ ասում չըլի, լեզուն քրքրվի՛ ասողի. ամա թրի ու թվանքի փիրն օրհնած ա, թէկուզ բողազս էլ դուս կտրեն, ես դրուստն եմ ասում: Թուր որ չունիս՝ գլուխդ կտրում են, օղլուշաղդ քաշում, կերածդ հարամ անում, դատածդ խլում, քեզ էլ եսիր անում. աշխարքն էսպէս ա, ի՛նչ կարաս անիլ: Տո՛ւր էն աչը, որ բռնի էն խաչը: Աղօթքն իր տեղը, թուրն իրը: Աստուած ղշին, հայվանին էլ՝ եա չանկ ա տվել, եա պոզ, եա ատամ, որ չանգռի, հարու տայ, կծի, իր գլուխը պահի: Ես մեղայ Աստծու: Սիրտս էրվում ա, էնդուր համար եմ ասում, թէ չէ ինձ նման շատերն էկել, ա՜խ, վա՜խ քաշել, իրանց սև օրը լաց էլել ու էլ եդ ա՜խ, վա՜խ քաշելով հողը մտել, ես էլ նրանց մէկը, թէ մէնակ իմ դարդն ըլիմ քաշում, թո՛ղ 113

աչքս հանեն: Թողութիւն արա՛՝ ծառայ եմ սուրբ աջիդ, գիտում եմ՝ որ դուք էլ կցաւիք, էնդուր համար եմ ասում, թէ չէ մէկ պուճախ էլ ե՛ս կճարեմ, որ միջումը ձգվիմ, մէկ բուռը հող էլ հալբաթ կըլի, որ մէկ օր՝ աչքս խփէլիս՝ երեսիս քցեն»: «Լա՛ւ ես հրամայում, լա՛ւ՝ Ա՛ղա Պետրոս, պատասխանեց սրբազանը, ամա ի՞նչ անես, որ մենք Քրիստոսի ծառէն ենք, և ո՛չ աշխարքի: Երկնքի որդին ենք և ո՛չ երկրի: Քրիստոս Տէրն մեր՝ սի՛րելի՝ (երեսներին խաչակնքեցին), երկնի և երկրի Արարիչը՝ եթէ կամէնար, որ իր սուրբ տնօրէնութիւնը հեշտութեամբ անց կէնար, ու ինքը չչարչարվէր, չխաչվէր, էլ չէ՛ր գալ էս փուչ աշխարքը ու մարմին առնիլ, որ մեզ ազատի: Մէկ որ հրամայել էր, ամէն բանը թամամ կըլէր: Ամա չէ՛. Ադամայ մեղքը մնացել էր մեր վրայ, մինչև էն մեղքը չջնջվէր, դժոխքը չքանդվէր, մեզ ազատութիւն չէ՛ր ըլիլ: Մենք սուրբ աւետարանի աշակերտն ենք, սուրբ աւազանի որդիքը, էդպէս մտքերը չար սատանէն ա ձեր սիրտն ածում, որ գիշեր ցերեկ մեր շվաքի եդևիցը ման ա գալիս: Ինքն տէրն մեր էկաւ մեր մէջը, խոնարհեցաւ, մեր մարմինն ու արինը առաւ, մեր խաթեր խաչվեցաւ, մեռաւ, թաղվեցաւ, որ մեզ մեզ օրինակ ըլի, թէ ով կամէնում ա երկնային փառացը, Քրիստոսի սուրբ արքայութեանը արժանանայ, ընչանք չխաչվի, չչարչարվի, չտանջվի, իր գլուխը մահու չտայ, Աստուծոյ սուրբ տեսուն չի՛ կարող արժանանալ: Աւետարանն ինքն ա ասում. Որ ո՛չ առնու զխաչ և ո՛չ եկեսցէ զկնի, որ ո՛չ թողցէ զհայր, զմայր, զկին, զորդիս և ո՛չ եկեսցէ զկնի իմ՝ նա չէ՛ ինձ արժանի: Եւ թէ՝ յարիցեն ազգ յազգի վերայ և թագաւորութիւն ՚ի թագաւորութեան վերայ, նեղեսցեն, տանջեսցեն, հալածեսցեն զձեզ վասն իմ, այլ դուք ուրախ լերո՛ւք, զի վարձք ձեր բազում են յերկինս և մազ մի ՚ի գըլխոյ ձերմէ ո՛չ կորիցէ առանց հօր իմոյ՝ որ յերկինս է: Այսպէս հալածեցին զմարգարէս՝ որք առաջ քան զձեզ էին և այլն: Տեսէ՛ք՝ սի՛րելիք՝ էս էլ աւետարանի խօսքը, ինչ գրվածն ա, պտի կատարենք: Առաքեալք, Մարգարէք, Մարտիրոսք էսպէս արին, իրանց արինը թափեցին, ինչպէս ամէն օր լսում, կարդում ենք. որ այժմ Աստուծոյ աջակողմեան դասումը նստած՝ իրանց վարձքն ստացել, փառաւորվել, երկնային ուրախութիւնը վայելում են, մենք մէկ սհաթի հետ՝ յաւիտենական կեանքը պտի փոխե՞նք: Էդ ո՞ր գիժը կանի: Փառք աշխարհիս, իբրև զծաղիկ խոտոյ, այսօր է և ՚ի վաղիւն ցամաքի: Մեզ պէս մեղաւոր անարժան մարդիկը պէտք է Աստծուն ընդիմանա՞նք: Էդպէս սարսափելի չար միտ114

քը ձեր սրտըներովն էլ չի՛ պտի անց կէնայ, ո՞ւր մնայ բերան բերէք, եա լեզվով էլ ասէք: Ինչ Աստուծու կամքն ա, էն պտի ըլի: Պողոս Առաքեալը չի՞ ասում, թէ «Հնազանդ լերուք թագաւորաց, զի յԱստուծոյ են կարգեալ». պրծա՛նք, գնաց. ով այլ տեսակ կմտածի, անհաւատ ա ու դժոխքի բաժին, մեր պարտականութիւնն ա՝ որ ասենք, ձերը՝ որ լսէք: Չէ՛ք լսիլ, պարտականը դուք մնաք»: «Բաս թէ իմանաք՝ մե՛ր գլուխն ի՞նչ են բերում՝ էս հաւատի թշնամիքը, էն ժամանակը դուք ձերը կմոռանաք: Ամէն մէկ բէկ, մէկ խան սուրբ Աթոռը գալիս, մեզ կրակն ա դնում, էրում, շամփրի պէս պտտում: Ո՛չ հաց ու ջուրն ա նրանց փորը կշտացնում, ո՛չ պատիւն ու փէշքաշները նրանց աչքը բռնում: Շաբթով նստում են մեզ վրայ. ինչ որ ուզում են, տալիս ենք, էլի ռազի չե՛ն ըլում: Սարդարն ու Հասան-խանը գալիս հօ՝ երկինքը մեր գլխին փուլ ա գալիս, աշխարքն աշխարքով դիպչում. էլ շունը տէրը չի՛ ճանաչում, էնքան գէլ են մեր գլխին թօփ ըլում: Քչիցը, քչիցը, ամէն մէկ գալիս՝ չորս, հինգ հարիր մարդ եդևիցն ընկած՝ տուն են թափում, ո՞ւմ առաջը բռնես: Խան, բէկ, ծառայ, մէհտար, աշչի, ղուշչի, ղայլանչի, էրկու էնքան էլ ձի, ջորի, ուղտ, բարգ, բարխանայ՝ հետըները քցած՝ գալիս են, մտնում վանքը, դէ արի՛, նրանց կառավարի՛: Ինչ օր որ նրանց ոտքը մեզ մօտ պէտք է մտնի, հացըներս էլ ա հարամ ըլում, ժամըներս էլ: Սաղ օրը եա ժամի ծէրին, եա ճամփի մէջտեղը՝ շոքում, անձրևում, թոզում պտի կանգնինք, մտիկ տանք, որ նրանք գան: Իրեք, չորս եպիսկոպոս պտին առաջը գնալ: Բոլոր միաբանութիւնը դուս ա գալիս, մէկ վերստաչափ տեղ էլ՝ գլխաբաց, խաչով, խաչվառով, շուրջառով, բուրվառով, խնկով, մմով առաջ գնում ու շարական ասելով, վազելով, ձիանոնց առաջին քափ ու քրտինքները կոխած՝ նրանց ներս բերում: Շատ անգամ վանքի դուռը մտնելիս՝ պէտք է զառ ճոթից, ղումաշից, խասից փիանդազ քցած՝ որ էս անօրէնների ոտը խէրով ըլի, մէկ վնաս մեզ չհասնի, թէ չէ ամէնիս էլ կկոտորեն: Փիանդազը ֆառաշների փայն ա, դէ արի՛, նրանց սիրտը շահի՛: Էսպէս գալիս են վանքը լցվում: Վեհարան, խցեր, Ղազարապատ, էլ տեղ չի՛ մնում, որ միջումը կուչ գանք: Հլայ Սարդարի, խաների սիրտը փէշքաշներով, փողով ենք առնում, ու կաթողիկոս, եպիսկոպոս՝ գիշեր, ցերեկ գլխըներովը պտիտ գալիս: Ամա ինչ որ մեր խեղճ միաբանի ու նոքարների գլխին ա գալիս, քո դուշմանդ չտեսնի: Փէտի, թրի առաջ արած՝ սաղ օրը ուշունց 115

տալով, ծեծելով՝ հազար մէկ բան են ուզում: Եա ձիանոնց տեղն ու խոռակը լաւ չի՛, եա իրանց սրտի ուզածը բանի պէտքը չի՛: Մեր ձիանքն էլ են դուս անում, տաւարն էլ: Խոզերին հօ՝ վա՜յ նրանց օրին, որտեղ որ տեսնում են, թրատում, միջիցը կէս են անում, ախր խոզի թշնամի են, բաս ի՞նչ կըլի: Մեր թխած հացը, էփած կերակուրը, մորթած միսը, ձեռը տված զատը հարամ ա ու հարամ: Իրանք են ամպարը մտնում, մառանը ընկնում, դռները կոտրատում ու ինչ սիրտըներն ուզում ա, շատ փայը շաղ տալով, ոտի տակ քցելով, կոտրելով, ջարդելով, փչացնելով՝ իրանց ձեռովը դուս բերում, ուզածները շինում, էլի մեր եախիցը կպչում: Էսպէս՝ մօյդայ ասես, ղարաչի, քեամանչի, սազանդար՝ սաղ գիշերը՝ որը պար ա գալիս, որը ֆալ բաց անում, որը բերնին զօռ տալիս, որը գլխին, որ էս անիրաւի սիրտը շահվի: Գինի խմիլն էլ հօ՝ նո՛ր են սովորել, էլ ինչն ա պակաս: Աստուած ո՛չ շհանց տայ, մենք էլ ձեռըներս դօշըներիս՝ սաղ գիշերը նրանց առաջին, եա պէտք է չոքինք, եա կանգնինք, որ քէֆըները թամամ ըլի: Շատ անգամ վարդապետ էլ ա թրատվում, եարալու ըլում: Էսպէս ընչանք մենք նրանց մեր հասարիցը դուս ենք տանում, մերը մեզ ա հասնում»: «Ախր մեզ որ է՛ս են անում, ձեզ ի՛նչ կանեն: Պտի համբերենք. համբերութիւնը կեանք ա: Կարելի ա, որ մէկ օր Աստուծոյ ողորմութեան դուռը բացվի, եա էն ա, բոլորս էլ կկոտորվինք, կփչանանք ու Աստուծոյ սուրբ տեսութեանը կարժանանանք, կամ թէ չէ մէկ ճար կըլի մեզ: Քրիստոնէն սրով չի՛ պէտք է՝ իր բանը եօլայ տանի. նրա թուրը իր համբերութիւնն ու հաւատն ա: Էսպէս արեց մեր էն էշ գեղըցի յիմար Աղասին էլ, որ մէկ աղչկայ խաթեր սուր քաշեց ու խեղճ Քանաքռցիք էնքան ջառըմայ տվին ու նրա հալևոր հէրը ու գեղի քէդխուդէքը՝ էս ա, հինգ տարի ա, բանտումը քօթկումը չորանում, մաշվում են ու Աստուած գիտի՝ թէ վերջըները ի՞նչ կըլի: Ո՛չ Մէլիք Սհակի, ո՛չ Կաթողիկոսի մունաթը՝ մէկ օգնութիւն չարին: Ինքն էլ գժի պէս ընկել ա սարէսար, չափմիշ անում, ճամփայ կտրում ու իր թշուառ օրը էսպէս անց կացնում: Ո՞վ ա գիտում, թէ ո՞ր քարի վրայ գլուխը վեր կդնի ու ի՞նչ տեղ շներոց, գիլերոց կըլի: Լաւն է՞ն չի, որ մարդ գլուխն իրան քաշի, ու տազ անի: Չէ՛, չէ՛՝ սի՛րելիք. քանի կարանք, մեր գլուխը պահե՛նք. հա կասեն, հա ասենք. չէ՛ կասեն, չէ՛ ասենք. կասեն՝ նստի՛ր, նստի՛նք. վե՛ր կաց, վեր կէնանք. մինչև տեսնի՛նք՝ թէ բանն ի116

՞նչ տեղ կհասնի: Ասում են՝ թէ Ռսերն էկել՝ Աբարան են հասել. ո՞վ ա խաբար. բալքի նրանցից մէկ ումուդ ըլի, Աստուծոյ բանն անքննելի ա: Աստուած նրանց թուրը կտրո՛ւկ անի. թէ մէկ նրանց ոտը մեր հողը կմտնի – էն ժամանակը թո՛ղ՝ մեզ էլ տանին, մատաղ անեն: Շտապիլ հարկաւոր չի՛: Ցիցիանովն ու Գդովիչը Երևան չառան, բալքի թէ Աստուած չէ՛ր կամեցել, որ մեզ էլի փորձի: Շատը տարել ենք, քչին էլ համբերենք, տեսնի՛նք, վերջըներս ի՞նչ կըլի: Ամա էլի եմ ասում՝ քրիստոնէն թրի կոթն էլ ձեռ չի՛ պէտք է առնի, կարճ, որ քար էլ աղան գլխինա): Իրիգնաժամի զանգակը տվին, գնա՛նք ժամ, աղօթք անե՛նք, հլայ շատ կխօսանք. ա՜յ տղայ՝ վեղարս տո՛ւր, մաշիքս դի՛ր. ժամիցը եդը՝ գիշերն երկար, մենք պարապ, էնքան խօսանք, որ քուններդ տանի»: Աստուած բարի ճամփայ տա՛յ, Հա՛յր սուրբ. էդ բերանդ լիս դառնայ. է՛դպէս պէտք է քարոզել խալխին: Աշխարքումը կէնալը ի՞նչ լազաթ ունի, անապա՛տը պէտք է գնացած՝ Անապա՛տը, որ Աստուած երկնքիցն ուրախանայ, երկիրս քիչ քիչ քանդվի, սատանէն ճաքի, տրաքի. հրեշտակները մեզ շուտով տանին, մեր փառքին հասցնեն: Ազգն ի՞նչ ա, աշխարքն ի՞նչ: Բոլոր սուտ բան ա: Ամէն մարդ իր հոգու ճամփէն պտի գտնի: Քանի կարաս, օր առաջ թադարէքդ տե՛ս, որ եդ չընկնիս: Տիրացուն իսկոյն՝ վեղարը տվեց, ֆարաջէն հաքցրեց, վարդապետը մաշիքը դրստեց, առաջը դրեց, իշխանքը գլխըները տմբացնելով, քուրք ու աբայ ուսըներին քաշելով, գտակները դզելով՝ եդ կանգնեցին ու սըրբազանը դուս էկաւ: Նրանք էլ եդևիցը մէկ մէկ ճամփու ընկան, քօշըները հաքան, որ դռանը թողել էին, մէկ սարկաւագ փիլոնը վերցրեց, մէկ վարդապետ գաւազանը ու դռանը ձեռը տվեց. տէրտէրները հօ՝ փիլոնները ուսըներին դռանը էնքան կանգնել, վրվրթացել, դողացել էին, որ դատաստանի օրն էլ՝ էն մահուան քրտինքը չեն տեսնիլ: Եպիսկոպոսը դուս էկաւ թէ չէ, երկու կարգ դառան, փիլոնները քցեցին ու եպիսկոպոսին հանդիսով՝ տիրացու, սարկաւագ, վարդապետ, իշխան, թվանքչի քամակիցն ընկած՝ տարան ժամը: Ներս մտնէլիս՝ տիրացուն հողաթափը առաջը դրեց. սարկաւագը փիլոնը քցեց, մէկ տէրտէր էլ՝ մէկ խալիչայ ծալած՝ ձեռին բռնած՝ հէնց եպիսկոպոսը ժամը մտաւ, սեղանի

ա)

Էս խօսակցութիւնիցը իմացողը կիմանայ, թէ ի՞նչն էր մեր խեղճութեան պատճառը: Էլ ես չեմ ուզում բերանս բաց անիլ: Ինչ աւետարանի կոխկին գրած ա, սուրբ ա. բե՛ր հասկացողը, էն ժամանակը գլխիս խփի՛ր:– 117

առաջը հասաւ, մէկ քանի խաչ հանեց երեսին, մէկ խոր գլուխ տվեց, խալիչէն բաց արեց, եդ կանգնեցաւ. եպիսկոպոսը մէկ քանի խօսք իր մտքումն ասեց, սուրբ սեղանին գլուխ, երկրպագութիւն տվեց ու փառահեղ կերպով գնաց ձախու դասումը, իր աթոռումը բազմեց. ժամն օրհնեց, Հայր մերն ասեց, ժամը կանգնեց:– Ժամը դեռ կէս չէ՛ր էլել՝ հարայ հրոցն աշխարքս բռնեց, սար ու ձոր իրարոցով ընկան: Թուրք, Սարվազ, Արախլու եկեղեցին լցվեցին. ժամ ասողների ձէնը փորըներումը մնաց. էլ մեծի, պստկի չի՛ մտիկ արին. ով ոտումը հարաքաթ ունէր ու ջանումը ղվաթ, դուս թռաւ, գլուխն առաւ, կորաւ, ով չէ, տեղնուտեղը մնաց քարացած, սառած: Գլուխ ասես՝ որ պատռվում էր, ատամ ասես՝ որ ջարդվում էր: Անիրաւ Արախլուն ո՛չ ժամի էր խնայում, ո՛չ մարդի. թվանքի ոռքով ամէն մէկին մէկ պատի կպցրին, վրայ թռան, եկեղեցու զարդ, զինզինաթ, խաչ, աւետարան ունէր, դէս ու դէն դաղթմիշ արին, շուրջառ, բուրվառ, ինչ տեղ մէկ էրծաթի նշան էր երևում, բոլոր քանդում, ջախըփուրթ էին անում, վերցընում, ոտի տակ տալիս: Մէկ քանիսն էլ եկեղեցու դուռն ու շեմը բռնեցին, որ դուս գնացողին ձեռք քցեն, թալանեն: Էսպէս՝ ում վրայ մէկ նոր շոր էլ որ տեսան, հանեցին, զաւթեցին: Ինչ կնանոնց հալն էր, Աստուած ո՛չ շհանց տայ. երեսի ոսկի ասես, ձեռի մատանիք, դօշի շարք ու քորոց, զառ մինթանայ (լէհին), դիբայ արխալուխ, սամուր քուրք, ինչ կար չկար՝ բռնցկելով, ոտի տակ տալով էին հաքըներիցը հանում: Ծերունի Եպիսկոպոսը մէջ ընկաւ, որ մէկ քօմակ անի, բռնեցին, կռները կապեցին. տէրտէր<ներ>ն էկան, ամէն մէկին մէկ պատի զարկեցին, ու ով կար չկար՝ ոչխարի պէս թրի առաջն արած՝ դուս քշեցին, հետ ածեցին: Լացի, սքի ձէնը երկինքն էր հասել, բայց էս անողորմ ազգի համար՝ հէնց իմանաս՝ քեամանչի, սազի ձէն ըլէր: Եկեղեցուցը դուս էկան թէ չէ՛, աչքդ ո՛չ տեսնի էն օրը: Մհառլամի ձէնն էլ էր կտրվել, Հասան Հիւսէյնինն էլ. սար ու ձոր ոտն էր առել՝ փախչում էր, աչք առել՝ լալիս էր: Ձորագեղի ու Կոնդի քուչէքումը որ ասեղ քցէիր, գետինը չէ՛ր հասնիլ, էնքան Արախլու, Ղարափափախ, Քուրդ, Սարվազ էին լցվել, որ գետինը սևացել էր: Բերդի չորս կողմն էլ տեղ չկար. դուքան էր՝ որ թարաշ էին տալիս. տուն էր՝ որ թալանում, կրակ տալիս ու տան տիրոնչը չիփ չիփլախ՝ իր ողորմելի օղլուշաղի ձեռը բռնած, դառ ու դարդակ դուս խռկում, թրի, թվանքի առաջն անում: Ով շուտով մէկ բան տեսել, թաղել էր, եա հացի, ալրի ջվալում մէկ 118

բան թաքցրել, էն մնաց իրան: Քուչէքանց միջին երեխէքանց, հարսների ու աղչկերանց ձէնը՝ քարերը մղկտացնում էր, լացացնում: Շատը ձիու ոտի տակին էր հոգին տալիս, շատը ահիցն ու դողիցն էր լեղապատառ ըլում. շատին երեսի վրայ էին քաշ տալիս, որին մազերիցն էին ձիու եդևիցը սուրութմիշ անում, քարէքար տալիս, էն օրը գնայ, ո՛չ եդ գայ, ինչ Երևանի հալն էր: Շատ հէր, շատ տղամարդ կամ հանդումն էր, կամ բաղումը, կամ ուրիշ տեղ գնացել ու չիմացել, թէ ի՞նչ կրակ ա գալու իր տան ու աշխարքի վրայ: Նորագեղի դուզն ու կարմնջի ճամփէն, Կուզեռան դօշը ձիաւորներով խլխլում էր: Մէկի տեղակ՝ հազարն էին դուս թափել՝ որ գնան՝ խեղճ գեղցոնցն էլ էս դառն աւետիքը տան: Ղուշը գլխըներովն անց կէնալիս՝ վեր էին քցում, թեբռում, պլոկում. մարդ չէ՛ր կարում՝ տեղիցը եռայ: Էսպէս որը ունևոր էր ու ջահել, շոր ու փալաս, բարգ ու բարխանայ շալակները տվին, տարան, բերդն ածեցին. որը հալևոր էր ու աղքատ, օրվան հացի կարօտ՝ ծեծելով, ջարդելով տանից դուս արին, որ հէնց էն սհաթին տունը, տեղը թողան, երըմիշ ըլին, որ գնան գնան, միւս գեղցոնց հետ խառնվին, որ քոչեն, չունքի ղալաբանդլղ էր, Ռուսը գալիս էր: Երանի նրան՝ որ մէկ սէլ, ձի, կով, եզը կամ մէկ էշ էլայ ունէր: Էնքան կարացին՝ որ մէկ քանի կարպետ, խալիչայ, եօրղան, դօշակ, աման, մի քիչ ալիր, եա չալթուկ հետըները վերցրին, որ անձրևի ու արևի տակին՝ սովի ձեռիցը չմեռնին: Բայց քաղաքումը շատը ո՛չ գրաստ ունէր, ո՛չ մարդ, սէլ հօ սկի լսված չի՛: Անիրաւ թշնամին էնքան ժամանակ էլայ չէ՛ր տալիս՝ որ էստոնք էլայ վերցնեն: Ինչ ուտելիք կար՝ ձուկն ասես՝ եղ, պանիր, հաց, գինի, տան բոլոր տարվան թադարէքը՝ կամ ջարդում էին, դէն ածում, կամ էրում, ջուրը քցում, տնները կրակ տալիս, փէտումիս անում, որ շուտով ճամփայ ընկնին, քօչին: Եկեղեցքանց, տների, ջաղացների դռները մնացին կրնգների վրայ բաց կանգնած: Տանող տանողի էր, քաշող քաշողի, շունը տէր չէ՛ր ճանաչում, հէրը որդուն ուրացել էր: Էս սարսափելի ձևովն ընկան գէջդան գէջ ճամփայ, օձերը ծնեցին, քարերը պատռվեցին, քոչը երմիշ էլաւ: Շատ ողորմելի՝ երկու հոգիս մէր կինարմատ՝ շունչը բերնին դէմ առած, մէկ քօռփայ ծծին ունէր բռնած, մէկը քամակին կապած, որի էլ ձեռիցը բռնած՝ հազար տեղ չօքում, հոգին՝ ուզում էր՝ տայ ու իր սև սհաթիցը պրծնի: Չէ՛ր գիտում, ի՞ր գլուխը 119

լաց ըլի՝ թէ ողորմելի երեխէքանց ձէնը կտրի, որ սոված, ծարաւ, շոքի ձեռիցը թուլացած, ոտները եարալու, փարալու, չունքի շատը բոբիկ էր գնում, իրանց մօր ծընկներովն էին փաթաթվում, ճտովն ընկնում, որ իրանց կտոր հաց, եա մէկ պուտ ջուր հասցնի: Շատ հէր՝ երեխէն ուսին, եա շալակին, խալիչայ, խուրջին քամակին՝ դէմը գնում, դէմը լալիս՝ հէնց որ ուզում էր՝ մի քիչ նստի, շունչ քաշի, թրի ոռքն, եա թվանքի լուլէն էին աչքը բուռը քցում, որ տեղիցը վեր կէնայ, վազի, որ եդ չմնայ: Որի հէրն էր մերձիմահ տանը մնացել ընկած, որի հարսը կամ կնիկը, կամ պարկած ծննդկանը, կամ ծծկեր երեխէն օրօրոցումը: Տեսնողի սիրտը կրակ էր ընկնում, բայց անողորմ Ղզլբաշի թուրն ու արինաթաթախ ձեռը՝ ո՛չ հէր էր հարցնում, ո՛չ հիւանդ, ո՛չ ծեր, ո՛չ տղայ, ո՛չ մէր, ո՛չ աղչիկ: Որին քարով էին սպանում, որին թրով, որի ոտիցը քաշում, ջուրը քցում, որին բանհոգի անում, որ մնացողները ձեռք վերցնեն, գնան: Անբան հայվան շները շատ էին ցաւում, կսկծում էս դառն, սոսկալի տեսարանի վրայ, քանց բանական մարդիկը: Ա՜խ՝ ո՞վ կարայ՝ էն ողբը, էն կսկիծը, էն սուքն ու արտասունքը պատմիլ, ինչ որ էս ողորմելի խալխը վեր էին ածում ու քաշում: Մարդի սիրտ պատռվում ա, բայց երկինք, գետինք մէկ փուլ էլ չէին գալիս՝ որ նրանց տակով անեն, մէկ չէին էլայ ճաքում, սիրտըները բաց անում՝ որ նրանց կուլ տան, պրծացնեն: Ինչ որ գեղցոնց հալն էր, Աստուած հեռու տանի: Շատի տաւարը հանդումը մնաց, մալը չօլումը, ոչխարը սարումը: Ում ձեռը հասաւ, էնքան արեց, որ արաբէն լծեց, երեխէքը մէջն ածեց, մէկ քանի փալաս փուլուս էլ վրէն քցեց ու լալով, աղի արտասնքով ճամփայ ընկաւ: Տուն, տեղ, բաղ, մասիլ՝ մնացին Աստուծոյ ապով: Որդին հօրն ուրացել էր, բայց էլի էս օրհնած գեղցիքն էին, որ ճամփի կիսին բազի քաղաքացու երեխայ, բարգ, օղլուշաղ իրանց սէլումն էին դնում, կամ նրանց հիւանդներին տիրութիւն անում, չունքի լաւ օսալ՝ էլի գրաստ, ուտելիք, տաւար՝ սրանք ունէին, նրանց ո՞վ կտար, ու ինչքան ձեռըներիցը գալիս էր, քօմակ էին անում նրանց: Շատ ողորմելի հէրնըմէր՝ հէնց ճամփին՝ մէկ սովամահ, ծծկեր երեխայ՝ էրկու, իրեք օր ձեռըներին պահում, ուզում էին՝ որ մէկ էնպէս տե՛ղ հողի տակովն անեն, որ բալքի թէ գազան չդիպչի, ու իրանք՝ էլի եդ գան, իրանց ջրատար մեռելի ոսկոռները հանեն ու տանին իրանց հետ, ժամով, պատարագով թաղեն: Բայց որ ճարըները 120

կտրվում էր, գլխըներին կրակ էին վառում, էրէխէն կամ ջուրն էին քցում, կամ մէկ քարի տակ դնում, իրանք էլ վրէն է՛րվում, խորովվում ու միւս օրը լալով կիսամահ ճամփայ ընկնում: Շատ յղի մէր՝ հէնց ճանապարհին՝ կամ մեռած էր ծնում իր ինն ամիս դառը ցաւով արգանդումը պահած, հասցրած մանուկը, կամ թէ չէ սաղ էլ որ ըլում էր, մէրը բարուրում, ուզում էր, որ կամ ինքն էլ հետը մեռնի, կամ մանուկը չթողայ, տանի, բայց ա՜խ՝ անաստուած Ղզլբաշի թրի բերանը՝ կամ երկսին էլ ՚ի միասին էր կտրատում, կամ բարուրը մօր ձեռիցն առնում, կամ սպանում, կամ ջուրը քցում, կամ քարին տալիս փչացնում: Շատ հալևոր կամ ոտից, ձեռից ընկած պառաւ՝ որ էլ չէին կարում ոտը ոտի առաջ դնեն ու կիսաշունչ մէկ քարի տակի նստում էին՝ որ բալքի թէ գազանք գան, նրանց կտրատեն, ուտեն, որ գլխըները բաց չէին անում, լալիս, մղկտում, ու իրանց որդոցը օրհնում, բարի ճամփայ, բարով մնայ ասում ու ձեռաց գնում, եա Արախլվի ոտներն ընկնում, աղաչում, պաղատում, որ իրանց էնտեղ թողայ, հէնց խօսքը բերնըներումն էին թրախորով ըլում, ո՛չ որդու ձէն լսում, ո՛չ թոռի երես տեսնում ու թամարզու աչքը խփում: Շատ որդի՝ իր հալևոր հօրնը մօր, շատ փեսայ՝ իր նշանածի, կամ նորահարսի, շատ ախպէր՝ իր քվոր, աներ զոքանչի՝ հալը տեսնելով՝ որ էլ ջան չունին, որ տեղըներիցը շարժին, իրանք էլ կիսաջան՝ էլած ղվաթներն էլ՝ որ ատամների տակը չէին առնում ու իրանց անգին բեռը շալակում, որ եա իրանք էլ մեռնին, եա նրանց չթողան, մէկ էլ էն էին տեսնում, որ քամակները թեթևացաւ ու իրանց քաղցր, ազիզ բեռան արինը՝ շլընքներով շռռալով ծոր ընկաւ, գետինը ժաժ էկաւ, իրանց գլխըները՝ աչք ու լիս, ուշ ու միտք կորցրեց, դժժաց: Շատի բախտն էնքան բանում էր, որ թուրը իրան էլ էր զօռը ցոյց տալիս, իր սիրելու հետ տանում, պրծացնում: Բայց ա՜խ՝ իրանք՝ ղորդ ա պրծնում էին՝ բաս իրանց քօռփայ մանուկների, էրէխէքանց ցաւն ու հոքսը ո՞վ պէտք էր քաշէր, ո՞վ նրանց մէկ պուտ ջուր, մէկ կտոր հաց տար, սովից, մահից ազատէր: Վա՜յ նրանց օրին՝ եա անիրաւ Արախլուն էր նրանց զաւթում, եա սովը իր ճանկը քցում: Բոբիկ ոտները քարերն էին ճղում, բաց գլխըները արեգակը էրում, փոթոթում: Շատ մօր երեխէն գրկիցը խլում էին ու կտոր կտոր անում, որ եգին գնայ: Ո՛վ՝ երկինքը աչքը բաց՝ հանդարտ մտիկ էր տալիս, երկիրը բերանը փակ՝ անկաջ էր դնում. ում տալիս էին էնպէս անմեղ քօռփին, 121

դէն էր քցում, մէկ բուռը հողի էլայ արժան չէ՛ր տեսնում: Վա՜յ նրան՝ որ կամ սէլի ակն էր կոտրվում, եա ձին սովի ձեռիցը բէզարում, կամ գրաստը՝ ծարաւի, շոքի ձեռիցը թուլանում, վեր ընկնում, կամ տիրոնչն էլ անասունի հետ էին սպանում, կամ սէլ, մանր երեխէք, միջումը վեր ընկած, եա քնած թողում ու տիրոնչը թրածեծ անելով, առաջ քշում, հետ ածում, շատը ղորդ ա՝ վազում գնում էր. չունքի ջանն ազիզ ա, բայց շատը գլուխը դնում սէլի վրայ, աղաչանք էր անում, որ կտրեն, մեռնի, պրծնի ու իր ողորմելի զաւակները չօլումը չթողայ: Ա՜խ՝ ո՛ր մէկն ասեմ. սիրտս արին ա դառնում, ձեռներս դող ընկնում, աչքերս սևանում: Երանի՛ նրան՝ որ էսպէս բան ո՛չ տեսել, լսել ա, ո՛չ էլ կտեսնի, կլսի. բայց մեր ողորմելի ազգը՝ հազար անգամ ա տեսել, լսել, քաշել: Քար չկայ մեր երկրումը, քօլ չկայ, որ Հայի արնով ներկած չըլի: Դու էլ սրանց հետ գնացիր՝ սի՛րելի եղբայր իմ Մօսի, իմ գառնուկ աղպէր: Ա՜խ՝ հէնց մանուկ երեսիդ էի կարօտ, էն էլ չտեսայ: Մօրս ծոցին, իրեք տարեկան՝ սովը քեզ տարաւ՝ էդ լիս երեսիդ ղուրբան: Գերեզմանդ ի՞նչ տեղ ա, չգիտեմ. բայց երկնքումն էլայ երաբ մի քեզ կտեսնի՞մ, մի ճտովդ կընկնիմ, ա՜յ քո անմեղ ջանին մեռնիմ: Ա՜խ՝ սի՛րելի Հայ՝ էս բաները լսելիս, ինչ ունիս չունիս, տո՛ւր, որ քո ազգը քիչ քիչ մէկ լաւ օր քաշի: Սրանք են՝ որ դռնէդուռը ման են գալիս, ողորմութիւն խնդրում, որ գնան՝ իրանց գերիքն ազատեն, որ էս դառն ժամանակին Բայազիդ կամ Ղարս ծախել են, որ միւսներին պահեն: Որդուդ նայի՛ր, Աստծուն փառք տո՛ւր, որ քո առաջին խնդալով, խայտալով խաղում են. ա՜խ՝ քո դուռն էկողի ցաւն իմացի՛ր, մի՛ երեսդ դարձնի՛ր: Սրանք տանից, տեղից ընկած, որդուց, օղլուշաղից զրկված՝ սոված, ծարաւ՝ քե՛զ են ապաւինել: Մի՛ ասիր՝ թէ թամբալ են, բանից փախչում են, սրանց ամէն մէկի սրտումը հազար թուր կայ ցցված: Սրանց ուտելիքն էր խոտը, ծառերի կճեպը, թուփը, ու իրանց սատկած տաւարի ջամդաքը, չունքի մորթիլ չէ՛ր կարելի էսպէս ժամանակին: Մէկ արտ ռաստ գալիս, կամ մէկ խարաբայ գեղ տեսնէլիս՝ հէնց իմանում էին՝ թէ դրախտն են գնում. չունքի լաւ օսալ՝ էլի մէկ բուռը ցորեն, եա մէկ պտղունց գարի ճարում էին ու հէնց էնպէս բովում, աղանձում, հատիկ անում. աղը հօ ղհաթ էր: Էսպէս էին քոչում մեր խեղճ, ողորմելի խալխը: Չունքի Ղզլբաշն իմացել էր, կամ ինքն էր ուզում Ռսի հետ կռիւ բաց անի, ուզում էր՝ որ թէ 122

երկիրն առնեն, խալխն էլայ չի կորցնի. որ տանին Թէհրան, իրանց ծառայ շինեն, եա թուրքացնեն, եա հողի հետ հաւասար անեն: Ա՜խ՝ հոգիս դուս ա գալիս, ընչի՞ հին դարդերս էլի նորոգեցի, ընչի՞ էս բանին ձեռք տվի: Էսպէս տասը, տասնը հինգ օր քաշեց՝ որ Երևանու էլլիգը կէսվէկէս էլած, ծեծված, ջարդված, կոտորված՝ որը Քրդի, որը Ղարափափախի ձեռը եսիր գնացած՝ կէսը Ղարսայ հողը մտաւ, կէսն էլ Մասսայ սարի էն կողմն անց կացաւ, Բայազիդ գնաց, բայց ո՞ւմ մօտ, ո՞ւմ տունը, Աստուած ո՛չ գիտէ: Էջմիածնայ միաբանքն էլ ցրուեցան: Առաջին եպիսկոպոսքը՝ Եփրեմ, Բարսեղ, Յովհաննէս՝ այժմեան կաթողիկոսը ու այլք՝ վանքի զարդն առան էկան բերդը: Հինգ վեց օր էլ է՛ս քաշեց, ընչանք Թուրքի մհասիլը նրանց կցրուէր: Գրքատուն, ամբար՝ որը դարդակեցին, որը փակեցին: Էրկու ջանիցը հինգն էլայ չմնացին՝ որ սուրբ տաճարին ու աթոռին պահպանութիւն անեն, էն էլ ծերացած, ոտից, ձեռից ընկած հաբեղայ, վարդապետ էին, որ լաւ համարեցին՝ իրանց չոր գլուխը է՛նտեղ վեր դնեն, ուրտեղ որ էնքան տարի ծառայութիւն էին արել, քանց աշխարքէ աշխարք ընկնին, կամ ճամփին մեռնին: Բազի խեղճ մարդ էլ՝ է՛սքան հեռու տեղիցն ու է՛նքան վտանկաւոր ճամփերով՝ գլուխը փէշն էր դնում, օղլուշաղն ուրշին, եա Աստծուն պահ տալիս, եդ դառնում, գալիս, որ համ իր բաղերին ու հանդին, համ իր հարևանների մլքին՝ օրօն անի, ջրի, պահի, որ չի՛ չորանան: Էս խեղճերն էլ՝ ցերեկը փշերի տակին, քօլերի միջումն, եա քարափներումն էին տափ կացած, ու գիշերը մութը գետինն առնէլիս, ոտ ու շփլթու կտրվէլիս, մահուան դողով ու քրտնքով, դուս էին գալիս, իրանց բաղերը, հանդերը ջրում, իրանք էստեղ հալվում, մաշվում ա՜խ ու վա՜խ քաշելով, իրանց ողորմելի օղլուշաղն էն ղարիբ երկրներումը: Շատը հէնց իմանալով՝ թէ ոտը խաղաղվել ա, որ դուս չէին գալիս, իսկոյն հարամին բգին չօքում, գլուխը կտրում, հոգին առնում էր: Գլուխը դառել էր մէկ սոխի գլուխ, ինչպէս որ ասում են: Սար ու ձոր հարամով, գողով, աւազակով լցվել էին. ղուշը երկնքիցը վեր էին բերում: Օդը ապականվել էր ջամդաքի հոտով, ու հարամի ղշերը՝ որ աշխարքի տակիցն ասես՝ թռել, էստեղ էին հաւաքվել՝ որ իրանց փորը կշտացնեն: Ջուր ասես՝ մարդ էր բերում, քամի ասես՝ մարդահոտ, քար չկար, որ արինաթաթախ չըլէր էլած. երկինքը պէլացել մտիկ էր

123

անում, որ տեսնի, թէ ի՞նչքան չարութիւն մարդ կարայ անիլ՝ որ էնըգեօրայ նրա պատիժը տայ: Էս ժամանակին էր Յունսի -ին 1825ին՝ որ արինակեր Հասան Խանը, Սարդարի փոքր ախպէրը՝ որ հազար անմեղ գլուխ կերել, հազար տուն քանդել, քաղաք, գեղ աւերել, Ղարս ու Բայազիդ հինգ վեց անգամ ոտի տակ տվել, Արզրումայ Սարասկեարին խղճացրել՝ աշխարհ ձեռին զվիրն էր բերել, ոտը բարձրացրեց՝ որ գնայ՝ Պետերբուրգն էլ առնի, աւերի, Թիֆլիզու սիրուն օղլուշաղը՝ իրան գազան զօրացը մատաղ անի, հրամայեց Նաղի խանին՝ որ իր ղարափափախները ու Մսկլուն վերցնի, գնայ Ղազախու բերանը բռնի. Քրդերի գլխաւոր Օքիւզ Աղին էլ ղրկեց Ղարսայ սնըռը, ու ինքը իր սարվազներովը, ղօնշունովը գնաց Ապարան՝ որ Փամբակու վրովը, ֆռսանդ ճարածին պէս՝ Ռուսի սահմանը անց կէնայ: Բերդերը բոլոր ղայիմացրին, Երևանումն ու Սարդարաբադումը՝ որքան հարկաւոր էր՝ զօրք ու ջաբախանայ թողին, ու մնացածը հետըները վերցրին: Ո՛վ էս սհաթը Երևան էր մտել՝ հէնց կիմանար՝ թէ ջրհեղեղը նոր ա էկել, աշխարհս քանդել: Ապարան դառել էր ղասաբխանայ: Օր չէ՛ր ըլում՝ որ սարից, չօլից մարդ չի՛ բռնեն ու Հասան-խանի առաջը չբերե՛ն: Ամէն գլուխ բերող՝ նրա աջու ձեռն էր դառնում, փէշքաշի տուտը Ղարս էր հասել: Առանց մարդ սպանելու մէկ օր աչքը չէ՛ր կպցնում: Տեղիցը վեր կէնալիս՝ նամազը պրծածին պէս՝ առաջին գործն էն էր՝ որ ջրատար, մոլորած եսրների՝ որ էստեղ էնտեղ ճանկում, բերում էին՝ կամ աչքըները հանի, քիթ ու պռունկը կտրի կամ ոտն ու ձեռները կտրիլ տայ, կամ կտրատած՝ ձեռները դաղած եղի պղնձի մէջը կոխիլ տայ, որ արինը կտրվի, կամ իրանց սաղ սաղ փառչալամիշ անի: Նաղի-խանի ու Օքիւզի ղօչաղ ծառէքը հրաշք էին գործում: Բոլոր Ղազախ, Բօռչալու դօնմիշ էր էլել, շատ էսիր սրանք էին բռնում իրանց միջիցը ու Ղզլբաշի ձեռը տալիս: Ճամփայ ասես, վելադութիւն ասես՝ սրանք էին անում ու թշնամուն կամ իրանց մէջը բերում, կամ իրանք խեղճ Հայերի տունն ու տեղը թալանում: Շատ անգամ էն մարդի, որի հետ որ աթադան, բաբադան մուղարար տարերով հետըները նստել, վեր էին կացել, հացը կերել, հարևանութիւն արել, գալիս էին ափաշկարայ օրը ճաշին տունը կտրում, ունեցած չունեցածը վերցնում ու

124

հետն էլ ասում, որ «մենք տանինք լաւ ա, քանց թշնամին, մենք ձեր դօսթն ենք, մենք ուտենք ձեր մալը, թէ չէ՛ թշնամին կգայ, կտանի»:– Է՛սքան բանն անց էր կացել, խորամանկ Պարսիկքը իրանց բանը էնպէս էին գողի պէս սկսել, որ մեր կողմը ո՛չինչ խաբար չկար: Էսպէս անօրէնութիւն՝ շա՛տ էր պատահում: Շատ տարի՝ Ղարսայ կամ Բայեազըդու վրայ գնալիս՝ էս օրը հազիր էր: Աբարանը ամէն տարի էր դուս գալիս Սարդարը իր ղօնշունովը, իրեք ամիս մնում, Փամբակու մեծաւորին փէշքաշ ուղարկում, իր մօտ հրաւիրում ու հազար օրթումով հաւատացնում, թէ Ռուսը քանց նրան էլ մեծ բարեկամ չունի: Էս էր պատճառը, որ Փամբակու իշխօղ՝ մեծաւոր իշխանն և զօրապետն Սաւարզամիրզայ՝ ո՛չինչ կասկած չէ՛ր տանում: Ղորդ ա, էս տեղ էն տեղ տաւար, եսիր տանում էին, ամա էս բարի սովորութիւնը՝ էս օր էլ ունին մեր պատուական դրացի Ղազախ, Բօռչալուն: Էս օր էլ են մարդ սպանում, թալնում, կոտորում, նրանց բան ու գործն՝ է՛ս ա միշտ: Էստուր համար զարմանք չի՝ որ ո՛չ ոք մէկ չար բան չէ՛ր մտածում՝ թէ Երևանը քօչում էր, նրանք հաւատացնում էին՝ թէ Սարդարը ուզում ա, գնայ Արզրումու վրայ: Ղալաբանթլղ հազար անգամ էր պատահել, էս նոր բան չէ՛ր, ու նրանց Աղալարները էնպէս էին Սաւարզամիրզի սիրտը ձեռք քցել՝ որ ինչպէս ուզում էին, էնպէս էին շուռ տալիս: Բազի Հայ էլ՝ որ Երևանիցը իր բարեկամներիցը գիր էր ստանում ու գիտէր՝ թէ բանի զօրութիւնն ի՞նչ ա, ձէն հանէլիս՝ Ղարաքիլիսումը վրէն ծիծաղում, ռխին խփում էին ու վախլուկ Հայ կանչում: Աղալարները մեծաւորի դուռն ու շեմը էնպէս էին բռնել՝ որ մէկ Հայի չէին էլ թողում՝ որ շունչն էլ ա հանի: Էլի Փամբակու Հայերը պարսից խորամանկութիւնը լաւ իմանալով և իրանց քաշած դառն օրերը միտք բերելով՝ ամէն տեղ պատրաստութիւն էին տեսել: Պարնի գեղը, Գիւմրի՝ որը բերդ ունէր, պատերը շինել, մէջն էին մտել: Խլղարաքիլիսէն բերդ ու էր չունէնալով՝ սէլեր ու քութան իրար վրայ էր դրել, սանգար կապել, ունէցած չունէցած էնտեղ ղայիմացրել՝ գեղարենքն էլ իրանց մէջ առել, ինչ հին ժամանակից թուր, թվանք ունէին՝ հաւաքել, տղամարդիքը գիշեր, ցերեկ ասպաբաւորած, օղլուշաղը էնտեղ էին հաւաքել, տաւարը բերդի տակն արել, որովհետև նրանց մեծ հարստութիւնը տաւարն ա, գիշեր, ցերեկ ղարաւուլ էին քաշում. հանդն էլ բազմութիւնով էին գնում. ճամփէքը՝ համարեա՛ թէ՝ փակվել էին. շատ գիշեր, շատ վախտ էլ՝ Քրիստո125

սի խօսքին չէ՛ին մտիկ անում, մէկ Թուրք աչքը թեքէլիս, գլուխը հետն էր թեքվում: Չունքի եայլաղի ժամանակն էլ էր, Թուրքերը լաւ էին իմանում, թէ էշը որտեղ ա կորել, ու ինչ տեղ ուզում էին՝ որ իրանց գազանութիւնը բանացնեն, իրանց արինը իրանց սիրտն էր թափում, չունքի թէ քիչ, թէ շատ՝ էլի Փամբակու, Լօռվայ, Ղարաբաղու, Մշու, Բայեազդի Հայերը՝ սարում, չօլում մեծանալով, շատ տէրտէրի ու ժամի ձէն չլսելով՝ մինչև էսօր էլ իրանց սոպռութեան հետ՝ էն քաջ տղամարդութեան հոգին էլ ունին, որը որ ունեցել են մեր անյաղթելի նախնիքը, ու տեղն ընկած վախտը՝ էլ աւետարանի ու վարդապետի խօսք նրանց չէր վախացնում՝ թէ որ արին վեր ածեն, դժոխքը կերթան, ու մատը բարձրացնողի սաղ ձեռն էին բերանը կոխում, հաւ թռցնողի, գլուխը թռցնում: Էս էր պատճառը՝ որ Թուրքերը՝ էսօր էլ էս ձորերովը անց կէնալիս՝ էնքան քարափի լեռ քարիցը չե՛ն վախում ու գետի կատաղութիւնիցը՝ որքան քարափների բերնիցը՝ որդիանց որ քաջ լօռըցոնց թվանքի գիւլէն, կամ մէկ լդրանի թուրը անցկէնողի գլուխը սոխի պէս էին թռցնում, ու իրանց թշնամու մարմինը, իրանց ձորերին մատաղ անում: Մէնակ Դսեղեցի Մեհրաբեան Թումանեան Յովակիմի անունը՝ քարերը սասանացնում էին: Սարերի, ձորերի միջում մեծացած, գազանի ու հարամու արինը թափելով էր նրա ոսկոռները հաստացել: Երկու տղամարդ նրա մէջքը չ<է>ին կարող խտտել, հինգ մարդ նրա մէկ ձեռը չէին կարող ոլորել, նրա գլուխը մէկ օր չէր ցաւել: Կէրածը մեղր ու կարաք էր, հաքածը շալ, կոխածը ծաղիկ ու չիման աղբրների վրայ, մէշի միջումն էր նա օրօրոցումը աչքը բաց արել: Նրան ի՞նչ կդիմանար: Աժդհայ, ու ոչ տղամարդ: Չորս գազ ու կէս բոյն էր, գազ ու կէս թիկունքի լէնութիւնը, դոշը ապառաժի պէս հաստ, ամէն մէկ ձեռը մէկ սնի ղադար, ամէն մէկ ոտքը մէկ կաղնու ճուխկը, շլինքը մէկ ծառի քօքի հաստութիւնով, երեսը՝ մազն էկել, կոխել՝ երկու թիզ ճակատի տակին՝ սև սև ունքերն էնպէս էին բռնել ու նրա արծվի աչքերն ու քիթը կոխել ինչպէս կարկտախառ ամպը՝ գիշերվան աստղերը: Քիթ ու պռունկն էնպէս էին մազի միջումը կորել՝ ինչպէս մէկ ապառաժ քար ջանջալի թփի միջումն: Ութ ախպէր ունէր, մէկը քանց մէկը աժդհայ. ամէն մէկը հինգ, վեց որդի ունէին, շատի չէ թէ հարսանիքն էին մէնակ նրանք տեսել, թոռներն էլ մեծացել՝ առաջներին խաղում, սարն էին գնում: Վաթսուն ջանից աւելի հոգի՝ հարս, փեսայ, թոռը, ծուռը՝ ա126

ռաւօտը՝ նրանց տանիցը դուս էին գալիս, րիգունը մթանը նրանց օճորքի տակին քնում, ու նրանց հարիւր տարեկան հէրը դեռ երեկվան երեխի պէս՝ բեղերն ոլորում, միրուքը սանդրում, փափախը կոտրում, նրանց հետ՝ պար գալիս՝ պար գալի, խաղալիս՝ խաղում, սազ ածէլիս՝ շատ անգամ ինքը սազը ձեռներիցը խլում, ածում, խաղում, քսան տարեկանի պէս ձիու վրայ նստում, ասպաբը գցում, ու սարերում, ձորերում, չադրի տակին՝ պարզիկայ գիշերը՝ որդւոցը իրան արած քաջութիւնները, լօռցունց տղամարդութիւնը, հին հին բաներից, Լազգուց, Թուրքից հազար բաներ պատմում ու նրանց էլ ասում՝ որ քնած վախտին էլ թուրը ու թվանքը բարձի տակին, ոտը գերեզմանումը՝ թուրը եա կոխքին քաշ, եա պատանի հետ՝ պէտք է հողը տարած՝ որ անբան քարն էլ իմանայ՝ թէ ո՞վ ա իրան տակին թաղած: Էն Յովակիմը՝ որ մէկ օր լեղանալիս՝ մէշիցը յանկարծ՝ որ տասնը հինգ լազգի չե՛ն դուս գալիս, ինքն էլ կամաց կամաց ջրիցն ա դուս գալիս, ու որպէս թէ նրանց բանի տեղ չի՛ քցում, սկսում ա շորերը հաքնիլ: Լազգիքը սովորաբար մարդ չեն սպանիլ, սաղ սաղ կբռնեն, որ տանին, ծախեն: Հէնց որ մօտանում են, ձէն ա տալիս էս աժդհէն՝ որ կանգնին, ու ասում, որ տղամարդութիւն էն չի՛՝ որ տասնըհինգ մարդ մէկի վրայ թափին, բռնեն. թէ սիրտ ունին, իրանք մէկ կողմը կանգնին ու ինքը մէն մէնակ, թէ որ յաղթեն, թո՛ղ՝ էն ժամանակը բռնեն, տանեն: Լազգիքն էլ իրանց գլուխը էնքան ցած չհամարելով, համաձայնում են: Ասլան Յովակիմը թվանքը քցիլն ու առաջի մարդին սպանիլը մէկ ա անում: Էս ղզղուն վախտը՝ էլ գիւլին չի՛ մտիկ անում, թուրը հանում ա, մէջըներն ընկնում, թշնամին երեսը եդ ա շուռ տալիս, տասնը չորսին էստեղ, էնտեղ որը թրով, որը փշտովով սպանում, աղցան անում: Վերջի տասնը հինգերորդն էլ՝ որ էսրի պէս չոքում, գլուխը դէմ չի անում քաջին՝ նա թևիցը բռնում, վեր ա կացնում ու ասում: «Քեզ քո կեանքը կբաշխեմ, որ գնաս ձեր երկիրն, ու ձեր քաջ ազգին պատմես, որ իմանան՝ թէ մէնակ իրանք չի՛ թուր խփիլ գիտեն, թէ Լօռու Դսեղ գեղումը էսպէս ինձ նման հազարաւորները կան, որ թէ ուզէնան, ձեր երկիրը ոտի տակ կտան, կջնջեն: Ամա Հայ քրիստոնէին մեղք ա, էսպէս բանը, մեր օրէնքը չի՛ հրամայում»: Է՛ս Յովակիմը, է՛ս Լօռու ձորերի Աստուածը, է՛ս սարերի արծիւը, էս մէշէքանց ասլանը՝ մէնակ հէրիք էր՝ որ մէկ քարի քամակից ձէն տալիս, մէկ չօլում ռաստ գա127

լիս՝ հարիւր Թուրքի լեղին ջուր կտրի, աչքերը սևանայ: Էն սևացած, արևի, անձրևի տակի մուր դառած՝ ունքերի տակիցը՝ որ աչքը չէ՛ր ընկնում մարդի երեսի՝ էնպէս էր իմանում, թէ կայծակն ա խփում, ու սար ու ձոր սևանում էր գլխին, գետինը պտտում, ու ինքը քար դառած մնում առաջին կանգնած: Քանի՜ քանի էսպէս ղօչաղ տղէրք քամակին քցած՝ գիշեր ցերեկ՝ էս ահագին հսկայն վիշապի պէս պտտում ու Լօռվայ ձորերումը ու սարերի գլխին ղուշը երկնքիցը վեր էր բերում, ու ձիաւորի ոտի իզը բռնած՝ ձորէձոր ընկնում, ֆորսի քամակիցը հասնում, ու տասը ձիաւորով հարիւր ձիաւորի մէջը ճղում, ջախըփուրթ անում, ու էլի Թուրքերի օբէքանց միջովն անց կէնալիս՝ մէկն էլ ա՝ չէ՛ր սիրտ անում, որ աչքն էլ ա խէթի: Ինչպէս ինքն էր մեծացել, էնպէս էլ իր բոլոր ընկերքը. ամէն մէկ տան հինգ վեց տղամարդ կար, զարթնէ մեծն ու պստիկը ու սարի չայիր չիմանը, ծաղիկն, աղբիւրը, ձորի <քարն> ու էրն էին նրանց ջանը, նրանց հոգին, նրանց կեանքը: Տաք եօրղան դօշակում, բուխարու առաջի, շկօլում կամ եկեղեցում չէին մեծացել՝ որ նրանց սիրտ կամ ահ ունէնայ կամ թուլութիւն: Շատ անգամ անձրև, կարկուտ գալիս էլ՝ նրանք չօլումը, կամ սարումը քնած տեղը՝ գլուխ չէին բարձրացնում, որ քունը չփախչի: Նրանց բուխարին, նրանց փէչը իրանց տան մէջտեղն էր, ուրտեղ՝ որ երկու, իրեք ահագին ծառ իրար վրայ քցած, առաւօտէց մինչև մութը էրվում ա, ու իրանք էլ դռները բաց՝ շատ անգամ շապկանց, գլխաբաց՝ կրակի չորս կողմը կըտրում, խմորը գունդ են անում, միջումը թխում, միս են խորովում, հաց են ուտում ու իրանց ձորերի պատմութիւնն անում ու որդին հօր ճտովն, ախպէրը քվորը խտտած՝ անմեղ գառի պէս բոլորեշուրջը վեր թափում, քնում: Մէկ ղալմաղալ ընկնէլիս՝ իրանց ապրանքը, օղլուշաղը տանում էին էնպէս քարափների, <էրերի> մէջ պահում, որ ղուշը սիրտ չէր անիլ` մօտ գայ: Հազար գազ բարձր, սուր քարափների դօշին մարդ մտիկ անէլիս` աչքը սևանում էր, սրանք էնպէս էին ման գալիս, էնպէս էին էս քարափի ծէրիցը էն քարափի ծէրին թռչում, որ հեռըվանց տեսնողն էլ մնում էր քար դառած, աչկերը կալնում էր ու դուզ գետնի վրայ չէ՛ր կարում ահիցը կանգնիլ, նստում: Տաւար, ոչխար, իլխի մէշէն էին քշում ու իրանք թվանքները ուսըներին, սար ու ձոր ոտի տակ տալիս: Ա՜խ՝ ի՞նչ տեղ են կէնում՝ որ էսպէս չանեն, էս սիրտը չունէնան: Վարժատան չէին՝ մեռած բառով, անհոգի շնչով, թոյլ լեզվով լսել՝ թէ Հայք էլ վաղ թագաւորութիւն 128

ունէին, որ կամ չհաւատային, կամ քունները վարպետի անսիրտ պատմութեան վրայ տանէր: Ամէն քար նրանց համար գիրք ա, ամէն ապառաժ նրանց համար պատմութիւն, ամէն հին բերդ, քանդված մատուռ կամ եկեղեցի, որ սար ու ձոր լիքն են էստեղ, նրանց համար կենդանի վարժապետ: Ամէն գերեզման, ամէն արձան նրանց համար կենդանի վկայ ու պատմագիր: Լօռվայ անառիկ բերդը, Սանահնայ և Հախպատի վանքերի պատերը, տաճարները, սրահները՝ նրանց համար վարժատուն: Իրանք ղորդ ա, կարթալ չեն գիտիլ, ամա սրտներումը երկաթի պէս ա գրված՝ թէ էս է՛ն սուրբ հողերն են, է՛ն սուրբ դաշտերն են, ուր մեծն Շահն-շահ, Աշոտ Բագրատունի, Սմբատ..., Ջաքարէ սպասալար, Արղութեանց Երկայնաբազուկ նախնիք, Յովհան Օձնեցի իմաստասէր, Յովհան Երզնկացի՝ արծվի պէս խոյանային, առիւծի պէս մռնչային, ու հրեղէն սերովբէի ու քերովբէի պէս թուրը ձեռ առած երկրումս՝ Օմարի, Հոնաց, Ջինգիզխանի, Թամուրլանգի՝ հոգին քաղէին, երկնքումը իրանց համար անմահութեան բրաբիոն, անթառամ պսակ պատրաստէին:

Նրանց ծնկները սրա՛նց գերեզմանի վրայ չօքում, Նրանց երեսը՝ սրա՛նց սուրբ հողին ա քսվում, Նրանց ոտը՝ սրա՛նց երեսին ա կանգնում. Նրանց արտասունքը՝ սրա՛նց հողի հետ ա խառնվում: Նրանց սերմը՝ սրանց հողիցը դուս գալիս, իրանց պահում: Նրանց տան հիմքը սրանց գերեզմանի վրայ շինած: Նրանց մեռելը՝ սրանց միջումը պառկած: Քնից են վեր կէնում, սրա՛նց գերեզմանը տեսնում, Թէ քուն են մտնում, սրա՛նց երազումը տեսնում, Թէ օրթում ուտում, նրանց անունը տալիս, Թէ ճամփայ գնում, նրանց աղօթքն յիշում: Թէ կռիւ անում, նրանց յիշում, հաշտվում: Օ՛վ սուրբ լերինք, ձորք, Հախպատ, Սանահին. Ձեր սուրբ դաշտերումը, սարերի գլխին, Հազար արձաններ անմռունչ կանգնին: 129

Կենդանի լեզվով խեղճ անցաւորին Կանգնացնեն, ասեն, էլ լռվին կրկին: «Լա՛ց քո տարաբախտ արևդ ու օրերդ, Լա՛ց քո խեղճ գլուխը՝ բա՛ց էդ ձեռներդ. Տո՛ւր հոգիդ անտէր՝ ողորմելի Հայ, Էլ ո՞ւր ես գնում, գլխիդ չտալիս վա՜յ: Կա՛ց, մեռիր էստեղ, թո՛ղ քո ոսկերքն էլ Էս սուրբ հողումը կարէնաս թաղել, Որ մարմինդ էլ ա, էս աշխարքումը, Քո թագաւորաց հետ ու միջումը Էստեղ դինջանայ, չունքի քո աչքը Կարօտ մնաց, տեսնի քո ազգի փառքը: Նրանց սուրբ հողն էլայ՝ թո՛ղ երեսդ ծածկի. Նրանց կոխած թուփը քո գլխիդ ծաղկի: Թողէ՛ք, սրբազան նախնիք մեր հզօր՝ Ձեր սուրբ երեսին զոհ լինիմ մէկ օր. Ա՜խ՝ շունչս քաշէլիս՝ կրակ է դուս գալիս, Աչքս խփէլիս, բէրանս բանալիս, Ա՜խ ու ո՛խն ու լաց ամպի պէս խառնվում, Էրում, խորովում, օրս խաւարացնում: Ա՜խ, ի՞նչ օգուտ՝ որ սիրտս ա իմանում, Աչքս չի՛ տեսնում, հոգիս մխիթարվում. Ընչի՞ ձեր թևի տակին չծնեցի, Ընչի՞ ձեր շունչը ես էլ չլսեցի, Որ վեհ Շահն-շահն կամ Մեծն Սմբատ Ինձ էլ ասէր թէ՝ որդի հարազատ, Տե՛ս՝ է՛ս հողումը ես քեզ պահեցի. Տե՛ս՝ է՛ս հողումը քեզ մեծացրի. Շունչդ տո՛ւր, հոգիդ, բա՛յց քո հայրենիք 130

Մի՛ տար թշնամեաց, ու անաշխարհիկ Ընկնիլ սարէ սար, լինիլ չարաչար, Ծառայ օտարաց, կամ գերի անճար:– – Փակի՛ր երեսդ՝ Աստուածասէր Հա՛յ. Վա՜յ մեր խեղճ օրին, մեր արևին վա՜յ. Ամպել ա երկինքը, կայծակին տալիս, Սար ու ձոր գոռում, հառաչում, լալիս: Էլ ի՞նչ ես կանգնել՝ ձեռդ ծոցումդ, Մնացել շվարած՝ շունչդ բերնումդ: Փախի՛ր, ա՜խ՝ գլուխդ ա՛ռ, կորի՛ որ պրծնիս: Էս հեղեղին դու ի՞նչպէս դէմ կընկնիս: Ա՜խ ի՞նչպէս էսօր դու գլուխ բարձրացրիր՝ Բարի՛ արեգակ՝ երեսդ հանեցիր: Ա՜խ ի՞նչպէս սիրուն աչքդ չխփեցիր: Ու էդպէս հանդարտ էկար, կանգնեցիր. Որ վկայ լինիս անիրաւ գործքի, Որ լիս տաս խաւար, անողորմ սրտի Ու խեղճ Հայերի արինն ու ջանը Էրված տան ծուխը, փակված բերանը Կտրատված լաշը, սուգ ու շիւանը Լսես, տեսնիս, գնաս էլ եդ քո բանը: Անողորմ երկինք՝ ի՛նչպէս դուք թողիք, Ո՞ւր ձեր ամպը, կայծակն էս օր պահեցիք Չարի սուրը տեսած, դուք պապանձվեցիք, Ու փուլ չի՛ էկաք ձեր տակով չարիք: Ապառա՛ժ գետին, անկո՛ւշտ հողի փոր. Հէնց անմե՞ղ արին կուզէիր էս օր՝ Հէնց անշո՞ւնչ մեռել ծոցդ կտանիս Ծնողաց սուգ, շիւան ո՛չինչ համարիս: 131

Աչքերդ կխփես, բերանդ կբանաս, Թշուառ դու գազան՝ որ ո՛չ կշտանաս. Ի՞նչ կըլէր՝ էսօր մէկ գութ շարժէիր, Անմեղի լացն, սուգն դու մէկ լսէիր՝ Քո չար որդիքը հրով խրատէիր՝ Բարի որդիքդ սիրով պահէիր: Քեզ քանդողի դու տունը քանդէիր Քեզ շինողի դու տունը շինէիր: Ու հազար անմեղ հոգի գառի պէս Սրի չտայիր, խնամէիր մօր պէս: Ետ դա՛ռ անցաւոր՝ ա՜խ, ո՛ւր ես գնում. Միթէ արեան ծովն՝ առաջիդ չտեսնում: Քո խեղճ ազգի ջանն առաջիդ ընկած, Արինաշաղախ հողումը քցած: Մանուկն մօր դօշին, աղչիկն մօր ծծին Կաթը բերնումը, ձեռը նրա ծոցին Արինն, արտասուք, մազ ու հող, երես Իրար շաղախված, հնձած ծաղկի պէս՝ Քուչայ, ճանապարհ բռնել են, փակել Քար ու դաշտ ու հող արնով լուացել. Քեզ ձէն են տալիս՝ թէ որ անց կէնաս, Ղլխարաքիլսէն մտնես, կամ դուս գաս Աչքդ մէկ գետնին քցի՛ր ու ասա՛, Աղլուխն ա՛ռ ձեռդ սրբի՛ր ու մէկ լա՛. Չօքի՛ր էն հողի, էն դաշտի վրայ Նայի՛ր երկինքը ու լա՛ց, սուգ արա՛. Յիշի՛ր նրանց հոգին, պահի՛ր քո մտքում, Թէ մէկ ազգ իրան, որ էս աշխարքում Չի՛ պահի, թշնամուն ինքը գերի կըլի.

132

Աստուած էլ նրան աչքից կըքցի:–

«Տղէ՛րք, օյեաղ կացէ՛ք, թվանքներդ հազրեցէ՛ք, երեխէք, օղլուշաղ բէրէ՛ք մեր տունն ածեցէ՛ք», ասեց Խլղարաքիլիսի իշխան պարոն Աղայ-Սարքիսը: «Փառք Աստուծոյ՝ տունս հացով լիքն ա, գոմէշներս կթի. ինչ ունիմ, ձերն ա, ձեր տաւարն էլ՝ որքան կարէք, գեղին մօտացրէ՛ք. սիրտըներդ պինդ պահեցէ՛ք, քանի իմ ծուխս չի՛ կտրվել, ու շունչս բերնումս, ջանս ձեր ուղուրին դրած ա: Մենք Քրդերի ու Օսմանլվի հետ ենք քեալլայ տվել, էս անսիրտ Աջամն ի՞նչ ա, որ մեր առաջին դիմանայ: Երկինքն էլ որ թռչին, տեղվետեղ կրակ դառնան, մեր մազին չե՛ն կարող դիպչիլ: Մեր ոսկոռները Ղարսայ սարերումն ա պնդացել, սրանք ո՞վ են, որ մեզ դէմ կէնան: Թո՛ղ մեզ բարութ ու թվանք չտան, մեր տղամարդութիւնը մեզ համար բարութ էլ ա, պարիսպ էլ: Լաւ նայեցէ՛ք, որ սէլերը ղայիմ ըլին: Մէկ դասթէդ գնայ գեղի էն կողմը, մէկ էս կողմը, թէ կարաք մեծ ու պստիկ խառը կանգնեցէ՛ք, որ թշնամին հէնց իմանայ, թէ մենք շատվոր ենք ու սիրտ չի՛ անի, մօտանայ: Ես իմ դասթովը ճամփի առաջը կկտրեմ, առաջի դուս էկողի ճակատը՝ ես գիւլլին ղուրբան կանեմ, որ հրէս քցում եմ: Ղորդ ա, շատ օր մտիկ արինք, չէկան, ամա էս գիշեր ինձ սուրբ Սարքիսն երևաց՝ ծառայ եմ նրա սուրբ զօրութիւնին՝ ու ինձ ասեց՝ որ մեր գլխի թադարէքը տեսնինք: Սուրբ Սարքսի անունը տվէ՛ք, աղօթք արէ՛ք, հրէս աղօթարանը, որտեղ որ ա, կբացվի: Նրանք մեր ազգի արինը շատ են վեր ածել, մէկ օր էլ մենք նրանց արինը վեր ածենք: Հայ չե՞նք, Հայի Արարչին մեռնիմ, նրա ամէն մէկը մէկ սարի բարեբար ա: Էլ վախտ մէ՛ք կորցնիլ. կապրինք, էլի մեր հողումը, մեր օղլուշաղի հետ կխնդանք. էլի մեր ննջեցելոց հողի վրայ արին կթափենք: Վարթանայ թոռները չե՞նք. Տրդատայ արի՞նը չի՞ մեր սրտումը. Տիգրանի շո՞ւնչը չի՛ մեր բերնումը: Սար ըլէր կհալչէր, էլի մենք, Հայերս չե՞նք, որ ամէն տեղ անուն ունինք, մեր հաւատը ամէն տեղ գոված ա. մեռնի՛մ ձեր արևին՝ էնպէս մէկ քաջութիւն անենք էս օր, որ աշխար ամէնայն իմանայ: Դէ՛՝ էլէ՛ք՝ Սմբա՛տ, Աշո՛տ, Տի՛գրան, էլէ՛ք՝ ձեր խօքուն (հոգուն) ղուրբան. տեսնիմ՝ թէ ի՞նչպէս էս օր ձեր անունի լայեաղ՝ ձեր հունարը նշանց կտաք: Էդպէս անուն ունեցողը՝ սար ըլի առաջին, պտի վրովը թռչի. ծով ըլի, պտի ոտնակոխ տայ. ո՞ւր մնայ էս քեամալսզ, թուլ Աջամը, որ ո՛չ հոգի ունի, ո՛չ հաւատ, 133

ո՛չ օրէնք: Մէկ մարդ որ մեռոն չունենայ ճակատին, նրանում ի՞նչ զօրութիւն կըլի: Մեր ձեռը որ թուլանայ, Աստուծոյ հրեշտակը, սուրբ Լուսաւորչու բարեխօսութիւնը մեզ քօմակ կըլին, էնքան ա մեր հաւատի զօրութիւնը: Տէ՛րտէր ջան՝ վեր կա՛ց, ամէնին էլ սրբութիւն տո՛ւր, դրա զօրութիւնին ղուրբան. մեռնի՛նք, հոգու փրկութիւն ա, ապրի՛նք, մարմնի առողջութիւն: Խոստովանութեան վախտը չի՛. Աստուած ինքը գիտի, որ մեր սիրտն արդար ա: Թէ մեռնիմ, ինձ թաղեցէ՛ք, իմ հոգուս հացը տվէ՛ք, ու էս ջիւան որդուս պահեցէ՛ք: Հինգ որդի ունիմ, իրեք ախպէր, վեց, օխտը՝ ախպօր զաւակներ, հարսն ու թոռը, ամա իմ աչքի լիսը սա ա էլել: Ամէնից աւելի՝ սրան եմ ուզել, սիրել: Ա՜խ՝ թէ գիտէնաք՝ սա ի՞նչ ցեղից ա: Վա՜յ՝ ի՞նչ ասեցի, դուք լաւ գիտէք: Նա մեր քաջ Վարդանի Մամիկոնեանի արնիցն ա: Երեխայ էր, որ հէրնըմէրը մեռան, ես սրան վեր առայ, ինձ որդի շինեցի, ու ինձ որդուց աւելի համ տվեց: Ջուրը որ քցէի, կընկնէր. կրակը քցէի, երեսը եդ չէ՛ր դարձնիլ: Տեսնո՞ւմ էք էս լէն ճակատը, էս պարթև բոյը, էս՝ արծվի աչքերը, էս գեղեցիկ պատկերը. լսե՞լ էք սրա անուշ լեզուն: Եկեղեցին մտնէլիս՝ հէնց իմանաս՝ հրեշտակ ա մտնում. մեր մէջը դուս գալիս՝ հէնց բռնես՝ արեգակ ա ծագում: Ա՜խ՝ ամէն մէկ սրան մտիկ տալիս, ամէն մէկ սրա ձէնը լսէլիս, էնպէս եմ իմացել՝ թէ սուրբ Վարդանն ա առաջիս կանգնած: Տէ՛րտէր ջան՝ սրան օրհնի՛ր. ձեռդ դի՛ր գլխին. ո՞վ ա խաբար. աղօթարանը բացվում ա, արնով լցված. սրտովս դառը մտքեր շատ ա անց կէնում, ամա մեր հաւատը զօրաւոր ա»:– «Վա՛րդիկ ջան՝ արևի՛դ մեռնիմ՝ քանի շունչս վրէս ա, արի՛, մէկ քեզ համբուրեմ, արի՛, էդ սուրբ երեսիդ ղուրբան ըլիմ: Թէ հողն էլ մտնիմ, էդ արդար ձեռովդ իմ աչքս խփի՛ր. իմ հողը դո՛ւ քցի՛ր, իմ մեծ որդին դո՛ւ ըլի՛ր, իմ տեղը դո՛ւ բռնի՛ր, իմ տունը դո՛ւ հովվի՛ր: Քանի ոտդ իմ շեմումն ըլի, իմ տունը կծաղկի, քարերն էլ ինձ պտուղ կտան: Արի՛, երեսիդ մեռնիմ՝ իմ երկրո՛րդ Վարդան, իմ ազի՛զ Վարդան. գերեզմանումն էլ որ ըլիմ, որ դու գաս, երեսս կոխես, հէնց կիմանամ՝ հրեշտակ ա թևերն վրէս փռել: Արի՛, արի՛, երեսս ոտիդ տակը. բալքի թէ՝ էս ձեռը, որ հիմիկ քեզ խտտում ա, էս աչքը՝ որ սուրբ երեսդ տեսնում, էս լեզուն՝ որ հետդ խօսում, էսօր բոլորն էլ լռվին, ու մարմինս քո առաջին՝ անշունչ, անլեզու ընկած ըլի: Լաս, ես չլսեմ, սքաս, ես չտեսնիմ, չիմանամ: Վարդանի՛ Աստուած, Վահանի՛ Աստուած՝ ո՛վ սուրբ 134

Լուսաւորիչ՝ թէ էս ծերացած գլուխը՝ էլ ջեր օր չի՛ պտի տեսնի, թո՛ղ՝ սրա ոտի տակին մեռնիմ: Թէ էս հալևոր աչքը՝ էլ արեգակի լիս չի՛ պտի տեսնի, ա՜խ՝ Աստուած – Քո հողն եմ ու մոխիրը. թո՛ղ՝ սրա ձեռն իմ երեսիս մէկ բուռը հող քցի: Վա՛րդան ջան՝ արևիդ մեռնիմ. մի՛ լար. քո արտասունքը սիրտս էրում, խորովում ա: Մի՛ լար՝ էդ քո հրեշտակի աչքերիդ ղուրբան՝ քո սուրբ պապի օրհնութիւնը մեզ վրայ ա, սրբի՛ր աչքերդ: Մկամ քեզ որ օրհնեմ, ես պտի մեռնի՞մ. քեզ ո՞ր օրը չե՛մ օրհնել, ո՞ր օրը չե՛մ գովել, ու երեսդ երեսիս՝ աչքերս երկինքը քցել, քեզ ումբր ու արև խնդրել: Արի՛՝ ո՛րդեակ իմ. արի՛՝ հո՛գի իմ. իմ տան սին, իմ կենաց գաւազան. իմ օրհնութիւնը, հօր օրհնութիւն ա: Հօր ձէնն Աստուած թէզ կլսի: Արի՛, քեզ օրհնեմ. վախտը հասել ա. գնա՛ մօրդ մօտը. միւս տղէրքանցս սիրտն ա՛ռ, քեզ պահի՛ր: Աստուած էս ձեռը՝ որ մինչև էս օր մէկի մազի չի՛ դիպել, չի՛ թուլացնիլ: Դուք ինձ համար աղօթք արէ՛ք ձեր արդար բերնովը: Էս քաջ տղէրքանց ջանն ըլի սաղ. առծիւը երկնքիցը վեր կբերենք: Տէ՛րտէր ջան՝ պահպանիչդ ասա՛. աւետարանը կարդա՛. մէկ կարճ աղօթք անե՛նք. Աստուծոյ էս սուրբ երկնքի տակին, բալքի թէ դհայ շուտով մեր ձէնը առ Աստուած հասնի: Երեխէք՝ չօքեցէ՛ք. ծունր դրե՛ք. ձեր՝ էս սհաթի ամէն մի շունչը՝ Աբելեան պատարագի պէս երկինքը կվերանայ. հանեցէ՛ք թրըներդ, թո՛ղ տէր հայրն օրհնի»:– Տան կտրներին, հայաթի միջին, դաշտի երեսին, հողի բաց դօշին, երկնից առաջին, աստղերի տակին, նրանք չօքեցին, նրանք կանգնեցին: Էրեխանց ձէնը, տղայոց լացը, ծնողաց սուքը, նրանց մաղթանքը, իրար հետ խառը երկինքն վերացան: Հէրը որդին օրհնէր, մէրը զաւակն յանձնէր: Մութն ու խաւարը քիչ-քիչ հեռանար, լիսն ու արևը՝ ծանր մօտանար: Երկիրը նրանց արտասունքը սրբեց, երկինքը նրանց աղօթքը լսեց. ուրախ երեսօք տեղից վեր կացան. տէրտէրի ձեռը, խաչն, աւետարան ճակատին դրին նրանք, համբուրեցին. ձեռ ձեռի տված՝ իրար սիրտ դրին, աչքները սիրով երկինքը քցեցին. թէ մահ էլ, թէ կեանք նրանց հանդիպին, իրար հետ ապրին, իրար հետ մեռնին, իրար հետ արին թափեն ու կռվին. իրար հետ թաղվին, իրար հետ պսակվին: Ահ ու տխրութիւն՝ էլ չէ՛ր երևում. երեսն արև, լիս դառած՝ փայլում, արինն սրտիցը կրակի պէս վառվում, հոգին մարմնիցը ձէն տալիս, ասում. էլ մի՛ կորցնէք դուք ձեր ժամանակն, գրվեց երկնքումը ձեր սուրբ յիշատակն: Սար ու ձոր 135

հրէն ոտն են վերցրել, գալիս ձեզ վրայ՝ ոտնատակ անել, բայց ձեր քաջութիւնն, երկնից զօրութիւնն՝ կարեն աշխարքումս թողալ ձեր անունն. թէ սէրն ու հաւատն, հայրենեաց նախանձն, որքան զօրաւոր են ու շնորհապանծ. որ մինն հազարին կարայ խորտակիլ, երկուսը բիւրին կոտրիլ, նուաճիլ: Ձէն տվին միմեանց, սիրտ տվին միմեանց, օրհնութիւն առան, գնացին ՚ի բաց: Բայց անմեղ Վարդանն մինչև էն վախտը, շլինքը ծուռը, աչքերը գետնին՝ մէկ հօրը նայելով, մէկ լացը սրբելով, մէկ ա՜խ քաշելով, մէկ սիրտը բռնելով, խալխին նայելով, սուքը կուլ տալով, երկնքին աղօթքը, երկրին արտասունքը՝ տալով, հանելով: Մէկ ձեռը թրին, միւսը հօր ուսին՝ հօր ճտովն ընկած՝ լար ու մղկտար՝ աչքերը լցրած: «Անուշ իմ դու հա՛յր, անգին բարերա՛ր. իմ կենաց տվող, իմ հոգուս դու ճա՛ր: Մկամ տո՞ւնն կարայ իմ ոտը փակել, մկամ շե՞մ կարայ իմ աչքը կապել: Միթէ էս արինն՝ ինձ դո՞ւ չե՛ս տվել, մի՞թէ էս ջանը՝ ինձ դո՞ւ չե՛ս բաշխել. կարե՞ն դինջանալ, ինձ հանդարտ թողալ: Բանտումն էլ ըլիմ՝ ոտս բխովումն. մահն իմ առաջիս, սուրն իմ դօշումս, էլ քեզ կուզեմ, որ ես իմ հոգիս տամ, քո ոտիդ տակին մեռնիմ, հող դառնամ. որ ես քո կոխկումն ա՜խ՝ չըլիմ կանգնած. իմ կեանքը քեզ չտամ, հոգիս քեզ առաջ: Յետոյ քո ոտը երեսս կոխի, յետոյ բերանդ իմ հոգիս օրհնի: Ա՜խ՝ Հա՛յր իմ, հա՛յր իմ՝ քո ըմբրիդ մեռնիմ՝ առանց քեզ մէկ օր թո՛ղ ես լիս չտեսնիմ. մեռնիմ, ինձ թաղի՛ր, ապրիմ, ինձ պահի՛ր. ինձ տա՛ր քո հետը, ինձ մի՛ սպանիր: Տե՛ս՝ էս սուրը որ ձեռիս բռնած եմ, առանց թշնամու՝ իմ սիրտս կխրեմ. մինչև քո աչքի, քո տան առաջին հարիր թշնամի քեզ մատաղ չըլին. մինչև էս ձեռը՝ քեզ գիւլայ քցողին՝ հաւի պէս չմորթի քո ոտիդ տակին. մինչև էս թուրը հարիր թրաւորի՝ շլինքն առաջին կամ ձիու փորի տակին չջարդի, էլ ո՞ւր ես ծնայ. իմ կէրած <հացը> քթովս չի՞ դուս գայ»:– «Չէ՛՝ հա՛յր իմ, հա՛յր իմ՝ քեզ մատա՛ղ ըլիմ. ինձ էլ տա՛ր հետդ՝ որ ես էլ կռվիմ: Աշխարք իմանայ, թէ քաջ Վարդանի ցեղն ու բոլոր ազգն՝ անմահ, անուանի՝ Հայրենեաց սիրուն, հաւատի խաթեր, պատրաստ են զոհ տալ իրանց կեանքն, օրեր»:– «Սէլաւն վրայ պրծաւ, գլուխդ պահի՛ր, Վա՛րդ ջան. տուտը բաց էլաւ՝ մնաս բարով՝ ղո՛ւրբան»:– «Ինձ ո՛չ սէլաւի, ո՛չ թրի, թվանքի, ո՛չ ամպի կայծակ, ո՛չ ֆրթնայ ծովի՝ չե՛ն կարող յաղթել, քեզանից խլել: Տե՛ս սֆթայ էկողն ի՛մ ֆորսս պտի ըլիլ. թէ սէլի տակիցն՝ չե՛ս ուզում՝ կռվիմ, դուս կգամ դաշտը, մէնակ կկանգնիմ. կընկնիմ 136

նրանց մէջը կէծակի նման, դաղըթմիշ կանեմ, ինձ կտամ ղուրբան:– Եա՛ արագահաս զինաւոր Սարքիս՝ քեզ եմ կանչել, դու ղվաթ տո՛ւր ձեռիս»: Ասեց պատանին Վարդիկն Հայկազուն՝ ոտը վեր քաշեց թվանքի ու իսկոյն ական թօթափել՝ թշնամու գլուխն ձիու ճտովն ընկաւ, լիսը բացվեցաւ: Կամեցաւ երկինքն՝ ամպերն հաւաքի, որ էս դառն վիճակն բնաւ չտեսնի, բայց արեգակի լիսն, քամու թևն առան, տարան նրանց սարերի եդևն, որ տեսնին Հայոց քաջութեան հանդէսն, թշնամու յաղթվիլն ու նրանց սև երեսն: Ինչպէս կատաղի գազան՝ Հասան խանն՝ թափի տակիցը դուս պրծաւ, հասաւ. Շօրագեալի դօշն մթնեց, սևացաւ. Խլղարաքիլիսէն մխումը կորաւ. հէնց բռնես՝ երկինքն յանկարծ փուլ էկաւ: Ամպ ու կայծակով քանդեց սար ու ձոր. էսպէս էր նրանց խեղճ հալը էս օր: Տաւարն մէկ կողմից քշեցին, տարան. գեղը մէկ կողմից կրակ տվին, առան: Ինչպէս մէկ կաթիլ գարնան անձրևի՝ սաստիկ մրրկի, քամու ձեռ ընկնի, կամ մէկ անմեղ գառը հարիր գազանի ռաստ գայ ու մնայ կանգնած նրանց միջի. էնպէս մնացին չորս կողմը պատած, վերևն երկինքը, ներքևն հողը սառած: Բայց քաջ Հայկազունք սիրտ սրտի տվին, Վարդանն մէջ արած՝ իրար կանչեցին: «Մեռնինք թո՛ղ էս օր մենք էլ միասին, որ սուրբ Վարդանի հասնինք ա՜խ՝ փառքին: Ընկե՛րք՝ մի՛ վախիք, դուք ղօչաղ կացէ՛ք. քամակ քամակի տվէ՛ք, միացէ՛ք, թո՛ղ՝ մէկ հող, մէկ սուր փրթի, մեզ թաղի, մինչև եդին մարդն, մէկն էլայ չփախչի»:– Արեգակը կրակ դառած՝ Ալագեազի կողմիցը բարձրացաւ: Աչքերը սրել երկրի մէջն էր ուզում մտնի, քարերը ճոթռի, որ պարզ տեսնի մեր ազգի քաջայաղթութիւնն ու տղամարդութիւնը: Ամպերի գլխին բոց էր վերածում, որ չհամարձակին նրա երեսը կալնին, ու իրանց տեղը տազարած մնան: Սար ու ձոր սիրտ ու գլուխ բաց էին արել, ու իրանց խոնարհութիւնը, իրանց ծառայութիւնը ցոյց տալիս: Բայց Խլղարաքիլիսէն՝ էն խաւարն էր բռնել, էն շամանդաղն էր պատել, որ աչքը իր առաջը բռանց էր տեսնում: Թվանքի ձէնը՝ թշնամու գոռոցը, ձիանոնց խըրխինջը, տաւարի բառանչը, գետնի թօզը ու տումանը Շորագեալու դաշտը բռնել՝ կապել էին: Քրիստոսի խաչի ու Ալու փանջի հոգին ո՛չինչ օր էնպէս իրար չէին դիպել՝ ինչպէս էս սհաթը: Հարիւր անգամ Պարսից սևագունդ զօրքը զու արին, երիշ քաշեցին, ամէն անգամն էլ հարիւրով կոտորվեցան. իրանք իրանց լաշերի վրովը էլի եդ փախան. շունչ ա137

ռան, էլ կրկին էկան, էլ կրկին մէկ բուռը խալխի թվանքի համն առան, էլի ամօթով եդ դարձան: Ո՛չ Նաղի խանն էր կարում իր հունարը ցոյց տալ, ո՛չ Օքիւզ աղէն, ո՛չ Սվանղուլի խանը: Ղազախ, քուրդ, սարվազ՝ ինչ տղամարդութիւն ունէին, թափեցին՝ ո՛չ նիզամով կարացին, ո՛չ երշով մէկ քանի հողագործի տուն առնեն: Որտեղ մօտանում էին՝ տան դռներիցը, սէլի արանքներիցը թվանքները էնպէս էին ճռռում, որ շատ Պարսիկ իր ընկերին էր ոտնատակ տալիս: Տաւար, ոչխար գնացին. արտերի կրակի բոցը և ծուխն երկինքն էր հասել: Հասան խանը յուսակտուր սկսեց Սահակ Աղին ղրկել՝ որ նրանց սիրով յորդորի, գան, նրան գլուխ վեր բերեն, Ռսիցը դօնմիշ ըլին, իրան հնազանդին, նա նրանց մազին չէր դիպչիլ. բայց Սահակ Աղէն՝ էս Երևանցւոց փրկիչը՝ որ օրը հարիր մարդի գլուխ պրծացնում, գազանի ձեռիցը իր ազգին խլում պահում էր, օրը հարիր աղքատ Հայի՝ դարտին հասնում ու Թուրքիցն ազատում էր, ի՞նչ սրտով պէտք էր նրանց խրատ տայ՝ որ Աստուած թողան, սատանին հնազանդին: Բայց հրամանը ծանր էր, չանէր, հազար Հայի սարվազ ու ձիաւոր՝ որ ղօնշունումն էին, մէկ րոպէումը սուրը կքաշէին: Աղլուխը աչքին դրած մօտացաւ էս պաշտելի իշխանը: Նա չէր արտասվում, թէ գան հնազանդին՝ նա լաց էր ըլում՝ թէ իրանց գլխի ճարը տեսնին, ու գազանի ձեռը չընկնին: Հէնց Հայի ղօնշունը մօտացաւ՝ Սահակ Աղէն՝ նրանց գլխին: Հէնց բերանը բաց արեց՝ որ խօսի, ո՛չ թէ նրանց դարցնի, այլ խրատ տայ ու մխիթարի, հարիր թվանքի բերանը ցցվեց. «Գնա՛՝ աջամի Հայ, էդ երեսիդ մեռոնին ենք խաթր անում. թէ չէ վաղուց ձեր արիւնը մեր հողը կներկէր, վաղուց ձեր հոգին մեզ ղուրբան կըլէր: Լուսաւորչուն գնացէ՛ք խունկ ու մոմ վառեցէ՛ք՝ որ ձեզ սաղ սաղ եդ ենք դարձնում: Մենք Աջամի հացը չե՛նք կերել. Աջամի ձեռի տակին չե՛նք մեծացել՝ որ նօքար դառնանք: Դուք մեր թրի հունարը լաւ գիտէք. դուք ղրաղ կացէ՛ք. ձեր ի՞նչ գործն ա՝ թո՛ղ մեր թշնամին մեր առաջը գայ. սիրտ ունի մօտանայ. սովորել ա գողի պէս գեղեր քանդի, տաւար հետ ածի. թէ կտրիչ ա, թո՛ղ իր հունարը ցոյց տայ: Մենք հազար մարդ չե՛նք ըլիլ՝ ձեր ղօնշունը քսան հազարից էլ աւելի ա. քանի շունչ ունինք, մեր հողն ու օղլուշաղը ձեզ չե՛նք տալ, եդ դառ»: Ինչպէս մէկ կատաղած ղաբլան (վագր) էս բանը որ լսեց Հասան խանը՝ հրամայեց զօրացը՝ որ թրի թվանքի մտիկ չանեն. եա էն օրը մեռնին, եա իրանց ամօթը 138

ծածկեն, եա՛ Խլղարաքիլիսէն տակնուվեր անեն, եա՛ իրանք տակովն ըլին. ինքը թուրը հանած՝ ուզում էր՝ որ նրանց առաջին գնայ ու առաջին թուրը ինքը խփի, սէլի սանգարը ինքը կոտրի, աւալի եսրի գլուխն՝ ինքը թռցնի, Օքիւզ խանը մէկ կողմից, Նաղի խանը միւսից՝ հազար մուննաթով նրան կակղացրին՝ որ իր անօրէն կենացը խնայի, իր գլխի պատիւը չկորցնի, ինքը չադրումը նստի, սարիցը նայի՛ տեսնի թէ ի՞նչ հրաշք կգործեն նրա ծառէքը. երբ իրանք կմեռնին, էն ժամանակը թո՛ղ գայ՝ որ նրանց արընի ջառըմէն հանի: Խնդրները կատարվեցաւ. երկաթի երեսը մի քիչ դինջացրեց, քօսա միրուքը սղալեց. ու քավթառ քօսի աչքերը դէս ու դէն քցելով, անատամ չանէքը իրար խփէլով, նօթերը կիտեց. ղայլանը քաշեց, որ քիթ ու պռունկը դեռ ծխով լիքը՝ իր դժոխքի բերանը բաց արեց, որ ինչ Հայի ձիաւոր ու սարվազ կան առաջ քցեն, իրանք եդևիցը գնան՝ որ սրանք կոտորվին, նրանց փարութը հատնի, որն էլ իրանք եդևիցը սպանեն՝ թէ իրան հաւատակցին ղիմիշ անի ու երըմիշ չըլի. կամ թէ Խլղարաքիլիսէցիք՝ իրանց դաւանակիցը տեսնելով՝ թուլանան, թվանք չքցեն՝ որ յետոյ իրանք յանկարծ վրայ թափին, սէլերը դաղթմիշ անեն ու նրանց ապաւինողներին կամ սրով ջարդեն, կամ սաղ սաղ կրակը դնեն, էրեն: Հասան խանը մէկ քանի ձիաւորով նի էլաւ սարը, դուրբինը առաւ ձեռքը. մէկ քարի վրայ պպզեց ու ձեռով արեց: Օքիւզ Աղէն իր քրդերովը, Նաղի խանը ղազախները աջ ու ձախ բռնած, Սվանղուլի խանը իր սարվազներովը, Ջաւար խանը, Սարդարի մեծացրած փէշղսմաթը (փոքրաւորը) իր ղօնշունովը՝ Հայերին, ինչպէս մէկ սուրու ոչխար մէջ արած՝ ծեծելով, ջարդելով՝ սկսեցին առաջ խաղալ: Քաջածաղիկ պատանին Վարդան՝ որ հինգ սհաթումը քառասնից աւելի մարդ կամ սպանել էր կամ եարալու արել՝ որ արծվի պէս էս կտրից էն կտուրն էր ընկնում, ու որին բարութ, որին սիրտ տալիս՝ մխիթարում, լեղապատառ վազեց, հօր անկաջը մտաւ ու լացակրկնած՝ մազերը պոկելով հօրն ցոյց տվեց, ճտովն ընկաւ, երեսը համբուրեց, ոտները պաչեց՝ որ չունքի մէկ օր պէտք է մեռնէին, սէլ ու տուն կրակ տային, օղլուշաղներն էրէին ու իրանք ընկնէին թշնամու մէջը, որ որտեղ թուրը կոտրվէր, բարութը հատնէր, իրանք էլ էնտեղ նահատակվէին, որ իրանց ազգի վրայ ո՛չ թուր քաշեն, ո՛չ թվանք քցեն:

139

«Ամէն մարդ իր գլխի տէրն ա», գոռաց էս անսիրտ հալևորը էնպէս՝ որ աչքերիցը կրակ էր վէր թափում. «ընչի՞ են էսքան խղճացել, որ իրանց թուրը իրանց սիրտն են կոխում: Մարդ որ իր տանը, իր աշխարքին մուղայիթ չի կէնայ, իր հողի ղադրը չգիտենայ, մէռնի մէկ օր յառաջ լա՛ւ ա, քան սաղ մնայ. հողն էլայ հօ կդինջանայ: Նրանք էն վախտը կըլին մեր ազգը, Հայ քրիստոնեայ, որ թէ էս սհաթին դօնմիշ կըլին ու համ իրանց կազատեն, համ մեզ քօմակ կանեն: Գլխիցս ձեռք վերցրո՛ւ. դու դեռ ջահել ես. հալայ մեծացի՛ր եդոյ ինձ խրատ տո՛ւր: Աշխարքը դեռ փակ ա քոյ աչքին»: «Հա՛յր հա՛յր նրանք ի՞նչ մեղաւոր են՝ գլխիդ մեռնիմ, էդ սիրտը մի՛ ունէնար. մեր ազգին խեղճ արի. թո՛ղ մենք մեռնինք, նրանք ապրին: Մեր օղլուշաղը մեր մօտին ա, նրանցի աչքը ճամփի, մի՛ անիլ»: «Ձեռք վերցրո՛ւ ասում եմ՝ հրէս էկան: Տղէ՛րք, էլ մէ՛ք մտիկ անիլ»: «Աղայ ձեր ազգն ենք, Աղայ քոյ արևի սադաղին՝ ամէն մէկս տասը քսան գլուխ քիւլֆաթ տանը վեր ածած թողել՝ էկել ենք. թրով են բերել, մենք չէ՛ինք գալիս՝ Աղա՛յ գլխիդ ղուրբան՝ տեսնո՞ւմ ես, որ մեզ զօռով կրակն են ածում. եա՛ բաց արէք ձեր սանգարը, որ մենք էլ ձեր մէջը գանք, ձեզ հետ թուր տանք, մեր օղլուշաղի տէրն էլ Աստուած, եա՛ թող Հայի թրով մենք չմեռնինք: Մեզ մորթի՛ր` գլխիդ մեռնիմ. չէ՞ մենք էլ քոյ ազգն ենք. մէկ աւազանում ծնված, մէկ խաչի պաշտող. մեզ ջուրն ածի՛ր, խեղդի՛ր, մեզ մի՛ սպանիր, մեր դառն օրը մեզ հէրիք ա: Մեր փրկիչն էսօր դու դառի՛ր: Թուր էլ ունինք՝ թվանք էլ. ամա հազար թուր մեր գլխին սրած, հազար գազան չորս կողմներս բռնած: Ի՞նչ անենք, ո՞ր ջուրն ընկնինք»: Ամպերն սկսեցին սարերիցը գոռալով բարձրանալ. երկինքը երեսը եդ դարցրեց. արեգակը աչքը խփեց: Արին էին ուզում Հայոց հսկայքը պըրծացնիլ. իրանց ազգի արինը պէտք է թափէին. հազար մարդ էին ուզում պահպանել. հինգ հազար ջիւան տղէրք սրախորով անել. տասը հազար մանր երեխայ. մեծ պզտիկ, անհէր, անախպէր թողալ: Մէկ գեղ էին ուզում շինիլ, մէկ սաղ աշխարհ քանդիլ. իրանք բոլոր մեռնէին, եդի էկօղները կասէին՝ թէ թշնամին նրանց կոտորեց. բայց թէ իրանք իրանց ազգի վրայ սուր քաշէին, հազար բերան ազգէ ազգս պէտք է նրանց անիծէր՝ թէ Հայը Հայի տունը քանդեց, Հայը Հային կոտորեց: Տղամարդութիւն էին ջանք անում ճարեն. ամօթ նախատինք պէտք է նրանց յաւիտեանս յաւիտենից մնար: Շատ էլ ուզեց, որ Աղայ Սարքիսը աչքին սրտին հուփ տայ, բայց արինը եդ դառաւ, արտասունքն 140

էկաւ լցվեց, կրակը հանգաւ, դող ու սրսուռ ընկաւ ջանը: Առաջին էր նայում, իր ազգն էր լալիս, եդևն էր նայում՝ գեղը վայ տալիս, երեխէն գոռում, օղլուշաղը մեռնում. «Էկան էկան, վա՜յ մեր օրին»: Բայց ո՛չ էրէխէքանց սուգը, ո՛չ կնանոնց լացը, ո՛չ մահն ու կեանքը՝ էլ նրանց աչքին չէկան: Երկնային հրեշտակն անմահութեան պսակը ձեռին էկաւ նրանց վրայ կանգնեց, նրանց ձէն տվեց. «Հազար ու բիլոն ձեր ազգիցը էս օրը քաշեցին. թէ ազգ էք ուզում պահիլ, ահա՛ ձեր առաջին. մէռէ՛ք նրանց ուղուրին. որ քանի աշխարհս կայ, ձեր անունն յիշվի՝ թէ դուք ձեր ազգի արինը լաւ համարեցիք, քանց ձեր իսկ կեանքը, քանց ձեր որդիքը: Էլ ի՞նչ էք կանգնել՝ կրակ տվէ՛ք. տուն, օղլուշաղ էրէցէ՛ք ու վրայ թափեցէ՛ք»: «Կրակ տվէ՛ք, տուն օղլուշաղ էրէցէ՛ք, վրայ թափեցէ՛ք. տղէ՛րք – էրէխէ՛ք – մնա՛ք բարով. ամպեր թափեցէ՛ք.– երկինք գոռացէ՛ք. հողե՛ր, դաշտե՛ր, ձորեր, սարե՛ր, սուգ արէ՛ք, վկայ կացէ՛ք: Ով անց կէնայ էստեղ՝ ասեցէ՛ք՝ թէ մենք մեր ազգի համար մեզ մատաղ արինք, մեզ գերի տվինք, սուրը քաշվեցինք, սէլաւ ըլէր մեզ տանիլ չէ՛ր, դժոխք ըլէր, մեզ մօտանալ կարօղ չէ՛ր. երկիրը բացվէր, մեզ կուլ տալ կարօղ չէ՛ր. սաղ Պարսկաստան պոկ գար, մեր մէկ մազը թեքիլ չէ՛ր: Հասան խան՝ քոյ ամէն մէկ թիքէդ հազար սատանի ձեռք ընկնի՛: Քոյ ջիդէն սրտումդ ցցվի:– Որդիք, բալայ, օղուլ, ղօվում, ղարդաշ էլ սուգ մէ՛ք անիլ: Մեր տները թո՛ղ մեզ գերեզման ըլին. մեր արինը մեզ մեռլաջուր, մեր հողը մեզ պատան, մեր ձէնը՝ մեզ ժամ, պատարագ: Սուրբդ Վարդան քաջ նահատակ, դու տո՛ւր մեզ պսակ»: Խոտի դէզերի կրակն ու բոցը, խեղճ օղլուշաղի հարայ հրոցը, դարմանի ծուխը, կալերի մուխը, ամպի պէս ելին, օրը խաւարացրին, գեղի չորս կողմը առաւ ալաւը. տների մէջը ծով դարձաւ լացը. էլ ո՛չ հէր կարաց որդուն համբուրի, էլ ո՛չ մէր կարաց տղին մէկ տեսնի: Հարսի սըրտումը իր սէրը մեռաւ, փէսի բերնումը լեզուն չորացաւ: Քիրն ուզեց ախպօրն ջան էլ ա ասի, ախպէրն քվորը իր խտիտն առնի: Մէր ու խեղճ հարսներ իրանց էրէխէքն՝ տղէրք, ծերունիք իրանց սուրն ու զէնքն դօշին կպցրին, երկինքն նայեցին, աչքները խփեցին ու ա՜խ քաշեցին: Մէկը դուռը փակեց՝ որ կրակումն էրվի, մէկն աչքը խփեց՝ որ ցաւ չտեսնի: Տղէրքը գեղիցը դուրս թռան դաշտը. տանըցիք փախան՝ որ ընկնին կրակը: Էլ լաց չէ՛ր գալիս նրանց կարօտ աչքը. նրանց բուրջ, բադան մնաց երկինքը: Տունը քանդէցին տանըցոնց գլխին, սէլը 141

քանդէցին, վրայ թափէցին: Ձայն տվեց Վարդանն հզօր պատանին. Աշոտն քաջասիրտ, Մուշեղ Արծրունին. մէկն Նաղի խանի, մէկն Օքիւզ Աղի, մէկն Ջաֆար խանի քամակը բռնեցին. երկուսն հրեշտակի պէս թռան, գնացին. բայց՝ սուրն Վարդանի՝ Օքիւզ աժդհին, որ սաղ առիւծին թէ խփէր գլխին, իսկոյն կը սատկէր կճապաղէր գետնին. միջիցն երկու կէս արեց էն սհաթին. կէսն ձիու էս կողմը քաշ էլաւ կէսն միւս կողմին դիպաւ ու կպաւ: Իսկոյն սարիցը ամպը տրաքեց, երկինքը բաց էլաւ, թէ հողը պատռվեց. քսան ձիաւորով հսկայն Աղասի Ղարսի սարերիցն թռած իր ղշի ձիու ականջումն մտած՝ վեր էկաւ Քրդի շորերով սա՛րին վրայ պըրծաւ: Գազան Հասանխան նրանց քուրդ կարծելով հէնց որ մօտացան ընկաւ քարերով: Փէշղսմաթքեարի, խանի, բէկերի գլխներն ինչպէս մէկ անջան ծտի՝ թռան առաջները, ձիանոնց տակերը: Հարամու գլխին ջուր, կրակ մաղվեց. ձին էլ տիրոջ վրայ ոտը բարձրացրեց, Գիւմրու դզիցը Ռուսի բալաբան, քաջ սալդաթների դաստէն, կապիտանն Արծվի պէս հասան՝ թշնամուն մէջ առան. թօփը մէկ կողմիցն թուրը միւսիցն. մինը առաջիցն՝ մինը եդևիցն հնձեցին թշուառ թշնամու զօրքը. ջարդեցին բերին էլ թօփի կողքը: Արինը ծովի պէս գնում էր, կանգնում, Հայերն լաշերի վրէն անց կէնում, նոր հոգի առած իրանց տունն ընկան. հէրումէր, որդի՝ դօշ դօշի կպան. հարսն ու փէսայի ջուր դառած աչքը, երկինքն վերացած հոգին ու կեանքը՝ էլ աշխարհ էկան, էլ իրար քթան, իրար գրկեցին, իրար մոռացան. իրար ձեռք տվին, բայց դեռ չիմացան՝ երկնքո՞ւմն են՝ թէ աշխարքիս վրայ, երազո՞ւմ քնած՝ թէ աչքները բաց. հազար անգամ էն սուրբ հողին, գետնին ընկան, համբուրեցին ու ծունր դրեցին. աղօթք պաղատանք Աստծուն մատուցին: Սար ու ձոր նրանց վրայ խնդային՝ դէզերի բոցը դառաւ չրաղդան. որդի ու ծնօղ իրար ճտով ընկան. ինչ որ ունէին առան ու էկան՝ որ թօփի տակին՝ սալդաթի մօտին՝ հաւաքվին՝ որ էլ վնաս չտեսնին, մինչև թշնամիքն գնան ու կորչին: Բայց էս հադաղին քաջն Աղասին՝ հազար աչք ուզեց՝ որ տեսնի նրան. գիւմ էլաւ իսպառ, կորաւ նա անձայն: Արեգակը դեռ երկնքի մէջտեղը չը հասած՝ ուզում էր, որ կրակ վեր ածի, սարուձոր խորովի: Հիւսիսային կողմիցը մէկ մթնած, սևակոլոլ ամպ, երկնքի երեսը ջարդելով՝ վազում էր՝ որ նրա առաջը բռնի: Ալագեազի գլխիցը մէկ դառնաշունչ բօրեազ վեր կացաւ ու քար ու հող իրար գլխի տալով՝ էկաւ, Խլղարաքիլիսի վրայ դահիճի 142

պէս բռնեց: Արինակեր Հասան խանը՝ որ էս օր աւելի իր ձիուն, քանց իր քաջութեան հունարովը գլուխը պրծացրեց՝ կատաղած գազանի պէս հոգին բերանն առած՝ որ յետ չի՛ մտիկ արեց, Աստուած ո՛չ շհանց տայ. զօրքը ամէն մէկը սար ու ձոր ընկած՝ շատի ձիանն՝ որը լկամը կոտրած, որի թամքը փորի տակին՝ որն էլ իր տէրը էնքան էր գլխի վրայ քաշ տվել, քարէքար տվել՝ որ գլուխ երես ջարդվել՝ կոտրատվել՝ ոտներն էին օրզանկումը մնացել ոլորված՝ կախ ընկած, կամ կէս մարմինը ջախըփուրթ էլել, սիրտն ու թոքը արինքամ էլել, փորիցը դուս թափել, ու խրտնած ձին քանի ոտներին էր դիպչում՝ էնքան խրխնջում, սար ու ձոր ընկնում: Ղուլ ու նոքար Աղասու թրին էին ղուրբան էլել՝ որ էս միջոցումը Ղարսայ սարերի վրայ՝ մէկ քանի ղօչաղ քրդստանցի Հայ եդևն էր քցել՝ ու արծուի պէս, որտեղ մէկ ֆորս ճանկում էր, ական թօթափել վրայ էր հասնում, ցրվում, փարայ փարայ անում: Հարիր տեղ նրան Ղզլբաշի ղօնշունը՝ Մաստարայ, Ղօշավանքի դզերումն ռաստ էին բերել. հինգ հարիր մարդով վրայ տվել ու քառասունով, յիսունով ջարդվել՝ էլ եդ դառել: Սուդագեան մէկ օր Նաղի խանին՝ էս ահագին գազանին՝ որ հարիր մարդի չէ՛ր ասիլ թէ՝ Աստուած ա ստեղծել, էն տեղը քցեց՝ որ իր մարդկերանցովը մէկ բարձր թափից վեր ընկաւ՝ ու Ղզլբաշի հողը մտաւ՝ որ պրծաւ. թէ չէ Աղասու ձեռին պէտք է իր բոլոր սպանած, անմեղ Հայերի արնի ջառըմէն տար: Բայց Աղասու արածները թողանք ուրիշ ժամանակի ու գնանք մեր բանը: Հասանխանը՝ որ աչքը չի՛ բարձրացրեց, ու Աղասուն ձիու անկաճը մտած եդևիցը քշելիս տեսաւ, ոտն ու ձեռքը թուլացան. ուզում էր՝ ձին բաց թողի ու քարափնիվեր, Արփայ չայի ձորն ընկնի՝ ուզում էր՝ որ ինքը իր թուրը իր սիրտը խրի. որ չասեն՝ թէ Հասանխանին սպանեցին. քարին իր գլուխը մատաղ տայ, քանց մէկ ռհաթ Հայի՝ որ հազարներով հէնց էն տեղարէնքն էր սուրը քաշել, տանով, տեղով էրել, գերի արել. բայց էլի ռաշդի սիրտը ոչի՛նչ տեղ էնքան ղայիմ չի ըլիլ, որքան եդին սհաթումը, կեանք ու մահ կըռվելիս: Մէկ չարեք վերստաչափ տեղ էր մնացել՝ որ շունչը քամուն տայ, հէնց էնայ՝ թուր, ասպապ ուզում էր՝ որ եդ անի, ձին բաց թողայ, մէկ քարի տակ չօքի ու բալքի իր թշնամուն գիւլով էլայ վախացնի կամ սպանի. վախտն անց էր կացել: Հսկայն Աղասի թուրը սրտին դէմ արեց. «Վե՛ր քցի թուր ու թվանք ձեռիցդ՝ որ էս սհաթիս փառչալամիշ կանեմ: Դու էստեղ չի՛ պէտք է սատկիս՝ Հայակեր շո՛ւն, իմ թուրն ափսո՛ս ա, որ քեզ 143

պէս թշվառ ճիճուն սպանի. չէ՛, ամօթ ա իմ տղամարդութեանը՝ որ քեզ քարի տակի կամ չօլումն սատկացնեմ՝ որ ղշերը ջամդաքդ ուտեն. քարերն ու հողը քոյ մուռդառ արինդ ծծեն, ու լսողը էնպէս կարծի, թէ կռվումը մեռար. է՛դ անիրաւ լաշդ չի գտնի, մեռած հողիդ վրայ էլ չի՛ թքի. ու ամէն անց կէնօղ մէկ քար չի՛ վրէդ քցի ու գեօռիդ ուշունց տայ՝ թէ քոյ անաստուած ոսկերքն են էնտեղ հող դառել: Հլայ քանի Երևան չե՛ս առել, քեզ հետս շան պէս քաշ կտամ, սարէսար կքցեմ: Ճանճը սպանիլ ի՞նչ տղամարդութիւն ա: Հլայ շատ օր պէտք է Հայի հաց, խոզի միս ուտես, Հայի մեծահոգութիւնը ու մարդասիրութիւնը տեսնիս, որ նեղ օրվան ղադրը իմանաս, իմանաս թէ տնաքանդութիւնը, մարդասպանութիւնը ի՞նչ զատ ա, իմանաս՝ թէ Քրիստոսի օրէնքն ո՞րքան սուրբ ա, ու կամ մեր խաչին ղուլ դառնաս, մեր հաւատը պաշտես, որ հոգուդ փրկութիւն ըլի. եա թէ չէ որ էդ արինաթաթախ ձեռներովդ, էդ սատանի փայ հոգւովդ ուզէնաս ձեր ջհանդամը գնալ՝ քեզ էն Հայերին տամ, որի որդիքը կոտորել, տները քանդել, աչքերը քոռացրել՝ որ միսդ ղիմայ ղիմայ, արինդ շանը տան՝ ու գլուխդ գեղէգեղ, աշխարքէ աշխարհ ման ածեն. առաջիդ մատաղ մորթեն Աստծու համար. չունքի մատաղի ու մարդի արնի էդքան ծարաւ էր քոյ հարամ սիրտը, որ բալքի թէ իմ խեղճ ազգի սիրտը հովանայ: Հազար հազար գլուխ ես կտրել, Ղարս ու Բայազիդ քանդել, աւերել. ափսո՞ս չի՛՝ էդ ղօչ գլուխդ քարի տակի մնայ: Չէ՛, չէ՛, Հասան շուն, Հայի սիրտը մեծ ա. քեզ վրայ պէտք է գեօռ շինած, քար կաղնացրած, անունդ ու պատմութիւնդ վրէն գրած՝ որ մեր որդիքն էլ քոյ տղամարդութիւնն իմանան՝ ու ձեզ պէս շան ձեռին գերի չընկնին: Ձեզ գերի անեն, ձեզ կոտորեն, ձեր հոգին հանեն: Էս էն քարերն են, որ ոտնատակ էիր տալիս՝ ու հազար գերի վրներովը տանում, կամ սպանում, որ հմիկ ոտդ բռնել են, քեզ ուզում են կուլ տան, քեզանից վրէժ պահանջեն, բայց ես չե՛մ տալ, ես քոյ արինը էդպէս էժան չե՛մ ծախիլ. էդ թանկ ջանդ ի՞նչպէս շուտով վարթարաֆ կանեմ. հլայ ինձ շատ պէտք է տէսնիս, որ արածներդ միտքդ բերես, դու ամաչես, որ Հայի ղուլ ես դառել, ես ուրախանամ, որ քեզ լաւութիւն կարողացայ անիլ ու մէկ քանի ժամանակ էլ կեանքդ երկարացրի: Երեսիդ խաչ հանի՛ր. երեսդ մեր աղօթարանը դարձրո՛ւ. դու մեր անտէր Հայերին շատ ես քոյ քեաբի կողմը դարձրել ու շլինքը կտրել. էս օր էլ դու մեր աղօթարանը ճանաչի՛ր, մերիցը արեգակն ա դուս գալիս, մեր դաշտերը ծաղկացնում, ձերիցը 144

տաք քամի գալիս, հանդերը էրում, չորացնում: Չոքի՛ր՝ Հա՛սան խան՝ տէրտէր չե՛մ, ամա գետը մօտիկ ա, ջուրը կքաշեմ. Հասան անունդ կդնենք Օհան: Մեր պասը դեռ չե՛ս պահել, չունքի միս ուտելու սովոր ես: Օ մեր սրբութիւնը, որ էնքան ոտի տակ ես տվել` թէ որ Աստուած տայ, համն առնիս, էն ժամանակը է՛դ սև էրեսդ կսպիտակի: Էդ գիլի աչքերդ գառնի կդառնայ, էդ հոտած բերանդ կդառնայ Աստուծոյ տաճար. մինչև մեր Քրիստոսին չպաշտես, մեր սըրբերի առաջին հազար անգամ չչոքես, մեր մեռոնը երեսիդ չքսվի, մեր տէրտէրի ձեռը չպաչես, Աստուած երկնքիցը ձէն տայ, քեզ չէ՝ թէ բաց կթողամ, փառչայ փառչայ կանեմ, էդ փիս հոգիդ սատանէքանցը կտամ: Շուտ չոքի՛ր, չոքի՛ր՝ թէ չէ տեսնո՞ւմ ես էս թուրը, գլուխդ սոխի պէս կթռցնեմ – չոքի՛ր»: Քար ըլէր կպատռուէր էս խօսքերիցը. ի՞նչ թէ Հասան խանը, աշխարքի տէրը, երկրի քանդողը: Ամէն բանը տարաւ համբերութեամբ, ձէն չի՛ հանեց: Քուրդ ասէր, Օսմանցի ասէր նրան էս խօսքերը՝ ե՞րբ էնքան կցաւէր. Հայից էսպէս թուք և մուր ստանայ, որ մինչև էնօրը խոտ, աղբ էր համարում: Հայը նրա հաւատը ոտի տակ տա՞յ: Արինը կոխեց աչքերը, մեռած հոգին հէնց գիտես նոր շունչ առաւ. ատամները ղրճտացրեց, աչքերը կայծակին տալով տեղիցը վեր թռաւ, ու կատաղածի պէս ղամէն հանեց, վրայ պրծաւ. «Հայի շուն, դո՞ւ մնացիր, Հասան խանի վրայ ոտք բարձրացնես. դո՞ւ մնացիր՝ ձեր հոտած հաւատի լափն իմ գլխիս ածես. գեօռդ պատռվի՝ Հասան խան՝ հողը գլխիդ՝ էս ի՞նչ ես լսում: Գլխիդ փափախը քամին տանի. քառանայիր, ո՛չ լսէիր. էս ի՞նչ իմացար: Հազար հազար մարդի փոր վեր ածես, մէկ Հայի կտորի առաջին էսպէս կո՞ւչ գաս. էլ ո՞ւր եմ ուզում աշխարհներ առնեմ, որ էս խօսքը պէտք է լսէի: Ընչի՞ չի՛ պէտք է՝ ես Հայ օլանի քօքը կտրէի, որ ձեր անհաւատ հոգին երկրի վրայ էլ չըլէր»: Ասաց, ու կատաղութեամբ ղամէն էնպէս Աղասու վրայ շպրտեց՝ որ թէ ձին չէ՛ր խրտնել, ու Աղասին գլուխը կռացրել, ղամէն սրտի մէջտեղը պէտք է ցցվէր: Աղասին քարիցը կկարծէր, նրանից չէ՛ր կարծել էս բանը: «Խա՛ն՝ կատաղած գիլի կերած մսի համը դեռ ատամների տակը կըլի, արինակե՛ր գազան՝ էդպէս հօ չեն խփիլ, կամ գողի պէս վրայ պրծնիլ, ձեռս ափսո՛ս ա՝ որ քեզ դիպչի. գազանին գազանով պէտք է պատժած: Խան՝ հլայ ձիուս հունարը տե՛ս, յետոյ կիմանաս, թէ ի՞նչ թուր ա վրէդ խաղում»: Ասաց հըսկայն ու ձիուն ղամշեց, կատաղած 145

ձին բերանը փրփուրը լիքը՝ առաջին ոտները որ չի բարձրացրեց ու թռաւ – Հասան խանի լեղին ջուր կըտրեց. բայց բաղդը բանեց. ձին որ թռաւ, նա մնաց մէջտեղը անվնաս. մինչև Աղասին ձիու ջիլաւը կքաշէր ու եդ կդառնար Հասան խանը հոգի առաւ. փշտովը հանեց, ձիու ճակատը եդ դարձնիլը ու փշտովի տրաքիլը մէկ էլաւ. հայվանը փռնչաց՝ երկու քթիցը արինը պրծաւ, առաջի ոտների վրայ էնպէս չօքեց ու գետնին դիպաւ՝ որ Աղասու ոտի մատները օրզանգվին կպաւ, աչքը կէծակին տվեց, սևացաւ, արինը սըրտումը թան դառաւ: Մինչև Աղասին ոտը օրզանգվիցը կը հանէր, մինչև ձեռը թրին կհասնէր, ու ձիու տակիցը կբարձրանար, Ասլան Հասան խանը վրայ հասաւ, երկու լտրանոց թուրը շողաց. քար ու ձոր սկսեցին էնայ՝ էլ իրանց գլուխը լալ – Ասլան Աղասին, գլուխը որ սաստիկ թափ չի՛ տվեց, էլ եդ փոքր արինը տաքացաւ. մէկ ոտը օրզանկվումը, ձախու ձեռը թրին ղուրբան տալով, թշնամու դէմը բռնելով, աջու ձեռը որ Հասան խանի գլխովը չի՛ պտտեց, քաքուլի կամ միրքի մազի տեղ՝ չանէն ընկաւ ձեռքը. մատները բերնումը, բիթը բօղազի տակին՝ չանէն որ հուպ չտվեց, էն թաք թաք հին ատամներն էլ, որ էստեղ, էնտեղ էրևում էին, ճռռացին, իրար կպան ու փշուր փշուր էլան – գլուխը հաւի գլխի պէս պտտելով՝ էնպէս սաստիկ ոլորեց՝ որ բոլոր տամարները ճռճռացին, ու Երևանու Աստուծոյ գլուխը Աղասու մէկ ոտի տակին մնաց, փորը միւս. ու էսպէս կաղնած վրէն՝ ինչպէս սուրբ Գէորգ իր վիշապի գլխին, սկսեց մեր Հսկայն մուշամբէն հանել, որ միշտ հետը ման էր ածում, դէմն ատամով ու աջու ձեռով եարէն կապիլ, դէմը էլ հաւատի քարոզը կարթալ. «Հայի ձեռի դու չե՛ս արժան՝ ոտը համբուրի՛ր՝ հայակե՛ր գազան. Հայի արնի ծարաւ էիր, դէ՛ կշտացի՛ր, ա՛նհոգի»: Ասաց ու մինչև կուռը կկապէր, արինն էնպէս էր վեր ածում, որ խանի աչքին ու բերնին թափի. «Քեզ ասում եմ մինչև Հայ չի՛ դառնաս, մինչև երեսիդ խաչ չի՛ հանես, չե՛ս պրծնիլ, չե՛ս, ի՞նչ ես մտածում. ես էսօր քոյ լուսաւորիչը պէտք է դառնամ»: Բայց ա՜խ, երանի թէ հաւատը էսքան չըլէր մեր Աղասուն մոլորացրել, ու վիշապն ընկել էր ձեռքը, տար, վարթարաֆ անէր: Սատանէն իր պոչը մի բանում չխառնի, մինչև դու խաչը կհանես, նա իրան բանը կհոգայ: Հէնց եարէն կապեց, պրծաւ մեր կտրիչը ու ձեռը շարժեց՝ որ արինը էլ եդ իր տեղը գնայ ու ուզում էր՝ որ թշնամու չար ձեռները կապի, ու էնպէս նրան հաւատ բերի, աչքը որ բարձրացրեց՝ 146

Աստուած ո՛չ շհանց տայ. իր ընկերտիքը, ամէն մէկը մէկ սարի ծէրից թռած՝ էկան, վրայ հասան – «Ա՛ղասի ջան՝ գլխիդ ճարը տես, քեզ ման գալով հոգիքս թռաւ. ախր ո՞ւր մնացիր. Հասան խանը նոր ղօնշուն ա հաւաքել՝ գալիս ա. Ղլղարաքիլիսէն էլ եդ կոխեցին. Բօռչալուի Թուրքերը կապիտանին գլխից հանեցին՝ թէ Ղզլբաշը Գիւմրու բերդը կառնի. թօփ ու թօփխանայ հետըներն առան, եդ դառան. ջրատար ողորմելի խալխը մնաց չօլումը ոչխարի պէս սառած՝ ոտը ո՛չ առաջ կարաց փոխել, ո՛չ եդը, որը ձի ունէր, էլ ո՛չ բարեկամի մտիկ արեց, ո՛չ ազգականի, վեր էլաւ, փախաւ Գիւմրի, մնացածները՝ Աստուած ո՛չ շհանց տայ՝ իրար ճտով ընկած մնացին գառն ու ոչխարի պէս բղղալով կանգնած:– Ի՛նչ նրանց հալն ա, Աստուած ո՛չ նշանց տայ. սար ու ձոր սուգ են անում, լալիս»:– «Ձեր տունը չքանդվի՝ ի՞նչ էք ասում: Հասան խան, տասը Հասան խան հօ չկա՞յ աշխարքումս. հրէս ոտիս տակին ընկած, հոգին տալիս ա. դուք երազ էք պատմում, թէ գինովացել էք: Հասան խան, Հասան խան, տօ հրէս գլուխը ճտի պէս ձեռումս, դուք ինձ պառաւի հէքա՞թ էք ասում: Ամօ՛թ ձեր փափախներին, տօ մէկ մտիկ արէ՛ք, է՜»: Ո՞վ կհաւատար ապա թէ էն ահագին ասլանը մէկ գառի ոտի տակի ըլի. որ աչքները չի՛ առաւ նրա զարհուրելի կերպարանքին, արինն աչքները կոխեց. բոլորն էլ թուր հանեցին՝ որ նրան թիքայ թիքայ անեն. էլի մեր խաչապաշտ Հսկայն իր սազն ածեց. «Ո՛վ իմ գլուխը կսիրի, թուրը էլ տեղը դնի. էդ ո՛չինչ տղամարդութիւն չի՛, չօլումը մէկ ուլ մորթել: Թողէ՛ք՝ հալայ սրան մէկ հաւատ բերենք՝ եդոյ ի՞նչ ուզում ա ամէն մարդ՝ թո՛ղ էն անի»: «– Տօ տո՛ւր, գլուխը ջնջխի՛ր. դրա հոգին Աստուած առնի. դրա ամէն մէկ շունչը եաղու ա. օձը քանի շուտ սպանես, էնքան քոյ խէրդ ա: Դա էլ օ՞ր պիտի տեսնի. չէ՛, դրա օրը պտի խաւարի, դրա գըլխին քար ընկնի: Քարը քցի՛ր գլխին՝ դրա արինը մեր վզին: Տօ մեր ազգի տունը քանդողին՝ էլ րոպպէ պէտք է կեա՞նք տված, շունչը բերնումը թողա՞ծ, սպանի՛ր՝ ասում ենք, թէ չէ քեզ էլ հետը կսպանենք»: «Ինձ սպանեցէ՛ք, սրան ձեռը մէք տալ: Թո՛ղ սրա մահը մէկ քանի մարդ էլ ա տեսնի. որ սրտները հովանայ»: Էս խօսք ու զրցումն էին՝ որ բիրդան բիր ձիաւորի տուտը նրանց վրայ բաց էլաւ: Ընկերքը վրայ թափեցին՝ որ անօրէնի թոզը քամուն տան. անփորձ Աղասին՝ որ մինչև էն օրը նհախ տեղը մէկ արին չէ՛ր վերածել, նրանց դէն 147

արեց, խանին քաշեց մէկ քարափի գլուխ ինքը գլխին կանգնեց՝ խանի ձեռները կապած ոչխարի պէս առաջին վեր դրեց, ընկերներին հրամայեց՝ որ ձիանը ձորն անեն, ու թվանքները հազրած ձորի բերնումը կանգնին՝ ու իրեք գազաչափ խանիցը հեռու կանգնած՝ դօշը քարափին դէմ տված՝ էնքան մնաց՝ որ ձիաւորների տուտը մէկ թվանքի մանգզիլ էկաւ, մօտացաւ: «Գլխըներդ ոտիս տակին ա, ա՜յ Թուրքեր՝ ձեր ճակատը գիւլիս առաջին. քսան ինձ նման իկիթ (ղօչաղ) տղէրք քամակիս, ամէն մէկս մինչև ձեզանից քսանը չսպանենք, մինչև մեր բարութը չհատնի, կրակ դառնաք, մեզ չէ՛ք կարալ մօտանալ: Հինգ սհաթ ա ձեր հոգին, ձեր գլուխը իմ ձեռիս ա էլել. էն Հասան խանը՝ որ սարեր էր դողացնում՝ ոտիս տակին ընկած, սրան նայեցէ՛ք. ձեր սև օրը լաց էլէ՛ք: Խա՛ն՝ հրամայի՛ր որ Խլղարաքիլիսէն ազատեն՝ կեանքդ էլ ազատ ա, թէ չէ՝ հաւի պէս կմորթեմ. իմ ձեռի հունարը դու լաւ փորձեցիր: Մարդ ղրկի՛ր, որ ղօնշունդ եդ դառնայ, թէ չէ քարափիցը վեր կքցեմ, հազար թիքայ կըլիս: Ինչքան որ ըլի՝ մէկ հողում ենք մեծացել. Խա՛ն, կռիւ ունիս դուշմանիդ հետ արա. խեղճ Հայերը քեզ ի՞նչ են արել: Էն ժամանակը քեզ խան կասեմ, թէ որ էս տղամարդութիւնն անես: Մեծութիւն ունիս, բանացրո՛ւ»: Ջանն ազիզ ա: Հասան խանի նամազն էլ էս էր՝ որ մէկ պրծնի, հազար Արախլու ու Թուրք սպանէին նրանք, ի՞նչ հաջաթ: Իրան դարտը քաշէլով՝ իսկոյն հրաման տվեց, որ մէկ քանի ձիաւոր հասնին, ղօնշունը եդ քաշել տան, մինչև ինքն էլ գայ: Բայց դեռ կիսաճամփի՝ Աղասու սիրտը գնաց. քաջ Հսկայն չէ՛ր իմացել՝ թէ մհլամը եարի վրայ կդնեն: Կտրած տեղը մնացել էր բօշ, արինը թևերովը գնացել, ջանը բռնել էր. արեգակի շոքը մէկ կողմիցը, սովածութիւնը միւս, արինն էլ հօ հէնց բռնի ցամաքվել էր՝ էն հադաղին՝ որ զօրքը եդ դառան, ու նա էլ սկսեց կրկին Հասան խանին հաւատ բերի. քիչ քիչ աչքերը շաղվեցաւ, գլուխը պտտեց. ուզեց՝ որ՝ մէկ գլուխը բարձրացնի, տեղիցը վեր կէնայ ու ընկերներին իր գլխի էկածը պատմի, թուլացաւ, քամակի վերայ վեր ընկաւ, աչքերը խփեց. մէկ բարակ ախից աւելի՝ էլ ոչինչ չկարաց ասիլ: Սար ու ձոր ձէն տվին, Աղասու անունը որ տվին, քարափները զարզանդեցին, ողորմելի ընկերքը քար ու հող գլխըներին տալով՝ որ վրայ չի թափեցին ու հարայ տվին, ձէնն ընկաւ ձիաւորների անկաջը. լացի, սգի ձէնը որ իմացան՝ հէնց գիտես՝ արեգակը նոր ծագեց. ական թօթափել՝ թև առած եդ դառան. էլ ո՞ւմ գլխումն 148

էր մնացել խելք: Թշնամին էն ա մէկ թվանքի մանգզիլ մօտացել էր. հարիր տեղից թվանքները բաց էլաւ. Աղասին աչքը բաց արեց կամաց՝ ա՜խ քաշեց, ու ձեռով իշարաթ արեց, որ ձորը թափին, ընկերքը իմացան նրա միտքը. ուսըներին դրին իրանց թանկագին բեռը ու ձորը թափեցին: Հէնց ոտն ու ձեռ բաց էլած որ տեսաւ իրան՝ արիւնակեր Հասան խանը, թուրը աւալ ինքը ձեռն առաւ. մինչև ղօնշունը ձորի բերանը կհասնէր, Աղասու ընկերքը Անի քաղաքի բուրջը մտան. ու էնտեղ, ուր հարիւրաւոր եկեղեցի, հազարաւոր տներ, քօշք ու սարէք՝ դիմացի սարերին ամաչացնում՝ վախացնում էին, ուր, ըստ ասութեան ռամկին, այնքան էր հարստութիւն և ճոխութիւն, մինչ մէկ հովիւ տեսնելով մէկ զատկի՝ թէ կնիկը եկեղեցումը տեղ չէ՛ր ճարել, էս պատճառաւ մէկ ահագին տաճար շինեց, ու մէկ անսիրտ վանքականի խաթեր՝ Աստուած Հայոց վերջին կենաց ճրագը փչեց՝ թագաւորաց թախտը կործանեց,– իրանց սրոյ, հրոյ գերի արաւ. ա՜խ՝ անմեղ սնապաշտութիւն, թագաւորաց աբեղայից մատաղ տվինք, որ էստեղ ընկա՜նք է:– Ու էն հիանալի աւերակքը, եկեղեցիքը թողեց մեզ սգոյ և լացի տեղեր. էս բրջերի ծոցն էր, էն սրբոց աղօթքը, ու մեր թագաւորաց Գագկի... երկնային հոգին՝ որ Աղասուն պահեցին: Մինչև նրան հինգ ընկերքը խտտած գետնի տակի ճամփովը գետի ղրաղը հանեցին, մինչև ընկերտանց հինգը թագուն էս կողմից, հինգը էն՝ անց կացան, որ ձորից, սարից ձէն տան, հարայ հրոց անեն, միւս հինգը բրջի ծակերիցը քսան աւել մարդ սպանեցին: Նրանք լաւ գիտէին, թէ հէնց էս օր էլ Թուրք, Քուրդ, Հայ ո՛չ ոք սիրտ չի անում Անու միջովն անց կէնայ, որովհետև կարծում են՝ թէ մէջը քաջքերով լիքն ա, որովհետև Աստուած մէկ անգամ անիծեց, էս իրանց պատճառ շինեցին, առաջուց էլ էնտեղ էին նրանք շատ Քրդի ու Թուրքի միսը խորովել ու ամէն ծակ ու խոռ էնպէս իմացել՝ որ սատանէն նրանց չէ՛ր գտնիլ. մէկ կողմից Ղզլբաշի սնապաշտութիւնը գիտելով՝ որ ձորից, բրջից՝ սարի թվանքները չճռռացին, Հայերը չգոռացին, ձորերը, խուլ խուլ երերը, խոր խոր եկեղեցիքը, մատուռները նրանց ձէնը եդ չի՛ կրկնեցին, Հասանխանի շլինքը թեքվեց, էնպէս կարծեց՝ թէ հազար մեռել, հազար հրեշտակ, հազար սատանայ ոտն են առել՝ գալիս են: Էլ ձէն չկարաց հանիլ. խելագարի պէս ձեռով արեց, ինքը թռաւ, իրան դաստէն քամակին. երեք չորս վերստ հեռացած՝ որ մէկ քանիսը էլ եդ սիրտըները պնդացրին՝ որ մէկ տեսնին թէ ախր էս դիւանը ո՞րտեղանց դուս էկան, ո՞ւր մնա149

ցին, գալի՞ս են թէ չէ՛, մէկ չօբան, Աստուծոյ ողորմութիւնիցը՝ որ մինչև հիմայ մէկ եկեղեցում դողալով՝ ջանն իրան էր հասել, ոտը խաղաղված տեսնելով՝ իծանը, սէիզները դուս արեց՝ որ շուտով գնայ, ձորը թափի ու թշնամու ձեռք չընկնի. սատանի պատկեր սէիզների գլուխը որ չտեսան Պարսիկքը՝ որ իրանց սատանէքը միշտ իծին են նմանութիւն տալիս, հէնց իմացան թէ Սադայէլի բոլոր զօրքը աշխարհ են եկել, իրար գլխով ընկան, թոզն աչքըներն առաւ. ամէն մէկ ձիու ոտը փոխէլիս հէնց իմանում էին՝ որ հմիկ, որդի որ ա, գլխըները կէրթայ. էսպէս որ աչքըները բաց չարին, Աստուած ո՛չ մեր թշնամու առաջը բերի. իրանց դժոխքի փորը սկսաւ բաց ըլիլ. իրանց զօրքն սկսաւ Խլղարաքիլիսէն մտնիլ, որ իրեք սհաթվան ճամփայ ա էս տեղանց. քեաբի առաջին էնպէս հաւատով չէին չոքիլ, որ էստեղ չոքեցին, նամազներն արին. ձեռըները լվացին, միրքները սանդրեցին, չունքի ճաշը հասել էր, թրըները սրբեցին: Ալուն իրանց շնորհակալութիւնն արին, քեաբին իրանց երկըրպագութիւնը, ու թամուզ ձեռներով, մուռտառ սրտով վեր կացան՝ որ իրանց Աստուծոյ տված մատաղը կտրեն, տօն կատարեն՝ որ Ջաննաթի դուռը շուտով բաց ըլի նրանց առաջին: Բոլոր տիեզերք, հորիզոնք երկնից, գագաթք լերանց, սահանք բարձանց, սկսեցին տապալիլ. թխպագին, արջնաթոյր, սևաթև ամպն՝ որ բարձրացել էր, հասաւ արեգակի մօտ, ու արեան ծովի պէս՝ առաջ փոքր ժամանակ կարմրատակեցաւ, ապա կուտակվելով, ծալվելով՝ էնպէս այլագունեցաւ, սևացաւ, մինչև հեռի տեղից տեսնօղք էլ՝ էն օրը էնպէս էին կարծել՝ որ մէկ տեղ աշխարհ ա կործանվում. օրը դառաւ գիշեր: Հաւ, ճիվ, թռչուն, անասուն՝ վաղուց փախել՝ քարափների արանքը, մէշէքանց ծոցն, էրերի պուճախն էին մտել, ու դողալով հեթեթում, հեթեթալով շունչ քաշում: Ղլղարաքիլիսոյ խոտերի, արտերի բոցը քամին քշելով, տարել էր մէշէքն էր քցել, դուզ, չօլ, ղռ, քօլ, եաւշան, թուփ, խուփ, ծղնոտ, տերև, ծառ, ինչպէս ամառվան գիշերը կրակ տված չօլ, սարերը աստղեր էին շինել, ձորերը՝ երկինք, որ պարզիկայ վախտը ամէն գիշեր մեր գլխին էրվում են: Կատաղի քամին բոցին առաջն արած՝ որ չէր ղամշում ու քացի տալիս, հէնց իմանում էր մարդ՝ թէ Շորագեալու դաշտը հրեղէն ծով ա դարձել, ու կրակի, բոցի ֆրթնէն (ալիքը) քուքուրթ, կայծակ ածում դաշտերի գլխին: Խուլ ձորերը, խոր էրերը բողազները եդ ճոթռած՝ որ կուլ տված քամին՝ 150

էլ եդ չէին քշում, տալիս քարափների ճակատին՝ քարերը, ծառերը՝ ուզում էին անկաջները կալնին, ոտ առնին, փախչին, ու նրանց դողի ու զրզնդոցի ձէնի մէկ տուտը երկինքն էր հասել՝ ամպերն իրարոցով տալիս, միւսը գետնի գլուխը, մէջքը ոսկոռները ջարդելով՝ անդունդը խրվում ու հազար տեղ գռռալով, ջարդվելով գնում, կորչում, լռվում, պապանձվում: Կայծակի ամէն մէկ ճամպարակը, ճոպանը ինչպէս մէկ հրեղէն սուր՝ որ երկինքը չէ՛ր ճղում, ամպերի մէջքը կոտրում ու Ալագեազի, Մասսայ, Դվալու գլխին թափին տալիս, ուզում էին՝ որ էս ահագին երկրի գլխըները՝ իրանց աչք ձորերը տակ ու վեր անեն, քօռացնեն, իրար սպանեն, ու սաղ սաղ անդունդը խրվին, բաթմիշ ըլին: Ամպերը՝ օխտը գլխանի վիշապի նման՝ երկնքիցը ճոլոլակ էլած՝ որ բերանը չէին բաց անում, խփում, ուզում էին որ սաղ երկինքը կում անեն, ծամեն, փշուր փշուր անեն, ու էլ եդ հազար թիքայ արած ածեն անիրաւ մարդի գլխին՝ որ ո՛չ երկնքից ա պատկառում, ո՛չ Աստուածանից վախենում, ո՛չ ջուր իրան օրինակ առնում, ո՛չ հողից մէկ խրատ վերցնում, ո՛չ իր խեղճ հոգու ներքին ձէնը լսում, որ գիշեր ցերեկ լալով արտասվելով՝ քնած թէ զարթուն, ձէն են տալիս, գոռում. «Երկնքի արեգակի պէս, երկրի հողի պէս՝ դու Աստուծոյ պատկեր, բարի կա՛ց. բարութիւն արա՛, քեզ պահի՛ր, լաւութիւն արա՛, Աստծուն նմանի՛ր, ընկերդ պահպանի՛ր, Աստուծոյ աշխարքը շինի՛ր, նրա ձեռագործը մի՛ քանդիր, որ դու էլ մնաս շէն, դու էլ չի՛ քանդվիս, հողին չի՛ հաւասարվիս»: Երկինք, երկիր, սար, ձոր, անկաջ, աչք խփել, լալիս սուգ էին անում, դօշներին ծեծում, գլխներին տալիս, երեսները պոկում, պռճոկում. ամպք ուզում էին Խլղարաքիլիսէն վերև քաշեն, անդունդք՝ իրանց ծոցը քաշեն, պահեն. քար ու հող իրար կտրատում՝ սպանում էին, բայց Աստուծոյ պատկեր մարդը՝ աչքը բաց, ականջը սրած, կռները վեր քաշած, կայծակի թուրը ի՛ր գլխին էր խփում, նա իր թուրը ողորմելի Խըլղարաքիլիսցւոց գլխին: Ամպի կարկուտն ի՛ր դոշին էր վեր հատում, որ Աստուածանից վախենայ, նա իր թվանքի կարկուտը՝ անճար Հայերի էրէխէքանց, անմեղ մանկանց, նորահաս հարսների գլխին էր վեր ածում: Երկիրն ի՛րան էր ուզում քարի, հողի տակով անի, նա մեր ազգի ողորմելի ջիւան որդիքն էր արեան ծովումը խեղդում, ջախըփուրթ անում: Սարերն ուզում էին Պարսի՛ց գլխին թափին, խո՛ր տանին, նրանք մեր անտէր խալխի տուն, տեղ կրակում, իրանց սրի բերնով ղիմայ 151

ղիմայ տալիս: Ա՜խ՝ սիրտս կտրատվում ա. լեզուն ի՞նչ ա, որ բառով կարողանայ՝ էն սարսափելի տեսարանը պատմիլ, որ լսօղը կամ կարթացօղը իմանայ՝ թէ իր խեղճ աւազանի քիր ու ախպէրը ի՜նչ հալումն էին էս սհաթին, ի՞նչ էին քաշում, ի՞նչ էին տեսնում, ո՞ւմ առաջին, ո՞ւմ ձեռին, ո՞ր աշխարքում, ո՞ր հողում: Ա՜խ՝ շլինքդ չկոտրի՝ Աղասի՛՝ ա՜խ՝ ո՞ւր էիր էս սհաթին: Թագաւո՛րք Հայոց՝ որ Անու միջումը անուշ քնած՝ ձեր որդիքը հարամու ձեռին, դուք մէկ գլուխ չի՛ բարձրացրիք, որ նրանց հաւարին հասնիք. է՛ն որդիքը՝ որ մէկ սհաթից առաջ աշխարք զարմացրին իրանց քաջութեամբը, երկիրը սասանացրին իրանց տղամարդութեամբը՝ ու ինչպէս դուք՝ հսկայաբար պահպանեցին իրանց աշխարհը, ձեր հողը, ձեր հայրենիքը, ու դուք՝ անգո՛ւթք՝ թողիք նրանց էսպէս փորձանքի միջում, թշնամու, թրի առաջին: Բայց վա՜յ ինձ՝ ո՞ւր հասայ, ո՞ւր տարաւ ինձ իմ կսկիծը, իմ էրված սիրտը: Լեզուս չի՛, որ խօսում ա, հոգիս ա, որ զգում ա, ազգիս արինը առաջիս թափում, իմ հայրենիքն առաջիս քանդվում, իմ սիրելի ախպօր աղի արտասունքը ու դառը սուքը՝ սիրտս էրում, խորովում: Ի՞նչպէս բէրնիս հուփ տամ. արինս քթովս ա դուս գալիս, աչքս կայծակին տալիս. ջանս էլ տամ, էլի իմ թանկագին ազգի արինն ու ոսկերքը Շօրագեալու հողումը չորացած՝ կարելի ա՝ թէ մէկ մարդի չէրևէր, մէկ մարդ չիմանար, թէ ես էլ էս տեղ պէտք է զոհ ըլէիա), չիմանայի, չտեսնէի, չլայի, ու աղի արտասնքով չխնդրէի. ով Խլղարաքիլիսու պատմութիւնը կարդայ, ինչ աստուածասէր Հայ նրանց տարաբախտութիւնն իմանայ, գլուխը պահի, նրանց հոգին յիշի, իր հոգին ու մարմինը՝ էլ թշնամու ձեռք չտայ, չտայ, ջուրն ընկնի, կրակումն էրվի, բայց իր եախէն Պարսից ձեռը չի՛ քցի, չի՛ քցի. գլուխը ծախի, իր ազգի դարդին հասնի, իրան գերի չանի, չանի: Ա՜խ՝ երաբ ասածս տե՞ղ կհասնի, թէ հետս գերեզմանը կէրթայ, ու հողումն էլ ոսկերքս կմաշի, կտանջի, դրախտն ինձ դժոխք կշինի, գերեզմանն՝ ինձ գեհեան (քուրայ):

ա)

Էս ժամանակին վարժատանից դուս էկայ ու Թիֆլիզուցը գնացի Հախպատ Եփրեմ կաթողիկոսի մօտ, որ թուղթ առնիմ, գնամ, իմ ծնողացը հասնիմ, նրանց հետ քօչիմ ու գնամ Վենետիկ: Ամէն բանս հազիր էր. Օսմանլվիցն էլ մէկ տէրտէր էր էկել իր որդովը, ուզում էր եդ դառնար: Սրանց հետ էի ուզում ճամփու ընկնիմ, բայց դերձիկը դեռ շորս չէ՛ր հասցրել: Ո՛րքան նեղացայ, որ նրանք գնացին, ես մնացի: Էրկու օրից յետոյ հէնց մտայ Ղարաքիլիսէն, Խլղարաքիլիսու եսրներն էկան: Ողորմելի տէրտէրն իր որդովն էնտեղ էր սպանվել: 152

Էրէխէ՛ք՝ ձեր ջանին մեռնիմ, ձե՛զ եմ ասում իմ դարդը. ձեզ հմար եմ գրում, ձեր երեսին ղուրբան՝ հողումն էլ ըլիմ, էկէ՛ք, վրէս կանգնեցէ՛ք. թէ ազգասիրութիւնն ու հայրենասիրութիւնը ձեզ վնաս տայ, անիծեցէ՛ք ինձ, թէ օգուտ, օրհնեցէ՛ք ու լսեցէ՛ք ձեր ընկերների լացն ու սուքը, նրանց հօրնը մօր կսկիծն ու ձեր հօրնը մօր ծոցումը դինջ հանգստանալիս՝ ասածներս մտքըներդ բերէ՛ք: Խլղարաքիլիսեցոց անմեղ երէխէքանց ձէնը քանի անկաջներդ ընկնի, փառք տվէ՛ք Աստծուն, որ էնպէս երկնքի տակի ծնվեցիք, որ ձեր աչքը էսպէս բան չտեսաւ. նրանց ծոցումը մեծացաք, նրանց կաթովն ապրեցիք, ու նրանց արինը չխմեցիք. նրանց դօշի վրայ քնեցիք, ու չմորթվեցիք. նրանց կռան վրայ խաղացիք, ու ո՛չ նրանց մեռած, կտրատված, թիքայ, թիքայ արած, արինաթաթախ լաշի վրայ ընկաք, ու լալով, արտասնքով նրանց արինը չծծեցիք: Կենդանի մօր փորից դուս էկաք, նրանց սէրը վայելեցիք, ու ո՛չ թէ նրանց ճղած փորը դուք կենդանի մտաք, ու ձեր գլուխն էլ՝ նրանց սըրտումը՝ արինաթաթախ ցցվեց: Բարձի վրէն, եօրղան, դօշակի տակին նրանց խտտեցիք, խնդացիք, ու ո՛չ հողի միջումը, քարերի վրայ, նրանց արնումը թաւալ տալով, ձեր արինն էլ հետը խառնեցիք: Ա՜խ՝ մի՛ լաք, մի՛ նախատէք ինձ, որ ես ձեր առաջին դժոխք եմ բաց անում. իմ սիրտս էլ որ դժոխքումն էրվի, էսքան չե՛մ կսկծալ, չեմ մորմոքվիլ, չե՛մ տանջվիլ, ինչպէս Խլղարաքիլիսու պատմութիւնը միտքս բերէլիս: Չբարկանա՛ք ինձ վրայ. չասէ՛ք՝ թէ երազ եմ պատմում. հազարիցը մէկը չե՛մ ասում, որովհետև ձեռքս թուլանում ա, աչքս սևանում: Իմ լեզուս ի՞նչ ա, հարցրէ՛ք էնտեղ ըլողներին, նրանք հազարապատիկ լաւը կասեն՝ թէ ի՛նչպէս էին անողորմ Պարսիկքը մօր փորը ճղում, երեխէն հանում, թիքայ, թիքայ անում, առաջ ոտները կտրում, յետոյ ձեռները, ապա մզրախի, թրի ծէրը հանած՝ նրա մղկտալուն, թրպրտալուն երկար ժամանակ մտիկ տալիս, իրանց դժոխային քէֆն անում, ասում, լսում, խնդում, ծիծաղում ու յետոյ, ա՜խ՝ յետոյ էնպէս անմեղ քօռփին կամ հօրնը մօրը տալիս, կամ նրանց գլուխն էլ սրանցի հետ մատաղ անում: Թողէ՛ք, թողէ՛ք՝ անց կէնա՛նք. հէրիք ա, բայց ի՞նչ անեմ, հէնց գիտեմ՝ էս օր ա Սահակ Աղէն առաջիս կանգնել՝ ախլուխը աչքին դրել, աղաչանք անում, որ Հասանխանի սիրտը ռահմ ընկնի. էս օր են Հայ սարվազներին էն երէխէքանցը տալիս՝ որ նրանք բռնեն, իրանք փառչալամիշ անեն: Էս օր են տա153

սը Պարսիկք Վարդանի՝ քիր ու ախպէրը, հէրնըմէրը առաջիս սաղ, սաղ քերթում, կաշիները հանում, ոտ ու ձեռ՝ քարով, թոխմախով ջարդում, քացով երեսներին տալիս, ու Վարդանը, էս հրաշագեղ պատանին՝ ձեռները կապած, էս երկնային հրեշտակը՝ նրանց վրայ կանգնած, ոտն ա կամէնում շարժի, ճոպանը չի՛ թողում, ձեռն ա ուզում մէկ բանի հասցնի, չվանն ա ղայիմ, թրի առաջն ա ուզում ընկնի, Թուրքը չի՛ թողում, սիրտը պատռում ա, ձէն չի՛ կարում հանի, չունքի նրա հասակի ջահել տղայ, աղչիկ հաւաքել, ձեռ, ոտ, բերան կապել, տանում են, որ իրանց դնին մատաղ անեն: Ողորմելի պատանին ուզում ա, որ մէկ եդ էլ ա մտիկ տայ, իր ծնողաց սուրբ արինը ու կտրատված լաշը մի տեսնի, փափագն առնի, մէկ կաթ արին էլ ա՝ վրէն քսի, մէկ բուռը հող էլ ա՝ ծոցը կամ ջէբը դնի, որ յիշատակ մնայ, մէկ համբուրի էլ ա, ու եդին բարովն ասի, մէկ չօքի էլ ա, նրանց օրհնութիւնն առնի, բայց ա՜խ, ա՜խ՝ հարիր սուր գլխին պլոկած, աչքերը կապած՝ իր ընկերների հետ քշում են, անկաջները փակ, որ նրանց ձէնն էլ ա, իմանան, բերանները կապած, որ իրար հետ խօսին. ձիու երըմիշ ըլելուցն են իմանում, որ շարժում են, բայց չգիտեն, ո՞ւր. դժո՞խքը, թէ դրախտը.– դժո՛խքը՝ սիրելի՝ դժոխքը. սրանց տանում են, որ թուրքացնեն, իրանց դնին մատաղ անեն: Եդ դառնա՛նք. պրծա՛նք. հազար ծեր ու պառաւ, հազար տղայ ու աղչիկ, մանուկ, ծծկեր իրար վրայ փրթած՝ վաղուց ձէնըները կտրեցին, երկնային քունը մտան: Ժահահոտութիւնը քիչ քիչ սկսում ա բարձրանալ. հարաւի չոր քամին փչում. ամպերն էլ եդ սարերի գլխըներին հաւաքվեցան, նրանց աղաղակը Աստուած չիմացաւ: Արեգակը վազում ա, արևմուտը հասնի. Ղզլբաշը Ապարան քաշվում, Խլղարաքիլիսցոց հոգիքը՝ ո՞ւր – դրախտը, արդարը դժոխքը ե՞րբ կէրթայ: Խլղարաքիլիսէն էրվեց, ամպերը քաշվեցին, սարերը դինջացան, հարիր տասը, տասնը հինգ տարեկան տղայ, աղչիկ Հասան-խանի օրդուն մտան: Ղօնշունը նաղրախանէն ածելով, պար գալով՝ եդ ա դառել. դահիճքը իրանց թրերն են հազրում, մոլլէքը իրանց լեզվները սրում, որ Քրիստոսի որդիքը Ալուն մատաղ անեն: Վա՜յ, վա՜յ՝ Հայոց ազգ ջան՝ է՞ս օրին էիր դու արժան: Իրիգունը որ գայ, ա՜խ՝ գէլ, արջ, սարերի գազանները պտի գան՝ ձեր կացած տեղը իրանց ուրախութիւնն անեն: Էլ ո՞վ կլսի մօր ձէն, հօր աղօթք, երէխի խաղ ու ծիծաղ, ժամի ու զանգակի ձէն ձեր լաշերի վրէն: Գազաններին կմնայ բոլոր 154

մէյդանը. նրանք պէտք է էս գիշեր մարաքեայ անեն էստեղ. գնա՛նք, գնա՛նք. միսս սրսռում ա. օ՜հ՝ ո՞վ սիրտ կանի, մօտանայ. բաս էրէխէքանց ճարն ի՞նչ կըլի. նրանք կէրթան Հասան-խանի օրդուն, լաց կըլին, ջան ասօղ չի՛ ըլիլ. կէրվին, կմորմոքվին, մէկ ցաւող չի՛ ըլիլ: Ամէն մէկը մէկ խանի, կամ Արախլվի ձեռի՝ հաւի պէս կծվայ, կամ լեղապատառ կըլի, կամ սուրը իր դօշը կխրի, իրան կսպանի, կամ տանջանքին չդիմանալով՝ կթուրքանայ. ո՞վ՝ լսողը ի՞նչպէս չպտի սարսափիլ: Տեսնի՛նք, ո՞ւր գնացին էս անմեղ գառները: Մեր բախտիցը, թէ տարաբախտութիւնիցը՝ մութը գետինն առել ա, էլ մեզ մարդ չի՛ տեսնիլ, որ եսիր անի: Մթնագիշերը քեզ մէկ ղարալթու ա երևում. գլուխը ցից, պատերը քանդված, հազար կայծակի ու երկրաշարժութեան երեսը դէմ տված, դռներն ու փանջարէքը խարաբայ, խորան ու սեղան աւերակ՝ կանգնել ա տխուր՝ եկեղեցին Ապարանու: Ուր հազար գող ու աւազակ՝ աղօթքի ու պատարագի տեղ՝ անմեղ Հայերի որդիքը՝ ձեռըները կապած, բերան ու աչք խուփ՝ իրանց չար կատաղութեանը պատարագ արին: Ուր Հայոց թագաւորքը, իշխանքը ու պայազատքը՝ Աբարանի բիւրատեսակ ծաղկների հոտը, էն պատուական աղբրների համն առնելով, իրանց ամառվան օրերը հովացնում, իրանց հովացած, զովացած սիրտը՝ աստուածային սիրովը վառում, իրանց սուրբ սրտի աղօթքն ու մաղթանքը՝ ծաղկների հոտի հետ խառը, թռչնոց ձէնի հետ հաւասար՝ մէկ բերնով՝ իրիգուն, առաւօտ երկինքն էին ուղարկում: Ուր էս սհաթին էլ՝ մէկ ահագին չորս ջաղացի ջուր՝ մէկ քանդված բլրի տակից, ուրտեղ որ Վաղարշակայ, Տիգրանայ, Տրդատայ ապարանքն էին, երկրի երեսը ճոթռելով, Ալագեազի սրտիցը գետնի տակովը ճանապարհ բաց անելով՝ բերանը փրփրով լիքը՝ աչքերը խոժոռած՝ դուս ա պրծնում կատաղած՝ որ իրան պսակողների երեսը տեսնի, նրանց սիրտը հովացնի, քնէլիս, զարթնէլիս՝ երկնային ցօղը նրանց երեսիցը գողանայ, իր ցօղը նրանց վրայ թափի, բայց ա՜խ՝ գլուխը քանդված տեսնելով, վրի շինած ապարանը՝ բրիշակ, եկեղեցին՝ աւերակ, չորս կողմը նրանց հմքի, սեղանի քարերը՝ արինաթաթախ, մամռապատ, փշրված ընկած, բերանը կրկին բաց ա անում, որ արտասունքը կուլ տայ, էլ եդ իր փորը տանի, բլրի չորս կողմը պտտում, ոլորվում, խոտ ու ծաղիկ պռճոկում – սուս, մունջ՝ իր ձէնը փորը քաշում, աչքը խփում, ջուրը հողի, քարերի տակին ցրվում, էլ եդ գետինը մտնում ու կէս փայը առու դառած՝ գնում Եր155

ևանու դաշտը՝ որ նրա էրված, խորովված սիրտը հովացնի էլայ, Ապարանու սուքը, տարաբախտութիւնը Էջմիածնին, Վաղարշապատին, Արմաւրին, Երասխին, Մասսին պատմի, ու նրա Սև ջրի դառը արտասունքը իր հետ խառնի, որ Արարատի սրտիցն ու աչքիցն՝ ահագին գետի պէս՝ լուռ, հանդարտ դուս ա գալիս, Արարատեան դաշտի քանդված, աւերած երեսը տեսնում, վրըները սուք անում, ու քիթ ու պռունգ աղի արտասնքով լիքը՝ տխուր երեսը՝ անհոգի ղամշով ծածկած՝ քամու առաջին, թշնամու ձեռին ծալվելով, չոքելով, կանգնելով՝ միւս սարերի աչքի ջուրը՝ որ էս տեղ էկել, ծովացել, կանգնել են, ղամշի ու իլղունի միջումը կորել, վերցնի, գնայ, Խոր Վիրաբայ, Արտաշատայ դզովն անց կէնայ, ու տըրտում Երասխի հետ՝ Զանգին ու Գառնու գետն էլ մէջ անեն, որոց մինը Սևանայ աչքիցն ա կաթում, միւսը սուրբ Գեղարդայ սրտիցը բղխում, երեսները կալնին ու – սուք անելով, գոռալով, Նոյեան, Նախիջևանի, Մարանդի գերեզմանի, Նարեկայ վանքի, Սիւնեաց դաշտերի սրտըները հովացնելով՝ աչքըները սրբելով, գնան, Քուռն էլ մէջ անեն, իրանց արտասունքը նրանի հետ խառնեն ու տանին, Կասպից ծովի սիրտն ածեն, նրա աղի ջրումը կորչին, Պարսից նաւերը ջախըփուրթ անեն, Ռուսաց նաւերը՝ իրանց քամակի վրայ տանին ու բերեն՝ որ ճամփին չյուսահատվի, չբէզարի ու էն իր բարի ոտը մեր աշխարհիցը չկտրի, որ բալքի մեր հայրենիքը՝ նրանց արծվի թևերի տակին զօրանայ, մեծանայ, դարդերը մոռանայ ու էլ եդ՝ իր առաջին փառքին հասնի: Է՛ս եկեղեցումը, է՛ս քարերի տակին ու աղբրի մօտին քօլումը կուչ գա՛նք՝ որ մեզ չբռնեն: Գիշերն էս ա, հասել ա, օրդուն մեզանից մօտիկ. ու Թուրք ազգը ցերեկն էլ՝ էս կողմովը չի՛ անց կէնում, որովհետև Քրիստոսի թշնամի ա, ու անկաջ դնենք գիլանոնց ոռնալուն, Պարսից գոռալուն, Հայոց լալուն ու սքալուն, ու էն անմեղ էրէխէքանց էրվելուն, ծէծվելուն, մղկտալուն, չունքի էս տե՛ղ պէտք է՝ նրանց աչք ու բերան բաց անեն, որ նրանց գարշելի երեսը տեսնին, իրանց ծնողաց երեսը, իրանց քաղցր հօր տունը մոռանան, ու նրանց արինաթաթախ չանգերումը իրանք մրմնջան, նրանք փրփնջան, իրանք մղկտան, սրանք վխկտան, իրանք գլուխ ու երես ծեծեն, խորովվին, սրանք միրուք ու ճալվեր սղալեն ու փառաւորվին. իրանք հէրնըմէր, քիր ու ախպէր ձէն տալով՝ դօշըները եդ ճոթռեն, նվաղին, սրանք իրանց իմամ Հու-

156

սէ<յ>նի անունը յիշելով՝ եա ծոցըները ուզէնան նրանց առնեն, եա դանակները, թրերը սրելով՝ նրանց սրտըներին դէմ անեն, որ լռվին: Ա՜խ՝ չէ՛, չէ՛. անկաջդ կա՛լ՝ սի՛րելի՝ մարդի միսը սրսռում ա. գլխին կրակ վառվում: Աստղերը դուս են էկել, պէլացել. ցաւակից լուսինը՝ տխուր, դառնավարամ հէնց աչքը Ապարանի երեսին առաւ թէ չէ, էլ եդ չոքըչօք արևմուտն ա փախչում, որ անկաջները կալնի, էս ողբալի աղաղակը չլսի. երկիրն իր սև սքի շորը հաքաւ, աչքերը խփեց, որ էս դառը տեսարանը չտեսնի. միմիայն անսիրտ, անգութ սարերը՝ սիրտ ու բերան բաց արած՝ չար հրեշտակ քամու ձեռովը՝ խաբար են իմանում, խաբար տալիս. ծիծաղէլիս՝ ծիծաղում, հրհռալիս՝ հրհռում, հառաչելիս՝ հառաչում, գոռալիս՝ գոռում, լալիս՝ լաց ըլում – ու մէկ րոպէում հազար տեսակ ձէն իրար հետ խառնում ու մէկն էլայ իրանք չիմանում: «Նա՛նի ջան. ջա՛նի ջան... ախպէ՛ր ջան... Աստուած ջան... Բաբայ ջան, հո՛գի ջան... վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ մեր սև օրին, արևին, վա՜յ մեր ջրատար գլխին: Ա՜խ՝ ի՞նչ կըլէր, ձեր ձեռովը մեզ ջուրն ածէիք, ի՞նչ կըլէր, մեզ չէ՛իք ծնել. ընչի՞ չի՛ մեզ էլ ձեր սրտի վրայ մատաղ արին, ընչի՞ չի՛ մեզ էլ ղիմայ, ղիմայ տվին. էս ո՞ւր են հասցրել մեզ, էս ո՞ւր բերել. գետինը չի՛ պատռվում, մեզ ներս տանում, երկնքի աչքը քօռացել, մեզ չի՛ տեսնում: Ա՜խ՝ ո՞ւմ ծոցից զրկվեցինք, ո՞ւմ ձեռն ընկանք: Ա՜խ՝ տէր Աստուած՝ ընչի՞ մեզ էսպէս պատժեցիր. Քեզ ի՞նչ էինք արել, որ մեր աչքը էսպէս հանեցիր. ո՞ւմ մէկ վնաս տվինք, որ մեր գլխին քար քցեցիր: Մեր հօրնըմօրը, մեր քիր ու ախպէրը մատաղ արիր, ախր մեզ էլ նրանց հետ տանէիր, ի՞նչ կըլէր: Մութն էկել ա, գետինն առել՝ նա՛նի ջան՝ սար ու ձոր խաւարել, փակվել, մենք մէրը կորցրած հաւի ճտերի պէս ընկել ենք չօլ ու դուզ. ո՛չ աչքըներս ա քուն գալիս, ո՛չ սրտըներս՝ ղարար, ախ քաշէլիս՝ կրակ ա դուս գալիս լերդըներիցս. ո՞ւմ երեսին մտիկ անենք, որ մեր սուքը տեսնի, ո՞ւմ ճտովն ընկնինք, որ մեր արտասունքը սրբի. ո՞ւմ մօտ գնանք, որ մեզ գոգն առնի, մեր սիրտը մխիթարի, մեր դարդն իմանայ: Քարերը անկաջ չունին, որ մեր ձէնը լսեն, սարերը սիրտ չունին, որ մեզ վրայ ցաւին. երկինքը հեռու, որ մեզ քաշի, տանի, երկիրը թուր չունի, որ մեզ էլ փրթի, կոտորի. ո՞ւմ ասենք մեր դարդը, ա՜խ ո՞ւմ. ընչի՞ մեզ աշխարհ բերիք, ընչի՞ մեզ կաթը տվիք, պահեցիք. դուք շուտով պրծաք, երկինքը գնացիք, մեզ որբերիս էս փո՛ւչ աշխարքի վրայ 157

թողիք, որ դհայ աւելի տանջվինք, դհայ աւելի չարչարվինք. ձեր կարօտը մէկ կողմից քաշենք, մաշվինք, մեր ցաւը միւս կողմից սրտըներս անենք, էրվինք, փոթոթվինք»: «Ձեռըներս կապած, գլխըներս բաց, երկնքի տակին, Ապարանու չօլումը, ձեզ ենք կանչում, ձեզ ենք ուզում, ձեր անունը տալիս, ձեր խաթեր լալիս՝ ա՜յ մեր ազիզ ծնողք՝ երկնքումն ա ձեր հոգին, թողէ՛ք, մէկ սհաթ գայ, վրըներս պտիտ տայ. երկրումս ա դեռ, մեր աչքին մի երևի, հասրաթներս առնինք, ու յետոյ, ա՜խ յետոյ մեր հոգին էլ ձեր հոգուն տանք, ձեզ հետ թռչինք, ձեզ հետ միանանք, դժոխք, թէ դրախտ միասին տեսնինք. ուր որ ըլիք, առանց ձեզ չմնանք. ա՜խ՝ ի՞նչ կըլի, ի՞նչ... ա՜խ՝ ի՞նչպէս չի՛ մեր սիրտը պատռվում, մեր ջանը էրվում, մեր բերնիցը կրակ դուս գալիս, մեզ խորովում. ի՞նչպէս ա մեր լեզուն խօսում, ու չի՛ քրքրվում. մեր աչքը տեսնում, ու չի՛ դուս տրաքում. մեր շունչը դուս գալիս, ու չի՛ կտրվում. մեր արինը եռում ու չի՛ ցամաքում. մեր անկաջը լսում, ու չի՛ քառանում. մեր ոտները փոխվում, ու չի մեր տակին փշրվում, խուրդուխաշ ըլում. էս ի՞նչ օր ա, որ մենք քաշում ենք»:– «Նանի՛ ջան, ա՛խպէր ջան, բա՛բի ջան, վա՜յ, վա՜յ... է՞ս օրվան համար մեզ օրօրոց դրիք. է՞ս օրվան համար մեզ սրից, ջրից ազատեցիք, մեր ցաւին դարման արիք, մեզ ջան ասելով, մեր աչքը սրբելով, գոգըներդ առնելով, դօշըներիդ կպցնելով, քրտինք թափելով, անքուն մնալով, սար ու ձոր ընկնելով, մեզ ապրուստ ճարեցիք, ձեր կեանքը խաւարացրիք, մեզ ծաղկացրիք, դուք թառամեցիք, մեզ դալարացրիք, ձեր ումբրը չորացրիք, մեզ տանը քուն դրիք, դուք հանդում, չօլում, արևի, անձրևի տակի ջանըհան էլաք, որ մենք զօրանանք. աչքըներիդ լիսը սպիտակացրիք, որ մենք մեծանանք, հասնինք, ձեզ քօմակ ըլինք. է՞ս ա մեր քօմակ ըլիլը, է՞ս էր ձեր մուրազը: Էստո՞ւր համար Աստծուն՝ լիսը բաց ըլէլիս, մութը մթնէլիս, գիշեր, ցերեկ աղօթք էիք անում, որ մեր ոտին քար չդիպչի, մեր մատը փուշ չըլի, մեր գլխին կարկուտ, արև չխփի. մեզ իր աչքի առաջին, իր թևի տակին ցաւից, չօռից ազատի, որ մենք բարի զաւակ ըլինք. Քրիստոսի խաչի ղուլ դառնանք, աւետարանի ծառայ, եկեղեցու հող, ազգի պարծանք, աշխարքի շինութիւն: Ա՜խ՝ ո՞ւր էս սհաթը Աստուծոյ անկաջը, որ ձեր արդար ձէնն մէկ էլայ չլսեց, ձեր հազար մուրազի մէկն էլայ չկատարեց ու մեզ

158

էսպէս քարին տվեց, ու մեր հոգին էլայ չի՛ առնում, որ պրծնինք, ա՜խ կորչինք էս անօրէն աշխարքիցը»: «Սրբութիւն էիք առնում, մեզ հետըներդ տալ տալիս. ժամ էիք գնում, մեր ձեռը մոմ տալիս, Զատիկ էր գալիս, Ջրօրհնէք ըլէլիս, կիրակու ժամին, սուրբ պատարագին մեզ խտիտ անում, կամ ձեռով տանում, քար, աւետարան, սեղանի, բեմի, խաչի, պատկերի առաջին, սրբերի ոտի տակին, գիրքը կարդալիս, սկին դուս գալիս՝ մեզ տէրտէրի ոտը քցում, խաչի առաջը դնում, մեզ համբուրիլ տալիս, դուք էլ համբուրում, աղաչանք անում, որ սուրբ աւազանի, մեռոնի շնորքը մեզ վրայ մնայ, ջուրն ընկնինք, մեզ պահի, կրակն ընկնինք, մեզ պրծացնի, մեզ զօրացնի, որ էսօր է՞ս կրակումը, է՞ս բոցումը էրվինք, տանջվինք, մեր ձէնը չիմա՞նաք. մաշվինք, փչանանք, մեր սուքը չանէ՞ք, թրով մեզ կտրատեն, մեզ դուք չազատէ՞ք: Ո՜վ արարիչ, մեր հոգու տվօղ Աստուած՝ ինչպէս մեզ ստեղծեցիր, էլ եդ մեզ սպանիր. ինչպէս կեանք տվիր, էլ եդ դու խլի՛ր. հող էինք քեզ մօտ, էլ եդ հող շինի՛ր. շունչ տվիր, ապրինք, էլի շունչդ եդ ուզի՛ր: Ի՞նչ ենք անում մենք էլ փառքն ու կեանքը. մեզ ի՞նչ հարկաւոր երկիր, աշխարքը. մէր չունենաս, լայ՝ դու լաց ըլէլիս, հէր չունենաս, գայ՝ դու կսկծալիս. քիրդ մօտիդ չըլի դու սուք անէլիս, ախպերդ ձէնդ չլսի, սիրտդ պատռվէլիս: Ո՛վ մեր Արարիչ, մեր տէ՛ր ու մեր հէ՛ր. հէրնըմէրըներս տարար, մեզ էլ տանէիր. քիր, ախպեր առար, մեզ էլ սպանէիր. էլ չենք ուզում քո սէրն ու խնամքը, էլ չենք խնդրում, որ պահես մեր կեանքը. հրեղէն սերովբէդ թո՛ղ մեզ սպանի, բոցեղէն քերովբէդ թո՛ղ մեզ էրի, խորովի. մեզ դրախտը մի՛ տանի՛ր, դժոխքը ուղարկի՛ր. հրեշտակի մի՛ տար, սատանէն թո՛ղ գար. մեր ծնողքը մի տեսնէինք, թող դևը մեզ կո՛ւլ տար. նրանց սէրն առնէինք, նրանց տեսնէինք, մեր հոգին տայինք, նրանցն ստանայինք ու էս դառն օրը հէ՛չ չտեսնէինք, ա՜խ չտեսնէինք»: Էսքան մեծամեծ մարդիք, Խաներ, Բէգեր, Աղէք, Ֆառաշ, Մոլլայ, Ախունդ՝ էս ի՞նչ են էս տեղ կանգնել, հաւաքվել. չե՞ս ուզում դու էլ մի աչքդ քցես, նայե՞ս: – Հայ սարվազները՝ աչք ու բերան կալել՝ փափախով են անում, որ հեռանանք, մօտ չգնանք: Սաքի մօտ էլ գնացիր, ի՞նչ օգուտ, միսդ ջանումդ կմաշվի, կքրքրվի: Եդ դա՛ռ, ես քեզ կասեմ: Քսան, երեսուն էրեխայ փարչալամիշ արին: Մօլլի թոյնը քեար չարեց, չեն թուրքանում, պտի մատաղ ըլին: Դահիճը մէկը մէկի եդևիցը շախկայ տալով, կոտո159

րում ա. Վարդանը՝ էս թագաւորածին պատանին՝ երեսը լուսափայլել՝ հրեշտակի պէս կանգնել ա, ո՛չ Հասան-խանի պարգևին ա մտիկ տալիս, ո՛չ ոսկուն, մարգարտին, ո՛չ ալվան ալվան շորերին, ձիուն, եարաղին, ո՛չ մօլլէքանց խրատին, ո՛չ Հայերի աղաչանքին, ո՛չ թշնամու ահ տալուն, ո՛չ թրին, սրին, վառած կրակին, տաքացրած շամփրին, որ պտի միսը կոխեն, ո՛չ քարփջին, որ պտի ոտների արանքը դնեն, ո՛չ քեալփաթնին՝ որ հէնց էն ա, բարձրացնում են՝ որ միսը քաղեն, ո՛չ կրակած պղնձին, որ պտի գլխին դնեն, սարի պէս դօշը դէմ ա տվել, ո՛չ պատժիցը վախում, ո՛չ պատվիցը խաբվում, իրան կսկիծը մոռացել՝ ընկերներին էլ ձէն ա տալիս, սիրտ դնում: «Էս է՛ն անիրաւ թուրն ա՝ սի՛րելիք՝ որ մեր հօրնըմօր սիրտը էսօր մեր առաջին դուս ճոթռեց: Էս է՛ն անաստուած ձեռներն են՝ որ էսօր մեր մանուկ, ծծկեր քիր ու ախպօր մարմինը թիքայ թիքայ արին, կտրատեցին: Էս է՛ն անողորմ ազգն ա, որ մեր նաչար ազգի արինը մինչև էսօր խմել ու խմում ա, էլ ի՞նչ ենք կանգնել սրանց միջին, ու սրանց գարշելի երեսին նայում: Ձեր ջանին մեռնիմ՝ երեխէ՛ք ջան՝ մենք ո՞ւմ որդիքն ենք, որ թրից վախենանք. ո՞ւմ զաւակներն ենք՝ որ կրակը մեզ թուլացնի: Մեր ծնօղք ու ախպէրները չէի՞ն՝ որ էրէկ էնպէս քաջութեամբ մեռան, որ արարած աշխարքը զարմացաւ, ու հուրն յաւիտենական պտի զարմանայ: Մտի՛կ արէք՝ ձեր երե՛սին ղուրբան՝ էն պայծառ երկնքին. է՛նտեղ, է՛նտեղ էն մեր սիրելիքը, մեր ազիզ բարեկամքն ու ազգականքը մեզ սպասում: Մի՛տք արէք՝ թէ գլխըներդ ցաւի, ո՞վ պէտք է ձեզ մէկ ջան ասի, հիւանդ ըլիք, ո՞ւմ կռան վրայ պէտք է քնիք, լաք. ո՞վ ձեր արտասունքը կսրբի: Մեռնիք, ո՞վ ձեզ կթաղի: Մեր սուրբ լեզուն պէտք է հարամ լեզվի հետ փոխենք. մեր սուրբ պատարագն ու ժամը թողանք, ազանի ձէնին անկաջ դնենք. մեր սուրբ մեռոնը մոռանանք, մեր խաչ, աւետարանը մտքից հանենք, Ալուն, ղուռանին հետևինք: Մտի՛կ արէք սրանց էս դժոխք, ժանդ, մրրած, կեխտոտ երեսին, դժոխքը սրանից լաւ կըլի՞. սրանց աչքերիցը կրա՞կ չի վեր թափում: Վա՜յ մեր գլխին ու արևին, էնքան պէտք է խղճանանք, որ մեր հօրնըմօրը սպանողներին, մեր ժամն ու աշխարքը քանդողներին նօքար դառնա՞նք: Ա՜խ՝ թէ էս փուչ փառքիցը խաբվինք, էս անպիտան պատժիցը վախէնանք ու մեր սուրբ հաւատն ուրանանք, որ մեռնինք, ի՞նչ երեսով պէտք է գնանք մեր ծնողաց մօտը. ի՞նչ 160

աչքով պէտք է նրանց նայենք: Ասենք՝ թէ էս աշխարքումը նրանցից զրկվեցանք, բաս չէ՞ք ուզիլ, որ երկնքումն էլ ա նրանց հետ միանանք, նրանց երեսը տեսնինք, նրանց սէրը վայելենք: Չէ՛, չէ՛. մեռնի՛նք միասին, երթա՛նք միասին. հասնի՛նք մեր ծնողաց փառքին, պսակին: Երկինքն մեզ համար է իր սիրտը բացել. հրեշտակք մեր գլխին թևները փռել. նահատակք, կուսանք, սուրբք և մարտիրոսք մեզ ձէ՛ն են տալիս, մեզ կանչում ամոք: Նրա՛նց մօտ գնանք, նրանց սիրուն մեռնինք, մեր մարմինը տանք, որ հոգով ծաղկինք: Ձեզ մօտ ենք գալիս՝ ծնո՛ղք սիրելիք. ձեր տեսուն կարօտ՝ դուք մի՛շտ պաշտելիք. ձեր արդար կաթը, ձեր սուրբ խրատը, մենք ե՞րբ կմոռանանք, որ մտնինք կրակը: Արի՛, երկնային հրեշտա՛կդ լուսեղէն, տա՛ր մեր աղաչանքն Աստծուն էս կողմեն: Բարո՛վ մնաք՝ դուք լերի՛նք, հող, աշխարհ, բարո՛վ կացէք դուք՝ ծառք, ու ձորք, անտառ: Մենք չէինք արժան ձեր սուրբ երեսին, մեր ոտն անիրաւ դիպաւ ձեր դօշին: Քանի՞ցս ձեր պտուղն, ձեր համն ու հոտը, ձեր շվաքի տակին՝ ձեր ծաղիկն, խոտը մենք հարամ ձեռով քաղեցինք, առանք: Կոխեցինք ձեր սուրբ երեսն ու դօշը, ձեր ղադրն ու խաթրը մենք բնաւ չիմացանք: Ա՛ղբրի գլխին, առվի ղրաղին, սիրելեաց միջին, ծնողաց գոգին՝ սէր վայելեցինք, մեր օրն անց կացրինք: Աստղերն մեր գլխին քաղցր ծիծաղեցին, լուսին, արեգակ իրանց լիսը տվին. թռչունք երգելով, ծաղիկք հոտ տալով մեզ քնացրին, մեզ զարթեցրին. բայց ա՜խ՝ անիրաւ մեր ձեռն, երեսը քնով ծածկեցինք, ձեզ մտիկ չարինք: Քո սուրբ հողին՝ մեր քա՛ղցր Հայրենիք, ծունր չդրինք, մենք չպաշտեցինք. սիրուն վաթանին մենք կեանք չտվինք, մեզ մատաղ չարինք, մենք չսիրեցինք: Թշնամուն հիմիկ մենք եսիր դառանք, թէ որ ուզէնան էլ որ տան մեզ կեանք, էլ չի՛ հարկաւոր. դո՛ւ ա՛ռ մեր հոգին՝ ո՜վ բարի հրեշտակ՝ որ կաս մեր գլխին»: Մնացէ՛ք բարով՝ հողեր ու դաշտեր. ա՜խ՝ թո՛ղ վայելեն ձեր սէրն ուրիշներ. Վարդանի աչքը, էս մանկանց ոտքը էլ ձեզ չե՛ն տեսնիլ, ձեր վրէն շրջիլ. ձեր հոտովն զմայլիլ, ձեր գրկովն փարվիլ: Ո՛չ հօր ոտ կգայ մեր գերեզմանը, ո՛չ մօր արտասունք կթափի մեր տանը. ո՛չ ժամ, պատարագ, ո՛չ խունկ, կամ բաժակ՝ մեր հոգուն տվող կըլի մէկ ժամանակ: Ո՛չ քիր ու ախպէր կգան մեր քովը, ո՛չ մէկ անցկէնող կըլի մեր 161

մօտովը. մեր ծնողաց մարմինը՝ մեր գեղի չօլումն, մեր փուչ ոսկոռներն էս օտար հանդումն՝ չեն միմեանց տեսնիլ, իրար հետ թաղվիլ. նրանք գազանի, մենք գիլի, ղշի փայ կըլինք, մեզ վրայ մէկ ասող չի ըլիլ: Աստուած ձեր հոգին միշտ լուսաւորի, իր սուրբ երեսին արժանի անի: Կըլի՝ որ դուք մէկ էլ եդ հոտ տալիս, գարունքը գալիս, դաշտերն ծաղկէլիս՝ մեր երեսին էլ ծաղկիք, կանաչիք, մեր հողիցն էլ դուք դուս գաք, զարդարվիք. ձեր ցօղն մեզ վրայ թափէք, հովացնէք. ձեր հովն մեր դօշին փչէք, զովացնէք. ձեր պարզ ջրի հետ մեր արինը խառնէք. մեր տված շունչը առնիք ու պահէք. ձեր քաղցր հոտի հետ երկինքն ուղարկէք: Ա՜խ՝ թէ մէկ ճամփորթ էս կողմովն անցնի, ձեր միջին վեր գայ ու էս տեղ քնի, ձեր հոտն առնէլիս, ձեր ջուրը խմէլիս, բալքի թէ հոգին իմանայ, ասի, միտքը բերի՝ թէ էս էն դաշտերն են, որ էս օր մեր չար թըշնամու ծառէն ուզում ա, որ մեզ խաչին մատաղ տայ, մեր ջանը խլի, մեզ անի ղիմայ: Ի՞նչ կըլէր՝ ա՜խ որ մէկ օրհնած հողում, մեր ազգ ու տակի, սիրելեաց միջումն մեր հոգին տայինք, նրանց խառնվէինք: Ա՜խ՝ խա՛չ զօրաւոր. քո հրաշքիդ ղուրբան. մինչև ե՞րբ մեր ազգն, աշխարհն Հայկական՝ էսպէս կտանջվի, էսպէս կմաշվի, էսպէս կքանդվի, էսպէս կխաշվի: Խա՛չ՝ քեզ պաշտողին ընչի՞ չես պահում, խա՛չ՝ քեզ բռնողին ընչի՞ սպանում. քեզ անարգողին էսպէս ղվաթ տալիս, քեզ պարսաւողի սիրտը ո՛չ խրվիս: Ա՜խ՝ տէ՛ր իմ, Աստուած՝ թէ մենք առաջիդ մեղաւոր էինք, քո պատուիրանիդ չհնազանդեցանք, անիրաւ էինք. մեզ սպանէիր, ընչի՞ մեզ թողիր. մեր խեղճ ծնողացը թրի տակ տվիր. մեզ կրակ տվին, ընչի՞ չէրեցիր: Թողիր՝ որ էսպէս տանջվինք չարաչար, անհէր ու անտէր, անմէր, անհաւար մնանք էս չօլումն, գազանաց միջումն, մեր լաշը թռչնոց, մեր արինը հողին մատաղ տանք, մեր ջանն դնենք էս գետին: Մնացէ՛ք բարով՝ ա՜յ մեր խեղճ ազգ Հայ՝ էլ մի լաք, ողբաք, ցաւիք մեզ վրայ: Սրբեցէ՛ք աչքներդ, տեսէ՛ք մեր հալը, էլ ի՞նչ օգուտ մեզ ձեր սուքն ու լալը: Թուրը գլխներիս, մահն առաջներիս, կրակն էրէլիս, շամփուրն ծակէլիս, բոցն խորովէլիս, մեր հոգին տալիս, մեր կէսն փոթոթված, կէսն անձող դառած. մեր ոտներն մոխիր. շնչերս կրակված. մէկ ձեռը կտրած, միւսը քերթած. պղինձն գլխըներիս, քարփիչն ոտներումս, սրտներումս արին, արտասունքն աչքումս. ո՛չ երկինքն փուլ գայ, ո՛չ հրեշ162

տակ տեսնի, ո՛չ դահիճն ցաւի, ո՛չ երկիրն ճղվի: Դուք ո՞ւր էք լալիս, որ մենք չենք լալիս, դուք ո՞ւր մղկտում, որ մենք չենք խնդրում: Պահեցէ՛ք ձեր սուքն սև օրի համար. ձեզ վրայ լաց էլէ՛ք ու տեսէ՛ք ձեր ճար: Մենք մեր ծնողաց հետ կմիանանք. էսօր նրանց տեսուն մենք կարժանանանք. էս դառն աշխարքիցս կհանգստանանք. դրախտը կէրթանք ու միշտ կխնդանք: Բայց վա՜յ ձեր օրին, ձեր օղլուշաղին, թէ դուք կենդանի կանգնիք՝ ձեր աչքով տեսնիք սիրելեաց տանջանքն՝ մղկտալով. ձեռներդ խաչած՝ ձեր դօշը ծեծելով. հող տաք ձեր գլխին, թաղէք ձեր որդին. ձեր սիրտը հանողին, կեանքը քանդողին եսիր դառնաք ու էլի չպրծնիք, էլի միշտ տանջվիք ու ձեր հողի վրայ դուք մատաղ ըլիք ձեր աշխարքումը էսպէս դուք մաշվիք ու դեռ սիրտ չանէք, դուք չմիաբանիք, մէկ օր էս սուր, թուրն, էս կրակն ու բոցը, էս պղինձն, շամբուրն, էս վառ հնոցը դուք ձեր թշնամուն միշտ հազիր չպահէք, նրան դուք չէրէք, նրան չկոտորէք. ձեր ազգն, աշխարքը դուք ազատ չանէք ու էսպէս թշուառ, տարաբախտ մնաք: Մնա՛ք դուք բարով՝ տարէ՛ք ձեր որդոցն մեր կարօտ սէրը, մեր ազիզ բարովն, պատմեցէ՛ք նրանց մեր խեղճ օրերը. թո՛ղ պահեն նրանք իրանց գլխըները. էս օրին չհասնին, էս ցաւը չտեսնին. տան իրանց կեանքը ու պահեն աշխարքը. մնա՛ք բարո՜վ, բարո՜վ... Վա՜յ... վա՜յ... ա՜խ... նա՛նի ջան... բա՛բի ջան... Աստուած՝ քե՛զ ղուրբան... ամա՜ն... ամա՜ն... ամա՜ն... Մեռա՜նք... էրվեցի՜նք... խորովվեցի՜նք... ամա՜ն... վա՜յ... Հրէս պրծա՛նք, հրէս էկա՛նք. ո՜վ Վարդան նահատակ, սուրբ ծնողք՝ ձեր զաւակք գալիս են, մօտ էկէք. կեանք տվին, մահ առան, ձեզ չթողին, ձեր հաւատն, ձեր սուրբ խաչն չուրացան: Թրի բերնին, վառ կրակին, տանջանքին դիմացան:

«Փշրեցէ՛ք, ջարդեցէ՛ք, ոտն ու ձեռ կտրեցէ՛ք, Առաջ փորն, յետոյ գլուխն էրեցէ՛ք, շամփրեցէ՛ք: Մատները հաղըհան, ձեռները կաշըհան Արէ՛ք, մէջքն կրակին դէմ արէ՛ք, խանձեցէ՛ք: Կտրած ձեռն, ոտն ու մատն եղումը դաղեցէ՛ք: Ով շուտով սպանի, իր գլուխը կթռչի: 163

Ուսուլով ու եաւաշ կամ կաշին հանեցէ՛ք, Կամ գլուխը քերթեցէ՛ք, կամ աչքերն փորեցէ՛ք: Թո՛ղ՝ ոտներն էրվէլիս, աչքը տեսնի, սիրտն էրվի. Թո՛ղ՝ ձեռներն կտրէլիս բալքի թէ ահ ընկնի Սիրտները ու դարձ գան, մեր հաւատն ընդունին: Խաչը թողան, ղուռանին գլուխ տան, մերն ըլին»: Հասան-խանն անիրաւ՝ էս հրամանն ասելով՝ Կրակին էր տալիս սուրբ մանկանցն՝ տանջելով: Բայց արդարքն՝ վաղուց էր՝ տվել էին սուրբ հոգին, Սուրբ արեան պատարագն նուիրել երկնքին: Ողջակէզ, անուշ հոտն բարձրացել առ վերինն: Սև ամպերն հեռացան, երկնային լիսն իջաւ, Նրանց մարմինն ամփոփեց, պտտեց, բարձրացաւ: Ու յանկարծ՝ սոսկալի վերևիցը ձէն էկաւ: «Հասան-խա՛ն՝ դու գազան, անօրէ՛ն, դիւակա՛ն. Բա՛ց չար սիրտդ, կա՛ց, կանգնի՛ր, որ ինձ տաս պատասխան: Ո՛չ գետինն քեզ կպահի, ո՛չ անդունդն քեզ կքաշի. Ո՛չ դժոխք թուլ կտան, ո՛չ գեհեանն սոսկալի: Կենդանի դու պէտք է քրքրվիս ու տանջվիս, Մինչև էդ անմեղաց սուրբ արինն վճարես: Թէ շանթ քեզ հանդիպի, թէ կայծակ քեզ էրի, Իմացի՛ր, որ ես եմ, որ քեզ տամ տանջանքի: Երերեա՛լ մնասցես, տատանեա՛լ մաշեսցիս, Փուշ, տատասկ քեզ պատի, թէ հողն էլ դու մտնիս»: Հանգիստ ու խաղաղ մնա՛ք՝ սիրելի՛ք. Մինչև օրն վերջին, լիսն գեղեցիկ. Անմե՛ղ երեխէք՝ արդա՛ր դուք հոգիք: Քանի Աբարան տեսնիմ, անց կէնամ. Քանի շունչս առնիմ, ձեր անունը տամ, 164

Ա՜խ՝ ի՛մ ազգի դուք հրեշտա՛կ սուրբ որդիք, Որ էդպէս կանուխ դուք թառամեցիք: Երբ երեսս հողին, ծնկներս չօքած, Աչքս ծով դառած, սիրտս արնով լցված, Ընկնիմ՝ ա՜խ՝ գլուխս բաց ձեր առաջի, Համբուրեմ ձեր հողն, մնամ վրայ գետնի: Քաղեմ ձեր ծաղիկն, յիշեմ ձեր հոգին. Ո՜վ սուրբ հոգիք ջան՝ երկնային բեմին, Աստուծոյ ատենին, Սրբոց խորանին Տարէ՛ք իմ խնդիրս, տարէ՛ք արտասունքս. Որ մեր խեղճ ազգը, մեր սուրբ աշխարքը, Որ ձեզ պէս մատաղ տվեց Աստծուն, Էլ չի՛ աւերվի, չմնանք գերի, Սրի մատաղ ու եսիր թշնամուն, Անտէր ու անճար, անտեղ ու անտուն:

ՎԱԽՃԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՍԻՆ

165

ԳԼՈԻԽ ԵՐՐՈՐԴ

Հայաստան աշխարքը շատ վախտ էր նեղութեան, աւերման տակ ընկել, ամա էս ամէնիցը անց կացաւ: Սար ու ձոր դառել էր գողի, աւազակի բնակարան: Ամէն կողմից Պարսիկք է՛նպէս ոտը բարձրացրին յանկարծ, որ էլ դեմ կէնալու ճար չկար: Բայց է՛ս նեղութիւնն էր, որ Հայոց էլ է՛ն հոգին էր տվել, որ թէ մէկ կողմից իրանց ազգին ոտի տակ էին տալիս, միւս կողմից իրանք էին թշնամու արինը ծծելով ման գալիս: Սաղ Պարսկաստան պոկ էր էկել, սաղ Կաւկազ դօնմիշ էլել: Էրակլի որդի Ալէքսանդրէն՝ որ Վրաստան առնէլուցը եդը՝ փախել, Պարսից դուռն էր ընկել ու հարիր անգամ գլուխը քարէքար տվել, որ իր աշխարքը էլ եդ ձեռք քցի, էլ սար չէր մնացել, որ անց չկէնայ, որ բալքի թէ իր սրտի մուրազը կատարի: Լազգի, Չաչան, Չէրքէզ, Ղազախ, Բօռչալու, Շամշադին, բոլոր Կասպից գաւառները՝ ձեռըները հինայ էին դրել, թև առել, որ թռչին ու Ռսի իշխանութիւնը ստանան: Հայ ազգին եա կրակ էին խոստանում, եա սուր. եա կոտորում, եա թալանում: Ինչքան թոյն ունէին մեր ազգի գլխին էին թափում: Եա պատիւ, մեծութիւն խոստանում, որ խաբեն նրանց, եա պատիժ, պատուհաս տալիս՝ որ վախէնան, Ռսիցը ձեռք վերցնեն: Շահիցը, Սարդարիցը ֆարման ֆարմանի վրայ էր գալիս, բայց Հայոց արդար սիրտը, ուղիղ սէրը՝ որ Ռուսաց հետ ունէին, է՛ն ժամանակն էլ նրանց չթողեց, երբ թուրը գլխըներին խաղում, որդի ու զաւակ դօշըներին, առաջներին սուրն էր քաշվում, եա կրակումն էրվում: Ինչ որ Պարսից կռվի ժամանակին Հայք արին, Աստուծոյ է յայտնի, ու ամէնողորմած Կայսրն էլ շնորհակալութիւնով ու հրովարտակներով, խաչով ու նշանով էս արած լաւութեան տեղը շատ անգամ լցրեց: Թո՛ղ բազի յիմար, անաստուած մարդ Հայոց ոտը ձգի, թէ մարդ չիմանայ, քարերը վկայութիւն կտան: Հալբաթ որ մէկ օր մէկ արդար, անաչառ մարդ Վրաստանու պատմութիւնը կգրի, էն ժամանակը կեր166

ևի, թէ Հայք ի՞նչ արին, ի՞նչ հաւատարմութիւն են ցոյց տվել տէրութեանը, ի՞նչ արին են վեր ածել: Ո՞վ չգիտի, որ էս հադաղին, ինչ ժամանակ Հասան-խանը արևմտից, Աբաս Միրզէն արևելից՝ աւազակի պէս յանկարծ էկան, մեր սահմանը (սնռը) կոխեցին, մեր կողմը ամենևին խաբար չունէին: Ընչանք Ռուսք իրանց զօրքը կհաւաքէին, Ղզլբաշը կարող էր սաղ Վրաստան ոտի տակ տալ, եթէ Հայք չէին ամէն տեղ նրա ճամփէն կտրել: Միմիայն Ներսէս ու Գրիգոր եպիսկոպոսաց, Մատաթովի ու Բէհբուդովի արածը բաւական է, որ աշխարք իմանայ, թէ ի՞նչ հոգի ունէր էն ժամանակը մեր ազգը: Առաջինը՝ խաչը ձեռին՝ Հայոց քարոզում, զօրք էր հաւաքում, որ գնան, արին վեր ածեն իրանց ազգի համար. երկրորդը՝ Երմալովի խնդըրքովը եպիսկոպոսութեան շորերը փոխած, Չէրքեզի շոր հաքած, եարաղ, ասպաբ կապած, որ Թիֆլիզու, Ղազախ, Բօռչալվի միջովը չէր անց կէնում, հէնց իմանում էր խալխը՝ թէ իրանց փրկիչն էր գալիս: Էն ժամանակը՝ որ Շամշադինի մովրովը հարիր մարդով հէնց հասաւ Մատուշկի ասած կարմունջը, ու սարսափելով էլ եդ՝ ե՛դ դառաւ, չկարաց առաջ գնալ, էս հսկայ եպիսկոպոսը երկու մարդով, հազար արինակեր հարամու գլուխ ջարդելով՝ Ղազախ, Բօռչալու անց կացաւ, հասաւ Շամշադին, իր հայրենիքը, իր ընտանեաց մէջը, Գրաֆ Սիմոնիչին՝ որ Գեանջուցը փախած՝ գալիս էր՝ իր բոլոր զօրքովը՝ իրանց տանը երկար պահեց ու Երմալովի թղթովը բոլոր կառավարութիւնն ստացաւ, մինչև Թիֆլիզուցը օգնութիւն գար: ....... գեղը, որ Պարսիկք էկան, քանդեցին, գերի արին, ուր եօթանասուն տանից աւելի էր, երեսուն մարդով հինգ հազար մարդի մէջ մտաւ, առիւծի պէս իր ժողովուրդն ազատեց, նրանց եսիրը եդ բերեց: Էս միջոցին Երմալովն էլ էկաւ, հասաւ: Մէկ պաս օր եպիսկոպոսիցը խնդրում ա, որ կռվի ժամանակին էլ պասին մտիկ չանի, բայց նա հսկայաբար պատասխան է տալիս: Պարսից միսը թողած, ի՞նչ հարկաւոր է տաւարի միս ուտիլ: Էս միջումը Ալեքսանդր վալին ու Զօհրաբ խանը էկան, Շամշադինը կոխեցին ու քիչ էր մնացել, որ բոլորը տակ ու գլուխ անեն. քաջ եպիսկոպոսը իր ընտիր Հայերով նրանց քամակը կտրեց, զօրքըները կոտորեց ու հինգ Պարսիկ իր ձեռովը բերեց, ու Երմալովին փէշքաշ արեց: Սա էլ ճակատը համբուրեց ու շատ անգամ խնդրեց, որ իրան ասի, թէ ի՞նչ պարգև ա ուզում թագաւորիցը բերիլ տայ: Անմահ եպիսկոպոսը 167

է՛ն խնդրեց, որ Շամշադինու ու Ղազախ, Բօռչալվի Հայ ազգը Թուրքի ձեռիցն ազատվի, չունքի մինչև էն ժամանակը նրանց ձեռին շատ նեղութիւն էին քաշում: Խնդիրքը կատարվեցաւ ու ինքն էլ արքայական պսակին ու թօշակին (պենսիայ) արժանացաւ: Ո՞վ չի զարմանալ, որ սրա ախպէր Գալուստը ինչ ժամանակ Հասան-խանի ձեռը գերի ընկաւ ու ուզում էին, որ գլուխը տան, Նաղի-խանը մէջ ընկաւ ու նրան արձակիլ տվեց: Սարդարն էլ էն պայմանաւ նրան թողեց ու ֆարման տվեց, որ Շամշադնու, Ղազախ, Բօռչալվի մեծութիւնը որդոց որդիս նրան կբաշխէր, թէ կարողանար Հայերի սիրտն առնիլ, նրանց դարձնիլ, որ Ղզլբաշին ծառայեն: Հրամանն էնպէս էր տված, որ թէ չորս օրվայ միջի խաբար չբերի, գլուխը հազար կտոր պէտք է ըլէր: Բայց նա էս բոլոր արինը աչքի տակն առած, էկաւ ու թղթերը Մատաթովին տվեց: Հասան-խանը հազար ոսկի նրա գլուխը բերողին, երկու հազար՝ նրան սաղ սաղ բռնողին էր խոստացել: Շամշադնու սարերը, ձորերը գիշեր ցերեկ գող ու աւազակ ղլվլում էին, որ նրան բռնեն, իրանց պարգևն առնին, բայց շատին ինքը իր թրին պարգև արեց: Էսքան անուանի, է՛սքան քաջութեան տէր էր էս օջախը, բայց էլի ով Գրիգոր եպիսկոպոսին տեսնէր, հոգին հետը կէրթար. է՛ն զարմանալի սրտի տէրն էր, է՛ն քաղցր լեզուն, է՛ն անուշ բնութիւնն ունէր: Երեխի պէս կնստէր, կպատմէր, ինչ գլխովն անց էր կացել: Բայց ի՞նչ հարկաւոր է բանը երկարացնիլ: Քանի Կավկասեան սարը կայ, Մատաթովի ու սրանց արածը յաւիտեան կյիշվի, կասվի:– Միթէ Ներսէս եպիսկոպոսը չէ՞ր, որ Գրաֆ Պասքևիչի հետ մտաւ Հայաստան ու Հայոց մեծ մասը՝ քարոզելով, յորդորելով՝ Ռսի ձեռի տակը բերեց: Քանի՞ քանի քաղաքներ, գեղեր դարդակվեցան Ղզլբաշի ու Օսմանցվի երկրումը, ու քանի՜սն էր Հայաստան, Վրաստան նրանցով լցվել:– Ո՞ւր թողանք էն մեր հոյակապ իշխանքը՝ Բարսեղ, Մանուկ, Մկրտիչ աղէքն Բայեազդցի, աշխարհահռչակ տունն Տիգրանեան Ղարսցի, որ ինչպէս հայր՝ իրանց բոլոր հարստութիւնը վատնեցին, փչացրին ու իրանց աղքատ ժողովուրդը պահելով՝ բերին էս կողմը: Էս օր էլ՝ նրանց անունը տալիս՝ Բայեազդցիք ու Ղարսցիք ուզում են երեսներին խաչ հանեն, էնքան անթիւ է նրանց հէրութիւնն ու լաւութիւնը ազգի վրայ: Միթէ էս Բայեազդցի՞ք չէին, որ երբ մեր զօրքը նրանց քաղաքն առաւ, մէկ քանի 168

օրից եդը՝ յանկարծ Վանայ փաշէն մեծ ղօնշունով որ էկաւ, Բայեազդի չորս կողմը բռնեց, էս քաջ Հայերը հոգին ատամների տակն առած, է՛ն տղամարդութիւնը ցոյց տվին, որ դեռ Երևան չէկած, շատը աստիճան, խաչ ստացաւ: Էս օր էլ որ էս ողորմելիքը Թիֆլիզումը մշակութիւն անէլիս, կամ բաղնսներումը ծառայէլիս խօսք ա ընկնում, էն կտրատված շորըներիցը էլի իրանց խաչերը հանում, գոռոզութիւնով ցոյց են տալիս իրանց արնի գինը: Կարելի է՝ թէ պատմութիւնը՝ որ Հայի համար քօռացել՝ մեծ մեծ ազգերի ա ղուլլուղ անում, էլի մոռանայ, բայց ազգասէր Հայն ի՞նչպէս չպաշտի էն Արծափեցի Մանուկ Աղայի գերօրինակ քաջութիւնը ու Հըսկայութիւնը, որ դեռ Բայեազիդ չառած՝ առիւծի պէս քառասուն քաջ Հայազգի քամակին՝ Մասսայ սարին նայելով, իր ազգի մեծութիւնը միտքը բերելով՝ թև՛ էր առել, սար ու ձոր ոտնատակ տալիս, փաշին ու բոլոր Բայեազդու գաւառը պահում, Քրդերին քարէքար տալիս, հալածում: Տասը տարուց աւելի էսպէս իր աշխարքին տիրութիւն էր անում, վաթսուն մարդով՝ շատ անգամ երկու, իրեք հարիր Քրդի մէջ մտել, ջախըփուրթ արել, դուս էր էկել ու ինչ ժամանակ Պարսից կռիւը բաց էլաւ, արծվի պէս ընկել էր Մասսայ էս կողմը ու Հասան-խանի ղօնշունը շատ տեղ կոտորել, ջնջել էր: Էնպէս որ խանը անճարացած՝ գրեց փաշին, որ եա Մանուկին կորցնի, եա թէ չէ հազրվի, որ վրէն կռիւ կգնայ: Հսկայ, բայց տարաբախտ Մանուկ աղէն՝ էն օրը, որ էս խաբարն ընկնում ա քաղաքը, գալիս ա, որ բարութ առնի: Փաշէն, որ նրան աչքի լսի պէս էր սիրում, կանչում, աղի արտասընքով խնդրում ա, որ անպատճառ գլուխն առնի, քաշվի, բայց քաջասիրտն Մանուկ իր տղամարդութեանն ապաւինելով՝ ասածն անկաջըվեր անում ու գալիս, մէկ դուքանի առաջի զրից տալիս, որ տասը Ղզլբաշ յանկարծ վրայ չեն թափում, վեցին էլ սպանում ա, ու յետոյ ա հոգին տալիս, ու խաչվում: Էս օր էլ ինչ Բայեազդցի նրա անունը տալիս ա, ծուխը քթիցը դուս ա գալիս: Լիս կըտրի՛ գերեզմանդ ու հողդ՝ անպարտելի՛ Հսկայ: Ա՜խ՝ երբ կըլի, որ քո հոգին գայ, մեր ազգի վրայ իջանի, որ մենք էլ մեր ազգին քե՛զ պէս տիրութիւն անենք, քե՛զ պէս մեռնինք: Ո՞ւր թողանք Ղարաբաղցոց, Երևանցոց ու Լօռըցոնց արածները, որ քար ու հող Ղզլբաշի արնովը լվացել, արին են թափել: Ղորդ ա, էն վաղուցվան հիանալի Մէլիքները չկային, ամա նրանց հոգին շա՛տ տեղ էր մնացել: Ղզլբաշի շատ ղօնշունի գլու169

խը սրանք կէրան: Ա՜խ՝ ո՞ւմ մըտքից կէրթայ էն հսկայ կերպարանքը, էն գեղեցիկ պատկերը, էն անոշ լեզուն ու անօրինակ ռաշիդութիւնն ու սիրտը, որ Շուլավէրցի Սօսի Աղէն ու Մէլիք Յօհանջանն ունէին: Հրեղէն վիշապի պէս ընկել էին Քաշվէթու ու Բոլնիսի սարերը, որ թշնամու առաջը կտրեն, տեղ չտան, ու ինչ ժամանակ խաբարը նրանց է հասնում, թէ Նէմէցի Կօլօնիէն տվին, քառասուն կտրիչ տղէրք քամակին, իրանց մովրովն էլ միջըներումը՝ է՛ն վախտն են վրայ հասնում, որ Քուրդ Օքիւզ աղէն վաղուց կոլոնիէն քանդել ու իրեք հազար մարդով եսրների կէսը կոտորել, կէսը առաջն արել՝ տանում ա: Արինն աչքներն առած՝ ընկնում են էս մէկ բուռը զօրքը՝ էն անթիւ բազմութիւնի եդևիցը. Քուրդ ու Ղարափափախ՝ եսրները տալիս են մէկ քանի մարդի ձեռք ու իրանք եդ դառնում: Էս միջոցումը Մովրովը Հայի ղօնշունն առնում, փախչում ա, որ իր գլուխը պրծացնի, միմիայն քաջն Սօսի մէկ քարի տակի իր կտրիչ ընկեր Մէլիք Յօհանջանի հետ՝ ղայիմանում ու մէկը մէկին ձէն են տալիս. «Նամարդութիւնն ու թուլութիւնն տղամարդի համար ամօթ ա, քաջութեամբ մեռնինք, որ մեր որդիքն էլ իմանան, թէ մենք էլ ենք սիրտ ունեցել ու մեր երկրի թասիբը քաշել, մեր աշխարհի սիրով մեռել: Էս մուռտառ արինն էլ ընչի՞ ա պէտքը, որ էսպէս օրը չենք թափիլ: Չօլումը մեռնիլը տղամարդութիւն է»:– Ճանանչ Թուրքեր ձէն են տալիս. «Սօ՛սի աղա՝ քո աղ ա հացը շատ ենք կերել, մեր աչքը կբռնի, թէ քեզ վրայ թուր բարձրացնենք: Մենք քեզ կտանինք, սաղ սալամաթ ճամփու կքցենք, մի՛ անիր, գլուխդ մահու մի՛ տար, քե՛զ ենք ափսոս գալիս, արի՛, քեզ խնայի՛ր»: Բայց հսկայն Սօսի՝ կասկած ունելով, թէ իրանց կբռնեն, եսիր կանեն, նրանց խօսքին չի՛ նայում, ու առաջի թվանքը որ չի քցում, Օքիւզ աղի տղէն ա սֆթայ ձիու շլնքովն ընկնում: Կատաղած հարամին ընչանք վրայ կհասնէր, մէկ տասնը հինգ մարդ էլ սպանում են էս կտրիճ հսկայքը ու թուրըները հանած երբ բարութները հատնում ա, ընկնում են գազանների մէջը առիւծի պէս: Ընչանք իրանց հոգին կտային, մէկ տասը հոգի էլ թրի են մատաղ անում, ու իրանք Աստծուն մատաղ ըլում: Հանգի՛ստ ձեր սուրբ ոսկերացը՝ ո՜վ քաջ նահատակք: Ձեր ջիւան ջանի արինն ա, որ էսպէս սիրտս կրակում ա: Ի՞նչ Հայ ձեր անունը լսի ու ձեր լիս գերեզմանին ողորմի չասի, ձեր յիշատակը իր սրտումը չգրի: Մի՛ իմանաք, թէ ձեր ազիզ արինը նհախ տեղը թափվեցաւ: Էդպէս պատուական արինն էր, որ Աստուծոյ սիրտը գութ 170

քցեց, մեր աշխարն ազատեց ու էս օր էլ՝ էն ձեր նահատակութեան քարի տակիցը ձէն ա տալիս: «Հա՛յք՝ մե՛զ պէս մեռէք, որ անուն ճարէ՛ք»: Էսպէս օրինակներ հազարները կան, բայց էլի մենք մեր պատմութեան տուտն սկսենք: Բարեխնամ կառավարութիւնը տեսնելով՝ որ աշխարքն էսպէս ոտի տակ ընկաւ, հրամայեց՝ որ Փամբակ, Շօրագեալ քօչին, գան Լօռի, որ իրանց պրծացնեն: Աստուած հեռու տանի, ինչ խալխի հալն էր: Որի ախպէրը չկար, որի հէրը, որի որդիքը, որի մէրը: Ղարաքիլիսէն, ինչ տեղ որ իշխանն Սավարզամիրզայ կէնում էր, դառել էր սքատուն, գողադարան: Անօրէն Պարսիկքն ու Թուրքերը ձորից, սարից՝ օրը ճաշին, մեր աչքի առաջին՝ մէկ թվանքի մանգզիլ տեղ՝ վրայ էին տալիս գազանի պէս ու տաւար, մարդ եսիր անում, կամ տանում, կամ գլուխը կտրում: Ո՛չ ցերեկն ունէինք քուն, ո՛չ գիշերը: Մէկ ձիու ոտի կամ թվանքի ձէն մէրուցը գալիս՝ աշխարքն աշխարքով էր դիպչում: Հէրը որդին ուրանում էր. ու աչքը ջուր կտրած, շլինքը ծուռը՝ մտիկ անում, թէ հրէս որտեղ որ ա, հարամին կգայ, նրան սուրը կքաշի: Մէկ դասթայ սալդաթ ու մէկ քանի Ղազախ՝ որ գնացել էին, ճամփէն բռնեն, էնպէս ջարդված, եարալու, փարալու եդ էկան, որ մարդի գլխին կրակ էր վառվում: Մէկ օր Նաղի-խանը էսպէս վրայ տվեց, Ղշլաղ ասած գեղն էրեց ու Ղարաքիլիսու վրայ էկաւ: Էլած չէլած ղօնշունը՝ թօփերն առած՝ քաղաքի առաջը կտրեց, խալխն էլ տուն ու տեղ բաց թողին, ու իրանց էրեխէքանց ձեռը բռնած, գնացին, թօփի տակը մտան: Ռուսաց քաջ հոգին էր, որ մեզ ազատեց:– Վաղուց էինք սրբութիւն առել ու մեր սև օրին աչքըներս կթել: Խալխը քօչիլ չէր ուզում, չունքի սրի ձեռիցը սովի ձեռը պէտք է ընկնէին, ու չէին ուզում էլ, որ իրանց քաղցր հողիցը բաժանվին: Մտքիցս չի գնալ էն դառն օրը, որ հրամանն էկաւ, թէ անպատճառ քօչին: Ո՞վ կուզէր ախր էն տունն էրել, որտեղ որ իր հէրնըմէրը կացել, իրան կաթը տվել, պահել, մեծացրել, մեռել էին: Էն իգին իր ձեռովը քանդիլ, որ դառը քրտնքով բհամ բերել, էն տեղն էր հասցրել: Հաջաթ, զարդ, տան կայենք, ինչ կար չկար բոլոր կրակ տվին, ինչ ժամանակ Ռսի ժամի մուխը տեսան, որը որ մեծաւորը ի՛ր ձեռովը կրակ տվեց, ու սկսեցին լալով, սքով, իր քաղցր, ազիզ սիրելեաց գերեզմանը համբուրիլ, բարով մնայ ասիլ իրանց հողին, ջրին, թօփի, սալդաթի մէջն ընկնիլ ու Դվալի սարի է՛ն կողմն անցնիլ: Դեռ կիսաճամփի էինք, որ Նաղի-խանը իր ղօնշունովը էկաւ, մտաւ Ղարաքիլիսայ ու 171

սարի դօշիցը՝ ամէն մարդ իր տան կրակի ծուխը տեսնելով, քթի ծուխն էլ հետն էր դուս գալիս. ու աչքը խփում էր, որ էս կսկիծն էլ ա չտեսնի: Քօչվորի մէկ տուտը Ջալալօղլի էր հասել, մէկը դեռ հլայ սարի էն կողմն էր: Թուրքերը՝ ջամդաքակեր գիլի պէս գլխըներիս պտիտ էին գալիս, ու սարից, ձորից թվանքները մեզ վրայ կրակում: Էն օրը գնայ, ո՛չ եդ գայ, ինչ մեր հալն էր: Լացի, սքի ձէնը երկինքն էր հասել, լսօղի, տեսնողի սիրտը էրում, փոթոթում: Խալխը սար ու ձոր լըցվել, իրար վրայ էր թափել, ո՛չ տուն կար, ո՛չ տեղ, ո՛չ հաց, ո՛չ ապրուստ: Ով բարեկամ կամ ծանօթ ունէր Լօռի, գնաց, նրա մօտ վեր էկաւ. ով հարուստ էր, գլուխը պահում էր, ով մէկ Աստուածասէրի ռաստ էր գալիս, գեղարէնքումը իր քիւլֆաթին մէկ տաք գօմ էլ ա՝ ճարում, նրանց տեղաւորում էր, ով չէ, սարում, ձորում, էրում, քարափում բուն փորում, մէջը մտնում ու գլուխն ու մէջքը լեռ քարին տալիս: Լօռվայ ձորի մէջը էս գլխիցը էն գլուխը՝ խալխ էր, որ իրար վրայ վեր էր թափել. շատը հողն էր ծակել, մէջը մտել. շատը փէտեր իրար վրայ տվել, տակին կուչ էկել, բայց հաց, շոր, ապրուստ ո՞րդիանց ստանային ողորմելիքը: Հացի կօտը դառաւ օխտը, ութ մանէթ, էն էլ չէր ճարվում: Սարերումն՝ էլ բանջար, խոտ չէր մնացել, քաղել, կերել էին: Ձուկը բռնելով, ֆորս անէլով ի՞նչպէս կարելի էր տուն պահիլ, քչիցը ամէն մէկ տան տասը ջան կըլէին: Էլ սատկած տաւար չմնաց, որ չմորթեն, չուտեն: Շատ հէր, շատ ախպէր իրանց օղլուշաղի, քօռփայ երեխէքանց ձէնին չդիմանալով, տասնով, քսանով հաւաքվում, գլխըները փէշըներն էին դնում, էլ եդ թաքուն Փամբակ գնում, որ հաց բերեն, բայց ա՜խ որը եսիր էր ընկնում, որը գլուխը թշնամուն տալիս, իր տունը քանդում: Ձմեռն էլ էկաւ, վրայ հասաւ: Մարդ, անասուն սովի, ցրտի ձեռիցը ազար ընկաւ. Աստուած ո՛չ շհանց տայ, ի՛նչ՝ էս խեղճերի հալն էր: Քար էր, որ գերեզման էր դառնում, հող էր, որ ջիւան, ջիւան երեխէք՝ իրեք, չորս օր սոված, թաղաթը կտրած՝ տակովն անում: Մէկ հացի ֆոտ դուս գալիս, հազար աղքատ՝ շլինքը ծուռը դուռըդ կտրում, չտայիր, սիրտդ էր էրվում, տայիր, երեխէքդ մնում սոված. կարօտ էինք մնացել, որ ցամաք հացն էլ ա կուշտ փորով ուտենք: Ով ինչ զարդ, զինքս ու զարդարանք, արծաթեղէն կամ մարգարտեղէն ունէր, որը ծախեց, որը գրաւ դրեց: Շատը որդիքը տարան Շուլավեր, Բօռչալու, եսիր տվին: Իմ տան տէրը դերձիկ էր: Որ գնում չէր, բանում, ու մէկ քանի շաբթից եդը մեզ համար հաց բերում, հէնց իմանում 172

էինք, թէ երկնքիցը հրեշտակ է գալիս: Էսպէս հազարաւորք մեռան, սովամահ էլան, ու շատ փայն էլ էկաւ, ընկաւ Վրաստանու հողը ու գլուխը պրծացրեց: Էսպէս ա Հայն իր խեղճ օրը հազար տարի պահել, իրան էս տեղ հասցրել, մէկ թշնամի ոտը բարձրացնէլիս՝ նրա գլուխը ջարդվել, նրա տունն ու տեղը քանդվել, էլ ի՞նչ անօրէն, անգութ մարդ պէտք է ըլի, որ Հայի միսն ուտի, ու նրան չխղճայ: Հիմիկ էս թողանք, գնա՛նք էլի մեր սիրելի Աղասու մօտ, տեսնի՛նք, ո՞ւր մնաց, ու ի՞նչպէս պէտքը նրա բանը վերջանայ:

Էս խառը, դառը, ալէկոծեալ ժամանակին էր, որ մեր իգիթ Աղասին, հինգ տարի սարէսար, քարէքար ընկած, հինգ ընկերիցը իրեքը կորցըրած, երկուսը քամակին՝ մէկի անունը Կարօ, միւսինը Մուսայ, մէկ տասը քսան Քրդստանցի Հայ էլ իր թրի տակը բերել, սար ու ձոր չափելով՝ ման էր գալիս: Մէկ օր Անի էր ըլում, մէկ օր՝ Ղօշավանք ու էստեղ էնտեղ չափմիշ անելով, գլուխը պահում էր, որ եա իր ջիգրը հանի, եա մէկ հազար մարդ էլ ա սպանի, յետոյ հողը մտնի, որ սրտումը դարդ չըմնայ: Աւելի Անի էր նրա բնակութեան տեղը, որտեղ որ հարիրաւոր Ղզլբաշի գլուխ էր թրին մատաղ արել: Էստեղից էր, որ վրայ հասաւ, ու իր չար թշնամի Հասան-խանին ճանկեց. ամա ջահէլութիւնն ու խաչապաշտութիւնը նրան գլխից հանեցին, նա խաբվեց ու հազիր ձեռն ընկած ֆորսը էլ եդ բաց թողեց: Մեր կարդացողների լաւ մտքին կըլի, որ նա՝ երբ Քանաքեռ Սարդարի ֆառաշներին սպանեց, ինքն էլ էնպէս մնաց ազիզ Թագուհու ու իր արածի վրայ սառած, կանգնած: Ընկերներն էլ ժամանակ չկորցրին, գիտէին, որ բոլորի վերջը մահն է, էլ ո՛չ հօր մտիկ արին, ո՛չ մօր, Աղասուն կապեցին ձիու վրայ ու ընկան Աբարանու սարը, որ կամ Փամբակ փախչին, կամ Ղարս, կամ Ախլցխայ, որ իրանց գլուխը թափեն: Էրկու սհաթից եդը ի՞նչ Քանաքռու հալն էր, Աստուած ո՛չ նշանց տայ: Սուք ու շիւանն ընկաւ գեղը. տուն էր, որ քանդում էին, մարդ էր, որ փէդ ու միս էին արել, փախածներին պտրտում, նրանց հէրնըմէրը, օղլուշաղը թրի տակ արած՝ մէկ սհաթի միջումն, որի շլինքը թոկ քցած, որի ձեռները եդևին կապած՝ ոչխարի պէս առաջ արին, որ տանին Սարդարի դուռը: Որդի էր առաջները գալիս, որ հօր ճտովն ընկնի ու իր վերջի բարովն առնի. աղչիկ էր մօր դօշին ընկնում, որ հոգին տայ, հարսն էր 173

մէջ ընկնում, փեսայ էր ոտնըներովը փաթաթվում, որին թրով էին եարալու անում, որին թվանքի ոռքով ջարդում: Քար էր ընկնում ձեռըները, վրըներն էին քցում, փէդ էր պատահում, գլխըներին խփում: Շատին էլ տան սներիցը կապել՝ էնպէս էին չիփ չիփլախ ոտին, գլխին վեր հատում, որ մէկ ձէնը երկինքն էր հասել, մէկը գետինը: Սաղ գեղը պոկ էր էկել. որը գլխաբաց, որը բոբիկ ոտով, որը եարալու, որը կուռը կոտրած՝ արնաթաթախ, երեսը պռճոկելով, գլխին, դօշին տալով. որը ջուրն էր ուզում ընկնի, որը քարափնըվեր: Քէդխուդէքն էլ հօ՝ ձեռ ձեռի կապած՝ էնքան ոտի, թվանքի տակ էին ընկել, որ ջանըներումն էլ սաղ տեղ չկար: Էս հալին մտան Երևան. գնացին բերդը: Կնանոնցը քարով, փէդով դէն արին, մարդքերանցը ներս քաշեցին ու անկուշտ Երևանի բերդը ատամները սրեց, որ էս նոր էկած ղօնաղներին էլ փորումը լաւ տեղ տայ, մարսի: Երկար վախտ դեռ նրանց ձէնը բերդիցը, կնանոնցը դրսիցը իրար էին հասնում, իրար գլուխ լալիս, մինչև քամին բոլորի ձէնն էլ կըտրեց,– աշխարք դինջացաւ, դահիճքը կատաղեցին: Էս միջոցին խաբարը հասաւ Սահակ Աղին: Էս Երևանու Հայերի փրկիչը՝ որ ազգով, պապով էնքան հոգի, տուն ազատել էին բանդից, մահից, սրից, թրից, որ թիւ ու համար չկայ:– Ձին թամքած՝ տանը հազիր էր. թռաւ ձիու քամակը ու նօքար, բէքար առաջն արած՝ է՛ն սհաթին հասաւ բերդի դուռը, որ կնիկ, օղլուշաղ՝ քար, հող ուզում էին պոկեն, գլխըներին տան, բայց քարն էնքան անիրաւ չէր, որքան անաստուած ֆառաշները: Ձին որ չքշեց մէկի վրայ ու ղամշով գլխին տրաքացրեց, տասը տեղ՝ գունդ ու կծիկ անելով՝ մնաց քամակի վրայ ընկած: «Հէնց է՛ս սհաթին փորդ վեր կածեմ, ասեց, սա՛տկած շուն, քո ի՞նչ հադդն ա, կնիկարմատի ձեռ վրայ բերես: Կապեցէ՛ք էդ շներին. հէնց էս սհաթին դրանց թոզը քամուն տալ տամ, դրանց սօյին նա՛լաթ»:– Էս խօսքի վրայ նօքարները էլ վախտ չի կորցրին, վրայ թափեցին ու հէնց էն ա՝ էստեղ էնտեղ շատին բօղմիշ արել՝ ուզում էին ոտ ու ձեռ կապեն, որ բիրդան Սվանղուլի-խանը բերդիցը դուս էկաւ: Թուրքերի միջին՝ կարելի է, մէկն էլ ա էնքան Հայի թասիբը չէր քաշում, ինչքան էս օրհնած խանը: Նրան էլ որ էն դհիցը դուս գալիս չտեսան՝ Թուրք, Հայ մնացին փէտացած, կանգնած: Բայց ո՞վ էր կարող էս հադաղին էն նաչար, ջրատար եսըրների օղլուշաղի ձեռ ու ոտ կապիլ: Հարա՛յ տվին ու ընկան ձիու ոտը: «Խա՛ն՝ գլխովդ ման տանք, 174

ոտիդ հո՛ղ դառնանք, մեր ձեռն ա քո փէշը. վերևումն Աստուած, ներքևումը դո՛ւ՝ մեզ տա՛ր, ջուրն ածի՛ր, մեզ էստեղ սպանի՛ր, սուրը քաշի՛ր, ձիուդ ոտի տակին մատաղ արա՛, մեզ մի ճար արա՛»:– Բարեսիրտ խանը ձին եդ քաշեց, ֆառաշներին ղամշելով՝ դէն արեց, որին իսկոյն վեր քցիլ, բերանը հող ածիլ տվեց, որի ատամներն ու գլուխը՝ մաշկի նալչով լաւ տրորիլ տվեց, միւսներին էլ բերդն արեց ու ինքը աղլուխը աչքին դրած՝ սկսեց ձեռը Մէլիք Սհակի գօտիկը քցիլ ու ասիլ: «Ա՜խ՝ ճամփէն փուշ ու տատասկ դառնար էս անիծած Ղաջարի, որ մեր հողը չմտնէր: Աշխարքը քանդեցին, Աստուած մէկ քար էլ ա՝ չի՛ քցում սրանց գլխին, որ սատկին, փչանան: Էս ի՞նչ ա էս խեղճ խալխի հալը: Մէկ աղչկայ խաթեր էսքան տուն քանդիլն՝ Աստուած ի՞նչպէս ա ղաբուլ անում: Աստուած մեր թուրը մէկ օր մեր սիրտը կցցի, էս զուլումին քարը չի դիմանալ, ո՞ւր մնայ մարդը: Գնա՛նք, Մա՛լիք՝ գնա՛նք, կէս սհաթ որ եդի վրայ հասնինք, էն խեղճ բռնվածների տունը կքանդեն, եա աչքները կհանեն, եա գլխըները կկտրեն: Աֆա՛րիմ՝ Ա՛ղասի. էս սհաթին էս տեղ ըլի, աչքին պաչ կանեմ: Ռաշիդ տղէն էնպէս կըլի, ամա ի՞նչ անես, որ անօրէնի ձեռի ենք մնացել: Գնա՛նք՝ վախտ կորցնիլ պէտքը չի»:– Էսպէս խօսեց էս արժանայիշատ<ակ> Թուրքը, որ ամէն սհաթի Հայերի համար գլուխը եդ էր դրած: Նօքարներին հրամայեց, որ էն կնանոնցն ու Թագուհուն իր տունը տանին, ընչանք ինքը գայ, ու ինքը Սհակ Աղի հետ մտաւ բերդը: Ղարաւուլները սրանց որ տեսան, մնացին փէդացած կանգնած: Երևանու բնիկ Թուրքերը, որ Հայի հետ մէկ տեղ մեծացել՝ ախպօր պէս էին վարվում, Սարդարին, Հասան-խանին անիծելով, թքելով, Ղզլբաշի վրայ ատամները ղրճտացնելով՝ քիչ քիչ քաշվեցին, ու դէմը գնում էին, դէմը ասում. Տէ՛ր Աստուած, ե՞րբ կըլի, որ քո ողորմութեան դուռը բացվի ու մենք էս անիծած Ղզլբաշի ձեռիցը մէկ օր ազատվինք: Չունքի սրանք երլու ըլելով, չէին ուզում, մէկ օր էլ ա՝ նրանց ծառայեն ու շատ անգամ Հայերի հետ միացել, քշել էին նրանց, ամա թրի զօռով էկել, էլ եդ երկիրը զաւթել էին:– «Սա՛րդար՝ գլխի՛դ ղուրբան՝ ասեցին Սվանղուլի-խանն ու Սհակ Աղէն, ու ձեռ ձեռի տված՝ ընկան դիւանխանէն հէնց է՛ն սհաթին, որ խեղճ Հայերի կռներն ու աչքերը կապել՝ չօքացրել էին, որ գլխըները տան: Դահիճները թուրըները սրել՝ գլխը175

ներին կանգնել էին:– «Սա՛րդար՝ մեր գլուխն էլ սրանցի հետ տո՛ւր, ասեցին, չօքեցին ու ուզում էին իրանց ձեռովն իրանց աչքը կապեն: «Տուն, մալ, դովլաթ, օղլուշաղ, ղովում, ղարդաշ՝ գլխիդ եսիր ըլին: Ձեռըներիցը բռնի՛ր, ջուրն ածի՛ր, մեր հոգին ա՛ռ, ու էս անմեղ խալխին սուրը մի՛ քաշիր: Սարը քո առաջին գլուխ չի բարձրացնիլ, ծովը՝ քեզ տեսնէլիս՝ բերանը կփակի. ոտդ թափ տաս, երկիրը թև կառնի, կթռչի. արարած աշխարքը թրիդ առաջին ղուլ ա դառել. անունդ երկնքումն ա ձէն տալիս, ոտդ՝ որ տեղ դնում ես, ծաղիկ է դուս գալիս, աչքդ՝ որ տեղ քցում ես, արեգակ է բաց ըլում. ի՞նչպէս ես մէկ լաչար աղչկայ խաթեր, մէկ երկու նօքարի խօսքով՝ էսքան տուն քանդում, բաս ո՞ւր մնայ քո ռահմն ու քեարամաթը՝ որ ալամ աշխարք տեսել՝ զարմացել ա: Ի՞նչպէս ես էդ հալալ բերնիդ լայեղ տեսնում, որ սրանց արինը վեր ածիլ տաս: Քո քօշք ու սարէն ողորմութեան դուռն ա, ընչի՞ ես արնի տեղ շինում: Սրանց ծեր հասակին, սրանց խեղճ եթըմներին խնայի՛ր: Սրանք ի՞նչ են արել, որ մէկ տղի, մէկ թուլի, հարամու գլխին եսիր ես անում»: «Երկինքն էլ ա քոնը, ի՞նչ թէ երկիրս: Արարած աշխարքս քե՛զ ա գլուխ վեր բերում, մէկ աղչիկն ի՞նչ ա, որ նրա խաթեր քո խալխի տունն ուզում ես, քանդես: Աղչիկ ես ուզում, հազարը կայ: Ո՞ւմ աչքդ առնի, որ քեզ մատաղ չըլի: Մեր ջանն ուզի, որ քեզ տանք, աղչիկն ո՞ւմ շունն ա: Դո՞ւ չես, որ էդ հալալ բերնովդ ամէն օր ասում ես, Հայերը քո աջու թևն են. քո երկիրը շէնացնողը, խազինէդ լցնողը, քո թուրը կտրուկ, երեսդ պարզ անողը նրանք են: Ի՞նչ կըլի, որ էս սհաթին քո ցասումդ մեզ վրայ թափես, սրանց խեղճ գաս: Ասլանին ի՞նչ փառք, գառի գլուխը ջարդի: Չէ՞՝ սրանք քո չրաղն են, քո ըմբրիդ դվաչին. ընչի՞ ես նհախ տեղը կորցնում: Անողը պէտք է բռնած, սրանք ի՞նչ մեղք ունին: Ում ձեռն արնոտ ա, նրա աչքը պէտք է հանած. սրանք ի՞նչ են արել: – Սա՛րդար, երկնքի, երկրի տէ՛ր՝ Սա՛րդար՝ Դու չես մեր շլինքը տալ, մե՛նք մեր թուրը մեր սիրտը կխրենք: Թէ մեր արինը քեզ համար թանկ ա, սրանց գլուխը մեզ բաշխի՛ր: Քո դռան շունն ենք, մեզ մի՛ կորցնի՛ր»:– Էսպէս աղաչանք արին, ու չօքըչօք թրըները տարան, սարդարի առաջին դրին, ոտի տակն ու փէշը համբուրեցին, երեսներին քսեցին ու գլխըները գետնին կպցրին, որ տեսնին, թէ բանն ինչպէս ա վերջանում:

176

«Ձեռներս կապում էք՝ Խա՛ն, Մալի՛ք», սկսեց Սարդարը բերանը բանալ, «ի՞նչ անեմ. ի՞նչ կըլէր, մի քիչ եդի էիք էկել: Ինչքան բարկացած էլ որ ըլիմ, ձեզ տեսնէլիս՝ թուրը ձեռիս՝ ձեռս թուլանում ա: Մինչև ե՞րբ էս կրակը մեր երկիրն էրի: Հայ ազգը ո՛չ թրից ա վախէնում, ո՛չ թվանքից, ո՛չ թօփից: Կրակն ես քցում, էլի իր հաւատն ա պաշտում. ծառին ես կախ անում, միսը պոկում, բերանը տալիս, էլի իր խաչն ա պաշտում, իր Քրիստոսի անունը տալիս: Էս մէկ կտոր փէդն ի՞նչ ա, ախր որ սրանք էսպէս ապաւինել են, որդին ես քաշում, ինքն ա հետը կրակն ընկնում. հօրն ես բռնում, որդին ա գլուխը մահի տալիս: Սրանց մէկ կնիկ են տալիս, մեր օրէնքը՝ քանի որ քէֆդ ուզի: Ռահաթութիւն, մշակութիւն են անում, բուրդ հաքնում, ցամաք հացի կարօտ, մենք սրանց խանութիւն, բէգութիւն, աշխարք, պատիւ, դօվլաթ, մեծութիւն ենք տալիս, ախր ընչի՞ համար չեն խելքի գալիս, մեր մասսաբին, օրէնքին հաւանում, մեր հաւատը ընդունում, պաշտում:– Բոլորը ջնջես, աշխարքը կքանդվի. չունքի երկիր շէնացնողը, հաց տվողը սրանք են: Արևի, անձրևի, կոռի, բէգեարի տակին չորացել, չօփ են դառել, էլի որ մէկի մազին դիպչում ես, ասլան ա դառնում, մարդի պատռում: Էսքան մեր ազգը սրանց կոտորեց, եսիր տարաւ, աշխարքը քանդեց, էլի խելքի չէկան: Շահութիւն էլ որ խոստանում ես, իրանց գլուխն են դէմ անում, էլ ի՞նչ ասես: Մէկ մարդ փլաւի, մսի տեղ՝ խոտ, բանջար ուտի, ամսներով պաս պահի, ցամաք հացի ապով մնայ, ախր էն գլխումն էլ ի՞նչ խելք կըլի: Ախր ի՞նչ սատանայ է սրանց սիրտը մտել, սրանց ճամփից հանում: Մեր փեղամբար Մահմադն ասում ա՝ թշնամուդ աչքը հանի՛ր, սրանց Քրիստոսն հրամայում, որ նրան սիրես, քո աչքդ հանես, նրան տաս. նրան օրհնես, թէ քեզ հալածի: Էս խե՞լք ա: Հաւն էլ իր ճուտը ուրուրին չի տալիս, սրանք ո՞նց են իրանց որդիքը իրանց ձեռովը մատաղ անում: Մէկ սիրտ անեն, մեր հաւատն ընդունին, տեսնին՝ մեր Շահն ի՞նչ փառքի սրանց կհասցնի: Ջաֆար-խանին թո՛ղ մտիկ անեն. մէկ Ղարաբաղցի հօդաղի տղայ էր, որ եսիր արի, հմիկ աշխարքի տէր ա դառել: Խօսրով-խանն ո՞վ էր, ո՞ւմ որդի, էնպէս էլ Մանուչար-խանը. հմիկ սաղ Իրանը զաւթել են, շահն էլ են նրանք, շահզադէն էլ: Շահի հոգին նրանց ձեռին ա. ասեն՝ նստի, կնստի, վե՛ր կաց, վեր կկէնայ. ինձ նման հարիր Սարդար, Խան, Շահզադայ՝ նրանց ձեռին են մտիկ տալիս: Ստամբօլ են գնում Հայի տղէրքը՝ վազիր ու փաշայ են դառնում. Թէհրան են ընկնում, նազիր ու խան.

177

սրանից աւելի էլ ի՞նչ պատիւ կուզի մարդ, որ ստանայ, ու սրանք էսպէս քարացել, ոչինչ չեն ընդունում: Մեր կուռը բեզարեց՝ սրանց կոտորելով, մեր թուրը գլացաւ՝ սրանց սպանելով, սրանք՝ էլի հէնց գիտես՝ թէ խիարի սերմ ըլին, մէկ ղրաղիցը կտրում ես, միւս ղրաղիցը դուս են գալիս, էլի հասնում, էլի կտրածի տեղը բռնում: Մարդ կուզի՝ օր քաշի, կեանք վայելի, սրանք իրանց կեանքը՝ իրանք են մահու տալիս, իրանց օրը՝ իրանք խաւարացնում: Մեռնին իրանց հաւատովը, դժոխքը պէտք է գնան, սատանի ձեռքը: Մէկ կտոր պանիր ուտիլն, մէկ ուշունց տալն, մէկ արած մեղքը չասիլն ի՞նչ զատ է, որ սրանք էնպէս կարծում են, թէ իրանք դևի փայ կըլին, թէ որ չպահեն: Մեր հաւատովը՝ կե՛ր, քանդի՛ր, խլի՛ր, սպանի՛ր, քէֆ արա՛, աշխարքի վայելչութիւնը քաշի՛ր: Կնիկդ փիս ա, դո՛ւս արա՛, ուրիշն ա՛ռ. ո՛չ պաս, ո՛չ ծում. աչքդ ի՞նչ սիրի, էն կե՛ր, էն հաքի՛ր, մաշի՛ր, մէկ չօռ ասողի աղիքը վե՛ր ածա, քեզ ծուռը մտիկ անողի՝ աչքը հանի՛ր, էլի որ մեռնիս, գնաս էն կեանքը, ի՞նչ դժոխք, ի՞նչ պատիժ. առաջիդ էլի հազար մօյդայ ու աղչիկ պար կգան, քեզ քէֆ շհանց կտան: Վարդի ջուրն երեսիդ կթափի, ոսկեջուրն տակովդ կէրթայ. սրանից աւելի փա՜ռք: Էստոնք թողած՝ հոգի ու հաւատ կորցրել են էս յիմարները, էս դինումը ջոկ են տանջվում, էն դինումը հօ՝ էլ ի՞նչ ասիլ կուզի, չունքի դրախտի բալանիքը մեր փեղամբարի ձեռին ա: Ո՛չ սրից են վախում, ո՛չ փառքից խաբվում: Ծծկեր երեխէն էլ՝ Թուրքի անունը տալիս՝ ուզում ա՝ մարդի կտրատի: Էլ ի՞նչպէս համբերես, համբերութիւնը մէկ օր կըլի, երկու օր: Սաղ Իրան հարիր անգամ սրանց գլխին փուլ էկաւ, էլի տակիցը դուս էկան, շունչ առան. ու տեղն ընկած վախտը մարդի սաղ սաղ ուտում են, սրանց արածին ո՞վ կդիմանայ: Հմիկ էլ մէկ գեադայ իմ ղլերին (ծառայ) ա սպանել, ախր ի՞նչ անեմ. սիրտս բերնովս դուս ա գալիս, ի՞նչպէս չի սրանց ղիմայ ղիմայ անես: Ախր նա էս օձերի ճուտն ա, ընչանք մօրը չսպանես, ձագը ձե՞ռ կընկնի»: «Խան, Մա՛լիք՝ էլի ասում եմ՝ սրանց արածը տանէլու չի, ամա դո՛ւք էք էկել իմ դուռը, ի՞նչ անեմ, ի՞նչպէս եդ դարձնեմ: Որ սիրտս ուզէք, գիտէք, որ կհանեմ, ձեզ կտամ: Սրանց գլուխը ձեր արևին սադաղ. թո՛ղ՝ բխով քցեն դրանց ոտներն ու շլինքը, ու բերդումն ընչանք մնան, մինչև սուչլուն ինքն իրան եդ գայ: Հօրնըմօր արինը քաղցր ա, վաթանի հողն ու ջուրն անոշ: Թո՛ղ՝ սրանք գրեն իրանց տղէրքանցը, 178

խրատեն, որ եդ դառնան, թէ չէ բանը փիս կգայ: Կուզեմ, որ է՛ն, է՛ն, էն բէդովլաթ Աղասուն մէկ էլ տեսնիմ, մէկ էլ էն սուրահի բօյին նայեմ, յետոյ միսը բերանը տամ, որ սրտումս դարդ չմնայ: Թո՛ղ՝ նա էլ, ուրիշներն էլ լաւ իմանան, թէ սարդարի հրամանը գետինը չի պէտք է քցած, սրբի պէս պաշտած՝ որ մէկն էլ ա՝ չի համարձակի էսպէս բանն անիլ: Թէ չէ Հայերը գէլ կդառնան, մեզ կուտեն: Էլ էս երկրումը կէնալ չի՛ ըլիլ»: «Ասում եմ ձեզ՝ ա՛յ աղսախկալուք (ծերունիք)՝ ղուռանի զօրութիւնը գիտէնայ, թև առնին ձեր որդիքը՝ երկինքը թռչին, էլի նրանց վեր բերիլ կտամ. գետնի տակը մտնին, եա ծովի, կհանեմ, թիքայ թիքայ կանեմ. նրանք որ չգան, սաղ Հայ ազգը թօփի բերնին կապիլ, քցիլ կտամ. թէ խելք ունին, ձեզ խեղճ գան, եդ դառնան: Հազար ձիաւոր՝ նրանց եդևիցն ընկած՝ սար ու ձոր ոտի տակ են տալիս, ղազախ, ղարափափախ նրանց արինը խմում, թէ մէկ ձեռս են ընկել, մեծ թիքէն անկաջները կմնայ. ձիու պոչից կապիլ, քաշ տալ կտամ, թո՛ղ ձեզ խաթր անեն, եդ գան. թէ չէ՝ որ ես բերիլ տվի, ո՛չ դուք կպրծնիք, ո՛չ նրանք: Քեաբ ու ղուռանով, Շահի գլխովն օրթում եմ ուտում, ասածս ասած ա, դուք գիտէք: Գնացէ՛ք, էսօր կգան, ազատ էք, էքուց կգան, նմանապէս: Ձեր, ու ձեր խալխի կեանքը՝ նրանցիցն ա կախ. թէ եդ գան, բալքի թէ սիրտս ռահմ ըլի ընկած, բարկութիւնս անց կէնայ, նրանց չսպանեմ: Սար ու ձոր առաջիս դողում են, նրա՞նք պէտք է ինձ դէմ կէնան: Գնացէ՛ք, միտք արէ՛ք, ձեր գլխի դարդը քաշեցէ՛ք»:– Էս խօսքի վրայ Սվանղուլի Խանն ու Սհակ Աղէն վեր կացան, աթոռի ոտն ու Սարդարի փէշը համբուրեցին ու հազար անգամ գլուխ տալով, ոռըոռ անէլով դուս գնացին: Բանդը բաց արին ու մեր խեղճ քէդխուդէքը մտան ներս. դուռը վրըները փակեցին, նրանք աչքըները բաց արին: Թագուհին էլ էնքան ոտին գլխին տվել, երեսը չանգռել էր, որ էլ սարդարի երեսը չկարացին բերել: Սվանղուլի-խանը տարաւ իր տունը, որ նրա հոքսն էլ քաշի, նրան էլ ճար անի:– Բայց ինչ մեր Աղասու հալն էր, Աստուած ո՛չ շհանց տայ: Ձեռն ու ոտը կապած՝ դժոխքը փորումը, Սադայէլեան չար հրեշտակները գլխին պտիտ տալով, Զանգվի վրովն անց կացրին, ու հէնց բռնես՝ սար ու ձոր բերանները բաց՝ նրանց ըլին ուզում կուլ տան, էնպէս փախցրին նրան՝ նրա քաջ ընկերքը: Շատ տեղ իրանից գնում, քիչ 179

էր մնում, ձիուցը վեր ընկնի, էլի ընկերքը հասնում, երեսին ջուր էին ածում, անկաջները տրորում, եդ բերում. էլի նրա սիրտը գնում, ձիու գլխովն էր ուզում ընկնի: Բազի վախտ՝ որ բիրդանբիր՝ «Թա՛գուհի, նա՛նի, Բա՛բի, Նա՛զլու» չէր ձէն տալիս, քար ու հող ուզում էին կրակվին: Հէնց մութը գետինն առաւ, նրանք նի մտան Աբարանու քանդված եկեղեցին, չունքի օրն էլ կարճ էր, արեգակը՝ քիչ էր մնացել մէր մտնի, որ նրանք գեղիցը դուս էկան: Ձիանքը որ շունչ չէին քաշում, աչքըները արին էր քցում, քիթ ու բերան՝ կրակ: Ամէն մէկ շունչ քաշէլիս՝ փոր ու աղիք իրար էին կըպչում, էնքան էին քշել: Վաթօն սկսեց ձիանը ման ածիլ. Կարօն՝ սար ու ձոր աչքի տակն առնիլ, ղարաւուլ քաշիլ. Մուսէն՝ Աղասուն ուսին դրած՝ մտաւ եկեղեցու խարաբէն, գլուխը դրեց գոգն, ձեռը երեսին, ու աչքը երկինքը քցեց, որ իմանայ, թէ աստղերն ի՞նչ են ասում: Մէկելներն ընկան դէս ու դէն, որ ձիանոնց համար մի քիչ եմ (ուտելիք) ճարեն: Բայց էն վախտին չօլումն ի՞նչ կըլէր: Խոտի չօփերն էին մնացել տեղ տեղ ցից ցից կանգնած: Երկինքն՝ աչք ու ունք կիտած՝ իր չարխը պտտում էր հանդարտ, լուսինը՝ ամպերի տակիցն մէկ երեսն հանում, շհանց տալիս, մէկ էլ ծածկում, կորչում էր: Գերեզմանատունն էնքան սարսափելի չէր ըլիլ, ինչպէս էս եաբանի չօլը: Ամէն մէկ սարի արանքից, կամ քարի տակից՝ դժոխքի ձէն էր գալիս: Գէլ, չարխալ, արջ մէկ կողմից, դառնաշունչ բօրեազը, որ էս տեղ օրը ճաշին մարդի աչք ու բերան կալնում, խեղդում է, միւս կողմիցը՝ Սանդարամետը բաց էին արել, սար ու ձոր իրար գլխով տալիս: Ամէն մէկ քար, ամէն մէկ թուփ նրանց աչքին դև էր դառել, ու ձին՝ մէկ ոտը խփէլիս, կամ փռնչալիս, քարերն ուզում էին, ճաքին. ձորերը տրաքին: Աղասին՝ նաֆասը փորն ընկած՝ որ բազի անգամ ա՜խ չէր քաշում, ու ոտին գլխին անում, գետինն ուզում էր պատռվի, ընկերներին խոր տանի: Նրա հաւատարիմ շունը՝ գլուխը նրա ոտի տակը դրել՝ մնացել էր փէդացած: Ձին էլ բերին, գըլխավերևը կապեցին, որ բալքի նրա շունչն էլ ա՝ Աղասուն մէկ ճար անի: «Ջա՛նիդ ղուրբան՝ Ա՛ղասի՝ էս ի՞նչ օրն ես ընկել, մեր աչքը պտէր դուս գար, որ քեզ էսպէս չտեսնէինք: Էս ի՞նչ ա քո հալը»:– Ասում էր ջիւան Մուսէն ու գլխին տալիս, երեսն երեսին դնում, ձեռը դօշին. դամարի տալն ու ջանի տաքութիւնն էլ որ չէր տեսնում, գլխին կրակ էր վառվում:

180

Էն մէկել տղէրքն էլ ձիանոնցը ջուր տվին, ձեռները քամակներին քսեցին ու էլ եդ թամքեցին, լգամները բերանները տվին: Թվանքների, փշտովների ոտներն էլ քաշեցին, ազղօթին թազացրին, ու ամէն մարդ՝ իր ձիու լգամը ձեռին՝ էկան, Աղասու չորս կողմը կտրեցին: Աչքըներիցը արտասունքը գետի պէս էր վեր թափում: Հօրնըմօր դարդը մէկ կողմից, իրանց սև օրը միւս կողմից՝ իրանց սիրելուն էլ է՛ն հալին տեսնէլիս՝ ուզում էին՝ քար ու քօլ պոկեն, գլխըներին տան:– Մէկ սա էր ընկնում Աղասու վրայ, մէկ նա: Մինը ձեռն էր դնում բերնին, մինը գլուխը քաշում դօշին: «Եարադանիդ ղուրբան՝ Աստուած. փառքդ շա՛տ ըլի, հէնց է՛ս առաւօտ ամէն աչք մե՛զ էր էրնակ տալիս, ի՞նչ արինք, որ մեզ էս պատժին հասցրիր: Վա՜յ մեր խեղճ օրին՝ ա՜յ ազիզ ծնողք՝ ե՛րաբ սա՞ղ էք, թէ թրի տակին մնացիք. երաբ թօ՞փ ձեզ գետնին խփեց, թէ զընդան ձեզ մէջն առաւ, երաբ մե՞ր ցաւն էք քաշում, թէ ձեր սև օրը լաց ըլում: Տէ՛ր Աստուած՝ տէ՛ր Աստուած՝ ո՞ւմ մէկ չօռ ասեցինք, որ մեր առաջն էկաւ: Ո՞ւմ մէկ ծուռն աչքով մտիկ արինք, որ մեր գլխին էսպէս բարկացար: Արեան ծովն էկել, չորս կողմըներս բռնել ա, ո՛ր կողմն էլ ձեռն ենք ածում, կրակ է ընկնում ձեռըներս: Էս տեղ մեր թագաւորներն էին վաղ ժամանակը քէֆ անում, իրանց ամառը անց կացնում, որտեղ որ հիմիկ մենք կրակումն էրվում ենք: Է՛ս ժամումն էին նրանք կանգնում, աղօթք անում, որտեղ որ հիմիկ մենք՝ մեր հոգին ուզում ենք տալ: Ա՜խ՝ ո՞ւր էն ժամանակը, ո՞ւր էն փառքը: Ձեր հողը լիս կտրի՝ ա՜յ մեր ազգի թագաւորք, իշխանք, երա՜բ դուք էլ միտք կանէիք, թէ ձեր որդիքը մէկ օր էսպէս արին պէտք է վեր ածեն ձեր գերեզմանի վրայ: Էս ի՞նչ չար լեզու մեզ անիծեց, որ մեր օրն էսպէս սևանայ, մեր աստղն էսպէս թեքվի: Ո՜վ արագահաս սուրբ Սարքիս, ո՜վ զինաւոր սուրբ Գէորգ՝ էլ ո՞ր օրը մեր հաւարին պէտք է հասնիք: Դժոխքումն էրվում, տապակվում ենք, ախր ի՞նչ կըլի, որ մեզ մի չարայ անէք: Ա՛ղասի ջան՝ Աղասի՝ ի՞նչ կըլէր, որ ամէնս էլ քո ուղուրին մատաղ էինք գնացել՝ ա՛խպէր ջան, մեր հո՛գի, մեր աչքի լի՛ս: Արին կապեցիր խալխի սիրտը, կրակ վառեցիր երկրի գլխին, ա՜յ աշխարքի աչք Աղասի: Մէկ ճանճ էլ ա՝ նհախ տեղը չես սպանել, մէկ սառը խօսք քո բերնիցը չի դուս էկել, ա՜յ Աստուծոյ գառն ախպէր՝ ախր ընչի՞ պէտք է Աստուած՝ քեզ էլ, մեզ էլ էստեղը հասցնէր: Ո՞ւր գնանք, ո՞ւր. մեր գլուխը ո՞ր քարի առաջին լաց ըլինք: Ո՞ր ջուրն ընկնինք, խեղդվինք, պրծնինք: Տօ մէկ՝ բերանդ էլ ա՝ բաց արա՛, քո 181

ջանին մեռնինք: Ընչի՞ ես էսպէս մեզ էրում, փոթոթում: Ի՞նչ կըլի, որ էդ սիրուն աչքդ էլ ա՝ մի բաց անես, մեզ էսպէս չսպանես: Աշխարքն էլ ի՞նչ պէտք է մեզ համար, որ քեզ չենք ունէնալ: Մեր գլուխը քեզ ղուրբան, ամէնս էլ առաջ մե՛ր արինը վեր կածենք, կաթն ու ծիծ մէկ տեղ ենք կերել, որ քեզանից ձե՞ռ քաշենք: Բախտ ու լաւ օր մէկ տեղ է՛նդուր համար ենք վայելել, որ քեզ նեղ օրը բա՞ց թողանք: Որիս ուզում ես, վեր կա՛ց, քո ձեռովդ մատաղ արա՛. ով երեսը եդ թեքի, շլինքը տո՛ւր՝ քո ձեռին ղուրբան, ախր մէկ խօսաս, ի՞նչ կըլի»:– Էս խօսքին բիրադի մէկ ձիու ոտի շփլթոց էկաւ: Երկինք, գետինք գլխըներին սևացաւ: Հէնց իմացան՝ մէկ ամպ տրաքեց, մէկ սար գոռաց, փուլ էկաւ: Եարաղ, ասպաբ առան ուսըները, ամէն մէկը մէկ բուռը հող՝ սրբութիւնի տեղակ՝ բերանը քցեց, մէկ քարի առաջի չօքեց, իր մեղքը խոստովանվեց, մէկ քանի ծունր դրեց, երեսին խէչըհանեց, ժամի քարերը պաչելով՝ տեղիցը վեր կացաւ, ձիու աչքերը ճմբռեց, մէջքը սղալեց, որ անկաջները սրել, խլշացրել, էն կողմն էին մտիկ անում էնպէս խլշկոտալով, որդիանց որ ձէնը գալիս էր: Շունը ղրաղ քաշեցին, մատով, ձեռով արին, որ ձէն չհանի, ու իրանք թուր ու թվանք հազրած՝ ձիու ջիլաւը քցած՝ սկսեցին պատի արանքիցը անսաս անկաջ դնիլ, որ տեսնին՝ էկողներն ո՛վքեր են: Տամարները ուզում էր տրաքի, ոտըների տակին կրակ էր վառվել: Անիծած բուքն ու քամին հիւսսի դհիցն էր գալիս, ու ձէնը փակում: Ուզում էին իրանց կտրատեն, որ չէր թողում՝ պարզ իմանան՝ թէ ի՞նչ խաբար է:– Էսպէս կէս սհաթ քիմի մնացին փէդացած: Էլ չէին ուզում, ծպտան: Շատ մտիկ արին, ձէն չէկաւ, հէնց էն էին ուզում, որ էլ եդ տեղըները նստին, ու թվանքները վեր դնեն, ու մէկն էն կողմիցն սկսեց բերանը բաց անիլ. «Տղէ՛րք՝ ի՞նչ կըլի, ըլի, տղամարդութիւնն էն ա, որ մարդ իր գլուխը դուշմանի ձեռ չտայ: Դուք լաւ գիտէք, որ մեր մէկ Հայը՝ տասը Թուրքի բարեբար է: Երևում ա, եդևներիցս մարդ են քցել, ման գալիս: Թո՛ղ գան, դրանց փիրն իրանց խռով կէնայ: Բոլորին եա կջարդենք, եա կջարդվինք: Քամակ քամակի տանք, նամարդի մուհդաջ չըլինք»:– Հէնց էս խօսքն էր Կարօյի բերնումը, որ բէղաֆիլ տեղիցը էրկու գազ ծուլ էլաւ, թուրը դուս քաշեց ու ուզում էր, որ դուս պրծնի, ընկերները փէշիցը քաշեցին, ձեռնըները բերնըներին դրին, որ անսաս տեղը նստի. չունքի ձիանոնց ոտի թրխկոցն ու 182

փռնչոցը էնպէս մօտացաւ, որ հէնց բռնես՝ թէ անկաջների տակին ըլի: Բայց նրանք լաւ գիտէին, թէ գիշերը ձէնը շատ թէզ տեղ կհասնի, ու չուզեցան, որ իրանց տեղը իմաց անեն, ու նրանք հազրված գան: Քիչ քիչ էկողների խօսակցութիւնն էլ էին ջոկում, չունքի պարզիկայ գիշեր էր, քարերն էլ էին խաբար բերում: «Լաւ հարաքեաթ են արել», ասեց մէկը, «ա՛ֆարիմ. անիծած բօրանն էլ՝ իզըները կորցրել ա, գիշեր էլ ա, թէ մարդ տեսնի, ամա ո՞ւր կկորչին: Երկնքումն ըլին, վեր կբերենք, հլայ քշենք, էս չօլումը նրանք չէին մնալ»:– «Աչք ա, որ էքուց առաւօտ եա կծիծաղի, եա լաց կըլի. Սարդարին էլ ընչո՞վ իմ հունարը ցոյց տամ, որ նրանց սաղ սաղ չկալնիմ, չտանիմ, փէշքաշ չանեմ», ասում էր միւսը:– «Ա՛խպէր՝ ինչ առնինք, ճոթ անենք: Աղասուն՝ թէ կարանք, սաղ սաղ բռնենք, ոտ ու ձեռ կապենք, ու ձիու առաջն արած, եա կոխքիցը կապած՝ տանինք, որ իր լայեաղ պատիւն առնի, չունքի ռաշիդ տղամարդ է. մէկելներին սպանենք էլ՝ ի՞նչ հաջաթ»:– «Տղամա՜րդ՝ էս թո՛ւրը էս օր նրան իր տղամարդութիւնը կուտացնի Աստուծով, հլայ մի ձեռս ընկնի, մէկ մէյդան դուս գայ, յետոյ կիմանայ իր ռաշդութիւնը»:– «Տօ բերանդ քեզ արա՛, Մա՛մմադ, մենք գիտենք, ինչ պտուղ որ ես, նրան ասլան ըլի, չի յաղթիլ, քանի մեզ նմանին առաջն է արել տասնով, քսանով ու ջանըները հանել: Բանն արա՛, յետոյ պարծեցի՛ր: Էդպէս քամի տալով ֆորս անիլ չի ըլիլ»:– Էս խօսքը մեր տղէրքանց սիրտը տասը թիզ բարձրացրեց:– «Թուր, թվանք հազիր պահեցէ՛ք», ասեց Թուրքի մէկն էլ եդ, «սատանին նալլաթ, կըլի՝ որ հէնց էս քարերի տակին տափ ըլին կացել. ասածներս լսեն ու բիրադի էնպէս վրայ թափին, որ էլ չկարէնանք ձեռըներս գլխըներս տանիլ: Սրան Աբարան կասեն: Աղասու պէս ասլանը էսպէս տեղը՝ քսան ձիաւորի մէնակ չի ասիլ՝ թէ Աստուած է ստեղծել»:– «Տօ քի՛չ գովիր էդ մուռտառ, անհաւատ Հային, չէ, չէ, մեզ սաղ սաղ կուտի: Հայն ի՞նչ ա, որ ինչ ջան ունէնայ: Մեռնիմ ոչ, ընչանք մի աչքս նրան հասնի, կտեսնիք, թէ ի՞նչպէս ճուտ կդառնայ առաջիս»:– Էս ասեցին թէ չէ, մէկը էն դհիցը ձէն տվեց. «Ա՜յ ա՛դայ, ա՜յ ադայ, ա՜յ ադայ. էս ժամիցը հեռու կէնանք, լաւ կըլի. չունքի ասում են՝ թէ ֆլան թարըղին մէկ խան էկել ա, թէ քանդի, բիրադի միջիցը կանաչ ու կարմիր ձիաւորներ՝ էնքան են դուս էկել, որ սար ու ձոր բռնել, խանի ղօնշունը կոտորել, փախցրել, իրանք էլ եդ գիւմ են էլել: Սրա միջումը՝ ասում են՝ սուրբ Մողնու մասունք կայ թաղած՝ ու դուք լաւ գիտէք, որ 183

էս գիժ սրբի հետ քեալլայ տալ չի ըլիլ: Մարդի շլինքը ծռվում, երեսն եդևն ա ընկնում: Հազար էսպէս բան իմ աչքովն եմ տեսել: Հայ, Թուրք, Նասրանի՝ ամէնն էլ նրա ղուլն են»:– «Բերնիցդ Հայի հոտ է գալիս՝ Մա՛շադի՝ ամօթ էդ մեծ միրքիդ, էլ ո՞ւր ես վրէդ պահում, հինայ դնում: Տղամարդի փափախ չի գլխի՞դ: Տօ Հայն ի՞նչ ա, որ իր փիրն ի՞նչ ըլի: Լեզուդ քեզ քաշի՛ր. էդ փափախիցդ էլ ա՝ ամաչի՛ր: Ես քո ջգրու՝ էս գիշեր ընչանք սրա միջումը քեաբաբ չանեմ, չուտեմ, ձիս միջին չկապեմ, չապականեմ, բաս մարդ չեմ: Էլ էս միրուքը վրէս չեմ պահիլ: Քա՛նի էդպէս ժամի պատ եմ՝ իմ ձեռովս քանդել, քա՛նի սրբերի աչք էս մատովս հանել, դու հմիկ պառաւի նաղլ ես գլխիս կարդում: Քեաբդ քեզ խռով, էլ նամազ ո՞ւր ես անում, որ էդ սրտի տէրն ես: Քշի՛, քշի՛, գնա՛նք. քեաբաբի կէսն էլ քեզ կուտացնեմ»:– Ասիլն, եա սուրբ Սարքիս ձէն տալն ու թվանքների ճռռոցը մէկ էլաւ: «Տղէ՛րք՝ ձեր ջանին մեռնիմ, էլ մտիկ մէ՛ք անիլ. մեր թուրը՝ նրանց գլուխը, էլ ո՞ր օրվայ համար ենք կոխքըներիցս կախ անում»:– Ձէն տվեց աժդհայ Կարօն, «իրեքի գլուխը գնաց, սրանց փիրն անիծած»:– «Էրկուսինն էլ՝ ի՛մ թրիս մատաղ արի, ղօչաղ կացէ՛ք», էն դհիցը Վաթօն գոռաց:– «Էրկուսին սպանել, մնի գլուխն էլ հրէս ոտիս տակին է», ասեց Վանին: «Տղէ՛րք՝ փախան, ձիանը նի՛ էլէք, սրանց էկած ճամփէն քօռանայ, սովորել են գեղերումը հաւի գլուխ թրցնելով՝ ման գան, Հայերի արինը խմեն, սրանց տունը քանդվի: Տղէ՛րք՝ երըմիշ էլէ՛ք, սուրբ Սարքսի ջանին մեռնիմ, մէյդանը մերն ա»: Ասեցին ու վիշապի պէս ընկան հարամու քամակիցը, որին ինչ տեղ հասցրին, էնտեղ փառչալամիշ արին: Քար ու սար աչքներին լիս էր տալիս, կռըներին ղվաթ: Հէնց իմանաս՝ Հայոց մեծ զօրապետքը կենդանացել՝ նրանց սիրտ ըլին տալիս: Էսպէս միս ու աղցան անէլով ընկան եդևներիցը: Բայց ա՜խ՝ արինը աչքըները կոխած՝ հէնց քշեցին, գնացին, էլ միտք չարին, թէ Աղասին ի՞նչ նեղ սհաթի միջում՝ ընկեր ա ձէն տալիս, ընկեր չի կայ. ա՜խ ա քաշում, ձէնը լսող, իմանող չկայ: Թվանքները որ բիրադի չճռռացին, հէնց իմանաս՝ թէ հոգին եդ էկաւ տեղը: Վրայ թռաւ տեղիցը, ընկաւ ձիու քամակն ու խելքը կորցրածի պէս՝ էլ չիմացաւ՝ թէ ո՞ւր ա գնում: Թուրը որ մէկի քեալլին չհասցրեց, գլխի հետ էրկու կտոր էլաւ, ընչանք, թուրը, եա ղամէն կհանէր, պարանն ընկաւ ճտովն, ու շատ էլ ուզեց՝ որ ձին առաջ քշի, չէլաւ. ձին տակիցը դուս թռաւ, ինքը գետնին դիպաւ, ու 184

չորս աժդհայ տղամարդ վրայ թափեցին:– Նրա շանը վաղուց էին ուզում սպանել, որ ձէն չհանի: Բայց շունը, շունը՝ էս տիրասէր, հաւատարիմ կենդանին՝ տեսնելով՝ որ իր տիրոչն էլ խէր չի անիլ, ընկաւ գնացածների եդևիցը: Աղասու ձեռները կապեցին, բերանը բամբակով լցրին, աղլխով ղայիմ հուփ տվին, ու աչքդ բարին տեսնի, միւս օրն էր փօթն ու Աղասու ջանը: Շատ ու քիչն Աստուած գիտի, թէ ո՛ւր հասան, տղէրքը բիրադի որ եդ դառան, գլխըներին կրակ վառվեց, երբ Աղասու շունը տեսան ճամփին: «Վա՜յ՝ մեր տունը քանդվեց, տղէ՛րք», ձէն տվին, «էս ի՞նչ արինք, մեր ձեռովը մեր աչքը հանեցինք, հասնինք, գնանք, էլ ի՞նչ ենք անում մեր գլուխը, որ նրան կտանին»: Բայց ո՞ւր Աղասին, ո՞ր քարի տակին, ո՞ր չօլումը, եա ձորումը: Մէկն է՛ս սարն ընկաւ, մէկն՝ էն ձորը, քարը լեզու չունէր, որ ասէր, ձին իմաստուն չէր՝ որ գտնէր, շունն էլ առաջներիցը վաղուց կորել էր: Ո՞ւր գնային, ո՞ւր կորչէին: Գետինն էլ՝ թէ պատռվէր, ներս կէրթային, որ նրան հանեն: Լիսնեակ գիշերը շատ որ դէս ու դէն ընկան, զատ չգտան, էլ եդ հաւաքվեցան մէկ տեղ ու միտք արին: Սուք ու շիւան անելու վախտը չէր: Նրանք լաւ իմանում էին, որ Աղասին՝ էն ձէնի վրայ՝ պէտք էր, որ զարթնած ըլի էլած, փորձանքի մէջ ընկած՝ որ շունը նրան թողել, էն հայվան տեղովը իրանց եդևիցը վազել, որ գան, նրան ազատեն: Էս էլ լաւ էին իմանում, որ Աղասու բռնողները առաջ չէին գնալ, պէտք էր, որ մէկ տեղ տափ կացած ըլէին, որ ոտը խաղաղվի ու էնպէս ճամփայ ընկնին: Ի՞նչ անեն, մնացել էին մոլորված: «Տղէ՛րք՝ մնա՛նք էստեղ՝ Աղասու շունը՝ տեսնում էք, որ կորել ա, նա իմաստուն հայվան է, ինչպէս որ ըլի, հոտի վրայ կարող է գտնիլ. թէ ճար կայ, նրանից կըլի էս գիշեր, մենք ո՛չինչ չենք կարող անիլ»:– Էսպէս խէլիմ վախտ տարակուսած՝ նստած՝ միտք էին անում, որ բիրդանբիր խէլօք շունը՝ լեզուն հանած՝ հեթեթալով լիս ընկաւ: Շունը վազեց, նրանք եդևիցը: Հէնց մէկ խէլիմ տեղ անց կացան թէ չէ, շունը՝ եդի ոտը վեր քաշեց՝ կանգնեց: Շատ էլ զօռ արին, որ տեղիցը եռայ, չէլաւ: Իսկոյն իմացան զգոյշ հայվանի միտքը, ձիանոնցիցը վեր էկան, մէկին տվին ու Կարօն՝ առաջները ընկած՝ կամաց կամաց ոտըները փոխեցին: Մէկ թափի մօտացան թէ չէ, էլի շունը կանգնեց, հոտոտաց: Թվանքները առան ձեռըները: Աստուծոյ ողորմութիւնը հասաւ՝ նրանք է՛ն կողմիցը գնացին, որ թափի շվաքը մնաց առաջներին: Քարերի տակովը՝ փորըսող անելով, էնքան գնա185

ցին, որ մտան մէկ քանդված փոսի մէջ: Ջուր չկար միջումը, բան չկար, անձրևի ճղած էր: Թափի շվաքը՝ մէկ հինգ գազ էլ՝ էն կողմն էր ընկել նրանց գլխի վրովը: Էս խանդակի միջովն՝ էնքան էսպէս ուսուլով գնացին կռացած, որ հարամին մնաց դէմ ու դէմ: Լիսնեակը հէնց ընկաւ Թուրքերի ճակատներին, տեսան՝ որ Աղասին միջըներումը չի: Սիրտըները ընկան տեղ: Մի քիչ էլ շունչ առան, ու, ամէն մէկը մէկի ճակատին նշանիլն, թվանքների տրաքալն ու հարամիքանց բանհոգի ըլիլը մէկ էլաւ: Հաւի պէս դեռ էնպէս թրպրտում էին, որ մեր տղէրքը վրայ հասան: Ա՜խ՝ ո՞վ է կարող նրանց ուրախութիւնն ու արտասունքը էս սհաթին պատմիլ. երկնքիցը իրանց հոգին եդ բերին, էլ նրանց բերանն ի՞նչ խօսք կգար: Որ էլ վախտ չկորցնեն, վերցրին իրանց կորցրած գանձը, հանեցին թշնամու եարաղ ասպաբը, շորերը, բարձեցին Թուրքերի ձիանոնց վրայ ու երըմիշ էլան: Ո՞վ կզարմանայ, որ լսի, թէ Աղասին ամէն իր շանը տեսնէլիս, ուզում էր՝ կեանքը նրան տայ:– Վարավուրդով մինչև տասնըհինգ մարդ էն գիշերը սպանել էին: Եկեղեցու մօտ որ էլ՝ եդ հասան, հանեցին, մէկ քանի շահի փող դրին սեղանի վրայ, չոքեցին, Աստծուն փառաբանութիւն տվին, ու ճամփայ ընկան: Լիսադէմը կարմրին էր տալիս, աղօթարանը՝ քիչ էր մնացել՝ բացվի, որ մեր ճամփորթները մտան Ռսի հողը ու թուշ քշեցին Պարնի գեղի վրայ: Աղասին չէր ուզում, որ մարդամէջ մտնի, ուզում էր՝ սարէսար ման գայ, որտեղ իր ճակատին գրած էր, էնտեղ մեռնի: Ինքն էլ ուրախ չէր, որ աչքը լաւ օր տեսնի, բայց ձմեռվան ցուրտ եղանակը, դաշտերի սառնութիւնն ու չորութիւնը, ողորմելի ձիանոնց սովածութիւնը՝ ո՛չինչ կերպով չէր կարելի յաղթել:– «Է՛ս վախտին, է՛ս հալին՝ աջա՜բ, աջա՜բ՝ Ա՛ղասի ջան, խէ՛ր ըլի», ձէն տվեց Աղա Ն., որ նրա հետ միասին տարերով հաց էին կերել, ու ուրախ ուրախ դուռը բաց արեց, ձիանը ներս քաշիլ տվեց ու ղօնաղների ձեռիցը բռնեց, տարաւ սաքուն: Գօմի երկէնութիւնը հարիր գազ կըլէր: Գօմէշ, ձի, եզը, տաւար, ոչխար՝ էլ ո՛չ տուտ ունէր, ո՛չ տակ: Իսկոյն շոր փռիլ, բուխարին վառիլ տվեց, հարսներն էկան՝ հարգևոր, հարգևոր քիթ ու պռունկ կալած՝ նրանց ոտները քաշեցին, ջուր բերին, ոտ ու գլուխ լվացին, ու ղօնաղները երկու կարգ սկսեցին նստիլ: Աղա Ն. ամէնիցը ներքև էր նստել: Մէկ ութ, իննը մեծ ու պստիկ ղօչաղ տղէրք էլ՝ անլվայ, անլվայ՝ որը խանչալը 186

կոխքին քաշ արած՝ որը մէկ կտոր հաց ձեռին՝ կրծելով, որը մէկ փէդ չանի տակին դրած, որը գլխաբաց, կամ փորաբաց, շապկանց կամ անփոխան՝ էկան, անկաջները խլշացրած՝ սաքվի չորս կողմը շարվեցին ու աչքըները ղօնաղների երեսին կթեցին: Հէրը ծեծում էլ էր, դուս չէին գնում: Դեռ բարիկենդանի մազէն, սուջուխ (չուչխէլ) ասես, ալանի, տանձ, խնձոր, փշատ, չիր՝ ջիբըներումն ունէին մեր տղէրքը – հանեցին, երեխէքանցը բաժանեցին, աչքըները մնաց բաց, չունքի նրանց երկրումը էնպէս արմաղան բաներ չկային: «Մեր կաղնին ու ֆոնն էլ՝ էս համը չունին», մէկզմէկու ասում էին ու անոշ անում: «Էնքան մածուն, կարաք, եղ, սեր ու մեղր ենք կերել՝ որ բերան ու փոր հոտել են, աշխարք, աշխարք է՛ս պէտքը ըլի, որ էսպէս բաներ դուս են գալիս, մեր հաւերիցն ու գօմիցն ի՞նչ լազաթ դուս կգայ», ասեցին ու ուրախ ուրախ դուս թռան, որ գնան, իրանց հարևանների երեխէքանցն էլ՝ իրանց ճարած նուբարը ցոյց տան:– Ընչանք ծիտը ջուր կխմէր, գօմը երեխէքանցով լցվեց. մինը մնին բոթում էր, որ առաջ գնայ, միրգ ուզի: Ղօնաղների մէկը որ ձեռը չէր շարժում, հազար տեղ գունդ ու կծիկ էին ըլում: Էսպէս հլայ խէլիմ վախտ երեխէքը նրանց պարապացրին:– Տանուտէրը քանի ուզեցաւ՝ բան հարցնի, նրանք մատըները բերնըներին դրին, սուս արին, էստով իմացան՝ որ սրանում մէկ բան կայ: Մէկ քանի սհաթ անց կացաւ թէ չէ, սաղ գեղն էկաւ, հաւաքվեցաւ նրանց գլխին: Ով տուն էր մտնում, գդակը գլխին, եափունջին վրէն, չիբուխը բերնին կամ ձեռին, թութունի քիսէն ու խանչալը գոտկիցը քաշ արած, քօբաչի չուխէն հաքին, շալվարի ծէրը պաճուճումը ղայիմացրած, տըրխըները կուփ կուփ հաքած, ամէն մէկը՝ մէկ սարի ղդար տղամարդ: Էլ մեծ ու պստիկ չէին հարցնում: Գլուխ տալը հօ ըսկի՛ ադաթ չի: Որն էկաւ, մէկ բարի լիս կամ ողորմի Աստուած ասեց ու նստեց: Քսան, երեսուն տարեկան ջահէլ տղէրքն էլ՝ որը սնըդուս, որը պատնըդուս շարվեցին, ու՝ իրար անկաջում քսփսալով՝ եա ղօնաղներին էին մտիկ անում, եա նրանց եարաղ ասպաբին, եա մէկ բան ուզելիս՝ ամէնն էլ իրար գլխով էին դիպչում, որ իրանց պարոնի պարոնների ասածը կատարեն: Տանու տղէրքն էլ էկան, որը գօմն էր սրբում, որը ձիանը թիմարում, որը խոտ ու դարման բերում, որը մալը ջուրը տանում, որը չիբուխի կրակ դնում, ամէնն էլ ուրախ էր, որ մէկ բան անի, մեծերի ու ղօնաղների սիրտը շահի: Սրանք էլ՝ եարաղ 187

ասպաբ հանել, պատիցը քաշ էին արել ու ծալապատիկ նստած՝ զրից էին տալիս: Ձիանոնց համար ամօթ էր հարցնիլ. նրանք լաւ գիտէին, որ իրանց ուլախին շատ պատիւ կտան, քանց իրանց: Օրը հէնց մի քիչ եդ բացվեց, շատն էլ հանդիցն էկաւ, ձինն աչքըներն առել՝ երկար վախտ չէին իմանում, թէ էկողներն ի՞նչ մարդ են: Գօմն էլ հօ՝ լիս չունէր, չունքի մէկ պստիկ էրթիկ ունէր: Ով ըլին, չըլին՝ թաք ըլի՝ ոտըները խէրով ըլի, նրանց աչքի, գլխի վրայ, տարով կպահեն, պատիւ կտան: Հէնց լիսը բացվէլիս՝ աչքըներն էլ որ բաց էլաւ, ու տեսան ո՛չ, թէ էկողներն ո՛վքեր են, խելքըներն էկաւ գլխըները: «Բարո՛վ, բարո՛վ, մեր Աղասին բա՛րով». ձէն տվին ամէն դհից, ու վրայ թռան, իրար պաչպչորեցին. «Էդպէս ա, ձեզ՝ եա ձմեռվան հոսանը մեզ մօտ կբերի, եա ամառվան շոքը: Խա՛նի խարաբներ՝ հա մտի՛կ արա, հա՛ մտի՛կ արա, էնքան մտիկ արինք, որ աչքըներս ճամփին ջուր կտրեց: Մէկ ղուշ որ գլխըներովս անց է կէնում, հազար անգամ փափախով ենք անում, որ ձեզանից մէկ խաբար իմանանք: Մեր սարերը խօմ գէլ չե՞ն, որ ձեզ ուտեն, ի՞նչ կըլի, որ մէկ օր էլ ճամփէն մեր դհի վրայ ծռէք: Բաղ, բաղաթ չունինք, գինի, մազայ չենք կարալ թաւազայ անիլ, մեր եղին, կարաքին ու մեղրին էլ ա՝ խեղճ էկէք: Փա՛ռք Աստուծոյ՝ տունըներս լիքը, գօմըներս լիքը, ցամաք հացով ճամփայ կքցենք. մարդի սիրտն ա բանը, թէ չէ, էս օր ղաբլու փլաւ էլ ուտես, էքուց փորդ՝ էլի իր ուզածը կուզի: Աղ ու հաց՝ սիրտը բաց: Տանտիրոչը տէր ողորմեայ ասիլ չի ըլիլ: Քաղաքը գնում էք, սար ու ձոր ոտի տակ էք տալիս, հէնց մե՞ր կողմն ա, որ ձեր աչքին փուշ ա դառել: Ձեր հախը չի՞, որ էս սհաթին ոտըներդ կապենք, մէկ լաւ քօթակենք, ինչ ունիք, չունիք, խլենք ու ձեզ էլ դարդակ ճամփու քցե՞նք: Էդէնց էք անում, որ մենք էլ ձեր դուռը չի գա՞նք, ձեր հացը չուտե՞նք: Հա՜յ նամարդներ՝ չէ՞ք գիտում, որ մէկ օր էս սարերումը թէ ձեզ ճանկենք, էլ հազար տարի որ կուչ ու ձիգ անէք, ձեզ բաց չենք թողա՜լ: Ի՞նչ ա, ձեր թունդրի ու քուրսու ղրաղը կտրել, ձեր կնկայ առին նստում էք, էլ միտք չէք անում, թէ գնանք, մեր դօստ ու բարեկամին էլ տեսնինք, հալըներն իմանանք, քանի մեռել չեն, մէկ բարով էլ ա՝ տանք, որ մեզ կարօտ՝ հողը չմտնին: Քա՛ր է ձեր սիրտը, քա՛ր, ձեզ հօ մէր չի բերել: Բիր գեօրանդայ եօլդաշ, իքի գեօրանդայ՝ ղարդաշ: (Մէկ տեսնէլիս ընկեր, երկու տեսնէլիս՝ ախպէր): Տօ ձեր տունը չծակվի, էլայ մուսուրման օլուբսզ, քի աթանըզ 188

խաչի թանըմիրսզ: (Էնպէս Թուրք էք դառել, որ ձեր հօր խաչն էլ չէք ճանաչում): Քրիստոնէի երկիրը՝ մերը, մենք՝ ձեր ազգը, ձեր արինը, ի՞նչ էք էդ շան հողումը կէնում, ձեր օրն ու ումբրը խաւարացնում, ի՞նչ համ էք առնում, որ էդպէս ծանր ծանր նստել՝ տարէնը մի անգամ էլ ա՝ երեսներդ մեր կուռը չէք շուռ տալիս: Ձմեռը հօ բան չունիք, վախիլ մէք, ձեզ չենք ուտիլ. ձի չունիք, ձի կտանք, կով չունիք, կով կտանք. էկէ՛ք, տարէ՛ք, ո՞վ ա ձեր ձեռը բռնում: Կուզէք, մեր երեխէքանց անկաջներիցը բռնեցէք, տարէ՛ք, ծախեցէք, ով ձեզ ձէն տայ, պարտականը ինքը մնայ: Չունքի էսպէս ա՝ Քեօ՛խվայ, սրանց մէկ լաւ պատժենք, հազիր բարիկենդան օր էլ ա, էս շաբաթ սրանց էլ չթողանք, աչքըներները հանենք, էնքան ուտացնենք, խմացնենք, որ էլ ճամփէն չգտնին: Սրանց հախն ա, ով տարէնը մի անգամ կգայ մեր տունը, բոլոր տարվան պարտքը պէտք է վճարի, քնի էլ, զարթնի էլ, պէտք է ուտի, խմի, քէֆ անի:– Հաց ենք դատում, որ մէնակ մե՞նք ուտենք, ու չորս պատերը տեսնին. էսպէս հացը հարամ ըլի: Մէկ թիքէդ որ հազար կտոր չանես, հազար ղուրդ ու ղշի չուտացնես՝ ի՞նչպէս կուլ կէրթայ, եա կմարսես: Էստուր համար ենք արևի, անձրևի տակին՝ սարում, չօլում ջանըհան ըլում, որ մեզ մի բարի լիս ասող, մեր դուռը բաց անող, մեր ննջեցելոց ողորմաթասը խմող չըլի՞: Ի՞նչ տուն, ի՞նչ օճաղ՝ որ օրը տասը աղքատ ու ճամփորդ չմտնին, չկշտանան: Էլ էն տանը բարաքեա՞թ կըլի: Էլ էն դաշտը պտո՞ւղ կտայ: Չէ՛՝ քեօ՛խվայ՝ էսօր ամէնս քո ղօնաղն ենք, էգուց իմը, էլ օր սրանը. էսպէս մէկ լաւ քէֆ անենք ու մեծ պասին սրանց ճամփու քցենք: Չեն ուզիլ մնան, ոտըները կապենք, մինչև Զատիկն ու Համբարձումը էստեղ դութսաղ անենք, պահենք: Ի՞նչ կասէք»:– «Հա՛յ բերանդ ապրի, հա՛յ. աւետարանի կոխքիցն ես խօսում, ասեցին չորս կողմիցը, շա՛տ լաւ, շատ բարի, էդուր ո՞վ ինչ կասի, մեր սըրտի ուզածն էլ՝ հէնց է՛դ էր: Հա՛յդէ՝ տղէ՛րք՝ գնացէ՛ք, աշըղին բերէ՛ք, ասեց քեօխվէն ուրախ ուրախ ու գդակը մէկ լաւ կոտրեց, աջու անկաջի վրայ դրեց, մեծ աչառը մորթեցէ՛ք, ղաւուրմա տվէ՛ք, մէկ ղօչ էլ հետը՝ ու կակող տեղերը, բդերն ու սուկին բերէ՛ք, որ մենք մեր ձեռովը խորովենք, զուռնաչին էլ թո՛ղ գայ, տէրտէրին էլ համեցէք արէ՛ք: Գինին դուքանումն ա, փողը ջիբումս, մեր ջամըհաթն ըլի սաղ. եղն ու կարաքը, սերն ու մեղրը ու պանիրն կճճներով տանըս դրած. ամբարս ու հորս լիքը: Շահն էլ մեր քէֆը չունի, 189

ուտե՛նք, խմենք, քէֆ անենք, Աստծուն փառք տանք, մեր մեռելները յիշենք. մեր ղօնաղների սիրտը շահենք, որ իմանան՝ թէ սարի մարդն էլ՝ սիրտ ունի, քար չի: Աստուած Ռուս թագաւորի թախտը հաստատ պահի, նրա դովլաթիցը՝ ինչ ասես, ունինք, օձի ձու էլ որ ուզէնամ, կճարեմ»:– Աղասին՝ էսքան խօսք ու զրից անց էր կացել, ոչինչ չէր իմացել. ինքը ճամփիցը բէզարած, ցուրտը մէկ կողմիցն էր թմբրացրել, շոքն էլ՝ իր հարարաթը շհանց տվեց ու ջանն առաւ: Գլուխը պատին դէմ տված՝ մնացել էր էնպէս ցից քնած: Նստողները՝ բոլորն էլ վարավուրդ էին անում, որ նրա երեսը հէչ ծիծաղ չէկաւ, ինչ ասեցին էլ: Աջու կուռը մնացել էր գոգումը, ձախունը՝ էնպէս թուլ՝ գետնի վրայ ընկած: Շատն էնպէս էին կարծում, թէ ճամփի, եա ցրտի հարարաթն էր նրան էն տեղը քցել: Շոր չէր <հարկաւոր>, որ ծածկեն, չունքի գօմը՝ առանց էն էլ՝ համամից տաք էր: Ղօնաղները չէին վարավուրդ արել, որ էն գեղի Թուրքերիցն էլ մէկ քանիսը՝ խալխի հետ խառնըվել, ներս էին մտել ու շատը Հայերէն էլ՝ հասկանում էին, ու էստեղ, էնտեղ՝ գողի պէս նստել, աչքըները ղօնաղների թուր ու թվանքին էին քցում, ատամները ղրճըտացնում, թէ ընչի՞ չէին մէկ չօլում նրանց ռաստ բերել ու բոլորը թալանել: Աղասու քափ ու քրտինքն էկել՝ ամպի պէս աչք ունքի վրայ կիտվել էին. երեսի ռանգը ամէն սհաթի փոխվում էր. բազի վախտ իրան իրան խօսում, բազի վախտ էլ՝ ձեռը բարձրացնում, ջիլ ու դամար քաշում, էլ եդ հանգստանում էր: Ամէնից աւելի խալխը նրա վրայ էին մնացել զարմացած՝ որ նրանք վեց հոգի էին, բայց քսան աւել մարդի եարաղ, ասպաբ ունէին հետըները բերած: Էսպէս տարակոյս չորս կողմը կանգնած խօսում էին, որ Աղասին բէղաֆիլ ձէն տվեց: «Թուրդ քե՛զ քաշիր՝ դժոխքի պահապան. շլինքդ մեկնի՛ր. Ափու ջան՝ էդ ո՞ւր են տանում քեզ...» էս ասիլն, տեղիցը վեր թռչիլն ու թրին վրայ վազիլը մէ՛կ էլաւ: Գեղըցիք՝ իրար ջարդելով՝ դուս թափեցին. որը երեսին խաչ էր հանում, որը տէր ողորմեայ ասում: Մի քիչ որ դինջացան, էլ եդ դռնիցը անկաջ դրին, տեսան՝ որ ձէնը կտրել ա. ուսուլով ներս էկան, ու վախվախելով նստեցին: Էլ ո՞վ կարէր հիմիկ նրանց բերնին փակ դնել: Բոլորն էլ ուզում էին, որ իմանան՝ թէ ի՞նչ ա անց կացել: Աղասու ընկերքն էլ ճարակտուր՝ սկսեցին պատմիլ: Քանի գլուխն էր, ո՛չինչ, էնպէս բան շատ էին լսել, ինչ ժամանակ խօսքն էն տեղն էկաւ, թէ ի՞նչպէս կոտորեցին, փախան, հարիր բերան ձէն տվեց: «190

Ջա՛նմ սան, ջա՛նմ Աղասի, օջաղի որդին, կտրիչ Հայն էդպէս կըլի: Բարիկենդան, բարիկենդան է՛ս ա. դէ տղէ՛րք՝ էլ մէք մտիկ անիլ: Հացը հազրեցէ՛ք, սուփրէն քաշեցէ՛ք, հայր Աբրահամի հրեշտակն ա էկել մեր տունը: Էսպէս իգիթ տղի գլխին ղուրբան գնամ. բա՛րաքեալլայ՝ տղէ՛րք, դուշմանի աչքն էսպէս պէտք է հանած: Տեսնո՞ւմ էք՝ ա՛յ գեադէք (իր տղէրքանցն է ասում) ռաշիդ տղէն սրանց նման կըլի, ուտում էք, տանը նստում: Ա՛ֆարիմ տղէ՛րք՝ որ ձեր մեծին էսպէս պահել էք, շունն է՞լ էստեղ ա»:– Մեծամարդիքը, ջահել տղէրքն էս կողմից, էն կողմից վրայ թափեցին, որ Աղասու ձեռքն, ճակատին պաչ անեն, քեօխվեն չթողաց՝ որ քնահարամ չըլի: Միւսներին ուզում էին սաղ սաղ ուտեն, էնքան դօշըներին կպցրին նրանց: «Օրհնվի՛ էն կաթը, որ դուք կերել էք, էն հողը, որ ձեզ ծնել ա. տղէն էդպէս կըլի. թէ չէ քանի լեզուդ կարճացնես, գլուխդ կախ անես, ուսերիդ կնստին, ղուղդ կքամէն, աչքդ կհանեն, ջիգեարդ վեր կածեն», ասում էին ամէն կողմից:– Սազ ու զուռնի ձէնը որ վեր չէլաւ, գէջդանգէջ՝ Աղասին աչքը բաց արեց ու էնպէս էր զարմացած դէս ու դէն մտիկ տալիս, ինչպէս թէ նոր ըլի աշխարք էկել: Ուզում էր էլ եդ աչքը խփի, բայց խալխը է՛նպէս վրայ թափեցին, որ քիչ մնաց, նրան ոտնատակ տային: Փէշերն էլ էին համբուրում, ո՞ւր մնայ երեսը: Էսպէս՝ նրան էլ մէջ արին ու մինչև իրիկնապահը, ժամերի վախտը՝ էն քէֆն արին, որ աչք պտէր, տեսնէր: Ձէնն ընկաւ գեղըցոնց անկաջը, ով ասես՝ տուն էր ընկնում, որ նրան տեսնի, մուրազն առնի: Հէնց իմանաս՝ ուխտ ըլէին գալիս: Տանուտէրը Ղարաքիլիսայ մարդ ղրկեց կնեազի մօտ ու բանի ահվալն իմացում տվեց: Հրաման էկաւ, որ մէկ քանի օրից եդը՝ Աղասուն վերցնեն, կնեազի մօտ գնան: Փամբակու Թուրքերը տխրել, Հայերը թև առել՝ ուզում էին թռչին: Բարիկենդանն անց կացաւ, մեծ պասն էկաւ: Աղասին՝ քսան ձիաւորով որ Ղարաքիլիսայ չմտաւ, աշխարք ամէն առաջն էր էկել, որ նրան տեսնին: Հազար բերան նրան գովում, բարաքեալլայ էր ձէն տալիս: Կնեազ Ս. շատ ումուդ, շաֆաղաթ տվեց նրան, ու խոստացաւ էլ՝ որ բալքի մէկ կերպով Սարդարի սիրտն առնի, չունքի շատ բարեկամ էին իրար հետ: Ինչ հարկաւոր էր, հրամայեց, որ նրանց տան ու լաւ մուղայիթ կէնան, որ նրանց վնաս չհասնի: Բայց Փամբակու Հայերը մե՞ռել էին, որ նրանց վնաս 191

հասնէր: Էսպէս՝ սաղ ձմեռը՝ քսան, երեսուն ձիաւորով՝ տնէտուն, գեղէգեղ էնքան ման էին ածել, ու օրով, շաբաթով պահել, որ իրանք էլ էին բէզարել: Քաջ Լօռըցիք էլ որ իմացան, էլ դինջութիւն չունէին, սրանք էլ էին ուզում, նրանց իրանց մէջը բերեն, պատիւ տան: Մէկ ամսաչափ էլ՝ էստեղ մնաց: Էս պատուական խալխի պարզ սիրտը, նրանց տաք ջիգեարն ու անոշ սէրը, տեղի քաղցր հաւէն ու ջուրը, Կնեազի տված ումուդը՝ Աղասուն մի քիչ եդ բերին, սիրտը բաց արին: Ղորդ ա՝ ասում, խօսում, լսում էր, ամա տխրութիւնը՝ նրա երեսի ու աչքերի վրայ էնպէս էր կիտված, ինչպէս սև ամպ: Շատ անգամ որ ա՜խ չէր քաշում, քար ու հող լաց էին ըլում: Ծիծաղէլիս՝ բերնի չորս կողմը՝ էնպէս գիտես՝ թոռոմած վարդի տերև ըլի, որ շաղը տալիս, մի քիչ զուարթանում, էլ եդ ճլորում, թուլանում է: Շատ անգամ մէկ քարի ծէրի նստած, կամ մէկ քարափի գլխի թինկը տված՝ աչքը ձորին, գետին քցած, գլուխը ձեռին, կամ մէկ աղբրի ղրաղի՝ կոխքի վրայ ընկած՝ թփերի, խոտի, ծաղկի, ջրի հետ խաղալիս, լաց ըլէլիս, էին նրան ռաստ բերում: Բազի վախտ որ Նազլու չէր ձէն տալիս, եա հօրնըմօր անունը յիշում ու ա՜խ քաշում, սար ու ձոր հետը ձէն էին տալիս, մղկտում: Ինքը որ տխուր ու մաշված էր, հէնց իմանում էր՝ մարդիք սիրտ չունին, որ ուրախանում, ծիծաղում էին: Էստուր համար իր ընկերքը սար ու ձորն էր շինել, էսպէս էր ծնողաց կարօտը, քիր ախպօր հասրաթը, դարդը նրա սիրտն առել: Երևանու մէկ ծուխն էլ ա չէր ընկնում աչքովը, մէկ սար էլ ա՝ էն կողմիցը չէր տեսնում, որ բալքի սրանով էլ ա սիրտը մի քիչ հովանայ: Էս ժամանակին էր, որ մէկ օր ընկերներին հաւաքեց, գնաց ֆորս, Համզաչիման ու Չբխլու անց կացաւ, Ղառնիեարաղ հասաւ ու հէնց Մասիս աչքովն ընկաւ, ընկերներին ձեռով արեց, որ մի քիչ հեռանան, ինքը նստեց մէկ թփի տակի, գլուխը դրեց քարին, աչք ու բերան արտասնքով, ծխով լիքը՝ էս խաղն ասեց:

Սար ու ձոր ընկած՝ մէկ չոր թփի տակի, Գետին նայելով՝ մնացել եմ նստած. Ձեռս ծոցումս՝ գլուխս մէկ լեռ քարի Տված՝ լալիս եմ, օրս խաւարած: Ամպերն առաջիս, սարերն եդևիս, 192

Քեզ մտիկ տալով՝ ա՜յ իմ քա՜ղցր Մասիս. Աղի արտասընքով էրված, խորոված, Երեսիդ նայիմ, մնամ քարացած:

Ծնօ՛ղ, ազգակա՛նք՝ հեռու ինձանից. Լուսնին նայելով, ձեր սէրն յիշելով, Երաբ ե՞րբ կըլի, որ ես ձեզանից Իմ կարօտս առնիմ, ձեզ ջան ասելով:

Երաբ ձեր ճտովն մէկ օր էլ կընկնիմ, Երաբ ձեր երեսն մէկ էլ կտեսնիմ, Երաբ ծունկ ծնկի տված՝ ձեզ կասեմ: Ա՜յ իմ խեղճ ծնողք՝ ձեր ջանին մեռնիմ:

Աչքս ծով դարձաւ՝ ճամփին նայելով՝ Մէկ ղուշ որ գլխիս պտիտ ա գալիս. Թէ ե՞րբ մէկ խաբար կհասնի ինձ բարով. Հոգոց հանելով՝ ասում եմ, լալիս:

Երաբ գետնի վրայ դեռ սուք էք անում. Ձեր կորած որդուն կարօտ մնալով. Թէ հողի տակը մտած՝ դինջանում, Ինձ թողիք, տանջվիմ՝ ա՜խ ո՜խ քաշելով:

Երաբ ձեր ամակն ինձ հալալ արի՞ք. Երաբ սուրբ բերնով ձեր՝ ինձ օրհնեցի՞ք. Ծերունի՛ իմ հայր, տարաբա՛խտ իմ մայր. Էլ իմ հաւարիս ե՞րբ կհասնի աշխար:

193

Էն սուրբ, անարատ կաթնին ես ղուրբան, Ձեր լիս ձեռներին, ձեր անոշ լեզվին. Մէկ բուռն հողի էլ ե՞րբ կըլիմ արժան. Որ գամ ձեր հողումն, քնիմ ձեր միջին:

Էն ի՞նչ օր էր, որ ձեր քաղցր ծոցին Գլուխս ձեր դօշին, աչքս խուփ կամ բաց. Ձեր սուրբ ձեռի վրայ՝ երեսս բարձին Կամ խաղում էի, կամ մնում քնած:

Է՛ն ի՞նչ օր էր, որ մէկ ծառի տակի Ճօճումն ձեռներս ձեր ճտովն քցած. Ձեր սուրբ երեսին ես համբոյր տայի. Նանիկ ասելով՝ թողէիք քնած:

Ո՞ւր էն շվաքը, էն կանաչ՝ ջրի ափը, Էն խոտն ու ծաղիկն, էն դաշտն ու տափը. Որ ձեր առաջին անմեղ խաղայի Ու ձեր բարի սիրտն խաղով բանայի:

Լալիս՝ դուք լայիք՝ ինձ հետ ցաւելով. Ծիծաղս տեսնելով, կամ ձէնս լսելով. Կանչէիք. «Արի՛ մօտս՝ Ա՛ղասի ջան. Երեսիդ մեռնիմ, քո ջա՛նին ղուրբան»:–

Ա՜խ՝ էս խօսքերը ինձ կրակ են դառել. Լերդս ու թոքս հիմիկ էրում, խորովում. Ի՞նչ կըլէր՝ ես է՛ն վախտն էի մեռել՝ Ձեր շվաքի տակին, ա՜խ՝ քնել հողումն: 194

Մէկ բուռն հողի էլ կարօտ եմ մնացել. Քարափից, թէ ցած, կամ ջուրը ընկնիմ. Ձեր սուրբ երեսը դեռ որ չեմ տեսել, Ի՞նչպէս ես հանդարտ էս հողը մտնիմ...

Նազլո՛ւ իմ՝ Նազլո՛ւ՝ աննմա՛ն Նազլու, Սիրտս խորովի՝ անունդ յիշելով. Նազլո՛ւ իմ, Նազլո՛ւ, հրաշալի՛ Նազլո՛ւ, Աղասին քեզ տայ իր եդին բարով:

Սարերի դօշին, ձորերի միջին Վա՛յ գլխին տալով քո խեղճ Աղասին. Երեսիցդ զրկված, քո սիրովն մաշված. Տատրակի նման փշի վրայ նստած. Լիզեմ հող, գետին, այրիմ, մղկտամ. Կամիմ օր առաջ ա՜խ՝ որ հոգիս տամ. Երբ մահն մօտանայ սառը թևերովն՝ Հոգիս պահանջէ, որ տանի շուտով.

Էս դառն աշխարհիցս մի ինձ ազատի, Ոսկերքս գազանաց կերակուր անի. Կամ երբ գետի ափն նստած, շվարած՝ Աչքերս նվաղին՝ թմբրած, սասանած.

Գլորիմ կատաղի գետի փրփրի մօտն. Հոգոց քաշելով պարզեմ ես իմ ոտն. Կամիմ գերեզմանս՝ որ էս ջուրն ըլի. Էս սառը պատանն ինձ հողը տանի...

195

Կամ մէկ քարափի բաշից նայելով. Աչքս մեր տան ծուխն յանկարծ տեսնելով. Քո անոշ երեսն ինձ փակ մնալով. Նազլո՛ւ իմ, Նազլո՛ւ՝ անո՛շ իմ Նազլո՛ւ. Թեքիմ, ու հանդարտ գայ ինձ քուն մահու. Երևի աչքիս, թէ անդունդը խոր Մօտ է ինձ գրկել, տանիլ իր լէն ձոր…

Նազլո՛ւ իմ, Նազլո՛ւ՝ մէկ շու՛նչս ա մնացել, Ոսկերքս քրքրվել, աչքս խաւարել. Թո՛ղ մէկ շունչդ առնիմ, յետոյ հողը մտնիմ, Դժոխքն էլ տանին, ես հանգիստ կըլիմ:

Քե՛զ եմ մնում, քե՛զ՝ քո ջանին մեռնիմ. Հող ու գերեզման ես վրէս ունիմ. Քանց իմ սառն մարմինը էլ ի՞նչ գերեզման Ինձ պէտքը կգայ, երեսի՛դ ղուրբան:

Արի՛, ասածդ արա՛, ինձ թաղի՛ր, Բե՛ր իմ երեխէքս ու վրէս կանգնի՛ր... Մէկ նրանց տեսնիմ՝ աչքս խփէլիս, Մէկ նրանց ասեմ լեզուս լռվէլիս. Մնա՛ք բարով՝ ո՛րդիք ազիզ, սիրեկան. Էլ չէ՛ք տեսնիլ ինձ՝ ա՜խ, դուք յաւիտեան. Ձեր անբախտ հօրը հոգին յիշեցէ՛ք. Մնա՛ք բարով՝ իմ քա՛ղցր, սիրո՛ւն երեխէք. Ձեր հօր տեղակ՝ ձեր խեղճ մօրն յիշեցէ՛ք. Ու իմ ողորմին, ժամն կատարեցէ՛ք: 196

Ո՞վ չի գիտի, որ մարդի սիրտը արնով լցվէլիս, ո՛չ սուր էնքան քեար կանի, ո՛չ դեղ, ո՛չ քուն, ինչքան բառն ու խօսքը ու իլլահիմ խաղը, բայեաթին, էստուր համար Աղասու ընկերքն էլ ղրաղ քաշվեցին, ու հեռըվանց նրան մտիկ էին անում, որ գլխին մէկ փորձանք չգայ, չունքի սար ու ձոր նրա արինն էին խմում: Էնքան անկաջ դրին, որ ձէնը կտրեց, քունը տարաւ, յետոյ էկան, մէջըներն առան ու էլ եդ Ղարաքիլիսայ տարան: Մէկ օր էլ էսպէս էլի էս հալին դռանը մէկ քարի վրայ նստած էր, որ մէկ ղարիբ մարդ քիչ քիչ նրան մօտացաւ, առաջին կանգնեց, երկար նրան մտիկ արեց ու հէնց էն ա՝ Աղասին ուզում էր, նրանից հեռանայ, որ իր դարդն օքմին չտեսնի, ղարիբը դօշը բաց արեց, վրայ թռաւ, նրան խտտեց ու հէնց՝ «Ա՛ղասի ջան» ասեց ու ձէնը փորն ընկաւ, լեզուն պապանձվեց ու էսպէս մնաց եարալու, փարալու Աղասու դօշին փէդացած՝ ընկած: Աղասին գէջդանգէջ որ խելքի չէկաւ, ու աչքը բաց արեց՝ Աստուա՛ծ՝ ո՞վ կարէր նրա արտասունքը բռնիլ, նրա սրտին մէկ ճար անիլ: «Ա՛մու ջան, Ա՛ւետիք ամու ջան, դո՞ւ ես», ասեց ու իրանից գնաց: Տեսնողներն էս դհից, էն դհից վրայ թափեցին, երկուսին էլ էնպէս մեռած` տուն տարան, ջրով, հոտով եդ բերին: Հէնց աչքըները բաց էին անում, իրար երես տեսնում, էլ եդ դուբարայ ընկնում էին իրար ճտով, իրար անուն տալիս, գնում էին էն դինէն՝ եդ գալիս: Մօտըներին կանգնողների աչքերիցը՝ արտասունքը գետի պէս էր վեր թափում: Ճարըները կտրվեց, տէրտէր կանչեցին, աւետարան կարդացին, խաչ ու մասունք գլխըների վրայ դրին, որ անջախ մի անջախ ուշըներն էկան: Էս էկող ղարիբը՝ սի՛րելի կարդացող՝ Աղասու հօրախպէրն էր, որ գլուխը փէշն էր դրել, էկել՝ իր ազիզ կորածին գտնի, տեսնի, մուրազն առնի, էնպէս մեռնի: Ո՞վ ըլէր, էնպէս չանէր: Սիրտըները որ մի քիչ դինջացաւ, ջանըները հովացաւ, Աւետիքը գդակի ծալիցը մէկ թուղթ հանեց, Աղասուն տվեց, ինքը մհանով տանիցը դուս գնաց, որ նրա աչքի արտասունքը չտեսնի, չէրվի, չփոթոթվի: Երկու թուղթ էր բերել հետը, մէկը Աղասու մէրն էր գրել, մէկը նշանածը: Երանի՛ էն աչքին, որ էսպէս թուղթ իր օրումը ո՛չ տեսել ա, ո՛չ էլ կտեսնի: Էլի Աղասին էր, որ դիմացաւ, բայց

197

վա՜յ էն դիմանալուն. հարիր անգամ թուլացաւ, նուաղեց, թուղթը դրեց երեսին ու աչքերը խփեց, էլ եդ ջուր ածեցին, եդ բերին: Մօր թղթի խօսքերն էս ա: «Ա՛ղասի ջան՝ Ա՛ղասի. գլխովդ փարվան ըլիմ՝ Աղասի:– Ընչի՞ չեմ էս սհաթին կրակ դառնում, ինձ էրում, ընչի՞ չի լեզուս չորանամ, աչքս խաւարում, ընչի՞ չեմ թոզ դառնում, որ բալքի թէ քամին բերի, գամ, ոտիդ տակին ցրվիմ, սարէսար ընկնիմ, քարէքար. որ ի՛մ երեսը կոխես, որտեղ որ ման գաս, որ ի՛մ աչքը հանես, որտեղ որ նստիս, որ ի՛նձ վրայ գլուխդ դնես, որտեղ որ քուն մտնիս՝ Նանն ըմբրիդ մեռնի, իմ թագաւոր, իմ աղա՛յ Աղասի»:– «Տնկած ծառերդ փուշ են դառել, ինձ սպանում, պահած ծաղկըներդ կրակ են դառել, ինձ էրում, խորովում, ման էկած տեղերդ՝ աչքիս լսումը մզրախի պէս ցցվում, սիրտս դուս ճոթռում:– Ո՞ւր կորչիմ, որ ձէնս օքմին չիմանայ, ո՞ւր գնամ, որ աչքս՝ քո տեսած բաներն էլ չտեսնի, միտքս՝ քո ասած խօսքերն էլ չյիշի, ջանս քարանայ, որ էլ անունդ չտամ, սիրտս ջուր կտրի, որ էլ քո սէրը չզգամ, ումբրս փչանայ, օրս խաւարի, որ երկնքի տակին էլ չասեմ, թէ ես է՛լ եմ մէր, ես է՛լ որդի բերի, ինձ է՛լ մէկ օր աչքալիս տվին, ես էլ մէկ օր որդու, զաւակի արևի ձէնը պէտք է ածէի,– ես էլ որ աչքս խփէի, մէկ բուռը հող դո՛ւ պէտք է երեսիս քցէիր, դո՛ւ իմ նաշը խտտէիր, դո՛ւ իմ լաշը հողին տայիր, դու վրէս սուք անէիր, գլխիս վրայ կանգնէիր, ու էդ ազիզ, էդ սուրբ բերնովդ ասէիր: «– Հոգիդ լի՛ս դառնայ՝ ա՜յ իմ մէր, ա՜յ իմ մէր, ի՞նչ կըլէր, որ մէկ էլ աչքդ աչքիս, բերանդ բերնիս առնէր ու յետոյ Աստուած հոգիս տանէր»:– «Հոգիս խոր է՝ թէ հանեմ, Աստծուն տամ. սիրտս ձեռիս չի, որ կրակը քցեմ, էրեմ. երկնքին ձե՛ռս չի հասնում, անկաջդ ձէ՛նս չի ընկնում: Ղուշ ա գլխավերևս թռչում, քո անունն եմ տալիս, շունչս ա բերնիցս դուս գալիս, քո հասրաթը ջիգեարս էրում, փոթոթում. աչքիս եմ հուփ տալիս, սիրտս ա տրաքում. բերանս եմ կալնում, միտքս ա ցնորվում. տունն եմ մտնում, պատերն են ինձ դժոխք դառել. դուս եմ գալիս, սար ու ձոր սև օրս լաց ըլում. երկնքին եմ նայում, մէկ ձէն չի գալիս, երկրին եմ մտիկ տալիս, մէկ խաբար չիմանում: Բարձին եմ գլուխս դնում, շունչս ա ինձ խեղդում, քնած, թէ զարթուն՝ դո՛ւ ես աչքիս առաջին պտիտ գալիս: Արտասունքս ծով ա դառել՝ Ա՛ղասի ջան. ախ ու ոխ քաշէլուցը շունչս կտրվել, հոգիս մաշվել. գլխիս էլ մազ չմնացել, որ քամուն չտամ, երեսիս էլ տեղ չկայ, որ չըլիմ կտրատել, տան ու դռան էլ 198

քար չկայ, որ չըլիմ դօշիս խփել: Գլուխս ծեծելուցը ձեռներս բէզարեց. շատ լաց ըլէլուցը աչքս խաւարեց, բայց ա՜խ... ա՜խ...՝ հոգիս իմ տված չի, որ ասեմ՝ դուս գնայ, սաղ սաղ էլ գերեզմանը մտնիմ, ո՞ւմ ձէնը լսեմ, ո՞ւմ երեսը տեսնիմ, ո՞ւմ հոգիս տամ, ո՞ւմ ոտի տակին գլուխս դնեմ, ո՞ւմ էս փէդացած ձեռներովս խտտեմ, ո՞ւմ էս չորացած լեզվովն ասեմ: Մեռնիմ էլ՝ Ա՛ղասի ջան՝ հոգիս գլխովդ պտիտ կգայ, ապրիմ էլ՝ ո՛րդի ջան՝ ջանս քո ուղուրին դրած ա: Հոգիս երկնքումն ըլի, մարմինս քո առաջին փիանդազ. շունչս վրէս ըլի, դո՛ւ ես իմ սրտի մուրազն: Հող կդառնամ, հողս քեզ պտուղ կտայ. ջուր կկտրվիմ, քո հանդի, ծաղկի վրայ կթափիմ, դրախտումն ըլիմ, քո՛ ծառի ճխկների վրայ բլբիւլի պէս կկանգնիմ, քեզ անուշ քուն կդնեմ, աշխարքումս ապրիմ, ջանս քեզ ղուրբան կտամ, թաք դու ծաղկիս, ծլիս, զօրանաս՝ անումի՛դ մեռնիմ»:– «Անումի՛դ մեռնիմ, արևի՛դ մեռնիմ՝ Ա՛ղասի ջան. մօր ազիզ պահած, հօր աչքի լիս՝ ո՛րդի ջան: Ալամ աշխարքի գոված, Աստծու սիրեկան, մարդի դիրեկան. ջա՛նս քեզ մատաղ, Աղասի ջան. փուշ էիր տնկում, վա՛րդ էր քեզ դառնում. քարին էիր ձեռը տալիս, քարը հոգի առնում: Մէկ հոգի ունէիր, հազար աղքատի սրտում. մէկ շունչ ունէիր, հազար հիւանդի բերնում: Մէկ անուն ունէիր, արարած աշխարքի միջում: Երկու ձեռք ունէիր, մէկը ողորմութիւն տալիս, միւսը աչք սրբում: Երաբ ո՞ւմ մէկ թթու խօսք ասեցիր, որ ինձ անիծեց. ո՞ւմ վրայ դուռը հետ արիր, որ ինձ վայ տվեց, ո՞ւմ վեր ընկած տեսար, անց կացար, որ մօրդ գլուխը լաց էլաւ: Ո՞ւմ կաթը կերար, որ քեզ լեղի դառաւ. ո՞ւմ ձեռին մեծացար, որ գիշեր ցերեկ քեզ չօրհնեց. ո՞ւմ ծնկան վրայ քնեցիր, որ երեսիդ քրտինքը տեսնելիս՝ հազար անգամ աչքը երկինքը չքցեց, արտասունքը երեսիդ չթափեց ու իր մեղաւոր բերնովը չասեց: Փառքդ շա՛տ ըլի, Ա՛րարիչ Աստուած՝ դո՛ւ տվիր, դու պահիր, իմ կեանքս ա՛ռ, սրա վրայ դի՛ր. սրան մէկ փորձանք գալիս՝ ի՛մ աչքը հանիր: Թուր պէտք է սրան դիպչի, ի՛մ սրտումը առաջ ցցվի, կրակ պէտք է սրան էրի, սֆթայ ի՛նձ փոթոթի. սրա աչքը ցաւէլիս՝ ի՛մ աչքը դուս գայ: Թաք ըլի՝ սա՝ ո՜վ երկնային թագաւոր Աստուած՝ զօրանա՛յ, մեծանա՛յ, իր մուրազին հա՛սնի: Հաց չունէնամ, դռնէդուռը կընկնիմ, սրան կպահեմ, գլուխս կծախեմ, չեմ թողալ սրան ուրըշի ձեռին մուհդաջ, որ թաք՝ ես մեռնէլիս՝ սա՛ իմ երեսիս հող քցի, սա՛ իմ աչքս խփի, սա՛ իմ գերեզմանս օրհնի, իմ օջաղի սինն ու 199

ճրագը սա՛ դառնայ, որ իմ յիշատակը աշխարքի երեսիցը չկտրվի, իմ տան ծուխը չհատնի, չպակսի»:– «Ա՛ղասի ջան՝ ծուխս հատաւ, կտրվեցաւ, տունս քանդվեց, յիշատակս քօ՛ռ էլաւ, հիմքս՝ տակ ու վեր. ա՛ստղս խաւարեց, իմ փայ արեգակը վաղուց մէր մտաւ, իմ փայ երկինքը վաղուց փուլ էկաւ: Ինձ համար էլ լիս չի բացվում, ինձ համար էլ աղօթարանը չի ծէքում. օրն ինձ համար՝ գիշեր, գիշերն ինձ համար՝ տարտարո՛ս, դժո՛խք: Վաղուց եմ գերեզմանիս ղրաղին կանգնել, հորը փորել, հազար անգամ մէջը մտել, դուս էկել. բայց ա՜խ՝ հողն ինձ ի՞նչ տեղ կտայ, որ քեզ չեմ տեսել. աչքս ի՞նչպէս կկպչի, որ քեզ չեմ նայել. գերեզմանումը կդինջանա՞մ, որ դեռ բերանս բերնիդ չառել, լեզուս լեզվիդ, աչքս աչքիդ, դօշս դօշիդ, էդ ջիւան ջանիդ ղուրբան՝ Աղասի: Հրեշտակս ի՞նչպէս սիրտ անի, որ ինձ մօտանայ, էն ձեռը չի՞ չորանալ, որ ինձ լուանայ. էն լեզուն չի՞ փէդանալ, որ իմ սուքն անի. էն բեմը ի՞նչպէս տեղը կմնայ, որ իմ նաշը տեսնի, էն բաժակը կրա՞կ չի դառնալ, որ հոգուս համար պտի խմեն. էն խունկը բո՞ց չի դառնալ, որ ինձ վրայ պտի ծխեն: Որ որդին մօր գլխին կանգնած չըլի, էն մօրը ո՞նց պէտք է թաղեն. որ որդին ծնողի սուքը չանի, էն ծնողին ո՞նց պէտք է հողը դնեն. որ որդին մօր գերեզմանը օրհնիլ չտայ, էն քարը ո՞նց պէտք է քցեն»:– Ա՛ղասի ջան, Ա՛ղասի. երեսս ոտիդ տակն՝ Աղասի. ի՞նչ կըլի՝ մէկ շվաքդ էլայ տեսնիմ, յետոյ հոգիս տամ, մէկ ձէնդ էլայ լսեմ, յետոյ աչքս խփեմ, մէկ ձեռդ բերանս առնիմ, յետոյ շունչս կտրիմ: Էն ի՞նչ օր էր, որ գլուխդ գոգումս, ձեռներդ դօշիս՝ ջուրն էի գնում, քամակիս կապում. հանդն էի գնում, ուսիս քեզ դնում, մէկ ձեռս բերնումս, միւսովն քեզ խտտում. խոտ էի հնձում, քեզ ճօճումն պահում. հետդ խաղ ասում, ու քեզ օրօրում. պտուղ հաւաքում, քեզ մէջքիս կապում. հացը բերնիցս հանում, քեզ դէմ անում. ծառիցը պտուղը քաղում, քո խաթրն առնում. հարիր անգամ գիշերը վեր կէնում, քեզ ծածկում. ջան, ղուրբան ասելով՝ հետդ քաշ գալիս, արտասունքդ սրբում, երեսդ համբուրում, վրէդ խաչակնքում ու աղօթք անում. կամ քեզ գիրկս առնում, հետդ քուն մտնում: Հէրդ զընդանում, ոտները բխովում. Նազլուն կիսաջան՝ մահի հետ կռվում. հէնց ե՛ս եմ մէնակ չոր գլուխս պահում, որ մէկ շունչդ քաշեմ ու քո սուրբ գոգումը գլուխս դնեմ ու քեզ բարով մնա՛ ասեմ. բարով մնա՛ ասեմ ու աչքս խփեմ, որ քո արտա200

սունքն հէչ չտեսնիմ, քո սուքը չլսեմ: Ա՜խ՝ ա՛յ իմ կորած որդի, ըմբրի՛ս լուսատու. բաս քո խեղճ մէրդ հէչ միտդ չե՞ս քցում. բաս քո ջրատար հօր հալը հէչ չե՞ս հարցընում. բաս ջիւան Նազլուդ՝ որ քեզ ա ուզում, անունդ տալիս, թէ աչքը բանում, քո սիրովն էրվում, թէ քեզ ա յիշում, շունչը բերնումը, հրեշտակն առաջին, ոտը հողումը, խաչը գլխատակին, պատանը ծալած, խունկն ու մոմն հազրած, աչքը խոր գնացած, բերանը փակված. լեզուն չի բռնում, որ անունդ տայ. արտասունք չունի, սիրտը հովացնի. էլ թաղաթ չունի, որ ինձ էլ չէրի: Ոտդ ի՞նչպէս ա քարերին բռնում, աչքդ ի՞նչպէս ա քուն գալիս, որ մեր մեռնիլը միտդ ա գալիս. գլուխդ էդտեղ լվա՛, էստեղ չորացրո՛ւ. թո՛ղ մէկ սհաթ ըլի, թռի՛, արի՛, հողին տո՛ւր մօրդ, որ էլ մեր չունէնաս. մէրդ քա՛ր դառնայ. Նազլուն հետդ տա՛ր, սա էլայ ապրի, քեզ մխիթարի. գնա՛, արևի՛դ մեռնիմ՝ Ա՛ղասի. արևիդ ձէնն ածի. ինձ թաղի՛ր, բայց Նազլվիդ մի՛ թողար, մի՛ դէն քցիր. քեզանից աւելի սա էլ ո՞վ ունի. քեզ ապաւինեց. արի՛, սրան հասի, քանի շունչ ունի, տա՛ր, չտեսնիմ. հէնց քեզ տեսայ թէ չէ՝ հոգիս ձեզ կտամ. ես հողը կմտնիմ, ձեզ բարով կտամ. էկէ՛ք, թաղեցէ՛ք, փախէ՛ք, գնացէ՛ք, էս դառն աշխարքիցս, ոտըներդ քաշեցէ՛ք ու ձեր անբախտ մօր հոգին յիշեցէ՛ք»: Էս թուղթը կարդալիս էլ՝ հարիր անգամ իրանից գնաց ու էլ եդ եդ էկաւ ու սկսեց կրկին կարդալ ու ինքն իրան սիրտ դնիլ: Վերջը թուղթը ծալեց, ծոցը դրեց ու մտքի ծովն ընկաւ: Իրիկնահովն ընկել էր՝ որ աչքը բաց արեց, ձեռը ծոցը տարաւ, որ մօր գիրը մին էլ կարդայ, իր սիրեկանինն ընկաւ ձեռը, իր Նազլվինը ու քիչ էր էրվել, նորէն հազար խանչալ սկսեց սրտումը ցցվիլ. շշկլած, շշմած սկսեց կարդալ: Նրա թըղթի միտքն էլ է՛ս էր: «Երա՛բ որ սիրտս հանեմ, էս թղթումը դնեմ, երաբ որ բաց անես ու հազար թուր միջումը ցցված տեսնիս, կիմանա՞ս էն ժամանակը՝ թէ Նազլուդ, քո ջրատար Նազլուդ ի՞նչ ցաւ ա քաշում, ի՞նչ օրումն ա, ի՞նչ հալումն, իմ գլխի՛ տէր, իմ ըմբրի՛ թագաւոր՝ Աղասի: Ո՞ր սարեր են առաջդ կապել, ո՞ր գետեր ճամփէդ կտրում. ո՞ր ձեռն ա թևիցդ բռնում, եդ քաշում, ա՜յ իմ թագ ու պարծանք, որ էսպէս ինձ կրակում թողել ես, ինձ դժոխքը ղրկում, դու արքայութիւնը վայելում. ինձ սուրը քաշում, դու ձեռներդ լվանում. ինձ դիւանոնցը տալիս, դու հրեշտակների միջին արևիդ ձէնն ածում ու երեսդ էլայ չե՛ս եդ դարձնում, որ ինձ հողը դնես: Ա՛ղասի ջան, Աղասի. երաբ 201

սիրտդ քա՞ր ա դառել. երաբ աչքդ ծաղիկ ու թուփ էլ չի՛ տեսնում, երաբ երեսդ մի երկնքին չե՛ս քցում, որ տեսնիս՝ թէ ի՞նչ մրրած ամպեր են առաջիդ կանգնած, ի՞նչ կրակ է վերևիցը վեր թափում. չե՞ս իմանում միթէ՝ ա՛նիրաւ, ա՛նջիգեար՝ թէ էս կրակն ու էս բոցը, էս ծուխն ու էս ամպը՝ ի՛մ բերնիցն են դուս գալիս, ի՛մ սիրտս ա քուլայ քուլայ իրանից հանում, վերևն աստղերը խաւարացնում, բըռնում, ներքևը սար ու ձոր պապանձացնում, անձող շինում»: «Հարիր անգամ գերեզմանի դուռը հասել, էլ եդ եդ եմ էկել. հարիր անգամ արեգակը որ մէր մտաւ, ես էլ իմ հոգիս հետը ճամփու քցեցի, ու ա՛խ՝ էլի ծէգը բացվէլիս, հէնց իմանում էի, հողումն եմ, չէի ուզում շունչ քաշեմ. հէնց իմանում էի՝ մեռելների կոխքին եմ, չէի կամէնում գլուխս բարձրացնեմ, ու էլի մօրդ՝ ա՜խ՝ քո ումբրը խաւարած մօրդ ձէնն որ անկաջս չէր ընկնում, էլ եդ աչքս բաց էի անում, մազերս նրա ոտի տակին փռում, որ կամ ինձ սպանի, կամ թէ չէ մահի ձեռիցը չխլի, ինձ սաղ սաղ էսպէս չէրի, չխորովի, ամա էլի որ նրա էն խաւարած աչքերը, էն չորացած, մազ դառած ջանը որ աչքովս էր ընկնում, որ իմանում էի, թէ նա էլ քո ցաւն ա քաշում, քո դարդովն ա էնպէս փոթոթվում, քո – քո ջանի՛ն մեռնիմ, միտք էի անում, որ թէ ես էլ մեռնիմ, էլ նրան աշխարքումը պահող չի՛ ըլիլ, որ ես կորչիմ, նա էլ կենդանի հետս պէտք է հողը մտնի, կամ ջուրն ընկնի, խեղդվի,– որ միտք էի անում, թէ նրա խորոված սիրտը ինձանով ա մի քիչ հովութիւն գտնում, քո կարօտը, քո հոտն ու համը՝ քիչ թէ շատ՝ ինձանից ա նա առնում, ինձ որ չունէնայ, կամ սովը պէտք է նրան սպանի, կամ քարէքար ընկնի, մէկ բուռը հողի, մէկ օրհնած տեղի էլ հասրաթ մնայ: Ի՞նչ պէտք է անէի, ո՞ր ջուրն ընկնէի. հոգիս իմը չէր, որ հանէի, նրան տայի. բալքի նա ապրէր, քեզ տեսնէր, քո արդար ձեռը բռնէր, գար գերեզմանս ու գլխիս կանգնէր, ասէր: Ա՛ղասի ջան՝ է՛ս ա Նազլվիդ հանգստարանը. է՛ս հողին նա իր ջանը ղուրբան տվեց. հետս խօսում չէր, որ դարդն իմանայի, ես էլ չօփ էի դառել, աշխարքն աչքիս փուշ կտրել, որ մէկ մօտին նըստէի, քրտինքը սրբէի, կամ մէկ սառը ջուր տայի: Ես ի՛մ տեղումն էի կրակի միջումն էրվում, սա իր բարձի վրայ. ես ի՛մ գլուխս էի բարձրացնում, որ հոգիս տամ, սրա հրեշտակն էի տեսնում գլխին պտիտ գալիս. ես ա՜խ էի քաշում, որ ձէնս քո՛ անկաջն ընկնի, սրա անկաջն էր ընկնում, սրան էրում, մաշում: Ա՜խ՝ հինգ ամիս էսպէս տանջվեց, չարչարվեց էս խեղճ ջրատարը, 202

ո՛չ դեղ կարաց սրան եդ բերիլ, ո՛չ դեղապետ. ո՛չ տէրտէր, ո՛չ հսկումն, ո՛չ աղօթք, ո՛չ սրբութիւն: Մէկ առաւօտ էլ՝ ա՜խ՝ էն սհաթը գնայ, ո՛չ եդ գայ, աչքս բաց արի, որ վեր կենամ, կամ երեսը ծածկեմ, կամ տեղը փոխեմ, տունը գլխիս փուլ էկաւ. աչքերը երկինքն էր քցել, երեսն աղօթարանը, ձեռ ու դօշ բաց արել. հէնց իմանաս՝ էն եդին սհաթին էլ՝ իր հրեշտակին ուզեցել էր խնդրի. մի քիչ համբերի, որ բալքի թէ էս սհաթին էլայ մէկ դուռը բաց էիր արել, մէկ քեզ տեսել էր, մէկ հասրաթդ առել էր ու յետոյ հոգին տվել: «Ընկի՛ր գերեզմանի վրայ՝ Ա՛ղասի ջան՝ էս գերեզմանը քո արնի գինն ա, քո աչքի լիսն ա էստեղ թաղած. երեսդ հողին տո՛ւր, որ բալքի հողն էլայ նրա մուրազը տայ, բալքի հողիցն էլայ գալդ իմանայ ու գերեզմանումն էլայ դինջանայ: Ա՜խ՝ ի՞նչ կըլէր, որ էնքան ցաւը քաշեց, մէկ օր մէկ ձէնն էլայ իմանայի, մէկ օր մէկ խօսք էլայ ասէր, որ սրտումս դարդ չմնար, ինձ էսպէս չէրէր, չխորովէր: Ա՜խ էլ որ քաշում էր, էն կրակված շունչն էր երեսիս դիպչում. լաց էլ որ ըլում էր, էն գետանման արտասունքն էի միայն տեսնում. մէկ աչքն էլայ չէր բանում, կամ գլուխը բարձրացնում, որ բալքի երեսն երեսիս առնէր, աչքը աչքիս, որ մէկ սիրտս հովանար, մէկ լացը դինջանար, աչքս իրան տայի, որ ինչ արտասունք ունէր, ինձ բաշխէր, գետնին վեր չածէր. սիրտս իրան հանէի, բաշխէի, որ բոլոր ցաւն ինձ տար. ես էլ անկորուստ էսօր քեզ ամանաթ տայի, որ քանի տեսնիս, իմանաս՝ թէ քո խեղճ, անճար Նազլուդ քո սիրովն մեռաւ, քո կարօտովն գետինը մտաւ, որ քանի նրա անունը տաս, հրեշտակ էլ որ ըլի, էլ թամահ չանես. էլ էն բարձի վրայ ուրիշ գլուխ չդնես, որի վրայ որ քո հարազատ Նազլուդ հոգին տվեց, որ էդ դօշդ էլ ուրիշի դէմ չանես, որ Նազլվի ջանը հանեց, էդ լեզուդ էլ ուրիշի ջան չասի, որ Նազլվին կրակ դառաւ, էրեց: «Չէ՛՝ Ա՛ղասի ջան՝ թէ քո մէրն եմ, ասածս արա՛. քանի Նազլվիդ գերեզմանն աչքովդ ընկնի, քանի քնից վեր կենաս, երեսդ երկինքը քցես, կամ իգին մտնիս, ծաղկըներդ ջրես, կամ պտուղ քաղես, դօշդ բա՛ց արա, նրա անունը տո՛ւր, նրա գլուխը լա՛ց-իլ. թուփ չկայ, որ նրա արտասունքը տեսած չըլի, քար չկայ, որ նրա դօշին չըլի դիպել. ծաղիկ ու թուփ չկայ, որ նրա գլուխը չըլի խտտել, սուքը տեսել, հետը սքացել, սրտի ծուխը մէջն առել ու թառամել, չորացել, որ նրա կսկիծը չտեսնի, ձէնը չլսի: Թէ իմ կաթն ես կերել՝ Ա՛ղասի ջան՝ թէ իմ ձեռին մեծացել, քանի շունչդ բեր203

նումդ ա, ոտդ վրէդ, արի՛, արի՛, էս սուրբ հողի վրայ կանգնի՛ր, ինձ էլ նրա հետ թաղիր ու յետոյ Աստուած քեզ հետ: Քանի որ կենդանի եմ, թուր կցցեմ սիրտս, աչքս կհանեմ, ուրիշի էլ հարս չեմ կարող ասիլ, ուրիշի էլ մէր չեմ դառնալ. ինձ էլ աչքալիս չի՛ հարկաւոր, չի՛ հարկաւոր, իմ աչքիս լիսն էլ էր սա, իմ օր ու ումբրս էլ, որ կորաւ, փչացաւ. սրա կոխած տեղը թէ ուրիշի ոտ ա դիպել, հոգիս կտամ. սրանից եդը աշխարքս ջաւահիր էլ դառնայ, էլ ո՞ւմ աչքը կգայ, ո՞վ թամահ կանի: Մեռնէլիս էլ՝ անկաջումն էն եմ ասել. գնա՛, իմ ջա՛նի հանող՝ քանի շունչս վրէս ա, Աղասին էլ՝ կարմիր չի՛ կապիլ, էլ ձեռները հինայ չի՛ դնիլ, նրա հինէն վաղուց քամուն տվի. մէ՛կ բարձի գլուխ դրիք, մէ՛կ հողում պտի քնիք. ինձ էլ միջըներդ առնէք, որ ձեր սէրը գերեզմանումն էլ տեսնիմ. երկնքումն էլ վայելեմ, ձեզ օրհնեմ, ձեզ որդի ասեմ ու Աստծուն՝ ինչպէս առայ, էնպէս ամանաթ տամ»: Գերեզմանի ղրաղին կանգնել եմ, քե՛զ եմ կանչում, Ա՛ղասի ջան, ձեռս ու դօշս բաց եմ արել, քե՛զ եմ կարօտ՝ ջանի՛դ ղուրբան: Հողն իմ ձեռովս եմ առել, որ երեսիս քցեմ, քո մատաղ գնամ. պատանս ե՛ս եմ կարել, որ մէջը մտնիմ, Նազլո՛ւն չարդ տանի. խունկս ու մումս ու ժամոցս՝ ի՛մ ձեռովս եմ տվել՝ ա՛նումիդ մեռնիմ. էլ ժամ, կամ պատարագ, տէրտէր, կամ բաժակ՝ ինձ չի՛ հարկաւոր, ե՛րեսս ոտիդ տակը: Հազար անգամ հրեշտակիս ոտն եմ ընկել, եդ դարձրել, որ մէկ էլ ձէնդ լսեմ էս քառացած անկաջովս. մէկ էլ երեսդ տեսնիմ էս խաւարած աչքովս. մէկ էլ էդ սուրբ ձեռդ էս քարացած դօշիս կպցնեմ. մէկ էլ էդ ազիզ պատկերը էս հող դառած երեսիս դնեմ ու – էս էրված, խորովված, քրքրված հոգիս ու շունչս քեզ տամ. Ա՛ղասի ջան. բաս սիրտդ էնպէս մեռել, փէդացել ա, որ էլ ինձ չե՛ս սիրում: Ա՜խ՝ ի՞նչ անեմ, ի՞նչ ասեմ. սիրտս լիքը. ձէնս կարճ. տեղդ հեռու. ո՞վ մեր դարդին ճար կանի»:– Ողորմելի աղջիկն էլ չէր կարացել իրան պահի. կէսուրն էլ է՛ն վախտը վրայ հասաւ, որ էսպէս փեդացել, վեր էր ընկել, ձեռիցը բռնեց դողդողալով տուն տարաւ ու տէգօրը խնդրեց՝ որ գնալիս՝ էս բայաթին էլ մէկ աստուածասէրի գրիլ տայ, հետը տանի, որ Նազլուն վաղուց իրանից հանել էր ու ամէն օր սքալով ասում:

ՆԱԶԼՎԻ ՍՈԻՔԸ

204

Գարունքը բացվել ա, դաշտեր կանաչել, Ծառերը ծաղկել, սարեր զարդարել. Բլբիւլն իր վարդի սիրովն կշտացել. Հէնց ե՛ս՝ ա՜խ՝ սիրոյդ կարօտ մնացել: Ա՜խ՝ կարօտ...

Ինչ քար տեսնում եմ, դո՛ւ ես առաջիս. Ինչ խոտ կոխում եմ, դու միտս գալիս. Աղբրի ջուրն էլ՝ քո՛ համն ա տալիս. Հանդի ծաղիկն էլ՝ իմ օրը լալիս: Ա՜խ՝ օրս լալ<իս>...

Աչքիս լիսն էլ` ա՜խ` լալով փչացաւ. Ա՜խ ո՜խ քաշելով լերդս չորացաւ. Ո՞ւմ սիրտս բանամ, ո՞ւմ ասեմ իմ ցաւ. Ասեմ էլ երաբ, ո՞ւմ սրտին կտայ ցաւ: Ա՜խ՝ կտայ...

Չե՛մ ուզում աչքս երկինքը քցեմ, Լիսնեակն, արեգակն ինձ հաւար կանչեմ. Սի՞րտ ունին նրանք, որ իմ դարդս ասեմ. Արի՛՝ արեգա՛կ իմ՝ քե՛զ կարօտ եմ: Ա՜խ՝ քեզ...

Երաբ քո սիրտն էլ՝ հետս ցա՞ւում ա. Երաբ անունս միտդ գա՞լիս ա. Թէ չոր քարերը ձէնս ու սուքս լսում. Ո՛չ հետս խօսում, ո՛չ սիրտս առնում: Ա՜խ՝ սիրտս... Էդ սուրբ երեսդ՝ մէկ էլ ես տեսնիմ. Մէկ էլ մօտիդ նստիմ, մէկ ճտովդ ընկնիմ. Թո՛ղ էն ժամանակն ես տամ իմ հոգին. Մեռնի՛մ արևիդ՝ էդ ոտիդ տակին: Ա՜խ՝ ոտիդ...

205

Նազլվիդ աչքը ճամփին մի՛ թողար. Նազլուդ մի՛ սպանիր. Նազլուդ ջրատար Քեզ ղուրբան ըլի, հասի՛ր նրան հաւար. Հասի՛ր, հողը դի՛ր, հոգին հետդ տա՛ր: Ա՜խ՝ հետդ...

Ա՜խ՝ ա՛յ իմ աստուածասէր կարդացող՝ քար ըլէր, էս խօսքերը կպատռէր, ո՞ւր մնայ մարդ. էն էլ Աղասին, որ սիրտը բարակել, փոշի էր դառել: Բայց մարդիս հոգին խոր ա, ջիլը կակող, քանի ձգվում ա, բարակում է ու յանկարծ կտրվում: Լէն օրին ա մարդ՝ շատ անգամ՝ իրան մոռանում, թէ չէ նեղութիւնը միայն հոգին մաշում է, բայց շուտով չի հանում: Աղասու էսքան էրվիլն ու տանջանքը որ տեսնում էին փամփակեցի կտրիչ Հայի տղէրքը, խօսքըմին արին, որ գնան թաքուն նրա մօրն ու կնկանը փախցնեն, բերեն, բայց խելօք մարդիկ խորհուրդ չտեսան, չունքի խեղճ ծերունի հօրը բանտումը թիքայ, թիքայ կանէին: Շատ անգամ վարավուրդ էին անում, որ Աղասին միտը ծռել, ուզում ա գնայ հօրն ու մօր հաւարին, բուսուն բռնում, եդ էին դարձնում: Էսպէս տանջվելով էս ձմեռ էլ անց կացրեց, մինչև գարունքն էլի բացվեց, ու Թուրք ու Հայ եայլաղ դուս էկան: Աղասին էլ հետըները գնաց: Աղբըրների գլխին, ծաղիկների վրայ օբէքը իրանց չադրները տվին ու մալն արին էն անմահական դրախտը: Առաւօտը որ տեղիցդ վեր էիր կէնում, հազար սարի ծէրից ամպն ու ծուխը՝ իրար հետ խառը՝ երկինքն էին վերանում ու շաղն ու ցողը անձրևի հետ՝ նրանց շորերի, երեսների վրայ դնում: Կնանիքը կթի տաւարի հետ էին ըլում, կաթը հաւաքում, եղ ու պանիր շինում, մարդիքը տաւարը սարը տանում, կամ բուրդ ու եղ բազարը բերում, ծախում, իրանց տան պակասութիւնը հոգում: Մէնակ էս չէր կնանոնց գործը. ցերեկը ջահրայ էին մանում, շալ ու խալիչայ, կամ կարպետ գործում, ու իրանց օրը ուրախ, միամիտ անց կացնում: Էլ ի՞նչ ասիլ կուզի, որ տան պէս՝ աղչիկ ու հարս էստեղ կուչ ու ձիգ անելով չէին ման գալիս, կամ երեսները կալնում: Մէկ տան պէս, ում օբէն մըտնէիր, թուշ էր, որ վարդի պէս փայլում էր, աչք էր, որ մարդի խելք տանում էր: Էն օդի, ու ջրի, է՛ն ծաղկի ու կանաչի հոտն ու համն առնողի հոգին ու ռանգն ի՞նչ կըլէր բաս: Յայտնի բան է, որ ֆորսի, ու շատ անգամ գողի ու հարամու հետ շաբթով էին ման գալիս ջահէլ տղէրքը, ու սպանած, կամ բռնած 206

ժամանակը մէկ հարսանիք էր ըլում բոլոր օբէքանց միջին: Ղոնաղ պատահէր, էստեղ պատահէր: Շաբթով, ամսով էլ չէին թողալ հեռանայ. ու աղբրների քչքչոցը, ջրերի խշշոցը, ծառերի սլսլոցը, ղշերի ծլվլոցը, չօբանի թութագը, գառան, ոչխարի ու տաւարի ձէնն ու բառանչը՝ ամէն մարդի ուզում էին ասեն: Թէ դրախտ ես կամէնում, է՛ստեղ կաց, է՛սպէս կաց, սիրտդ անմեղ, միտքդ յիստակ:– Չե՛մ կարող ասել՝ թէ էս տեղի փոփոխութիւնը Աղասու սիրտը չի՛ բաց արեց: Քար ըլէր, կկակղէր, կրակ ըլէր, կհանգչէր, ո՞ւր մնայ նրա սիրտը: Բայց Աղասու գլխին դեռ չար հրեշտակ էր պտտում, ու ինքը ողորմելին չէ՛ր իմանում: Շատ անգամ սարից որ օբէն չէր մտնում, հազար աչք մնում էին վրէն հայիլ մայիլ: Իլահիմ որ իմացան նրա պատմութիւնը, ամէն աչք ուզում էր նրա՛ համար բացվի, ամէն բերան նրա՛ն իր շունչը տայ: Ո՛ւմ որ մէկ ծաղիկ չէ՛ր թաւազայ անում, աչքը արտասնքով լիքը, ուզում էր ձեռի տեղակ՝ սիրտը դէմ անի: Քթի տեղը՝ հոգումը դնի նրա տված ծաղիկը: Ով մէկ անոշ թիքայ ունէր, նրա համար էր պահում. մէկը սե՛ր էր նրա առաջին դնում, մէկը ձուածեղ, մէկր գառան միս, մէկը պախրի խորոված: Շատը նրան ղօնաղ կանչէլիս, գառն ու ոչխար էին մորթում, որ նրա սիրտն առնին: Նրա տխուր բայեաթու ձէնը, նրա աղիողորմ սուգը կամ արտասունքը՝ որ չէին տեսնում, մեծ, պստիկ ուզում էին նրան մատաղ գնան: Աղջկերքը որ չէին դաստայ դաստայ սարի դօշին ման գալիս, ծաղիկ քաղում, գլուխ ու դօշ զարդարում, սիրտն ուզում էր՝ թէ տրաքի, որ իր Նազլուն էստեղ չէ՛ր: Բայց Մուսէն, ջիւան Մուսէն՝ ո՛չ Նազլու ունէր որ դարտ անի, ո՛չ հէր, որ բանտումը տանջվի. մէկ ջահիլ մէր ունէր, էն էլ էսօր, էգուց էր ընկել՝ որ մէկ քիր կամ ախպէր էլ նրա համար բերի: Բօյն էկել՝ շիշակացել էր, չինարի դառել. բեղերն նոր էր բերնի վրայ ծաղկել. թուխ թուխ ճալվերը շարմաղ երեսին հովին անէլիս՝ հէնց իմանաս՝ հրեշտակ ըլի թևով խփում: Տասնըվեց տարին անց էր կացել՝ դեռ նա ծուռն աչքով մէկի՛ երեսի չէ՛ր մտիկ արել: Բազի վախտ, մէկ քօղ կամ սիպտակ լաչակ տեսնէլիս՝ ղորդ ա, խելքը գլխիցը գնում, սիրտը կրակով լցվում, աչքերը արտասունքը կոխում, ուզում էր, սար ու ձոր ընկնի, գլուխն առնի կորչի: Ամա մէկ քանի օր որ անց էր կէնում, աչքը էլ որ չէ՛ր տեսնում, սիրտն էլ հովանում էր: Բազի վախտ էնպէս գիտես՝ թէ նրան վեր ըլին քաշում: Հովը տալիս, ծառը ծաղկէլիս, ջուրը քչքչալիս, հէնց գիտես՝ թէ մէկ աներևոյթ ձէն նրան 207

ասում ըլի: «Մո՛ւսայ ջան՝ քնի՛. ես աչքդ կկպցնեմ, երազումդ հետդ կխօսիմ, որ զարթնիս, գիւմ կըլիմ, չունքի վախտը չի՛ հասել՝ որ դու քոյ նասիբը գտնիս: Ինչ որ ճակատիդ գրած ա, էն պէտք է ըլի»: Քնից որ վեր էր կէնում, հէնց իմանում էր՝ թէ հրեշտակները մօտիցը նոր թռան: Նա չէ՛ր իմանում, թէ սէրն ա էս, որ քիչ քիչ նրա սրտումը տեղ էր պատրաստում: Մէկ օր էլ էսպէս մէկ ծառի տակի քնած տեղը՝ երազում մէկ թաս գինի բէրին, դէմ արին նրան, ու մէկ հրեշտակի պատկեր նրան՝ թևերն երեսին փռած՝ կամաց ձէն տվեց. «Մո՛ւսայ ջան, եա խմի՛ր էս թասը, եա՛ ինձ սպանի՛ր: Իմ կեանքս քոյ ձեռին ա: Հէրնըմէր չունիմ, ընկել եմ մէկ անօրէն տաճկի ճանկ. Ղարսայ սարումն ա մեր օբէն՝ թէ սիրտ ունիս, թէ Աստուածդ սիրում ես, արի՛, ինձ ազատի. չե՛ս ազատիլ, քոյ օրումդ դու կեանք չե՛ս տեսնիլ. Մուսայ ջան՝ գնում եմ, դու գիտես: Արի՛՝ թէ չէ էս ա քսան օր ա ինձ տանջում են, որ թուրքանամ, չեմ թուրքանում, քեզ եմ սպասում. ինձ երազումս ասացին, թէ դու ես իմ ազատողը»: Աչքը որ բաց արեց, հէնց իմացաւ՝ թէ ծառ, խոտ, ծաղիկ՝ անմահական հոտով լցված ըլին. ու արեգակի շողքը երեսը սղալելով՝ ուսուլով սարի քամակը անցաւ: Ուզում էր խօսայ, ձէնը չէ՛ր դուս գալիս, ուզում էր վեր կէնայ, ոտն ու ձեռը չէ՛ին զօրում: Թութակի ու շվու ձէնն էլ որ անկաճը չընկաւ, էլ եդ աչքը խփեց: Ա՜խ ի՛նչ կըլէր, ջահէլութիւնը նրան չէ՛ր էսքան յաղթել, սէրը չէ՛ր էսքան նրան թմբրացրել: Մութը գետինն առաւ, մատդ որ կոխէիր մարդի աչք, չէ՛ր տեսնիլ: Ամպերը սարերիցը գլխները բարձրացրին, ոտները կտրեցին. չանգ ու դուման սար ու ձոր բռնեց: Հէնց գիտես՝ հազար վիշապ բերանները բաց արած՝ գալիս են՝ որ սար ու ձոր կուլ տան: Կայծակը էստեղ էնտեղ որ չախմախին չտվեց, սարըցիք իմացան՝ թէ ի՞նչ խաբար ա. տաւար, ոչխար աղալի մէջն արին. թվանքներն առան, շները բաց թողին, չունքի լաւ գիտ<է>ին՝ որ գողի, հարամու, ջանաւարի ղզղուն վախտը հէնց էս ա: Ամպերը որ թօփ ու թօփխանէն չսարքեցին, ով ոտ ունէր, փախաւ, ով աչք ունէր, փակեց, օղլուշաղը ալաչուխի տակն արեց, ճրագ, կրակ հանգցրեց, որ աչքը մի քիչ էլ ա բան տեսնի. ու հէնց ոտի վրայ՝ ամէնը մի կտոր հաց առան, էն էլ գօտիկը դրին, չկէրան, որ տեսնին՝ թէ վերջըները ի՞նչ կըլի, ի՞նչպէս կլուսանայ: Մէկ բարակ կարկուտ անձրևի հետ խառը էկաւ, վրըներովն անց կացաւ: Երկինք, գետինք սկսեց կրակվիլ: 208

Կայծակը որ չէր ղամշում սարերի գլխին, ուզում էին՝ թէ հազար գազ խոր գնան: Ամպը որ չէր թօփի բերանը բաց անում, գետինն ուզում էր՝ հազար կտոր ըլի, ու հոգին տայ: Ճրագ չկար՝ որ մարդ տեսնի, ձէն մարդի անկաջ չէր հասնում: Աղասին պատռեց գոռալով, Մուսի անունը տալով, բայց ջուրը տանի նրա մօրը, նա ի՞նչ տեղ էր, որ խօսք իմանայ, ի՞նչ նեղ սհաթի, որ գլուխ առնի, փախչի: Աղասու ընկերքը՝ ամէն մէկը մէկ սար ընկաւ, գլուխը մահու տվեց, հարիր տեղ թվանք քցէցին, ու ո՞րքան էր նրանց ահն ու երկիւղը, երբ որ իմացան՝ թէ նրա թվանքն էլ վրէն չի՛: Աղասին մահվան դուռը գնաց: Ամպն էլ եդ դառաւ, կայծակն էլ, բայց գիշեր էր, ի՞նչ տեղ պէտք է նրան քթնէին: Ընչանք ծէքը բացվեց, օձերը ծնէցին. ու ո՞վ նրանց հալը կարայ պատմիլ, երբ էկան տեսան՝ որ ջիւան Մուսէն՝ արնի միջումը շաղախված, չորս կողմի խոտն ու թուփը պոկած: Մէկ ահագին քաֆթառ նրա դօշին նստած, Մուսի ձախու ձեռը բերնումը: Քիչ մնաց, որ թուրն իրանց սիրտը կոխեն. որ ձէն չտվին, ու վայ տվին՝ Հսկայն Մուսայ աչքը բաց արեց, ընկերներին որ տեսաւ, գլուխը ժաժ տվեց ու ժպտելով ասեց: «Աֆա՛րիմ՝ լաւ վախտի էք գալիս. էկէ՛ք կուռս հանէցէ՛ք. ղամէն շատ խորն ա գնացել, ձեռս էլ հետը. ինձանում էլ թաղաթ չըկայ, որ հանեմ»: Ո՞ւմ աչքը էն ուրախութիւնը կտեսնի, ինչ նրա ընկերների աչքը տեսաւ: Վրայ թռան քաֆթառին դէն քցէցին, ու Մուսէն որ կուռը չհանեց, կէսը հէնց բռնի՛ր ծամած էր: Մէկ սաղ սհաթ Աղասին նրա դօշիցը չէ՛ր պոկ գալիս. էնպէս գիտում էր՝ թէ է՛ն կեանքիցն ա վեր էկել: Սարըցիք էլ՝ էս ջիւան իգիթի սիրտը տեսնելով, մնացել էին զարմացած, ու սաղ շաբաթը հէնց է՛ն էին խօսում: Բայց Մուսի աչքիցը քունն էր փախել, սրտիցը ղարարը: Արեգակն էր դուս գալիս, նրա օրը մէր էր մտնում, օրն էր մէր մտնում, նրա ցաւերն էին նոր ՚ի նորոյ բացվում: Սար ու ձոր նրա համար դժոխք էր դառել. գիշեր ցերեկ նրա կերած հացը, նրա խմած ջուրը, նրա տեսած լիսն ու երազը՝ էն սքանչելի պատկերն էր, որ իրան կանչել էր: Ծառերն էին սլսլում, թէ ջուրը քչքչում, քամին էր փչում, թէ հովը հնչում, նա ոչինչ ձէն չէ՛ր իմանում, ո՛չինչ չէ՛ր տէսնում, եթէ ո՛չ իր սիրէկանի երկնային դէմքը: Հսկայն Աղասի, որ իր վերջին օրումն էլ չէ՛ր ուզում, որ իր ընկերների մէկի մազն էլ ա թեքվի, վաղուց էր վարավուրդ արել սրա էս նեղութիւնը. վաղուց էր իմացել, որ իր սիրէկանի սիրտը, ուշ ու միտքը թռել ա, էլ վրէն չի՛. ամա չէ՛ր իմանում՝ թէ պատճառն ի՛նչ ա: Գիտէր՝ որ 209

նրան աչքի լսի պէ՛ս էր մինչև էն օրը պահել՝ բայց թէ ի՞նչն էր էսպէս նրան էրում, խորովում, չէ՛ր կարում հասկանալ: Նա տեսնում էր՝ որ ջիւան Մուսին մէկ աղջկայ ձէն լսէլիս, մէկ աղջկայ պատկեր տեսնէլիս, իրանից գնում, խելքամաղ էր ըլում, ամա էնպէս կարծում էր՝ թէ էս էն առաջին կրակն ա, որ ամէն ջահէլ մարդու սիրտ վառում, բորբոքում ա. երբ ինքն իրան ճանաչում ա, երբ արինը եռ ա ընկնում, ու սար ու ձոր մարդուս աչքին եա սազ ու քեամանչայ են դառնում, ուշ ու միտքը տանում, եա թուր ու դանակ դառնում, սրտումը ցցվում: Շատ օր ճտովն էր ընկնում, լալիս ու աղաչանք անում, որ իր դարդն ասի, արտասունքից աւելի ո՛չինչ չէ՛ր տէսնում, լացից աւելի ո՛չինչ չէ՛ր լսում: Շատ անգամ սիրտը բերանն էր գալիս՝ որ իր ցաւերն ասի, ամա լեզուն չորանում էր, պապանձում, երեսը կարմրատակում, չէ՛ր գիտում թէ ի՞նչ ջուղաբ տայ, դողդողալով սարերն ու ծառերն էր նրան նշանց տալիս: Ընկերքն էլ էին մնացել մաթալ. որ մի ֆռսանդ էր ճարում, էլ հաց ու ջուր միտքը չէ՛ր բերում, գլուխն առնում կորչում, սար ու ձոր պէտք էր ոտնատակ տված՝ որ նրան մէկ տեղ քնած քթել էին: Մէկ օր էլ՝ էսպէս Մուսին ման էին գալիս, որ մէկ քարափի տակից էնպէս մէկ ձէն էկաւ, որ մարդ լսէլիս՝ ջանը վրէն սրսռում էր: Քամին ձէնը ձորն էր քցել, ու քարերն էին խօսքերը եդ ասում:

ԲԱՅԱԹՈԻ ԳՈԻՆՈՎ

«Հրեշտակ էիր, որ ինձ երևեցար, ա՜խ՝ ինձ երևեցար, Երկրումն ես ծնվել, թէ երկնքիցն էկար. Մէկ ջան ունէի, էն էլ դո՛ւ տարար. Ա՜յ իմ սուրբ պատկեր, արի՛, հոգիս ա՛ռ: Ա՜խ՝ հոգիս ա՛ռ:

Մեռնիմ, չե՛ս տեսնիլ, կորչիմ, չե՛ս ման գալ. Սո՛ւր կոխեմ սիրտս, դու չե՛ս իմանալ. Ո՞ւր կորչեմ, որ էս անողորմ չանգալն Սիրտս չխրվի, չթողայ ինձ լալ: Ա՜խ՝ չթողայ: 210

Երազ թէ քուն ինձ, ա՜խ՝ մահ են դառել՝ Իմ սև օրս գիշեր, կեանքս խաւարել. Ի՞նչ պէտք է անեմ, ո՞ւր եմ ապրում էլ. Թէ ոտիդ տակին մատաղ չե՛մ ըլիլ: Ա՜խ՝ մատաղ:

Ամպին իմ սրտիս դարդերը պատմում, Ցրվում, գալիս չի՛, ու քեզ եդ ասում. Քար ու սար աչքիս աղի արտասունքն Էլ եդ սիրտս ածում, էլ եդ ինձ էրում: Ա՜խ՝ ինձ էրում:

Քանդեցիր անմեղ իմ հանդարտ հոգին. Կրակ քցեցիր իմ ջանն ու մարմին. Թէ հրեշտակ էիր, ո՞ւր էն սուրն, էն կրակն. Խրի՛ր իմ սիրտս, թափի՛ր իմ գլխին: Ա՜խ՝ թափիր:–

Կգա՛մ՝ հո՛գի ջան, կգամ քոյ ոտքը. Քեզ մօտ ա սիրտս, քեզ հետ իմ միտքը. Բայց ի՞նչ տեղ ես քոյ աննման դէմքը Տեսնիմ, կատարեմ իմ տված խօսքը:

Որ ընկերքս էլ ինձ՝ ա՜խ՝ քօմակ չըլին, Երես դարցնեն ու չըլին խօսքըմին. Կընգնիմ սարէսար ու քոյ հաւարին Կը հասնիմ, դարդ չանես՝ քեզ մատաղ ըլիմ: Ա՜խ՝ ես մատաղ:

Թող մէկ էլ տեսնիմ քոյ սուրբ պատկերը: Քոյ սուրբ պատկերը: Թող մէկ էլ տայ ինձ բաժակ քոյ ձեռը. Մէկ շունչդ առնիմ, ընկնիմ սարերը.

211

Քեզ մատաղ անեմ իմ գլուխս, իմ օրը: Ա՜խ՝ իմ գլուխս:

Ասեց ողորմելի պատանին ու սկսեց գլուխը քարին դնիլ: Արեգակն ուզում էր մէր մտնի: Աղասին որ թաքուն եդևիցը դուս էկել, մէկ թփի տակից անկաջ էր անում, սիրտը էրվում, չուզեց ողորմելու քունը խառնի, մնաց քարի վրայ նստած ու աչքը իր ազիզ ընկերի աչքին քցած, սկսեց իր դարդերը միտքը բերիլ, իր ջահէլութիւնը ֆիքր անել, ու մըտքումն ասել. «Ա՜յ ջիւան, ջիւան տղայ: Լաւ իմանում եմ, ինչ թուր ա էկել՝ սրտիդ դէմ առել. ի՞նչ կրակ ա ընկել՝ լերդդ էրում ու ջիգեարդ. բայց ի՞նչ անեմ, ընչի՞ չես սիրտդ եդ բանում, որ մէկ քոյ ցաւդ իմանամ, ու էլած կեանքս էլ քոյ ուղուրիդ մատաղ անեմ: Ա՜խ՝ լաւ եմ իմանում՝ ա՛զիզ ջան, որ սիրոյ թևը երեսիդ քսվել, սիրոյ նետը քեզ էլ ա դիպել, բայց ընչի՞ չես պարզ ասում, որ գլուխս եդ դնեմ, սիրածդ գետնի տակին էլ որ ըլի, հանեմ, ձեզ ձեր մուրազին հասցնեմ, ու ես էլ ձեր ոտի տակին հոգիս տամ: Մէր ու նշանած գլխիս կրակ են ածում, սար ու ձոր ինձ քիչ ա մնում, ուտեն, մէկ քար չունինք, որ գլխըներս վրէն դնենք, էլի դու՝ ո՜վ սէր, ո՜վ բնութիւն, ուզում ես ցոյց տալ քոյ զօրութիւնը: Ա՜խ՝ ո՞ւր կորչի մարդ, որ քոյ ձեռիցը պրծնի, քոյ ցաւը չտեսնի: Առաջ վառում, բորբոքում ես մեր սիրտը, յետոյ էրում, խորովում, առաջ վարդի հոտով գալիս, մեր սիրտը մտնում, յետոյ փուշ ու սուր դառնում, մեզ կտրատում»: Էս խօսքերը միտք անէլիս՝ բիրադի անկաջն ընկաւ: «Հա Հռիփսիմէ ջան՝ քոյ ջա՛նին ղուրբան. քոյ սրբի անունը կտամ, ու էքուց, էքուց Ղարսայ սարերումն ինձ կտեսնիս»: Աղասու էրված սիրտն էլ հէնց է՛ս էր ուզում, իմանայ: Էնքան կացաւ, որ սիրելին քնից կշտացաւ ու իրան իրան որ աչքը չի՛ բաց արեց Մուսէն, վրայ թռաւ, ճտովն ընկաւ, կպցրեց նրան դօշին, ու լալով ասեց: «Ա՜խ՝ ա՛չքի լիս՝ որ սրտումդ էդպէս դարդ ունիս, հէնց իմանում ես՝ քա՞ր եմ, որ ինձանից բան ես թաքցնում: Չէ՛՝ էնպէս ես կարծում, թէ էս իմ խորոված ջիգեարը, որ էլ սաղ տեղ չունի, քոյ դարտի համար՝ էլ տեղ չի՞ քթնիլ, քոյ ցաւը չի՞ քաշիլ, էլած շունչս ու ումբրս քե՞զ չե՛մ տալ: Հէնց իմանում էի, Աստուածանից դու բան կը թաքցնես, ինձանից չե՛ս թաքցնիլ: Է՞դ ա քոյ սէրդ ու սիրտդ: Հէնց իմանում էիր՝ թէ Աղասին էնպէս մեռել ա, որ քեզ համար մէկ ա՜խ էլ ա չի՞ քաշիլ, քեզ համար մէկ կաթ արտասունք էլ ա չո՞ւնի: Հէրնըմէրս 212

ղորդ ա՝ մահվան դուռն են հասել, նշանածս՝ ո՞վ ա գիտում, հողի տակին ա, թէ երեսին, ամա քանի նրանց ձեռս չի՛ հասել, ե՞րբ կթողամ՝ ձեր մէկի աչքը ցաւի, ձեր մէկի մազը թեքվի: Մինչև ես մեռնիմ ո՛չ, մինչև ինձ թիքայ թիքայ չանեն, ձեզ կթողա՞մ, որ մէկ ղուշ անց կէնայ գլխներիդ վերայ: Վեր կա՛ց, երեսդ սրփի՛ր, ինձ ուղիղ ասա՛. էդ քոյ ջանը հանօղ Հռիփսիմէն, էդ հրեշտակն՝ ո՞վ ա, որ քեզ երևացել ա, քեզ տանջում, մաշում, ու դու մեզ բան չես ասում: Հազար սար ու ծով մեր մէջն ըլի, էլի կթռչիմ, նրան կհանեմ, կբերեմ, թաք ըլի՝ դու դարտ չանես, երեսիդ մեռնիմ: Ասում ես Ղարս ա: Էդ հօ երկու ոտը տեղ ա. դրա համար էդքան պէտք է է՞րված: Վեր կա՛ց, դեռ երեխայ ես, դեռ գլխիդ բաներ չի անց կացել շատ, որ մարդ ճանաչես: Վե՛ր կաց՝ էլ ամաչէլու, գլուխը կախ անէլու վախտը չի՛»: Մուսի աչք ու երեսը կրակ էր դառել՝ ամօթու չէ՛ր իմանում՝ թէ իր մեծահոգի բարեկամի ո՞տներն ընկնի, թէ ձե՛ռը համբուրի: Արտասունքն ու դամարի սաստիկ խփիլը ցոյց էին տալիս՝ որ Մուսին ուզում էր ասի, լեզուն չէ՛ր բռնում, բերանը փակվում էր, պապանձվում՝ որ ձէն տայ: «Աղասի ջան՝ եա մորթի՛ր ինձ, եա սպանի՛ր էստեղ. եա ասած օրս իմ մուրազին հասցրո՛ւ: Հռիփսիմէն որ չըլի, էլ ինձ ո՛չ կեանք ա հարկաւոր, ո՛չ օր. նրա շունչը որ չառնիմ, ես ինքնս իմ շունչս բերնիցս կհանեմ, կկտրեմ. նրա աչքը՝ որ աչքիս չառնի, աչքս կփորեմ, դէն կքցեմ: Դո՛ւ ես իմ տէրը, իմ Աստուածը. իմ ձեռս քոյ փէշն եմ քցել, եա ձեռս կտրի՛ր, եա գլուխս. եա իմ մուրազը անկատար պէտք է չթողաս. պէտք է ինձ սաղ սաղ չէրես, չփոթոթես»:– Էսպէս որ ձեռք ձեռի եդ էին դարձել, գալիս էին, Աղասին իր սիրելու գլուխը դօշին կպցրած՝ քաշում էր նրան, քանց թէ բերում, միւս ընկերքն էլ որ սաղ գիշերը չէին քնել դարդու՝ ուրախ ուրախ վազեցին առաջ, հէնց իմացան, արեգակը նոր ա բացվում, էկան էրկուսին էլ մէջ արին, ու չադիրը գնացին: Սարըցիք էլ՝ ուզում էին՝ որ ուրախութիւնիցը հոգիները տան: Աղասին մտածմանց մէջ ընկած՝ աչք ու ունք կիտած՝ չադիրը մտաւ թէ չէ, տղէրքանցը իշարաթ արեց որ ձիանը հաւաքեն, եարաղ ասպապ հազիր անեն, որ էն գիշեր դուս պէտք է գնան: Չէ՛ր ուզում՝ որ մարդ իմանայ, վախում էր՝ թէ իրան բռնեն, չթողան: Էն իրիգունը բոլոր սարըցոցը գլխին հաւաքեց, նրանց խօսքով արեց, որ կասկած չտանին. հազար բերնով իր շնորհակալութիւնը էնպէս էր ուզում, ցոյց տայ՝ որ նրանք ո՛չ նրա միտքը իմանան, ու թէ 213

փախած ըլի, չասեն՝ թէ ի՞նչ վատ մարդ էր նա, որ մէկ դարտակ շնորհակալութիւն էլ նրանց չասեց: Էնքան աղ ու հացըները կէրաւ, բոլոր ոտի տակ տվեց ու վեր կացաւ, փախաւ: Շատ էին նրան աղաչել ու լալով ասել՝ թէ նա նրանց միջումը մնայ, իրանք իրանց կէրթան, Կնեազին կխնդրեն՝ որ իրանց ուզբաշին իրանց կառավարիչը նա ըլի. ու ասում էին, մենք գիտենք՝ թէ ի՞նչպէս հոգի կտանք քեզ՝ որ արարած աշխարհ իմանայ՝ թէ Հայի ազգումն էլ սիրտ կայ, հայումն էլ ռաշիդ տղամարդին Աստծու տեղ պաշտիլ գիտեն: Էս իրիգուն էլ գլխին ժողոված մեծ ու պստիկ էլի էն էին ասում ու վրայ բերում՝ թէ որ նա իրանց միջիցը հեռանայ, աշխարք նրանց համար քանդված ա, նրանց աչքն էլ արեգակին ուղիղ չի՛ մտիկ տալ, նրանց սիրտն էլ լաւ օր չի՛ քաշել: Քանի նրա ասած խօսքերը, նրա տեհած բաները տէսնին, կուզեն՝ որ էրթան, ջուրը թափին, նրանց օրն ու ումբրը կսևանայ: Ամէն էսպէս խօսք լսէլիս՝ ինչ Աղասու բէրնիցն էր դուս գալիս, լեզու պէտք է ըլի, որ պատմի, սիրտ պէտք է ըլի, որ իմանայ: Տեսաւ՝ որ անմեղ սարըցիք հէնց նրա բերնին են կարօտ, ուզում են՝ որ սաղ գիշերը նրա կշտիցը չհեռանան, նրա մօտին նստին: Հա՛՝ շատն էլ էկել՝ գլուխը նրա գոգին էին դրել, ու երեսին մտիկ անում, ասածն իմանում, աղչիկ ու հարս էլ չադրի դուռն ու ղրաղն էին կտրել ու ա՜խ քաշում. տղէրքանցն իշարաթ արեց՝ որ ձիանները հազրեն. առաւօտը ֆորս պէտք էր գնար, գան, մի քիչ քնին, դինջանան, ամէն բան հազիր ունէնան, ու ինքն էլ գլուխը թեքեց՝ որ սաքի թէ աչքը կպցնի, խալխը քաշվեցին, բարի գիշեր ասացին, ու ամէն մարդ իր չադիրը գնաց: Հէնց աղօթարանը կարմրատակեց, ու ամպերն սկսեցին գլխըները քիչ քիչ սարերիցը բարձրացնիլ, տղէրքը ձիանը թամքեցին, եարաղ ասպապ քցեցին, էկան, չադրի դռանը կանգնեցին: Աղասու ձին ոտին գըլխին էր անում: Սարերի ծաղկները ու ջուրը նրա միսը անկաջովն էին դուս բերել՝ էնքան չաղացել էր: Ընչանք սարըցիք վեր կկէնէին՝ որ իրանց կով ու ոչխար կթեն, նրանց ղօնաղները մնաք բարով ասացին, ձիանոնց գլուխը ծռեցին ու թռան. աչք էր՝ որ եդևներիցը մայիլ էր մնացել. սիրտ էր՝ որ ասում էր իր միջումն՝ երանի՛ նրան՝ որ էսպէս զաւակ, էսպէս փէսէք կունենայ: Սարը բարձրացան թէ չէ՝ Աղասին որ ման էկած սարերին ու ձորերին, իր տեսած ծաղկներին ու աղբրներին, իրան սրբի պէս պաշտօղ անմեղ սարըցոնց օբէ-

214

քանցը մտիկ չարեց, խելքը թռաւ, աչքերը լցվեց, ու սկսեց բարակ ձէնով էս բայաթին ասել: Բարո՛վ մնաք, բարո՛վ՝ սա՛րեր ու ձորեր. Ալվան ծաղկներ, սիրուն աղբրներ. Որ ինձ պահեցիք դուք էսքան օրեր. Ա՛յ անմեղ Հայեր՝ սիրուն աղջըկներ:

Աղասին բալքի ձեզ էլ չի՛ տեսնի, Աղասին ձեր վրայ՝ կըլի՝ էլ չքնի. Ձեր հոտը չառնի, ձեր կշտովն չանցնի. Ձեր ձէնը չլսի, ձեզ կարօտ մեռնի:

Հալալ արէ՛ք նրան ձեր աղ ու հացը. Քանի նա ձեզ մօտ կանգնած՝ իր լացը Ծոցն ա հաւաքում, քանի աչքը բաց՝ Ձեզ միտքը բերի, օ՛րհնի ձեր արածը:

Ա՜խ՝ ի՞նչ կըլէր, ոտս կոտրէր, էստեղ չգար, Ձեր ազիզ երեսն չտեսնէր, էսպէս չլար. Ի՞նչ կըլէր Աստուած ամէն մարդի տար, Ձեր անմեղութիւնը, ձեր հալալ պաշարն:

Երաբ եարալու սրտիս ասածը Կպահէ՞ք ձեր մտքումն՝ թփե՛ր բաց էլած. Ձեզ վրայ ման գալիս ձեռք ձեռի տված՝ Աղչիկ ու հարսներ, ձեր մօտին նստած. Սիրո՛ւն աղբրներ, լաջվա՛րդ ծաղկըներ. Երա՜բ որ նրանք ձեզ քաղեն, ծոցերն Լցնեն հոտ քաշեն, զարդարեն դօշերն.

215

Իրար տան կապեն փունջ ու պսակներ. Մէկ մէկու ասեն՝ մեզ չմոռանաք. Պահի՛ր էս ծաղիկն քեզ մօտ յիշատակ. Երա՜բ իմ լացս էլ դուք չէ՞ք մոռանալ. Ու ձեր հոտի հետ իմ սուգս նրանց տալ. Նրանց իմ օրհնութիւնն, իմ խնդիրն ասիլ, Որ ինչքան շունչս կայ ու չեմ մեռնիլ, Նրանց սէրը կյիշեմ, նրանց կուզեմ պաշտել. Ինձ չի՛ մոռանան, ես նրանց չե՛մ քցել Մտքիցս ու նրանց սէրն սրտումս կպահեմ. Հետս ման կածեմ, հողը կտանիմ: Աստուած թո՛ղ ձեզ տայ, ինչ որ ես կուզեմ. Մնաք բարո՛վ՝ սարե՛ր, էլ ձեզ տեսնիլ չե՛մ:–

Մէկ տափարակ, դուզ տեղ բաց ա ըլում յանկարծ տեսնողի առաջին՝ մէկ մեծ դաշտ, չորս կողմը սարերով պատած, աջ ու ձախ սևին տալիս, ու քանի գնում ա մարդ, ամպ ու դուման քաշվում, պարզում են, ու հէնց իմանում ես՝ թէ առաջիդ մէկ էնպէս քաղաք ա բաց ըլում, որ հազար հազար կէնող միջումն ունի, ու ցրտի, եա շոքի ձեռից բէզարած, ուզում ես, որ շտապիս, գնաս, մէկ Աստուածասէրի դռան վեր գաս. դինջանաս, էլ եդ ճամբէդ բռնես, գնաս: Մէկ տեղից ահագին բերդի պարիսպն ա քեզ խաբում, մէկ տեղից զարմանալի եկեղեցեաց գմբէթը, ու մեծութիւնը. միւս տեղից բարձր մինարէթքը, քոշք ու սարայի գլխըները: Մտքումդ ասում ես՝ թէ էս տեսածդ մէկ մեծ, զօրեղ թագաւորի թախտ պէտք է ըլի: Էստեղ ոսկին ու արծաթն ախպի հետ պէտք է խառը ընկած ըլի, էստեղ օրը հարիր քարվան ներս մտնի, հարիրը դուս գայ: Հէնց իմանում ես՝ թէ ցերեկը թօզն ու դումանն ա աչքդ բռնում, գիշերը՝ մութն ու խաւարն ա քեզ խաբում, որ ինս, ջինս, մարդ, անասուն չե՛ս տեսնում, հէնց ջամդաքակեր ագռաւներն են աչքերիդ սևին տալիս: Մարդ չի կայ մօտիդ՝ որ հարցնես, գիր չե՛ս կարթացել, որ իմանաս. մտքիդ հետ ընկած, տեսածդ հրաշք կարծելով, եա աչքակապութիւն, որ յանկարծ գլուխդ չես բարձրացնում, ա՜խ սի՛րե216

լի իմ Հայազգի՝ ջանդ դող ա ընկնում, կռներդ թուլանում: Հէնց իմանում ես՝ թէ մէկ վիշապ, եա մէկ հարամի հէնց էն սհաթին ա մտել ու բոլոր կէնողներին եա կուլ տվել, եա սուրը քաշել, եա գերի արել, ինքն էլ փախել՝ ուզում ես, որ աչքդ խփես, եդ դառնաս: Ա՜խ՝ չէ՛, չէ՛, եդ մի՛ դառնալ. էստեղանց ծուխը հազար տարի աւելի ա՝ որ կտրվել ա, կա՛ց, մի՛ վախէնալ. անշունչ քարերն ու եկեղեցիքը մարդակեր չե՛ն: Աչքդ բա՛ց արա, սիրտդ քե՛զ հաւաքիր ու գլխիդ վա՛յ տուր: Էս սրբատաշ տաճարները, էս ահագին բերդը, էս քարերը քեզ կասեն՝ թէ սա է գոռոզն Անի, քոյ թագաւորների հզօր մայրաքաղաքը, որ էնքան էր իր հարստութիւնովը, իր փառքովը փարթամացել, ճոխացել, մեծամտել՝ որ չօբանն էլ եկեղեցի էր շինում, ոչխարարածն էլ արծաթէ նալչով, սաղրի քօշերով ման գալիս, ուզվորն էլ հացի տեղակ՝ փլաւ, ղանդ ու շաքար, սև փողի տեղակ՝ արծաթ ու ոսկի պահանջում, որ եկեղեցի մտած ժամանակ էլ էնքան էին Աստուած մոռացել նրանք, որ կարճ վարդապետ գալիս, բարձր գրքակալ էին դնում, բարձր եպիսկոպոս ըլէլիս՝ ցած գրքակալ դուս բերում, որ եա ձգվին, եա կռանան, եա չօքին, եա գիրքը չտեսնին, ու իրանք ծիծաղին, Աստուծոյ տաճարումը քէֆ անեն: Բայց սուրբն Յովհան Երզնկացի հանաք չվերցնելով՝ մէկ օր օրհնած բերանը բաց արեց, երկիրը տրաքեցաւ, տակըվեր էլաւ, խալխը ցրվեցին, փախան, որը Ղրիմ, որը Պօլշայ: Էս անշունչ քարերը մնացին ցից ցից, հազար եկեղեցուցը հինգը մնացին շէն: Տաճարք, ապարանք, գանձ, հարստութիւն անէծքի փայ էլաւ, հողը մտաւ Հայոց ազգի մնացած փառքն էլ, ու մինչև էսօր էլ՝ երկրի ձէնը գալիս ա: Գող, աւազակ են միջումը բուն դնում, նրանց բանն, Աստուած յաջողում ա, նրանք չե՛ն տակով ըլում, ու Աստուած էնքան իր գութը Հայերիցը պակսացրեց, որ էնքան անմեղ հոգիքը, էնքան միլիոնաւոր մարդիք մէկ սհաթումը՝ մէկ սևագլխի խօսքով ջնջեց, Հայոց տունը քանդեց, էլած փառքն էլ ձեռիցը խլեց, որ գնայ, էսպէս երերեալ, տատանեալ մնայ աշխարքիս երեսին: Լաց գլուխդ՝ ա՛նցաւոր, տե՛ս՝ թէ Աստուծոյ դատաստանն ի՛նչպէս արդար է. կարգաւոր տեսածին պէս, ոտները ջուր արա՛, խմի՛ր, որ էսպէս քաղաքը անէծքով քանդեցին, ու էսօր էլ քանդողին եկեղեցումը տօնում են: Դու չե՞ս իմանում, որ նրա անունը տաս, սուրբ աղօթքն ու բարեխօսութիւնն յիշես, որ քեզ էլ չանիծի, քու որդիքը պահի, մեծացնի: Նրա տօնի օրը լաւ մտքումդ տպաւորի՛, ի՞նչ կանես Անի քա217

ղաքի անունը: Նա քանդվեց, պրծաւ. ամա սուրբը քեզ միշտ օգնական ու բարեխօս կըլի: Ղրաղին կանգնել ես, ձեռդ ծոցդ դրել, խելքդ ցնորվել, լեզուդ պապանձվել. ո՞վ էսքան հրաշք տեսաւ, վայելեց, «երա՞զ եմ տեսնում, քնա՞ծ եմ, աչքս ինձ խա՞բեց», ասում ես մտքումդ, ուշագնաց ըլում. հօ նոր են սրանք. բաս սրանց միջումն ընչի՞ չկայ ձէն, ընչի՞ են լռվել: Ա՜խ թշնամեաց սուրն ա նրանց վերջացրել. հմիկ հաւատում ես՝ ա՜յ իմ խեղճ ազգ, թէ քոյ երկրումն բիւր էսպէս քաղաք՝ կամ կրակով փչացան, կամ սուրը քաշվեցին, ու քեզ չոր քարեր մէնակ թողեցին, որ տեսնիս ու լաս, տաս քոյ գլխիդ վայ. խելքդ ժողովես, լինիս կտրիչ Հայ, Ռուսաց հզօր քաջ ձեռի տակին փոքր դինջանաս, ու քո աշխարքին մուղայիթ կէնաս, արիւնդ թափես, քո ազգը պահես, քեզ անուն ճարես: Հանգստարանի ձէն էր գալիս, որ մեր ճամփորթքը գիշերվայ կէսին էստեղ հասան: Լաւ կտրիչ մարդ պէտք է ըլի, որ էս ժամանակին էսպէս չօլ եաբանի տեղը՝ սիրտ անի մտնի: Կարելի է՝ թէ մեր բէզարած ճամփորթքն էլ էստեղ չէին հասել, թէ գիշերվան լիսնեակի լիսը՝ էս տաճարների, բրջերի գլուխը ու իրանց տգիտութիւնը նրանց չէին խաբել, էս տարտարոսը քցել: Անու քաղաքի անունն էլ չէ՛ին լսել, ուր մնայ՝ իմանային, թէ նրա խարաբէքը դեռ աշխարքումը կան: Հեռըվանց որ ցից ցից տների գլուխը չտեսան, Ռսի հողիցը դուս էին էկել, հարամու հողը էլ եդ մտել: Ղորդ ա աքլորի ձէն չէ՛ր գալիս, ամա սարերի չօբանի ձէնը լսելով՝ էլ մտիկ չարին, զո՛ւ քաշեցին, ու քու դուշմանի գլխին չի գայ, որ չմտան էս լուռ, տխուր պարսպների մէջը, հէնց իմացան՝ թէ մէկ մեռլատուն կամ գերեզմանատուն ընկան, ու ամէն մէկ ձիու ոտի շփլթոցը, եա իրանց քաշած շունչը սար ու ձոր կատաղացնում ա: Ամէն մարդ փորձած կըլի, որ մութը ժամանակի մարդ որ մէկ գերեզմանատան, կամ մէկ քանդված եկեղեցու ղրաղով էլ ա անց կէնում, սիրտը թուլանում ա, ջանը զարզանդում, հազար միտք հոգին կտրատում, քարերն էլ դև համարում ու հարամի՝ որ իրան կամէնում են ուտիլ: Շատ անգամ ուշագնայ էլ ա ըլում: Սրա պատճառը բոլոր էս ա, որ մարդ սովոր ա, ինչ տեղ տուն ա տեսնում, եա շինութիւն, կարծէլով՝ թէ մարդ էլ կըլի, ու եդոյ՝ որ ձէն չի՛ լսում, էնպէս կարծում ա՝ թէ անպատճառ չար հոգիք են էնտեղ բնակում. թէ չէ՝ մեռելի չոր մարմինը, եա խարաբայ պատերը ի՞նչ զօրութիւն ունին, որ մեզ ի՞նչ անեն: Էլ ո՞վ սիրտ կանէր ապա կամ եկեղեցու 218

մօտանայ, եա մէկ բուրջ մտնի, էն էլ էն երկրումը՝ որ ամէն քարի տակի հարիր գլուխ էր կտրվում, ամէն մէկ ձորում հազար լաշ՝ հոգին զօռով տալիս: «Տղէ՛րք, չար սատանի թուրը գլխըներիս խաղում ա». ձէն տվեց պինդ սրտով Քաջն Աղասի, «տղամարդութիւնն էսպէս տեղը մալում կանի. եարաղ ասպաբ հազրեցէ՛ք, ձիանոնցը դինջացրէ՛ք, որ թէ Աստուած տայ՝ մինչև առաւօտը գլխըներս վրըներս ըլի, տէսնինք՝ թէ էս ո՞ր գէդեարգեալմազն ընկանք: Նամարդութիւնը էլ ձեռք չի՛ տալ. ձիանները ջրեցէ՛ք, քաշեցէ՛ք մէկ պատի տակ, ես մէկ շունս առնիմ, եաւաշ եաւաշ մէկ աչք ածեմ, տէսնիմ՝ թէ տեղըներս ռահա՞թ ա, թէ էլի սրով ու արնով պէտք է եա գլուխ պահենք, եա գլուխ կտրենք»: Շատ էլ խնդրեցին ընկերքը՝ որ չանի, անկաջ չարեց. թվանքն ուսին դրեց, փշտօբերը հազրեց, սուրբ Սարքսի անունը տվեց ու ոտը փոխեց: Գիժ կըլի էն տղամարդը՝ որ իր գլուխը մահու կտայ, ամա Աղասին իր գլխիցը վաղուց էր ձեռք վեր առել: Հաւատարիմ շունը գլուխը նրա ոտիցը չէ՛ր հեռացնում. մէկ հոտ առնելիս եա շփըլթու իմանալիս՝ կանգնում էր, եդի ոտների մինն էլ ցցում, երկար վախտ անկաջ դնում, յետոյ երըմիշ ըլում: Հէնց մի քիչ հեռացան թէ չէ՝ մէկ եկեղեցու դռնից կրակի լիսն ընկաւ Աղասու աչքը. արինն աչքն առած՝ էլ միտք չարեց՝ թէ էսպէս տեղը գողից, հարամուց աւելի ուրիշ օքմին չի՛ ըլիլ, թուշ կրակի վրայ գնաց: Աստուած հեռու տանի, ինչ նա տեսաւ. տասը Քուրդ եկեղեցու մէջտեղը կրակ էին արել, չորս կողմը նստել, խորոված էին անում, շամփըրներով բերանները քաշում, ուտում, խնդում, ու աչքները օյեաղ որսկանի շան պէս՝ եա դուռը քցում, եա պուճախը: Հարամին ինչքան գազան էլ ըլի, շատ անգամ իր շվաքիցն էլ կվախէնայ: Ընչանք նրանք կրակի մօտիցը ձեռները աչքներին կդնէին ու դռան ղարալթուն կտեսնէին, Աղասին եաւաշ, եաւաշ ներս մտաւ, ծանր դէմքով, առանց բարով տալու կրակին մօտացաւ ու ձեռը մեկնեց՝ որ մէկ խորովածի շամփուր էլ ինքը քաշի: Նրա դեղնած մեռելի պատկերը, նրա անահ շարժմունքն ու էնպէս անժամանակ վախտը ներս գալը որ չտեսան Քրդերը, հէնց իմացան՝ թէ նա էն աշխարքիցն ա վեր էկել. լեզվները չորացան, ձեռըները թուլացաւ: Ի՞նչ կկարծէին՝ թէ էն հադաղին իսանաորդի մէն մէնակ սիրտ կանէր էն աւազականոցը մտնէր, որ ցերեկն էլ հարիր մարդ զարզանդում էին մօտովն անց կէնան, որ հազար տարուց աւելի՝ էլ ինսանաորդի սիրտ չէր անում, որ գայ էն հազիր շինած 219

տներումը կէնայ: Հէնց գիտես՝ թէ մարդիք չըլին առաջին, աչքը խոժոռած՝ մէկ դէս քցեց, մէկ դէն, Քրդերէն էլ չգիտէր, որ մէկ բառ էլ ա խօսի. բայց էս էր որ նրան պրծացրուց, չունքի թէ խօսացել էր, կիմանային՝ որ մարդ ա, դև չի՛, թիքայ թիքայ կանէին: Մէկ շամփուր խորովածի՝ որը կէրաւ, որն էլ եդ կրակը քցեց. տաճարի հիանալի շինվածքին ու գեղեցկութեանը մտիկ արեց ու գլուխը ժաժ տվեց: Քրդերը փէտացած մնացել էին նըստած՝ աչքը որ յանկարծ նրանց վրայ չխոժոռեց, ամէն մէկը տեղն ու տեղը ուզէցաւ՝ որ հալչի: Էնքան էսպէս նրանց աչքը մոխիր ածեց, որ ընկերների ոտի շփլթուն իմացաւ, ու շունը ուրախ ուրախ ներս ընկաւ, ոտներովը փաթաթվեցաւ: Հէնց շունը տէսան հարամիքը թէ չէ, աչքըների փառը վեր ընկաւ, ամէն մարդ թրին վրայ վազեց, որ նրան փառչալամիշ անի, առաջի թուր վրայ բէրողի գլուխը կէս էլաւ, փշտովների երկուսն էլ իրանց ֆորսը ճարէցին, ու ղամէն ձեռն առած՝ որ գոռաց ո՛չ – «Տղէ՛րք՝ ձեր արևին ղուրբան, Աստուած մեր կողմն ա, դուռը կտրէցէ՛ք, որ սրանց մատաղն էս գիշեր անե՛նք»: Հայի լեզուն որ բաց չէլաւ, հէնց բռնես՝ պատերը լեզու առան: «Աման, ձեր էկած հողին ղուրբան, ճար ունիք, տեսէ՛ք, մեզ ազատեցէ՛ք. տնով տեղով ձեզ եսիր կդառնանք»: Տասը տասնը հինգ քրդստանցի Հայ էլ՝ որ էս կողմից, էն կողմից գլուխ չի բարձրացրին, ու քրդերի մնացած թրերն ու մզրախները ձեռք առան, քրդերի աստղը թեքվեցաւ. ութը կոտորվել էին, երկուսը մնացել եարալու ընկած: Սրանց էլ կապէցին մէկ ձիու բհրի վրայ, ու աչքդ բարին տեսնի, ոչինչ սհաթի մարդի քաջութիւնը էն բարերարութիւնը չի՛ արել, ինչպէս հիմիկ: Աղչիկ ասես, տղայ, հարսը, երեխայ, ծըծկեր՝ հազար չվանով կապած՝ տուն էին արել, Ղարսայ գեղերիցը եսիր բերել, որ տանին՝ եա սարդարին փէշքաշ անեն, եա Ախըլցխայ ծախեն: Ո՞ւմ էսպէս սհաթին մարդ կեանք տայ, որ նրա առաջին ծունր չդնեն, երկրպագութիւն չանեն: Բայց Հսկայն Աղասի ինքն էր ընկնում նրանց ճտովը, ինքը նրանց կապը եդ անում, ինքը երեխին ջոկ, մօրը ջոկ սիրում, գուրգուրում, որ Աստծուն փառք տան, սուրբ Սարքսին խունկ ու մոմ վառեն, թէ չէ՝ էս իր հունարը չէ՛ր: Ոչի՛նչ գիշեր էն լիսը, էն կեանքը չի՛ տեսել, չի՛ քաշել, ինչպէս էս: Ազատվողք, թէ ազատողք իրար տեսնելիս, հէնց իմանում էին՝ թէ երկնքումն են ու ո՛չ երկրումս:

220

Փոքր ինչ որ դինջացան, աչքդ բարին տեսնի՝ Քրդերի շորերն, ասպաբն, ձի ռախտը ու խուրջիները որ բաց չարին, հազար արնի գին կար միջըներումը, ամէն մէկին վրայ հարիր թումանի զինքս, արծաթ ու ոսկի, թո՛ղ նաղդ փողը: Աղասին ո՛չ մէկին էլ ա մտիկ չարեց, ղրկեց ձիանը բերել տվեց, ներս քաշեց ու Քրդստանցի Հայերին հարցրեց որ իրան միամտացնեն՝ թէ էն գիշերը կարօ՞ղ են էնտեղ ռհաթ մնալ՝ թէ ո՛չ: «Աղայ գլխուդ, արևուդ ղուրբան՝ վալլախայ չընք գինայ, թէ էս շան լաջերիցն էլ կան, թէ չէ՝ ամա օյեաղութիւնն աղէկ է: Սրանց չանգիցը շունը չի՛ խլըսի, մարդն իմա՞լ կխլսի: Մգայ Աստծուն փառք, խազար էնպէս ջանավար մեր առաջը գան, զէնոնց խէրն անիծեմ, մէկ թո՛ւր տո՛ւր մեր ձեռը, մենք գինանք թէ իմա՞լ քո ճակատը պարզ կէնենք: Մեր ամէն մէկը սուրբ Կարապետ գինայ, էսոնց տասնին խաւի պէս կծալի, տակը կքաշի: Դու դարտ մի՛ արա. ռահաթ պարկի, մեր երեսը ոտացդ հողն ըլի:– Էսոնց քօքը կտրվի. քանց շուն շատ են, քանց գէլ առաւել: Թէ մեզ կխարցնես, մենք էմլայ խէյրաթ կտեսնինք, որ մեր կէս պարկի, կէս ղարաւուլ քաշի: Էս ձորեր խանայ լիքն են»: Հէնց էս մասլըհաթին էին, մէկ էլ էն տեսան՝ որ ձիաւորի ոտի ձէն ա գալիս: Արիասիրտն Աղասի միտք արեց՝ որ սրանք նրանց ընկերները պէտք է ըլին՝ ական թօթափել երեխայ օղլուշաղ ղրաղ քաշեց, հազար անգամ ձեռն էստուր բերնին դրեց՝ որ ձէն չհանեն. երկու քրդին էլ բերան, ձեռ, ոտք դհայ ղայիմ կապեց ու մէկ իգիթ Քրդստանցու թուրը հանած վրըները կաղնացրուց, միւս Քրդստանցոնցը կրակի չորս կողմը նստացրուց, որ կարծիք չընկնին, ու ինքն իր ռաշիթ տղերքանցովը եկեղեցու դրան աջ ու ձախ կողմը կտրեցին, թուրները հանած պատնը դուս ցցվեցին ու թշնամուն ճամփայ տվին: Լոլոյ ձէն տալով քսանից աւելի ձիաւոր ժամի դռանը վեր էկան, բալուլ տվին մէկ երկուսի ձեռքը որ ման ածեն: Հայի երեխեքանց ու կնանոնց սուգ ու շիւանի ձէնը որ ժամը չէ՛ր ընկնում, պատերն էլ սուգ էին անում. բայց խեղճերը չէին իմանում թէ ինչ բարի հրեշտակ ա Աստուած նրանց համար ուղարկել: Հէնց գիւռ արած որ ղալմաղալ անելով ներս չընկան, էլ չիմացան՝ թէ մարդ ա որ իրանց գլուխը կոտրում ա, դև կարծեցին կամ սուրբ. էլ թրի, մզրախի, եա ղալխանի վախտ չէ՛ր: Քրդստանցի Հայերը մաջալ էլ չտվին Աջամի Հայերին. շատին հէնց կրակի շամփուրն կամ թէրէրեցն 221

էին բերանը կոխում, գլխին, դօշին քարով, փէտով ծեծում, որ շուտ չմեռնին ու տանջվին: Էլի Աղասին էր՝ որ էս կատաղութեանը չափ դրեց. սպանածներին դուս ածել տվեց, ու որը սաղ էին, եա եարալու՝ ձեռ ու ոտք կապել տվեց ու ղրաղ քաշիլ տվեց: «Աղայ մեր տուն քագող էսոնք են, էսոնց խօր տունը քագվի, էսոնք մեր ճիժը ու մանչ խատացրին. թո՛րկ, թո՛րկ էսոնց սատանի կեր անենք: Էսոնց խօր գաղտը գեօռբէգեօռ ըլի»: Թո՛ղ կարթացողը ինքը միտք անի, թէ էս գիշեր ինչ գիշեր կըլէր էս ջրատար եսրների համար, որ ամէն մէկ ոտք փոխէլիս՝ իրանց մահն էին տէսել, իրանց մահին էին սպասում, թէ ի՛նչ սրտով նրանք աղօթք կանէին, ի՛նչ հոգւով իրար կնայէին, ու Աստծուն փառք կտային: Հէնց էն կոտորէլու ժամանակին էր Աղասին դուս թռել, էն դռան երկու Քրդի մնին էլ սպանել, միւսը փախցրել, ու խեղճ Հայի էրէխէքանց աչքերի ու ձեռների կապը իրան ձեռովն եդ արել, իրան ուսին ներս տարել: Զարմացած մահի դուռը գնացած ու եդ էկած Հայերը, որ աչքըները բաց չարին՝ իրանց ազատողին տեսան, ուզում էին ոտներն արտասնքով լվանան, բայց համեստ պատանին հէնց էն էր խնդրում, թէ Աստծուն փառք տան, սուրբ Սարգսի անունն յիշեն: Տեսնելով որ Քրդստանցիք սուրբ Կարապետին աւելի են ճանաչում, ասեց թո՛ղ էդպէս ըլի, սուրբ Կարապետին յիշեցէ՛ք: Սրբերը չե՛ն խռովիլ, եա նախանձ պահիլ, ո՛վ ըլի՝ նրա զօրութիւնն ու բարեխօսութիւնն շատ ա:– Աղասու սիրտը վկայում էր՝ թէ էն գիշերը էլ փորձանք չի կայ. բոլորին էլ խնդրեց, որ չոքին՝ աղօթք անեն: Նրանց բախտիցը եսրների միջումը տէրտէր էլ կար, տիրացու էլ. սրանք սկսեցին առաւօտվան ժամը ու Անի քաղաքը հազար տարուց աւելի որ ո՛չ ժամ էր տէսել, ո՛չ աղօթքի ձէն լսել, էս գիշեր հէնց իմացաւ՝ թէ իրանք երևելի շքեղ թագաւորազունքը կրկին վեր են կացել, իրա հողն օրհնում, իրա ջուրն գովաբանում, որ Հայ ազգը էլ չհաւատայ թէ իրան Աստուած էնպէս ա անիծել, որ էլ մարդ չի՛ կարօղ նրա միջումը կէնալ: Ո՛չ երկիրը քանդվեցաւ, ո՛չ երկինքը փուլ էկաւ: Քրդստանցիք իրանք էլ էին մնացել զարմացած, թէ էն ի՞նչ անճոռնի ասութիւն պէտք է ըլիր, որ մինչև էն օրը սրտներումը հաստատ տպաւորել էին: Առաւօտը որ լուսացաւ, Աղասու աչքը մնացել էր սառած: Չէ՛ր իմանում աչքին հաւատայ, թէ ո՛չ: Եկեղեցի, պարիսպ, բերթ, մինարէք էնքան նոր, էնքան պայծառա222

շէն ու անբնակ: Կարթալ չէ՛ր գիտում որ միտքը բերի, թէ էս ի՛նչ քաղաք պէտք է ըլի. տէրտէրին որ չի կանչեց ու պատմութիւնն բացաւ, խելքը գլխիցը թռաւ. «Վա՛յ իմ օրին արևին. մեր ազգն էսպէս քաղաքներ ա ունեցել, էսպէս մեծութիւն ու հմիկ ամէնն էլ կորցրել, հարամու ձեռքն գերի ա մնացել», ասեց հսկայն լալով: «Չէ՛, տէր հա՛յր՝ մեզ Աստուած ա բերել էստեղ, Աստուած մեր թրին, մեր կռանը ղվաթ տվեց, որ մէկ գիշեր էսքան բաներ արինք. էն Աստուածն էլ էնքան կարողութիւն ունի, որ մեզ միշտ յաջողի, հարամութիւն հօ չենք անում, որ նա բարկանայ. հարամու ոտն ենք կտրում, Աստուծոյ ստեղծուածը ազատում: Մնանք էս սուրբ հողումը. մեր սուրբ թագաւորաց գերեզմանը, մեր սուրբ եկեղեցիքը ազատենք գողի աւազակի ոտքից: Հարըրից աւել ենք հիմիկ: Ինչ ձեռք ենք քցել, ձեզ ըլի: Մնանք էստեղ՝ եա մենք էլ մեր արինը մեր սուրբ թագաւորաց հողի վրայ թափենք, եա քիչ քիչ նրանց քաղաքը էլ եդ պայծառացնենք: Տուն կայ, ջուրը բոլ, հանդը, դաշտը մեծ, մէկի տեղակ հինգ զարմանալի եկեղեցիք. քարի տակիցը ռզղ կհանեմ, ձեզ կպահեմ»: Բայց թէ քարին ասած, թէ մեր քրդստանցի Հայերին: Կռվում ղորդ ա, ամէն մէկը մէկ աժդհայ, բայց ինչ գրումը գրած ա, նրա շլինքը տո՛ւր, նրան ուրիշ բան մի՛ ասիլ: Մեռնիս էլ նա իր ասածը կանի, էնքան կոխքը հաստ ա:– «Իմա՞լ կէղնի անիծած խողում վո՞վ կմնայ: Յայսմաւուրքն սուտ իմա՞լ կխօսի: Մեր վիզը զարկես, մեր ջանը խանես, վալլախայ էս չօլում կէցօղ հմլայ մէկն էլ ա չեղնի, չեղնի: Խազար տարի խա ասա՛, խա գլուխդ ՚ի քարին զարկի: Մենք չընք կենայ, չընք գինայ, ինչ կասես՝ ասա՛: Մենք մեր խողը չընք թողայ»: «Չէ՛ք թողալ, Աստուած ձեզ հետ, մեր աստղը մէկ անգամ ծռվել ա: Մարդ ինքն իր գլուխը որ թրի տակը դնի, էլ ո՞ւմ բանն ա կտրվել նրան քօմակ անի: Էսպէս արինք՝ որ մեր տունը քանդվեց՝ է՜: Գնացէ՛ք, Աստուած բարի ճանապարհ տայ ու ձեր սիրտը մէկ լիս քցի, որ ձեր խէրն ու շառն իմանաք: Ես իմ տղերքանցովն էստեղանց էլ դուս գալու չե՛մ: Թէ ձեզանից էլ ուզօղ կըլի՝ որ ինձ հետ միանայ, իմ ախպէրն ա, իմ աչքի լիսը: Մէկ թիքայ ունէնամ՝ կէսը նրան կտամ. ինձ համար աշխարքն եա ըլի, եա չըլի»: Ասեց ու հրամայեց՝ որ ինչ ճարել են՝ հաւասար ճոթ անեն. ինքը մատն էլ ա մի բանի վրայ չդրեց. բայց թուր ու ասպաբ հրամայեց՝ որ վերցնեն. բոլոր ընկերներին մէկ մէկ ձեռք Քրդի շոր հաքցրեց, որ շուտով չճանաչեն. ամէն մէկին մէկ ձի էլ 223

բաշխեց: Էս որ տեսան, քսանից աւելի ջահիլ կտրիչ տղէրք կանգնեցին, խնդրեցին՝ որ իրանց էլ ընկեր շինի. նրանց էլ գլխին հաւաքեց, սրբութիւն առաւ ու միւսներին լալով խէլիմ տեղ էլ տարաւ, ճամփու քցեց ու ինքը իր ընկերտանցովը եդ դառաւ. փոքր հաց կերան, պարիսպ եկեղեցի բոլորիւ ման էկան, ու հարաւային քարափի գլխի բուրջը իստակել տվեց, մէկ երկու հոգի Շորագեալ ուղարկեց՝ որ գնան, հաց առնեն, ու ինքը սիրտն ու թոքն էրված պատանին, ընկաւ քաղաքի ամէն ճամփին ու խոռը, ամէն քունջն ու պուճախն աչքի տակ առաւ. տեղի ղայիմութիւնը ու վտանկաւոր կողմը լաւ վարավուրդ արեց, ու բէզարած, ջարդված էլ եդ վեր էլաւ ձորիցը դուս էկաւ, ղրաղ քաշվեց, մէկ բրջի վրայ նստեց, Արփաչային ու արեգակի մտնէլուն նայեց, աղլուխը ձեռն առաւ ու էս բայաթին ասեց:

Ա՜խ վաթան վաթան՝ քու հողին ղուրբան. Քո ծխին ղուրբան, քո ջրին ղուրբան. Է՞ս փառքն ունէիր է՞ս պատիւն առաջ, Որ հմիկ աւիրվել, մնացել ես անջան:

Ե՞րբ միտք կանէի թէ էս հողերը, Էս դաշտն ու սարեր, էս սուրբ ձորերը Էնպէս մեծութիւն, էնպէս լաւ օրեր Քաշել են, մնացել ա՜խ հիմիկ անտէր:

Ո՞ւր ձեր տէրերը, թագաւորները Ձեր պահողները, ձեր իշխանները. Ընչի՞ մեզ թողին իրանց որբերը Ու ձեռք վերցրին, թողին էս քարերը:

Ձեր գերեզմանը, ա՜խ ձեր լիս հողը, Որ հմիկ չեմ տեսնում ձեր կորած թոռը. Կրակ է ընկնում ջանն ու ոսկերքը 224

Ուզում ա ձեզ հետ պարզի իր ոտքը:

Ընչի՞ ձեր վախտը աչքս բաց չարի, Մարմինս հողին ջանս ձեզ չտվի, Որ հմիկ էսպէս չթռչէի, չգայի, Ձեր հողը չտեսնէի, ձեր վրայ չլայի:

Հող ունինք խլած, կեանք ունինք մեռած. Ա՜խ ջրի կրակի մենք եսիր դառած. Ո՛չ երկինքն տեսնի մեր սուգն ու լացն, Ո՛չ երկիրն պատռվի մեզ տանի ցած: Ի՞նչ կըլի մէկ էլ գլուխ բարձրացնէք. Ձեր մարդիքը տեսնէք, նրանց ցաւը քաշէք. Ձեր արինախառն աշխարհն ազատէք, Եա մեզ էլ ձեզ հետ հողը տանիք պահէք:

Աչքս բաց արի՝ խարաբայ տեսայ. Ա՜խ ո՞վ գիտէր թէ մեր ազգի վրայ Սարեր են էլել, հիմիկ բրիշակ, Մեզ տակով չարել, որ էլ խեղճ չմնանք:

Ա՜խ մեր սիրտն էսպէս ընչի՞ հովացել, Արինը ցամաքել, մեր կուռը թուլացել. Երաբ կտեսնիմ ա՜խ ես մէկ օր էլ Մեր սուրբ երկիրը թշնամուցն ազատիլ:

Էն ի՞նչ շունչ կըլի, որ էս նոր հոգին Փչի, վեր կացնի քնից մեր ազգին. Էն ի՞նչ ձեռք կըլի, որ մեր աշխարքին 225

Էլ եդ սիրտ տայ ու կանգնացնի կրկին:

Ա՜խ ես էն ձեռին կեանքս ղուրբան կանեմ, Էն կոխած հողին երեսս կքսեմ. Ապրիմ՝ իմ արինս նրան մատաղ կանեմ, Մեռնիմ՝ հողիցն էլ ես նրան միշտ կօրհնեմ:

Կանգնել ես էդպէս գլուխդ ամպին խփած Ա՜յ խեղճ հալևոր, երեսդ փակած. Ի՞նչ կըլէր՝ Մասիս, ախ դեռ աչքդ բաց. Սրի չտայիր քո որդիքն էրված:

Արեգակն սկսել էր՝ որ մէր մտնի. մութն՝ էն ա՝ գետինը առաւ: Էսպէս նստած սուգ էր անում մեր տարագիր Աղասին ու իր ու մեր սև օրը լաց ըլում. որ յանկարծ աչքը ձորին ընկաւ, աչքը սևացաւ: Հինգ հարիր ձիաւորից աւելի՝ թարաքեամայ, Քուրդ Ղարսայ դզիցը հազարից աւելի քիւլֆաթ, մալ, իլխի, ոչխար առաջ էին արել ու վեր հատելով սարիցը ձորն արին՝ որ տանեն Երևան, եա սպանեն, եա ծախեն, եա թուրքացնեն: Շատին էնքան թակել, հետ էին ածել, որ ջանումն էլ թաղաթ չէ՛ր մնացել: Ամէն մէկ ձիաւոր մէկ ջահիլ տղայ կամ աղջիկ գաւակն էր առել, ձեռն ու ոտ հազրել՝ որ էն գիշերը եա նրանց անմեղ հոգին ապականի, եա սրի, կրակի ղուրբան անի: Հէնց նստած տեղիցը ընկերներին ուսուլով ձեռով արեց, որ տեղըներիցը չշարժին. ինքն էլ քարափնըվեր կուզը կուզ նրանց մօտ հասաւ, որ հարամին չտեսնի, իր պատրաստութիւնը չանի: Էնքան կացան՝ որ թշնամիքն էկան. գետի ղրաղին վեր էկան, թրըները, երեսները լուացին, նամազները արին ու իրանց Սադայէլի նօքարներին հրամայեցին, որ ինչ բէզարած հալևոր պառաւ մարդ ու կին գայ՝ աչք ու ձեռք կապեն, բերեն իրանց առաջին չօքացնեն կարգաւ, որ իրիգնահացն ուտեն պրծնին ու նրանց անմեղ գլուխը իրանց մուռտառ սրտին մատաղ անեն:

226

Էլ չթողին էլ ա՝ որ հէր ու որդի, եա մէր ու աղչիկ իրանց եդին բարովն ասեն, իրար մի համբուրեն, մի օրհնեն, իրար մի փարվին, թրի ոռքով վեր հատելով՝ հրամանը կատարեցին ու բերին ողորմելիքը իրար մօտ չօքացրին: Աստուած ո՛չ շհանց տայ՝ ի՛նչ նրանց քօռփայ էրէխէքն անում էին. ջուրն էին ուզում ընկնիլ, քարերը պոկում գլխըներին էին տալիս, բողազները թրին դէմ էին անում, որ մէկ թողան էլ ա, իրանց հօրնը մօր երեսը եա ձեռը համբուրեն. բայց շատի թևից որ չէին վեր քաշում, գետնին խփում, հէնց էն սհաթը հոգին հետը եա դուս էր գալիս, եա էնպէս բանհոգի մնում վեր ընկած, գետնին կպած: Ողորմելի ծնօղքն էն հալին էլի էն ասում, աղաչանք անում, որ որդիքը մեռնին, սրին, կրակին տան իրանց գլուխը ու իրանց հաւատը չուրանան: Էսպէս հեռըվանց խօսալիս էլ՝ էնպէս էին խփում գլխըներին՝ որ աչքների լսին կրակ էր տալիս: Ընչանք նրանք մէկ քանի ոչխար կմորթէին, կքերթէին, ու կրակը չաղ կըլէր, սար ու ձոր մութն առաւ, մեր քաջ Հայերը թուր ու թվանք հազիր արին, չօքեցին, աղի արտասնքով իրանց աղօթքն արին, վեր կացան իրար ճտով ընկան, իրար եդին բարովն ասացին, ձիանները թամքած մէկին պահ տվին, ու իրանք Աստծու անունը տվին, ճամփու ընկան, ամա էնպէս ճամփով, էնպէս տեղով՝ որ ղուշը չէր իմանալ: Հինգը մէկ կողմից գնաց, հինգը միւսից, էն մնացած տասը հոգին էլ էնպէս պէտք է գային՝ որ բոլոր մէջ անէին, թրի առաջը ընկածը կոտորէին, սաղ բռնածը եսիր անէին ու, որքան կարելին ա, Հայերին արձակէին, որ քօմակ անեն, իրանց թուր ու թվանք տային, չունքի ամէն մէկը ամէն երաղիցն էլ ջուխտ ջուխտ ունէին: Չորս Քուրդ էլ՝ որ բռնել էին՝ Աղասին ինքը վերցրեց, չունքի նրանք օրթում էին կերել, մինչև մահը նրա ձեռի տակիցը չհեռանան, ու նրանց միջումը օրթումը սուրբ ա: Էսպէս բոլորը քսանը չորս մարդ պէտք է հինգ հարիր մարդի հախիցը գային: Լսողը չի զարմանայ, թէ ինչպէս կարելի ա. քաջութիւնն սրտիցն ա կախված. մէկէլ որ ինչ կուզէ թշնամին շատ ըլի, յանկարծ վրայ տալիս՝ էն էլ գիշերը, ի՞նչ ա իմանում դիմացի կռվողի շատութիւնը ու քչութիւնն: Սրանից գիւման Աղասին պատվէր էր տվել, որ Հայերէն եա Թուրքերէն հէչ չխօսան, Քրդերէն հարայ տան, հաւար կանչեն, ու էն եսիր արած Հայի միջումն ինչպէս կըլէր, որ մէկ երկու հարիւր տղամարդ չըլէր, որ սուր չունէին, էնդուր համար էին խղճացել: 227

Հէնց էն սուփրի ու խորովածի չաղ ժամանակը, էն վախտը որ ամէն մարդ եարաղ ասպաբ վեր քցած՝ իր ֆորսի եդևիցն էր ընկել, որ նրան ձեռք քցի, թվանքների տրաքիլը, տասնը հինգ քսան հարամու հոգին տալը՝ ձիանոնց խառնվիլը ու հարամու փախչիլը մէկ էլաւ: Աղասին իր ընկերների կէսը վրէն ձորի ճամփէն էլ կտրել, միւս կէսը հարիրից աւելի Հայ բաց արած, քամակներին քցած՝ ձորի եդևը: Մէկ քսան երեսուն մարդ էլ վրայ թռան, էն խեղճ չօքածների աչք ու ձեռներ եդ արին, ու էս հալևոր աժդըհէքը՝ որ կռվումն էր մազըներն սիպտըկել, թուր որ չտեսան ձեռըներին, ասլան դառան, որը միջիցը, որը ձորի քամակիցն ու եդևիցը էն կարկուտն ածեցին թշնամու գլխին, որ Աստուած ո՛չ շհանց տայ: Ղարսցի Հայերը էս ձորերի քարերն էլ ունէին համարած. ինչ տեղ փշտով թվանք էր տրաքում եա թուր խաղում, առանց դօշի ու գլխի չէ՛ր անց կէնում: Մէնակ Նաղի խանը ու Օքիւզ աղէն, ինչպէս որ էլաւ գլխըները թափեցին, ձիանները ձեռք քցեցին ու մէկ քանի մարդով դուս փախան: Մնացածը ինչ կոտորվել էին՝ կոտորվել, ինչ չէ՝ մնացել ձորի միջումն, ոչխարի պէս չօպանը կորցրած, կանգնած: Ընչանք էսպէս պահեցին մեր տղէրքը, մինչև ծէքը բացվեց ու աչքդ բարին տեսնի՝ տասնըհինգ Թուրքի մէնակ էն չորս Քրդերն էին սպանել, տասից աւելի ղուղ մէնակ Աղասին էր ցրվել ու փոր վեր ածել. լսողը կարելի ա զարմանայ, թէ ի՞նչպէս է՛սքան բաներ մէկ օր ու գիշեր անց կացաւ: Էնդուր համար որ Ղզլբաշը էս միջոցումը Ղարսայ վրայ կռիւ էր դուս գնացել, ու ասածս քսան ու մէկ թվին էր որ սար ու ձոր մանաւանդ Անի գողի ու եաղի բնակարան էր դառել: Առաւօտը լուսացաւ. էն առաւօտը երանի՛ ամէն խղճի ու տառապելոյ ռաստ գայ: Հինգ հարուր հոգուցը վաթսուն հոգի չէ՛ր մնացել, էն էլ ոչխարի պէս մէջ արած շատը անեարաղ ասպաբ: Ձիուն, շորին, ասպաբին՝ թիւ ու համար չկար. լեզու պէտք է ըլի՝ որ պատմի էն փարվիլը, էն ուրախութեան արտասուքը, որ էսօր Անի տէսաւ: Ղարսըցի Հայք դեռ չէին հաւատում իրանց աչքին՝ թէ ղորդ թշնամու ձեռից ազատված՝ էլ եդ իրանց աշխարհը պէտք է գնային, էնքան շշկլել էին, որ չէին էլ ա միտք անում որ մէկ հարցնեն՝ թէ ո՞վ էր նրանց ազատողը: Գէջդանգէջ՝ որ Աղասու մարդիկը ձիանը չէին վեր բերում բերդիցը, աշխարհն իրարոցով դիպաւ. հէնց կարծեցին, թէ թշնամի են, թվանք վեր առան. բայց Աղասին բոլորին էլ հանդարտացրուց 228

ու հսկայական քայլիւ որ առաջ չգնաց փոքր ու իր ընկերներին կանչեց, ամէնի աչքն էլ մնաց նրա պարթև բօյի, նրա ազնիւ շարժվածքի վրայ հիացած: Էլ էնքան նրանց փարվէլուն ու օրհնէլուն չմտիկ արեց, երբ իմացաւ թէ Հասան խանը ղօնշունով Ղարսից եդ ա գալիս (Ղարսըցիք ասեցին նրան), շուտ ական թօթափել մէկ երկու ձիաւոր Գիւմրի ղրկեց, միւսներին հրաման արեց՝ որ էլ ժամանակ չկորցընեն, օղլուշաղն տանին բերդումը եա ձորումը ամրացնեն, մալն ու ոչխարը ձորը դուս քշեն, Շորագեալու հանտը տանին, ու ինքը ինչքան թվանք թուր բռնօղ տղամարդ կային՝ գլխին հաւաքեց ու սարնըդուս վեր էլաւ: Տասը տասնըհինգ տարեկան տղէրքն էլ ասլան էին դառել, ուզում էին իրանց արընի ջիգրը հանեն: Գերի արած Թուրք ու Քրդերիցն էլ եարաղ ասպաբ եդ արին, իրար կապեցին ու բերդը տարան: Աղասին չէ՛ր էլել, Ղարսըցիք ուզում էին սպանեն եա ջուրն ածեն: Յուլիսի 23ին 1821ին էր որ Հայոց երևելի հին քաղաքն Անի իրեք հարըրից աւելի կտրիչ զօրք, թողունք ջահել տղէրքը, զրահաւորված զարդարված աչքը բաց տեսաւ՝ որ մտան ոչ իրանց որբ մայրաքաղաքը, աչքըները ծով դարձաւ, մէկ սհաթ քիմի տաճարի միջումն ընկել երեսի վրայ՝ գետնիցը պոկ չէին գալիս: Բայց գլուխը պահէլու ժամանակ էր. Աղասին խնդրեց որ ինչ սրտըներումն ունին՝ եդոյ ասեն, եդոյ անեն, ու զօրքը կէս արեց. կէսը տվեց Կարոյի ձեռքը, որ էս կռվըներումն եփվել հասել էր, կէսը ինքը ձեռի տակն առաւ. ամէն մարդ ինչ ուտէլու էր ջէբը դրեց. երեսնաչափ մարդ էլ օղլուշաղի հետ դրեց. ինքը բերդումը ղայիմացաւ, Կարոն Արևմտեան ձորումը, Մուսէն օղլուշաղի հետ: Աստուծոյ ողորմութիւնիցը՝ բարութ, գիւլլէն էլ լաւ վախտին հասաւ: Էնպէս էին պայման կապել իրար միջում, որ թէ Հասան խանը ձորը մտնի, էնքան թողան, որ բոլոր ղօնշունի ոռքը կտրվի, եդոյ շէնլիկ անեն. թէ թուշ բերդի վրայ գայ, էնքան դուս չի գան, մինչև բոլորը նրանց գլխին հաւաքվին, եդոյ կէսը ձորի մէկ կողմիցը, կէսը միւսիցը կռվի չաղ ժամանակը վրայ տան, որ էնպէս շշկլացնեն թշնամուն, որ փախչէլուց գիւման՝ էլ ուրիշ ճար չգտնին, ու թէ Աստուած էս յաջողութիւնը կտար, Մուսէն օղլուշաղը թողար մէկ ղայիմ տեղ ու ձիանը դուս բերէր իր մարդքերանցովը, որ բալքի թէ հնար լինի, բոլորին էլ ջարդեն:

229

Առաւօտեան հովն անց էր կացել, որ ամէն մարդ հեռացաւ ու իր տեղը քթաւ. ճաշն էլ էկաւ հասաւ: Էնքան շոքը չէ՛ր գետինն էրում, ինչքան քաջ Հայերի արինը իրանց սիրտն ու դամարները, որ իրանց ազգի իշխանաց, թագաւորաց հողի վրայ արին թափիլն ու քաջութեամբ մեռնիլն էլ իրանց հմար անմահութիւն էին համարում: Արեգակը երկնքի միջիցը երկու գազաչափ թեքվել էր, որ բերդիցը մէկ թօզ տէսան, քիչ քիչ շատացաւ ու ամպի պէս Անու սաղ դուզը կոխեց: Ձորիցն էլ էին տեսել ու իրանց տեղը անսասել: Դամար էր՝ որ ուզում էր տրաքի. սիրտ էր՝ որ ուզում էր պատռի, շատն ուզում էին բերդ ու ձոր թողան, մէյդան դուս գան, իրանց տղամարդութիւնը ցոյց տան: Աստուծոյ ողորմածութիւնիցը էնպէս էր երևում, որ թշնամին բանից խաբար չի՛ ու հէնց էնտուր համար ա էնպէս ոտն առել, որ գան էնտեղ մի քիչ դինջանան ու յեդոյ իրիկնահովին ճամփու ընկնին: Հետըները ոչ թօփ էր երևում, ո՛չ ջաբախանայ, հէնց սուբահ ձիաւորներն էին առաջ ընկել, որ հասնին Երևան, աւետիք տան, թէ Ղարս առան, քանդեցին, բոլոր գեղարենքն էլ քօչացրել՝ թրի առաջ են արել, բերում են: Էնպէս մարդաշատ երկրները քանդող Հասան խանը էլ ի՞նչ կասկած կտանէր, թէ մէկ խարաբայ տեղում, ուր չօբաններն էին անց կէնում, ակռաւները բուն դնում, գլխին փորձանք պէտք է գար: Թօզ ու դումանի տուտը քաղաքը բռնեց. խարաբայ պարիսպն ու բըրջերն էլ՝ հէնց գիտես՝ իրանց քանդողներին տեսնելով՝ աչքըները խփում էին, չէին ուզում թամաշ անել: Աստուծոյ աչքը որ քաղցր լինի՝ մատաղի գառը իրան ոտովը կգայ դուռդ, ասած ա: Հէնց էս օրինակին բանը պատահէցաւ. քաղաքը մտնիլն ու Հասան-խանի ձիուց վեր գալը, չադիր խփելը մէկ էլաւ. Ղզլբաշի սովորութիւնն ա՝ ձիուց վեր էկաւ թէ չէ, թվանք, ասպաբ, եափնջի կքցի թամքի ղաշը, ձիանը ման ածիլ կտայ, չորս հինգ գեադի մէկի ձեռք տված, ինքը թէ նամազի վախտ ա՝ նամազը կանի, թէ հացի՝ ղայլանը կքաշի ու հացի կնստի ծալապատակ: Էս անգամ երկուսի վախտն էլ էր. ճամփից էկած, ջարդված՝ քսանը մէկ տեղ, հարիրը մէկէլ, եափունջին փռեցին, կոլոլ քարըները ու սանդրերը ծոցըներիցը, թրերը բնիցը հանեցին, առաջներին դրին. ու հէնց իմանաս սև սև հոգիք են՝ լեզու բերան փակած բարձր ու ցած անում, երեսները դնում քարի, թրի վրայ, փոքր ժամանակ մնում գետնին կպած, էլ եդ գլխըները վեր քաշում, էլ եդ երեսի վրայ ընկնում՝ գդակը գլխըներին, եդոյ բարձրանում, կի230

սով չափ գլխըները կախ քցում, աղօթքները մունջ քնթների առաջին էնպէս ասում, որ իրանց անկաջն էլ չէ՛ր իմանում, եդոյ ձեռները ծնկների վրայ դնում, քարին, թրին կռացած մտիկ տալիս, էլ եդ չոքում, գլխըները գետնին կպցնում: Մահմէդականին նամազ անելիս որ գլուխը կտրես՝ ամէն մարդ էլ գիտի որ երեսը թեքիլ չի. էնքան իր աղօթքի զօրութիւնն զգում ա, բայց մի բառ էլ ա չի՛ հասկանում, չունքի բոլոր աղօթքըները արաբերէն ա: Հէնց առաջին չոքելումը ուզէցան մեր տղէրքը, որ վրայ տան, բայց քաջն Աղասի մատը բարձրացրեց, որ տեղըներիցը չեռան: Թուրքերն ուզում էին իրանց կտրատեն, որ իրանց հաւատակցի հաւարին չէ՛ին կարում հասնիլ: Մէկ երկուսի փորը տեղնուտեղը վեր ածեցին. որ էս բանը վարավուրդ արին, միւսներն էլ շուն դառան, ձէնըները փորըները քցեցին: Աղասին Ղզլբաշի միջումն մեծացած՝ գիտէր լաւ, որ նամազը ընչանք կէս չըլի, վախտը չի: Ձորի տղէրքն էլ տեսնելով որ թվանքի ձէն չէկաւ, իմացան որ գէլը ինքն իրան ա ականաթի մէջն ընկել, էրերը թողին ու քարափէ քարափ էկան քաղաքին մօտացան: Շատը Ղզլբաշի նոքարների աչքներովն էլ ընկան, ամա ի՞նչ կարծիք կտանէին, իրանց մարդիքն էին կարծում, որ էնպէս վախտին ֆորսի են ման գալիս, որ բերեն, խաներին, բէկերին փէշկաշ անեն, խալաթ առնեն: Նրանց շարժմունքը բերդըցիքն էլ էին տեսել ու ջանները դող ընկել՝ էլ վախտ կորցընիլ չէ՛ր հարկաւոր. թէ որ իմացել էին թշնամիքը, բանը խարաբ կըլէր: Հեռըվանց էլ Երևանու կողմիցը մէկ-երկու ձիաւոր ձիանոնց անկաջը մտած, թոզին փափախին անելով՝ գալիս էին: Թշնամին նամազ էր անում, ի՞նչ մտիկ կտար, թէ աշխարքն էլ փուլ գար: Հէնց մէկէլ ձեռնըներն անկաջներին դրին, չոքեցին ու գետնին կպան, թվանքները բերդիցը ճռռացին, սար ու ձոր թնդացին, եկեղեցիքը գլուխ բարձրացրին, ձիանքը թոկ ու ղանթարղայ կտրեցին, երկու հազարից աւելի եափունջի, թուր թվանք գետնի վրայ մնացին, ու Ղզլբաշի շատը անգտակ, բոբիկ ընկաւ ձորնըվեր, չունքի հրաշքից եա քաչքից աւելի ո՛չինչ չէին կարծում. ղօչաղ Հայի տղէրքը քար ու ձոր բռնած՝ էլ էնքան թվանքին չէին զօռ տալիս, որքան թրին ու ղամին: Գազան Հասան խանի լաւ աջալն էկել, հասել էր, ամա նրա բախտն էր՝ որ էն Երևանից էկած ձիաւորները հէնց էս սհաթին ձորաբաշը հասան. մինչև փիադայ Հայի տղէրքը նրան կհասնէին, սրանք ներքև էկան, Հասան խանին ձիու վրայ դրին 231

ու թռցրին: Ողորմելին ձորի էս կողմիցը որ աչքը չի քցեց ու իր ջրատար օրդուն տեսաւ, երեսը կալաւ ու ձիան օրզանգվիլ տվեց: Հազար մարդից աւելի հոգին տվել էին էսօր, միւսքը որը քարափի քարերի գլխով վեր ընկել, փառչայ փառչայ էլել, որը բան-հոգի էլած՝ վերընկած մնացել, որն էլ քարի քօլի տակի տափ կացել, ճապաղել: Շատին հէնց էսպէս տեղերից հանեցին, կռները կապեցին ու դարիդուս տարան. թո՛ղ նրանց ուրախութիւնը նա զգայ, իմանայ, ով սիրտ ու երևակայութիւն ունի: Հարիր աւելի գերի էլ էս օր ձեռք բերին: Փոքր ժամանակի Անի էն անունը հանեց, որ սաղ Երևան դողում էր: Էն ժամանակը ես ինքս Էջմիածին էի, որ Հասան խանը էնպէս փախած էկաւ, անց կացաւ: Առաջուց մարդ էր ուղարկել, որ Էջմիածնայ միաբանքը առաջը չգնան խաչ ու խաչվառով, ինչպէս միշտ անում էին: Բայց ձէն հանեցին, թէ Քրդերը ճամփին վրայ են տվել, ու Ղարս ցաւ էր ընկել: Աչալուրջն Աղասի, երբ բոլոր խալխը էկան, հաւաքվեցան, ամէն բանը թողաց, հրամայեց գնացին եկեղեցին, րիգնաժամն ասեցին, Աստծուն իրանց շնորհակալութիւնն արին, ու ժամը որ դուս եկաւ, մարդ քցեց ամէն տեղ՝ որ ղարավուլ քաշեն, տեսնին թէ հարամու ոտքը կտրվե՞լ ա, թէ էլ ահ կայ: Գոհութիւն Աստուծոյ ոչինչ չտեսան, եդ դառան: Մեռած մարմինները որը քարափնըվեր ձորը շպռտեցին, որը հորերը. մնացած ձի, հարստութիւն ճոթ արին, շորին, ձիու, ասպաբի մտիկ անօղ չկար: Մութը գետինը չառած՝ ամէն տեղ պահապան դրեց ու մնացած խալխը բերդը հաւաքեց: Րիգնահացը որ կերան, Աղասին սկսեց խորհուրդ անել, թէ ի՞նչ ա նրանց միտքը, ո՞ւր են ուզում գնալ: Նրա միտքն էն էր, որ բալքի սրանց էլ ա ճամփու բերի, մնան Անի, իրանց հին աթոռանիստ քաղաքը, ուրտեղ որ նրանց կեանքը ազատվել էր, կրկին շէն քցեն, գրեն Գիւմրի, Ռսի ռահաթ դառնան ու էստով աշխարքումը յաւիտենական անուն ճարեն: Բայց սնապաշտութիւնն ու սուրբ Յովհան Երզնկացւոյ անէծքի սուրը էնպէս էին նրանց սրտումը ցցվել, որ հազար քարոզ ու քեալփաթին ըլէր՝ չէր կարօղ հանել: Աստուած մի՛ արասցէ՝ որ մարդի գլուխը մէկ անգամ ծռվի, էն ժամանակը հազար կարգաւոր ու բժիշկ էլ որ հաւաքվին՝ խէր չի անիլ, քանի դզես՝ էլի կծռվի, ու վերջը, թէ զօռ արիր՝ իսպառ կկոտրվի: Գիժն՝ ասած ա, մէկ քար քցեց ծովը, հազար խելօք վրայ թափեցին, չկարացին հանիլ: Աղասին տեսաւ ասածը չվանի վրան չե՛ն դնիլ, 232

զուր տեղն անց կկէնայ, քաշվեց մէկ ղրաղ, աղլուխը դրեց աչքին ու բերանը բաց արաւ. «Փառքդ շատ ըլի՝ ո՜վ արարիչ Աստուած, էլ ո՞ւր ենք ասում, թէ մարդ Քո Սուրբ հոգին ունի, Քո պատկերն ա, որ քարից էլ շատ անգամ միտքը պինդ ա, գլուխը հաստ: Գող ու աւազակ էստեղ տարերով բուն են դրել, էլի քո երկիրը նրանց տակով չարել, վրէն պահել ա, հէնց մեր ազգին ա քո զուլումը հասել, որ չես թողում իրանց աշխարքը շէն անեն, քո սուրբ անունը փառաբանեն, կեանք ազատեն ու կեանք վայելեն: Չէ՛՝ ամենակալ արարիչ, դու քո ստեղծվածը, քո որդին էդքան չես անարգիլ, չե՛ս ոտնահարիլ. մարդս որ ծնվում ա, մէկ գունդ մսից աւելի էլ ոչինչ չե՛նք տէսնում: Տարիք են անց կէնում՝ որ քիչ քիչ ոտն ա ըլում, քիչ քիչ լեզու, ուշ ու միտք գալիս, ձեռը բերանը տանիլը ու դարդակ հաց ուտելն էլ ա, հաց դատիլը չե՛մ ասում, սովորում: Բայց վա՜յ էն էրէխին, վա՜յ էն ազգին, որ աչքը էնպէս գոգում բաց կանի, որ լսի տեղ խաւար կտեսնի, աչքը բաց դուզ ճամփէն կթողայ, քարէքար կընգնի՝ վա՜յ էն ազգին՝ որ բնական օրէնքը կթողայ, անբնականին կհետևի, որ էնպէս խրատ տուող չի՛ ունէնալ, որ նրան հոգի տայ, և ո՛չ հոգին էլ հանի: Երաբ որ լաւ կարդացող էր էլել, երեխեքանց ջոկ, ժողովրդին ջոկ՝ գիշեր ցերեկ խրատ էր տուել, կարդացրել, լուսաւորել էր, հիմիկ մեր ազգը է՞ս հալին կըլէր, է՞ստեղ կընգնէր: Սարի հայվանն էլ մեզանից լաւ ապրում, հարամուց, ֆորսկանից եա փախչում, եա վրայ թռչում, կտրատում, գլուխը պահում: Ծտի բունն էլ որ քանդում ենք՝ ջժվժում, թևին գլխին ա անում: Մենք ծտի ղդար էլ ա չկա՞նք, որ մեր բունը պահենք: Ի՜նչ օգուտ էն գիրքն ու աւետարանը, էն խաչն ու երկրպագութիւնը, որ մենք չենք հասկանում: Գետնի տակին էլ շատ գանձ կայ, մեզ ի՞նչ: Ա՜խ մեր կարթացողներ, մեր կարթացողներ, ի՞նչ կըլի որ ինչքան ժամանակ քնի քէֆի հետ են անց կացնում, աւելի փողի թամահ անում, էսպէս բանի թամահ անեն, մեզ լուսաւորեն, իրանք էլ թշնամուց, հարամուց ազատվին, մեզ էլ ազատեն: Մարդս մէկ անգամ է աշխարք գալիս, էնպէս պէտք է անի, որ դուս գալիս, էս դինումը անունը յիշվի, տօնվի, էն դինումը հոգին փառաւորվի, լսի փայ ըլի: Բայց ի՞նչ օգուտ որ ասածս քարերն են իմանում: Ասենք թէ տգէտ խալխը էսպէս բանը լսել, ասում ա, կարգաւորին ի՞նչ ա էլել, որ նա էլ ա հաստատութիւն տալիս, թէ էսպէս հրաշալի քաղաքը անէծքով ա կործանվել: Առաջինը սուրբ մարդի բերնից՝ անէծք դառը խօսք չի՛ պէտք է դուս գայ, դուս էլ էկաւ՝ Ա233

րարի՛չ՝ երեսս ոտիդ տակը, դու պէտք է մէկ մարդի խաթեր միլիօն հոգի կորցնե՞ս: Թէ պէտք է կորցնէիր, ընչի՞ ստեղծեցիր: Ա՜խ՝ հազար էսպէս ցաւեր կայ սըրտումս, ամա բերանս փակում են, չե՛մ կարում ասիլ: Էս մտատանջութեան միջումն էր, որ աչքը յանկարծ որ չի՛ բարձրացրեց, Անու բոլոր դուզը կրակ էր դառել: Նա իմացել էր որ Ղարսայ էլիգը Հասան խանը քօչացրել՝ ուզում էր որ բերի Երևան ածի: Լաւ իմանում էր, որ սրանց վրայ թէ ղօնշուն էլ ըլին, էնպէս մարդիկ չե՛ն ըլիլ՝ որ իրան դէմ կենան: Հասան խանին որ կոտրեց, ի՞նչը նրան կդիմանար: Նրա համար կռվիլը խաղալիք էր դառել. մինչև առաւօտն սպասիլ չէ՛ր ուզում, կասկածում էր, թէ նրանց գլխին էլ էն բերեն, ինչպէս միւս Հայերի ու ծեր ու պառաւ սուրը քաշեն: Երկու հարրաչափ ընտիր ձիաւոր քամակը քցած՝ ընկաւ դուզը: Էն հադաղին վրայ հասաւ, որ նոր էկել վէր էին էկել, ու շունը տէր չէ՛ր ճանաչում. քօչ քօչ վրայ վեր էին թափել, ամէն մարդ իր գլխի ցաւն էր քաշում: Թշնամին էնպէս ցրվեց, տաղթմիշ էլաւ, որ մէկը չմնաց. Հայերին որ չարձակեցին ու մէկ տեղ հաւաքեցին, նրանք իրանց դարդը մոռացած ձէն տվին էկողներին՝ որ թօփ ու ջաբախանէն ձեռք քցեն ու սարվազներին հետ ածեն, երկու հազարից աւելի սարվազ, որ Հասան խանը թողել էր, որ էլլիգը եաւաշ բերեն, շատը Հայ՝ ղալմաղալը որ ընկաւ, հէնց իմացան, թէ էկողները Ռուս են. բոլորն էլ թօփ թօփխանայ թողին ու ձորը թափեցին: Մէկ քանի Երևանցի թօփչի ու սարվազ ձեռըներն ընկաւ, էլ ի՞նչ էր պակաս, որ Անի քաղաքին հարամի մօտանայ: Ինչպէս որ էր գիշերն անց կացրին, առաւօտը որ լուսացաւ, Աստուծոյ լիսն ընկաւ Հայերի սիրտը: Էնքան բարութ, թվանք, թօփ էին նրանք ճարել, որ սաղ աշխարքը պոկ գար՝ նրանց վնաս չէր ըլիլ: Բայց ինչքան Աղասին խրատեց, ասեց, խնդրեց, չէլաւ, չէլաւ, Հայքը յետ չի՛ դարձան, անիծած տեղը չուզեցան մտնիլ, ու շատը երեսները էլ եդ դէպի Ղարս շուռ տվին: Աղասին շատ ուզեց, որ Ռսի հողն էլ ա գնան. չէլաւ. որը կամէնում էր, որը չէ՛: Ընչանք էսպէս կղռվռային, Ղարսայ փաշէն ղօնշուն հաւաքած՝ գալիս էր, որ իր ռահաթը եդ դարձնի: Պէտք է ասած՝ որ թէ Ղարսայ, թէ Բայեազդու փաշէն Հայերուն իրանց որդու պէս էին սիրում: Փաշէն մնաց սառած, երազ էր կարծում աչքի տեսածը. նա էնպէս էր կարծում, թէ իր գլուխն էլ սաղ չի՛ դուս տանիլ էս ձորերիցը. բայց ի՞նչքան զարմացաւ, որ հէնց 234

կամէնում էր վրայ տալ, խալխը հազար տեղից ձեռըները բարձրաց<ր>ին, անունը տվին ու խնդալով առաջը վազէցին: Հօր պէս որդւոց ազատութիւնը տեսնելով՝ սկսեց փառք տալ Աստուծոյ, երեսը գետինը քսել ու դեռ բերանը չբաց արած՝ որ հարցնի թէ ախր էս հրաշքը ի՞նչպէս էր պատահել: Աղասուն ձեռըների վրայ բռնած՝ առաջին կանգնացրին և հազար բերան ձէն տվեց. «Էսո՛ւր, էսո՛ւր՝ մեզ, մեր որդիքը ղուրբան էրէ՛ փաշայ գլխիդ ղուրբան: Մեր ազատողը, մեր երկրորդ Աստուածը սա՛ է»: Ազնիւ երիտասարդը՝ որ ամէն մէկ սրտի ցաւը հազար անգամ երեսի գունը էնքան փոխել ներկել էին, էնքան աչք ու թուշ կարմրացրել, սպիտակացրել, որ շարմաղի պէս մէկ ձէն անկաջն ընկնելիս իսկոյն աչքի աղբրները գետ էին դառնում, երեսի գունը ղրմզ, ձեռը անլեզու երկինքը քցեց, ու առանց խօսալու ցոյց տվեց, որ նրա յաջողողն ու զօրութիւն տվողը երկինքն էր, և ո՛չ իր ձեռի հունարը: Ազնիւ փաշէն առաջին անգամ իր կենաց միջումը մէկ Հայի տղի ճակատ էնպէս համբուրեց, ինչպէս իրա նամազի քարը. դոշին քաշեց, էլ եդ գլուխը ձեռն առաւ, էլ եդ համբուրեց ու իր քաջութեան բոլոր ըխտիարը նրան խոստացաւ, որ հետը գնայ Ղարս ու իր ձեռի տակին մնայ. Աղասին ընկաւ փաշի ոտը, շնորհակալութեան արեց ու ասեց, որ աշխարքի թագաւորութիւնն իրան տան, նա Անուցը ձեռք վերցնողը չի՛, նրա միտքն էն ա, որ Անի շինութիւն քցի: Ի՞նչն էր փաշի ձեռին հեշտ, քանց էս. միմիայն խնդրեց, որ հմիկ հետը գնայ Ղարս, ոտը խաղաղվի: Էն ժամանակը նրա բոլոր մուրազը կկատարի. ինչքան տուն, մալ, ապրանք ուզում ա՝ կտայ ու ինքն էլ հետը քօմակ կանի: Արտասունքն աչքերը լիքը կրկին ընկաւ Աղասին փաշի ոտը. «Է՛ս գլուխը, որ ինձ էլ պէտք չի, է՛ս դօշը՝ որ հազար անգամ <կրակումն էրվել, խորովվել ա, է՛ս ձեռը, որ հազար անգամ> ուզել ա իր թուրն իմ սիրտս խրի՝ բոլոր, բոլոր քեզ մատաղ՝ փաշա՝ եա էս սհաթին ինձ սպանի՛ր, եա ասածդ արա՛, որ ես իմ ազգի մայրաքաղաքը էլի շէն տէսնիմ, եդոյ գետինը մտնիմ»: «Անխաւատ Աջամ, Քրդստանցիք հազար տեղից ձէն տվին, «ծօ ի՞նչ կզրուցէ, ծօ: Գիր չգինա՜յ, կարդալ չգինա՜յ. փաշութիւն կտան, հմլայ էլ իր սազ կածէ: Ո՞վ է խելք, իման կորցրել, որ էմալ անիծած տեղ գայ, բուն դնէ: Շիդակ Աջամ, Աջամի լաճ. ի՞նչ կուզես՝ էրէ՛, ագլոր մագլոր չի խարցընիլ, հմլայ կբոռայ, մեր ճէտ խանչեց (մեր ագլորը կանչեց):

235

Խնդալով, պար գալով՝ Ղարսըցիք էլ եդ իրանց հողը մտան. ա՜խ քաշելով, աչքը սրբելով՝ Աղասին Անի թողեց: Փաշի կողքին հազար խօսք, գովասանութիւն անկաջն էր ընկնում, հէնց գիտես, քառացել էր: Հազար անգամ շուռ էկաւ. էլի որ դեռ Անու պարիսպքը, եկեղեցիքը աչքին երևում էին, սիրտը մի քիչ հանդարտում էր. դօշին խփում էր, ա՜խ քաշում, կրակ վեր ածում: Հէնց սարի գլուխը վեր էլան, որ էն կողմն անցնին ու Անին պէտք է աներևութանար, էլ չկարաց իրան պահիլ, թուլացաւ, ձիուց վեր ընկաւ, չօքեց, ձեռները երկինքը քցեց, աչքերը Անու վրայ, ու գոռաց.

«Եա ա՛ռ իմ սիրտս, եա տո՛ւր ինձ հունար՝ Ո՜վ դու երկնային ստեղծող բարերար, Եա իմ հոգիս էլ հանի՛ր քեզ մօտ տար, Եա քո երկընքիցդ արա՛ ինձ մէկ ճար:

Քանի շունչս վրէս ա, քանի ձեռքս գլուխս, Կրակ էլ` որ թափես, խորովես իմ սիրտս, Էլի իմ հոգիս ուրախ քեզ կտամ, Թէ Անու միջումն իմ մարմինս թողամ:

Աչքեր քօռացէ՛ք, բալքի թէ էլ բաց Չտեսնիք դուք Անու լուսահողն օրհնած, Բալքի թէ մեռնիմ էս դարտովն էրված, Հողս էլ ա հողին չմնայ կորած:

Թո՛ղ հոգիս դժոխքը գնայ, խորովվի՝ Իմ սուրբ նախնեաց տեղ իմ ազիզ Անի, Էլի որ մարմինս մէկ քարի տակի Ըլի քո ծոցումն, ինձ դրախտ պէտքը չի՛:

Թո՛ղ էն անէծքը, որ քեզ են տվել, 236

Բանան անդունդը, կուլ տան ինձ սաղ էլ. Քո հողն երեսիս մտնիմ գետնի տակն էլ, Երկնային լսին էլ ես չե՛մ կարօտիլ:

Սուրբ Երզնգացի, սուրբ Երզնգացի, Պարծեցի՛ր թէ ես չեմ շինիլ Անի. Անէծք էն վախտը թրի, կայծակի Պէս թո՛ղ ինձ էրեն, իմ հոգիս տանջվի:

Ջանս ձեզ ղուրբան՝ ա՛յ սուրբ քար հողեր, Տաճարք, ապարանք, պարիսպք, տապաններ, Թէ մուրազս սրտումս պէտք է մեռնի, մնայ, Էս չոքած տեղս թո՛ղ ջանս քարանայ:

Քարացած տեղիցս կանգնիմ ու ասեմ, Ամէն անցնողին եդևից կանչեմ, Քարացած լեզուով վա՜յ տամ, աղաչեմ՝ Ո՞ւր էք գնում, թողում, ձեր նախնեաց տեղն եմ»:

Առաւօտը էն ա լսին էր տալիս՝ որ իշխանն և քաջայաղթն ղեներալ-մայեօր Մատաթովն վեր կացաւ, Շամքօռայ դզին մտիկ արեց, զօրաց ինչ հրաման ունէր տվեց, ու ինքը արծվի աչքերովը Գրիգոր եպիսկոպոսը ու Հայերի իշխանները քամակը քցած, օրդվի չորս կողմովը պտիտ տալով՝ մտիկ էր անում սարերի գլխին, խոռ տեղերին դուրբնով, որ թշնամին յանկարծ վրայ չտայ ու իր պատրաստութիւնը տեսնում էր: Զօրքը ղորդ ա շատ քիչ էր, ամա Մատաթովն էր նրանց գլխին, որ սար ու ձոր դողացնում էր, որ Աստուծոյ տեղ պաշտում էին, որ Ղզլբաշի հոգին ջուր էր կտրում՝ անունը լսելիս, ու իր հաւատարիմ ազգը՝ արինը աչքումը, շունչը բերնումը, գլուխը փէշումը, հազիր վառված քամակին, որ տուն տեղ, որդի, օղլուշաղ, մալ, դովլաթ թշնամուն եա գերի տան, եա Ռսի թուրը նրանց աչքը խրիլ տան: Զօռը 237

խփեցին, առաւօտեան աղօթքն արին, բայց մէկն էլ ա դեռ չէ՛ր գիտում, թէ ո՛ր կողմովը գնան: Ղզլբաշի զօրքն Գեանջայ, Ղարաբաղ էս կողմիցն էր առել, ոտնատակ տվել, Փամբակ Շորագեալ էն: Էս կողմիցը Աբաս Միրզէն, էն կողմիցը Հասան խանը քանդելով, աւերելով՝ էկել հասել էին Թիֆլիզ, որ գնան Պետրբուրք՝ ինչպէս որ տեսանք սհաթէ սհաթ աչքը կթած ունէր, թէ Աղայ-Մահմադ-խանի կրակը որդիանց որ ա էլ կրկին իր գլխին կթափի: Երմալովն ինչ հնար ճարտարութիւն ունէր, գործ դրեց: Մատաթովը պէտք էր Վրաստանու փրկիչը լինէր, ու ցոյց տար աշխարքի, թէ Հայոց հոգումը իրանց հին հսկայութեան կրակը, քաջութեան բոցը, հաւատարմութեան խունկը դեռ կար ու վաղուց մխում էր, որ մէկ հով դիպչի՝ հոտն աշխարք ընկնի, կրակն իրանց թշնամուն, իրանց աշխարքը քանդողին էրի, փոթոթի: Պտտելով էլ եդ չադիրը մտաւ զօրապետը ու միրզի մէկին կանչեց, որ ասածը գրի, Թուրքերին խափի, թէ ֆլան գեներալը ֆլան տեղիցը, ֆլանը ֆլան անթիւ զօրքով գալիս են՝ որ թշնամու գլուխը ջնջխեն՝ յանկարծ ղշղրուն ընկաւ զօրաց մէջը: Կարաուլ ձէն տվին: Թվանքները հազար դհից վրայ բռնեցին. բայց Քրիստիան, Արմեան գոռալով, երեսին խաչակնքելով՝ մէկ աժդհայ որ ղօնշունի մէջը չընկաւ, Մատաթովի չադիրը չտեսաւ ու ձիուն եդի ղամշին տվեց, Մատաթովը ստօլի վրայ մնաց փէտացած. ընչանք մարդ կկանչէր, անծանօթի ձին առաջի երկու ոտը չադրի առաջին փռեց, փռնչաց ու հոգին քթովն ու փորովը դուս փչեց: Կտրիչ ձիաւորը մզրախը գետնին ցցեց, ղարաւուլի բանի մտիկ չարեց ու Մատաթովի չադիրն ընկաւ: Քաջ գեներալը թէ Եւրոպացի էր էլել՝ հուշտ կըլէր եա կզարմանար ու էնպէս յանդգնութիւնը կարելի ա պատժէր, բայց նա մեր երկիրի մարդի խասիաթը լաւ գիտելով՝ տեղը մնաց կանգնած ու էլ էկողին ժամանակ չտվեց՝ որ խօսի. ինքը հարցրեց, թէ ի՛նչ խաբար ա: Ձին որ էն հալն էր ընկել, նստողինն ի՞նչ կըլէր՝ երկար ժամանակ լեզուն խօսք չէ՛ր բռնում: Գէջդանգէջ որ խելքը գլուխն էկաւ, ձէն տվեց. «Կնեազ թադարէքդ տե՛ս՝ որ էս օր ա, որ դաղթմիշ կանեն, էս գիշեր ա նմանապէս», ու պատմեց, թէ ինքն ո՞վ ա, Խլղարաքիլիսումն ի՞նչ արել, Անի ի՞նչ, Աբարան, Դիլիջան ի՛նչ, ու քսան երեսուն ձիաւորով հազար հարամու աչք հանելով էստեղ էնտեղ կոտորելով՝ ուզեցել էր հէնց ինքը մէկ ֆռսանդ ճարի, Ղզլբաշի օրդուն մէկ գիշեր կոխի, ամա բանը տեղը չէ՛ր էկել՝ էն օրն էլ Թարթառ գետի ղռաղիցն անց կէնալիս՝ թշնամու 238

աչքովն էր ընկել, սաղ օրդուն վրէն պոկ էկել, ընկերների մէկ երկուսն էլ բռնել, միւսները սար ու ձոր ընկել, ինքը հազար թվանքի գիւլից պրծել, նրա անունը լսել, Ռսի հողը ընկել, որ գայ Թիֆլիզ՝ իմաց անի, բէղաֆիլ նրա օրդուն տէսել ու թուշ էնտեղ էկել: «Ղզլբաշի շատը որ ինձ հետ էին ածում՝ հէնց նոր քամակիցս ռադ էլան. երբ ձեզ տեսան, փախան՝ հմիկ ի՛նչ գիտես, էնպէս արա՛. գլուխս եդ եմ դրել, որ Ռսին ղուրբան անեմ: Վաղուց էս մուրազը սրտումս կար, վախտ չէի ճարում: Յոյս ունիմ, որ մէկ քանի թշնամի էլ ես իմ Թագաւորի ուղուրին ղուրբան անեմ: Էս կողմերի քարերն էլ համարած ունիմ. աչքս խուփ մութը գիշերը ես ճամփէն կքթնիմ: Ի՛նչպէս կամէնաս, էնպէս իմ ծառայութիւնը Թագաւորին հասկացրո՛ւ: Փաշութիւն էլ ինձ տվել են Օսմանլվումը՝ չե՛մ ուզել: Քրդերն իրանք էին ուզում ինձ իրանց գլխաւոր շինեն. հինգ տարի ա՝ Բայազդու ու Ղարսու գլխու ղուշ չի՛ անց կացել. սար ու ձոր ոտի տակ եմ տվել, միտքս էն էր որ Անի քաղաքը շինէի. Հայերը, Հայերը, Աստուած նրանց խէր տայ, ո՛չ ինձ մտիկ արին, ո՛չ փաշի հրամանին. էնքան էսօր էքուց քցէցին, մահանայ արին, որ ղալաբանթլըղը ընկաւ: Ճարս որ կտրեց, էլ ո՛չ փաշի մտիկ արի, ո՛չ քաջութեան, եդ էկայ էլի, Անուն ապաւինեցի. լաւ Աստուած Հասան խանին ձեռս քցեց, ես ջահելութիւն արի, հոգին չհանեցի. ուզում էի նրան թաքուն չսպանեմ. Ղզլբաշը որ եդ դառաւ Փամբակից, ես էս սարի, էն սարի ծէրին էնքան գլուխս պահեցի, որ էլի նրան մի ձեռք քցեմ, չէլաւ. Աստուած գլխիս բարկացաւ ու էս հալիս ինձ քո ոտը բերեց, որ շատ չի՛ հպարտանամ, շատ չի՛ ամբարտաւանամ. որքան բարութ ունէի՝ հատաւ, ընկերքս էլ չկարացին դէմ կէնալ, ամէնը մէկ սար ընկան. ես էլ էս հալին առաջիդ կանգնած եմ. ինչ հրաման ունիս՝ ասա՛. մէկ գլուխ ունիմ, էն էլ Ռուս Թագաւորին ղուրբան: Թաք ըլի մեր աշխարքը անօրէնի ձեռիցն ազատվի. թո՛ղ մեր կէրածը ցամաք հաց ըլի: Երևան բոլոր քօչացրին. խեղճ խալխի տուտը Թավրէզ, Բայազիդ, Ղարս հասաւ: Մէկ ծեր հէր ունիմ, բանտումն ա փթում. մէկ պառաւ մէր ունէի, ճամփին քօչելիս ա հոգին տվել. մէկ նշանած ունիմ, հազար կրակից, սրից, թշնամուց սաղ ամառը տանջվեցայ ու անջախ մի անջախ բերի Ռուսի հողը քցեցի. էլ ուրիշ բան չե՛մ ուզում՝ մէկ հօրս էլ ազատէի, մէկ մեր ազգը, մեր երկիրը, մեր հաւատը ազատ տեսնէի, ետոյ թո՛ղ Աստուած՝ ինչ իմ ճակատիս գրվածն ա, էն կատարի»: 239

Էս խօսքումը էլ սիրտը չդիմացաւ. ջիգեարի կրակի բերանը փակեցին աչքի արտասունքը, տեսութիւնը: Հսկայն Մատաթով երկար ժամանակ մնացել էր զարմացած ազնիւ երիտասարդի էնպէս ճարտար բերնի, էնպէս քաջ սրտի, էնպէս հիանալի պարթև բօյի վրայ ու փափուկ ջիգեարի. խնդրեց՝ որ քիչ մի հանգստանայ, ու ինքը իրան թադարէքը տեսաւ: Ո՛վ էն ժամանակը կամ տէսած կամ լսած կըլինի, թէ Մատաթովն ի՛նչ արեց, նհախ տեղը չի՛ նրա անունը Հայի, Թուրքի, Ղզլբաշի բերնումը մնացել: Աշխարք տակ ու վեր կըլի, բայց նրա յիշատակը անջընջելի կմնայ մեր ազգի միջին ու մեր աշխարքումը: Դեռ վարժատան աշակերտ էի ու ինչպէս էսօր կենդանի է մտքումս, Աղասին ի՞նչպէս մտաւ Թիֆլիզ: Երևելի իշխանի որդի չէ՛ր որ նրան մեծ փառքով ներս բերէին, բայց ով նրա արածը իմացել էր, ուզում էր ոտները ջուր անի՝ խմի: Մէկ թղթի միջում ծալած իրա ոսկոռները քսան անգամ հէնց ինձ ա ցոյց տվել, որը որ զանազան տեղ կռվներումը կոտրել հանել էին: Մէկ քանի ժամանակից յետոյ յայտնի ա ամէնին, որ երբ Ղարաբաղու կողմն թշնամուցը ազատվեցաւ, Ապարան, Երևան դառան Ռուսաց քաջ սրտի մեծագործութեան ու տղամարդութեան ասպարէզը: Նհախ տեղը չի Երևանու անունը էնպէս անձին պատիւ տվել, որ Ռուսաց զէնքը Ասիայ ու Եւրոպայ երկինքը հասցրեց: Ո՞ր Հայը իրան պարծանք չի համարիլ, որ Օսմանցվի, Ղզլբաշի ու Պօլշիոյ Աստուածը էսօր իր կոմսութեան անունը Երևանու անունովն ա զարդարել: Իշխանն Վարշաւի և կոմսն Երևանի Ասիու միջումը Ալէքսանդրի ու Պոմպէոսի, Ջինգիզխանի ու Թամուրլանգի յիշատակը իսպառ ջնջեց ու Ռուսաց քաջութեան, մեծահոգութեան, բարեսրտութեան, մարդասիրութեան անունը աստղերի հետ դասեց: Քանդէլու միայն էին սովոր Ասիացիք, շինութիւն ու խաղաղութիւն տէսան: Ուրիշ թշնամու առաջ իրանց արինն էին տալիս, եդոյ իրանց քաղաքն ու օղլուշաղը՝ Ռուսաց ընդհակառակն բանալիքն էին ընծայում, եդոյ իրանց տունն ու ընտանիքը: Գոռոզ կարծիքն Պարսից՝ թէ խաչը միշտ պէտք էր Ալու փանջին հնազանդէր, ցրվեցաւ, ու իրանց անողորմութեան, անօրէնութեան տեղակ՝ շնորհք, ողորմութիւն տէսան: Հայոց արտասուալից աղօթքը՝ որ գիշեր ցերեկ անում էին, թէ ե՞րբ կըլի՝ Ռուսաց իրանց հաւատակցի երեսը տեսնին, ետոյ հողը մտնին, լսեց Աստուած ու կատարեց: Խաչի լիսի ու Ռուսաց մարդասիրութեան շնորհքը ա240

պառաժն էլ կակղացրին. ու Հայաստանի չօլ, ամայի դաշտերը էսօր մարդաբնակ են դառել ու Ռուսաց ազգի խնամքը վայելում, իրանց սուրբ աշխարքը կրկին շէնացնում: Հայոց ազգի կարօտ աչքը վաղուց էլ արտասունք չի՛ տեսնիլ, իրան Հայրենիքը կտեսնի, նրա ծոցումը կմեծանայ, նրա սէրը կվայելի ու քօռ նախանձոտ մարդին գործքով ցոյց կտայ, թէ Հայ ազգը ո՛չ թէ փողի կամ շահի խաթեր ա Ռուսի տէրութեան անունը պաշտում, այլ թէ իր սրտի ուխտն ուզում կատարի, որ իրան հաւատն ու ազգը պահողին արինը, կեանքը, որդին չխնայի: Հայ ազգը որ ո՛չ թէ թուլ էր, եա քաջութիւն չունէր, որ իր երկիրը պահել էր՝ ո՛չ: Երկիրն ինքն էր պարտական. աշխարքումն ո՛վ ոտը բարձրացրեց, Հայաստանու վրովը պէտք էր լոք տար, Հայոց ազգին պէտք էր ոտնատակ տար, ձեռք քցէր՝ որ իր թշնամու հախիցը կարենար գալ: Ո՛չ Ասորիք, ո՛չ Պարսիկք, ո՛չ Մակեդոնացիք, ո՛չ Հռովմայեցիք, ո՛չ Պարթևք, ո՛չ Մոնգոլք, ո՛չ Օսմանցիք չէին կարօղ էն զօրութիւնն ստանալ, եթէ Հայոց ազգը մէկի դէհը չէ՛ր պահել: Դէհը պահելով՝ ղորդ ա՝ իր տունը քանդեց, չունքի իր բարեկամը վեր ընկնելուց ետոյ, իր թշնամին աւելի ևս իր չարութիւնը գործում, իր ինադը (ջիգրը) հանում էր. բայց էստով Հայոց ազգը արարած աշխարքին յաւիտեանս յաւիտենից կարօղ է համարձակ ցոյց տալ, թէ ի՛նչքան հոգի ունէր, ի՛նչքան կամաց զօրութիւն, սրտի հաստատութիւն, որ իրան չորս կողմի էն հզօր ազգերը կորան փչացան: Անունները չկայ, Հայոց ազգը անուն էլ ունի ու իրան հաւատն ու լեզուն մինչև էսօր իր արնի գնովը պահեց, հասցրեց, որ մէկ ազգ էլ ա էսպէս օրինակ չունի: Երևան թևին տվեց, երբ Ռուսաց զօրքը իր մէջը մտան, Էջմիածնի խնկի մոմի հոտը ու զանգակների ձէնը երկինքը հասաւ: Քաջայաղթ հսկայն, կոմսն Երևանի, Տօբիթայ հրեշտակ Ներսէս Արքեպիսկոպոսի ձեռիցը բռնած՝ մտաւ Վաղարշապատ, որ Եփրեմ կաթուղիկոսի սուրբ աչքին լիս տայ ու առողջութիւն: Էն ժամանակվան խաղերը՝ որ հանել, ասում էին, յաւիտեանս յաւիտենից կարօղ են աշխարքին վկայութիւն տալ, թէ Թուրք ու Հայ հէնց իմացան, թէ Աստուած վեր էկաւ իրանց համար: Հարիր տեսակ խաղ Հայերէն, Թուրքերէն Երևանու բաղերն ու ձորերը լսում էին, ու հինգ տարեկան երէխէն էլ էսօր ուրախ վախտը ձեռը բերնին ա դնում ու ասում: Որ ասածիս ամէն մարդ հաւատայ՝ էն խաղերիցը մէկը թո՛ղ օրինակի խաթեր էստեղ գրվի: 241

«Սար ու ձոր սասանմիշ էլան, զարմացան, Պասքովիչ սարդարին ոտի տակն ընկան, Մեր Մասիսն, Ալագեազն փիանդազ էլան. Անիրաւ՝ էս բաղին բաղմանչի ունի, Անիրա՛ւ՝ էս բաղին բաղմանչի ունի. Եարալու սրտիս էդ քարը մի՛ քցի:

Մատաթովն Ղարաբաղ առաւ ազատեց, Կրասովսկին Աբարան ոտնատակ տվեց, Սաղ Իրանն Պասքովչին չոքեց, ծունր դրեց, Ղզլբաշն մուկ դառած՝ գլխին վայ տվեց, Բէկէնդօրֆն սարդարին ջախըփուրթ արեց, Ասլանի գլուխն արծվին Ռուսն մատաղ արեց. Անիրա՛ւ՝ Հայերի արինն մի՛ խմի, Միտք արա՝ էս բաղին բաղմանչի ունի. անիրա՛ւ և այլն:

Սրբազան Ներսէսի խաչին ղուրբան գնամ Հոգևոր Եփրեմի տիրոջն ղուլ դառնամ. Սուրբ Գեղարդն, մեռոնի զօրքն մալում էլան, Թշնամին քօռացաւ, Հայքն ուրախացան, Հայ ազգի աղօթքը երկինքը հասան: Անաստուա՛ծ, Հայից ձեռք քաշի՛, կորի՛: Անիրա՛ւ՝ Հայերի արինն մի՛ խմի. միտք արա՛ և այլն:

Մենք քամակ քամակի կտանք, վեր կկենանք, Ռսին մեր աշխարքը, կեանքն ղուրբան կտանք: Հասան խանն կատվի պէս քարէքար ընկաւ. Շահզադի ղօնշունը ցիր ու ցան էլաւ.

242

Մեր խաչին՝ անհաւատ, արի՛, ճանաչի՛: Անաստուա՛ծ, Հայիցը ձեռք քաշի՛, կորի՛: Անիրա՛ւ՝ Հայերի արինն մի՛ խմի. միտք արա՛ և այլն:

Էջմիածին, Թավրէզ, Աբասաբաթ, Սարդարաբադ Ռուսաց օրհնեալ ոտի հողին արժանացան՝ բայց դեռ Երևան իր անճար գլուխը դէմ էր տվել, ու յետին շունչն ընկած՝ ուզում էր՝ որ դեռ մէկ քանի սհաթ էլ իր ջրատար որդւոց գլուխը լայ, նրանց սև երեսը մէկէլ տեսնի, որ փրկիչն Հայաստանի, կոմսն Երևանի, իշխանն Վարշաւի էկաւ՝ էնդէղաց բանդում, զընդանում մաշված Հայերին էլ մէկ օգնութիւն անի, ազատի: Ամսի հինգն էր, որ Երևանու բերդը ծխումը կորաւ: Երկնքի կրակը ջոկ էր վեր թափում խեղճ կենողների գլխին, թօփի թօփխանի գիւլլէն՝ ջոկ: Հինգ օր հինգ գիշեր սար ու ձոր դրմբում, դմբդմբում էր: Հէնց գիտես Սոդոմ, Գոմորի քուքուրթն ու կրակը էս օր ա վեր գալիս: Երևանու բերդը, ձէթը հատած պատրուքի պէս թէ մէկ ճրթճրթում էլ էր մէկ սհաթ քիմի, էլ եդ հանքչում, խաւարում էր էնքան թօփի գիւլլայ էր գըլխին ու սրտին դիպել, հոգին բերանը հասցրել: Սարդարը, շահզադէն վաղուց էին իրանց սև օրը լաց ըլելով՝ Երևանու երկրիցը ձեռ քաշել, Իրան փախել: Հասանխանն էր մնացել մէնակ թօռումը, որ իր արած չարութեան պատուհասն առնի ու էն մարգարէական ձէնը կատարվի, որ Աբարանումը նրա խուլ ականջն ընկաւ, բայց խելքը գլուխը չէկաւ: Նհախ որքան բերնումը լեզու ու ձեռին հունար կար՝ բանացրեց, որ իր ազգին սիրտ տայ՝ իրանց գլուխը ձեռ չքցին: Հինգ օրվանից յետոյ խալխը որ տեսաւ՝ ճար չկայ, իրան միջի մեծամեծներիցը մէկ քանի մարդ ընտրեց, ու հէնց էն ա վերջին սհաթն էր մնացել, որ բերդը հոգին տայ, կենողները իրանց իրանց դուս էկան բրջերի գլուխն ու բալանըքերը ձեռըներին բռնած՝ ռայի էկան: Քանի որ Երևան բինայ էր ընկել, կարելի ա՝ թէ էն օրը, էն տեսարանը, էն անունը չէր տեսել, չէր ճարել, որ էսօր տեսաւ ու իմացաւ: Կարելի է՝ աշխարք աշխարքով դիպչի, ազգեր գան ու էլ եդ ոչնչանան, բայց քանի որ Հայի շունչն ու լեզուն կայ, ե՞րբ նրանց մտքիցը կէրթայ էն աւետալից սհաթը, որ իշխանն Վարշաւի, գեներալն Գրասովսկիյ մեր անմահ Ներսէսին հետըները՝ խաչ, աւետարան ձեռին՝ մտան բերդը, որ Հայոց 243

աշխարքի ազատութեան տօնը կատարեն: Պէտք է աշխարքումն էլ Հայի հոգի չըլի, որ իրանց փրկիչ Պասքովիչի անմահ յիշատակը արտասունքով ու լալով չյիշեն, իրանց աշխարքի հօր ու պահպանողի սուրբ անունը, որ Հիւսիսի բերնիցը սկսած նրանց հոգսը քաշել, նրանց իր թևի տակն էր ուզում բերի, սրբութիւնի պէս պաշտեն: Կամիլլոս ղորդ ա՝ Հռովմ ազատեց, Սցիպիոն Հռովմայեցւոց թուրը Աֆրիկումը ցցեց, Կեսար Գալլիայ ու Բրիտանիայ ոտի տակն առաւ, Նապալէօն Իտալիոյ, Սպանիոյ և Եգիպտոսին ազատութիւն էր խոստանում, բայց ե՞րբ Հռովմայեցիք, Գալլիացիք, Եգիպտացիք է՛ն սրտովը, էն սիրովը իրանց ազատողներին կընդունէին, կպաշտէին, ինչպէս Հայք, Հայք, որ առաւօտն էին վեր կենում՝ է՛ն էին աղաչանք անում Աստուածանից, րիգունն էին քնում՝ էն էր նրանց աչքի արտասունքը: Մեծ էր յիրաւի ու անմոռանալի Ռուսաց Փարէժ մտնիլը, բայց ե՞րբ Գաղղիացիք էն հոգւովը իրանց բախտաւորութիւնը կվայելէին, ինչպէս Հայք էս արժանայիշատակ օրը: Սալդաթի տուտը հէնց բերդը մտաւ թէ չէ՛, հազար տեղից, հազար փանջարից լացն ու արտասունքը էլ չէին թողում, որ մարդի բերան բաց ըլի: Բայց ով սիրտ ունէր, լաւ էր տեսնում, որ է՛ն ձեռներն, է՛ն աչքերը՝ որ քարացել, սառել, երկնքին էին մտիկ տալիս, առանց խօսքի էլ` ասում էին, որ դժոխքի քանդվիլը մեղաւորների համար` էս գինը չէ՛ր ունենալ, ինչպէս Երևանու բերդի առնիլը Հայերի համար: Ինչպէս բարեկամ, ինչպէս երկնային աւետաբեր հրեշտակ` ազատութեան ու ողորմութեան պսակը ձեռին՝ մտաւ իշխանն Պասքևիչ սարդարի ամարաթը: Նա անց կէնալիս հազար տեղ տեսել էր ու արտասունքը բռնել, թէ ինչպէս էին ծեր, մանուկ, աղչիկ, պառաւ՝ չէ՛ թէ մէնակ իր ոտը համբուրում, այլ և շատը ընկնում էին սալդաթների ճտովն ու էնպէս նվաղած, հոգին քաղված մնում: Քանի Հայաստան իր փառքը կորցրել էր, քանի Հայք իրանց գլուխն էին թրի տեղ թշնամու ձեռք քցել, է՛ս օրը, է՛ս ուրախութիւնը չէին տեսել, չէին վայելել: Էջմիածնայ եպիսկոպոսունքը՝ որ բերդումը՝ հէնց բռնիր՝ մաշվել, յետին թելն էին ընկել, մէկ կողմից, Շհարի ու Կոնդի քահանայք ու դպիրք միւս կողմիցը՝ որ դուս չէկան՝ երեսները գետինը քսելով, էնպէս գիտես՝ թէ քաջն Վարդան նո՛ր ա վեր կացել, Տրդատ նո՛ր ա գալիս Հռովմիցը, որ իրանց հայրենեաց աշխարքը կրկին ազատեն, նո՛ր լիս, նո՛ր կեանք իրանց ազգին տան:– Սցիպիօն Աֆրիկացի Կարթագինէի ծուխն ու էրված, քանդված ամա244

րաթներն էր տեսնում, աչքը բռնել, լալիս, որ Հռովմայեցւոց գազան բնութիւնը նրանց արինը խմեց, կշտացաւ. Պասքևիչ՝ Մասիս էր առաջին տեսնում ու ուրախութիւնիցը աչքը սրբում, Տիգրանայ, Վաղարշակի, Աննիբալայ, Տրդատի, Վարդանի պատմութիւնն էր մտածում, նրանց պատկերն էր առաջին կանգնել: Նրանց անմահ հոգիքն էին երկնային լուսով նրա աչքի առաջին, նրա գլխովը պտտում, ժպտում, զմայլում, ձէն տալիս. «Տե՛ս Հայկ աստղի կամարը, է՛ն լուսեղէն, է՛ն կապտագոյն գրքումն Քո անունը գրվեց փրկի՛չ որդւոց մերոց: Էն տեղ տարանք քո մեծագործութեան պատգամը: Հայկի մօտ, Լուսաւորչու գըրկումն, իրար կտեսնինք, այժմ պահի՛ր մեր աշխարքը»: Հայկայ որդիքն էին նրան երկրպագութիւն տալիս, Հայոց անմեղ լեզուն էր նրա կեանքը օրհնում. Հայոց սուրբ աշխարհն էր իր սիրտը բաց արել, նրան պատվում, պաշտում. Երևանու բերդի անուան կեղտը պէտք էր նա սըրբէր ու իր անունովը նոր կնքէր, Երևանցւոց, Հայոց մեծ ազգին յաւիտեանս յաւիտենից հէր, տէր դառնար, ի՞նչ սիրտ ըլէր որ էստոնք մտածէլիս՝ չվերանար, չմեծանար: Ի՞նչ աչք ըլէր՝ որ էս սհաթին իրան բըռնէր ու էնքան օրհնութեան, ուրախութեան ձէնը լսելով՝ դինջ մնար, ծով չդառնար: Նա արեգակ էր դառել Հայաստանի, Ռուսք մոլորակի պէս նրա գլխովը պտտելով՝ նո՛ր կենդանութիւն էին բերել, ո՞վ կարէր էս մտածել ու լուռ կանգնիլ, որ էնպէս քաջ հսկայն կարողանար դիմանալ: Հասանխանն ընկել էր ոտը, իր վերջին սհաթին էր սպասում, նա չէ՛ թէ Սցիպիոնի պէս՝ իր ազգի կատաղի բնութիւնն իմանալով, ոտնահար արեց, այլ Ռուսաց ազնիւ հոգին ճանաչելով, էնպէս անօրէն աւազակին գրկեց, էլ իր պատվով՝ հրամայեց որ ճամփու քցեն, գնայ, դհայ աւելի իմանայ, թէ ո՛րքան ողորմած է հզօր տէրութիւնն Ռուսաց: Ռուսք էն մութը հոգին չունէին, որ Նապալէօնի պէս մարդին, իրանց մեծահոգութեանը ապաւինէլիս, նաւ քցեն, որ գնայ, իր դառն օրը Ովկիանոսի միջումը վերջացնի, չէ՛. Ռուսք իրանց թշնամուն, էնպէս անարգ հոգուն էլ, ցոյց տվին էս օր, որ իրանց ոտքը որտեղ որ մտնի, էնտեղ բախտաւորութիւն ու խաղաղութիւն պէտք է ըլի: Հասան-խանը գլուխն էր դէմ անում, որ կտրեն, Պարսիկք երեսներն էին փռում, որ ոտնակոխ անեն, բայց Պասքևիչ, անօրինակ հսկայն՝ մէկին հանդիսով Թիֆլիս ուղարկեց, միւսոցը շնորհք, ողորմութիւն ցոյց տվեց: Այլ Եւրոպացիք Ամերիկայ աւերեցին, հողի հաւասարեցին, Ռուսք Հայաստան կանգնացրին ու Ասիացւոց բիրտ, 245

գազան ազգերին մարդասիրութիւն ու նոր հոգի տվին: Աստուած ի՜նչպէս չի պէտք է նրանց թուրը կտրուկ անի, պատմութիւնն ի՞նչպէս չի պէտք Պասքևիչին աստուածացնի, Հայք ե՜րբ կարեն Ռուսաց արածը մոռանալ, քանի որ շունչ ունին: Բայց ա՜խ՝ սիրելի կարդացող, մի հարցնես՝ թէ ախր էսքան բանը, որ անց կացաւ, ո՞ւր մնաց մեր ջրատար, սիրտը փորումը մեռած Աղասին՝ որ չի՛ գալիս՝ իր մուրազն առնի, իր մահուան դուռն ընկած խեղճ հօրն ազատի, նրա օրհնութիւնն առնի, թողութիւն խնդրի, որ էնքան նեղութիւնն ու տանջանքը իր խաթեր էր քաշել, հինգ տարի բանդումը չորացել, ցամաքել, հազար անգամ գերեզմանի դուռը գնացել, եդ էկել, որ իր որդուն տեսնի, փափագն առնի, էնպէս հողը մտնի, որ սրտումն էլ դարդ չմնայ, գերեզմանն իր համար դժոխք չդառնայ: Բերդի մէջն ու չորս կողմը որ ասեղ քցէիր, գետնին չէ՛ր հասնիլ. աշխարքը իրարոցով էր դիպել: Աչք էր՝ որ խնդում էր ու լալիս, բերան էր՝ որ գովում էր ու օրհնութիւն տալիս. ազգական, բարեկամք էին՝ որ իրար փաթաթված՝ մնացել էին փէտացած: Լեզվի տեղակ արտասունքն էին նրանց էրված սիրտը հովացնում: Սար ու ձոր խնդացին, բաղ, բաղաստան ցնծացին, որ իրանց տէրերն էլ եդ ճամփու էին ուզում ընկնիլ, որ գնան՝ նրանց զուարթացնեն, բերդի դռներն ու քուչէքը դրմբում էին ոտի ու ուրախութիւնի ձէնիցը: Ռսի ղարաւուլները ամէն տեղ բռնեցին, խալխը քիչ քիչ սկսել էր, որ քաշվի, բայց որտեղ որ Հասան-խանի խէրիցը քօռացրած, քօթրոմացրած, ոտից, ձեռից ընկած անդամալոյծ կար՝ էկել բերդի դուռը բռնել էին, որ իրանց սև օրին մէկ լիս, մէկ ողորմութիւն, մէկ դինջութիւն գտնեն: Էս միջոցին էր՝ որ Ներսէս սրբազանը Սահակ Աղի ձեռիցը բռնած՝ ընկել էր բրջերի, բադանների գլուխն ու հէնց գիտէր՝ թէ երկնքիցն ա Երևանու դաշտին մտիկ տալիս, նոր ըլի դրախտը նրա աչքի առաջին բաց էլել, նոր ըլի ջրհեղեղը դադարել, նոր ըլի որդին միածին վեր էկել, որ իր արդար, սիրելի Հայոց ազգին փրկութիւն բերի: Անց կացած ժամանակները երազի պէս էին նրա աչքի առաջին կանգնել: Չէ՛ր իմանում՝ թէ Երևա՞ն ա տեսածը, թէ Թիֆլիզ: Էն պուճախներումը, էն ձորերումն ու բաղերումը՝ որ սև Ղզլբաշի երեսի էր նրա աչքը սովորել, Ռուս էր տեսնում ցրված, նստած. ո՞վ չէր տեսածը երազ համարիլ, եա հրաշք: Էս մտածմանց մէջը խրված՝ էն թանձր ունքերի տակիցը իր հոգելից աչքը Զանգվի վրայ էր քցել ու մնացել վերա246

ցած, գաւազանի վրայ թինգը տված, որ մէկ քաղցր ձէն եդևիցը որ «Հա՛յր սուրբ ջան» չասեց ու ձեռն՝ առաջ դօշին, յետոյ երեսին չկպցրեց, քաջաջան հովուապետը մնաց ուշագնաց: «Հա՛յր սուրբ ջան՝ Սրբազան տէ՛ր՝ ա՜խ, էս ի՞նչ օր ա», մէկ ձէն էլ միւս կողմիցն էկաւ ու միւս ձեռը բերան ընկաւ: «Սմբաթով ջան, Երուսալէմսկի ջան՝ ո՛րդիք, թաղեցէ՛ք ինձ այսուհետև ձեր ձեռովը: Թէ որ մէկ քանի օր էլ Աստուած ինձ կեանք պէտք է տայ, թո՛ղ էնդուր համար տայ, որ էս էրված սրտիս մուրազը կատարեմ, մեր խեղճ, ցրուեալ ազգը՝ էլ եդ իրանց աշխարհը բերեմ, էս մէկ բանն էլ թո՛ղ էս կարօտ աչքս տեսնի, յետոյ, ա՜խ՝ յետոյ Հայաստանի սուրբ հողի տակը մտնիմ: Խնդրեցէ՛ք, խնդացէ՛ք, խնդացէ՛ք, խնդրեցէ՛ք՝ ո՛րդիք ջան, որ ձեր ծերունի հօր էս մէկ խնդիրն էլ Աստուած լսի, էլ ուրիշ բան չե՛մ ուզում, Հայաստա՛ն, Հայաստա՛ն՝ տո՛ւր ինձ քո սիրտը, տո՛ւր ինձ գերեզման. էլ որ նոր ազգեր թէ գան ու երթան, ա՜խ չի՛ մոռանաս քո սև դառն օրվան նեղութիւնն, տանջանքն, կա՛ց ու զգաստացի՛ր, քո խեղճ որդոցը սիրով պահպանի՛ր, էլ քո զաւակը գերի մի՛ քցիր, սուրբ հողդ իմ երեսս՝ ընտի՛ր Հայաստան, աթոռ Աստուծոյ, տուն Արշակունեան»: «Ախր ո՞րտեղանց որ տեղ թռաք, էկաք՝ սիրելի ո՛րդիք, որ ձեր Հայրենիքը տեսնիք», վերջապէս հարցրեց սրբազանը զարմացած՝ աչքերը սրբելով, ու էս ազնիւ Հայկազանց գլուխը դօշին կպցնելով, «ախր մի ասեցէք, որ դինջանամ. ձեր կարօտն էի քաշում, ձե՛զ էի ուզում, ձեզ, որ էս սհաթին իմ սիրտն իմանաք, իմ ուրախութեանը մասնակից ըլիք՝ ո՛րդիք ջան, Հայոց ազգի բարի շառաւիղք: Էդ ո՞ր Աստուածը իմ մեղաւոր սրտի խորհուրդն իմացաւ ու ձեզ ինձ մօտ բերեց»:– «Մենք էլ հէնց է՛դ մտքովն ու մուրազովը տուն ու տեղ թողինք, իրեք գիշեր ա, չենք քնել, սար ու ձոր ոտնատակ տվինք, որ մի գանք, էս սհաթին ձեզ տեսնինք, քո ուրախութիւնն ու օրհնութիւնն առնինք, մեր Հայրենեաց ազատութիւնը տեսնինք, մեր կարօտ աչքը մի կշտանայ ու էլ հէնց էս սհաթին պէտք է եդ դառնանք, որ կուսակալը մեր գալը չիմանայ»: «Հա՛յ անիրաւս ձեզ, է՞տուր համար էք էդպէս չէրքէզի շորերում կուչ էկել, որ մարդ ձեզ չճանաչի. շատ լաւ. հանաքն հօ էդպէս չե՛ն անիլ. դուք ձեր խաղն էք խաղացել ձեր ջահել տեղովը, ես էլ իմը կխաղամ էս ծեր տեղովս, տեսնինք ո՞րս կյաղթենք: Ձեզ բանդ պէտք է քցած, որ մի քիչ քիթըներդ տրորվի, իմանաք՝ թէ Հայրենե247

աց համար էդքան նեղութիւն քաշողը, էդքան ճամփայ էկողը ու իր ղուլլուղից ձեռք վերցնողը, թուր էլ որ դէմ անեն սրտին, կրակ էլ որ ածեն գլխին, պէտք է երեսը եդ չի՛ թեքի, դուք էսքան տեղն անահ, աներկիւղ անց էք կացել, ոտի տակ տվել, որ մարդ են ուտում, հիմիկ սիրտ չէ՛ք անում, որ Կուսակալի առաջը գաք: Տօ Հայաստանու փրկիչը որ ձեր էդ ազնուական գործն իմանայ, հասկանայ՝ թէ դուք ձեր աշխարքի ու ազգի ազատութեան հանդէսը էկել էք, որ տեսնիք, ձեր ձէնն էլ նրանց ձէնի հետ խառնէք, ձեր ազնիւ սիրտն էլ նրանց սրտի հետ միացնէք՝ էն էլ էս հրաշալի, էս արժանայիշատակ ժամանակին, ձեզ սիրելու, ձեզ գրկելու խաթեր, ձեզ վրայ պէտք է բարկանա՞յ: Էն ի՞նչ սիրտ պէտք է ըլի, որ տեսնի՝ մէկ որդի սարէսար ա ընկել, գլուխը մահու տվել, որ իր ծնողին նեղութիւնից պրծած տեսնի, ինքն էլ ջանը եդ դնի, ինքն էլ հետը ուրախանայ ու, մահապարտ էլ որ ըլի որդին, նրան թողութիւն չտայ: Ձեզպէս որդիք շատ ունէնամ, շատ՝ էկէ՛ք, էկէ՛ք՝ ձեր երեսին մեռնիմ, ձեր էդ ազնիւ աչքերին ղուրբան, իմ սիրուն պահած որդիք, էկէ՛ք՝ ձեր էդ մաքուր ճակատը մէկ էլ համբուրեմ, մէկ էլ ձեր էդ սիրուն երեսը դօշիս կպցնեմ, յետոյ ձեր շուչն իմ վզին: Կուսակալը թէ խօսք ունի, առաջ ինձ ասի: Դուք է՛ն օրինակն էք ցոյց տվել, որ մէկ որդի Սիբիրից ոտով գնացել ա Մոսկով, որ իր հօրն ազատի, ձեզ ո՞վ կարայ ղնամիշ անիլ: Հայոց ղօնշունն էլ էն ա հա հազրել եմ, քիչ քիչ սովորում են կըռվելու կերպը: Մէլի՛ք՝ էսպէս զաւակներ որ թագաւորն էլ ունէնայ, չի՞ ուրախանալ: Հայոց ազգը էսպէս որդոց ա կարօտ, էսպէս, ի՞նչ կըլի, որ սրանց նման մէկ հարիրն էլ ըլին: Հլայ մտիկ տո՛ւր սրանց բօյին, սրանց պատկերին, սրանց լեզվին, սրանց աննման աչքերին, Աստծուն յայտնի ա, ուզում եմ՝ թէ էս սհաթը հոգիս հանեմ, սրանց տամ: Օրհնվի էն արգանդը, որ էսպէս զաւակներ կբերի: Ամէն մէկը էնպէս գիտես՝ թէ թագաւորազունք ըլին: Ձեզ ստեղծող Աստծուն զո՛հ ըլիմ, զո՛հ. ինձ պէտք է թաղէք, որ յետոյ վրըներովդ ղուշ անց կէնայ: Ձեր հայրենիքն էիք ուզում, էս էլ ձեր հայրենիքը: Ես էլ գիտեմ, որ չոր, հալևոր սևագլխի խաթեր էդքան ինջըմիշ չէիք ըլիլ: Ինձ սիրէք, չսիրէք, ձեր ազգն ու աշխարը որ էդքան սիրում էք, հէնց գիտեմ՝ թէ Գաբրիէլ ու Միքայէլ հրեշտակն էք ինձ համար, որ մեր Լուսաւորիչ պապին Խոր Վիրապումը մխիթարում էին: Գնա՛նք՝ իմ հոգուս ճրագներ, գնա՛նք, ուշացանք, կուսակալը ինձ կըլի մնում, հլայ բերդը նոր ենք առել, ո՞վ ա խաբար՝ թէ ի՞նչ դուս կգայ: 248

Խալխի հոգսը պէտք է քաշենք, բանդ ու զընդան լիքն են մեր անմեղ զաւակներովը, նրանց ախր հանիլ, ազատութիւն ու տէրութիւն կուզի, ո՞վ ա խաբար, թէ ղրաղ պուճախում դեռ ի՞նչ բաներ անց կկէնայ. չունքի Ղզլբաշը՝ ղորդ ա՝ կոտրվել ա, ամա դեռ ոխն ու քէնը սրտումը մխում կըլի, որ էրեկ իրանք էին Երևանու տէրը, մեր ազգի գլուխը, էսօր մեր ոտն ա նրանց գլխին, մեր խաչին պտի հնազանդին ու երկրպագութիւն տան: Գնա՛նք»ա): Էս խօսքը բերնիցը դուս գալը ու մէկ ողբալի ձէն հէնց էն վրէն կանգնած բրջի տակիցը վեր ըլիլը մէկ էլաւ. «Հա՛յր սրբազան՝ գլխիդ ղուրբան՝ հասի՛ր. մէկ Հայ աֆիցերի սպանեցին իր հօր հետ, ճար ունիս, տե՛ս»: Բրջի դռանը մարդ չէ՛ր երևում. որ մի քիչ կռացան, մտիկ չարին, գլխըներին կրակ վառվեց, բերդը մէկ գազ էլ խոր գնաց, չունքի տեսան՝ որ էն մարդը փանջարիցն ա գլուխը հանել ու ձէն տալիս: Ա՜խ՝ սի՛րելի կարդացող՝ էլ ի՞նչ երկարացնեմ էս սարսափելի պատմութիւնը: Կըլի որ քո սիրտն էլ քեզ ասեց, որ էս հադաղին ի՞նչ աֆիցէր պէտք էր էնպէս դժոխք մտնիլ, որ գլուխը մահու տայ, եթէ ո՛չ մեր ջիւա՛ն Աղասին, որ հինգ տարի սար ու ձորի, գազան, հարամու գլուխը չի՛ տվեց, պահեց, էն բաներն արեց, որ աշխարքումը քիչ ադամաորդի արած կըլի, վերջը Գրասովսկի գեներալի հետ թռաւ իր ցանկալի վաթանը՝ որ իր ջրատար հօր յետին շնչին հասնի ու հէնց բերդն առան թէ չէ, նա՝ մէրը կորցրած գառան պէս՝ էլ չի՛ համբերեց՝ որ ոտքը մի քիչ խաղաղվի, ընկաւ բրջէ բուրջ ու որ հօր անունը չհարցրեց, մէկ Երևանցի Հայ առաջն ընկաւ, տարաւ նրան էն բրջի դուռը, որտեղ որ նրա տարաբախտ հէրը մէկ քանի Հայերի հետ բռնված էր: Բայց անիրաւ Պարսիկքը վաղուց էին իմացել նրա ղօնշունի հետ գալը ու նրա սպանածների հէր, ախպէր, ազգական, մինչև տասը մարդ գնացել՝ էն բրջումը տափ էին կացել:

ա)

Էս ընտիր, հայրենասէր Հայկազունքը, որ երկուսն էլ էս օր մեր ազգի միջումը իրանց ազնուութեամբը, իրանց ազգասիրութեամբը դեռ՝ փա՛ռք Աստուծոյ՝ փայլում են, ու տէր Աստուած դհայ երկար փայլիլ տայ, Ներսէս եպիսկոպոսի ձեռին էին՝ հէնց բռնի՛ր, մեծացել՝ Երևան մնալն ու չմնալը էլ չե՛մ իմացել ու ինչ արած ունին, լաւ Հայազգին պէտք է ջոկ ջոկ գրքեր շինի, որ բոլոր կարողանայ պատմի, ու ամէն տեսնէլիս՝ էնպէս գիտեմ՝ թէ նո՛ր Սմբատ, նո՛ր Վարդան են մեր միջումը շրջում, յետոյ ժամանակի Աստուած էնպէս նրանց մուրազը կատարեց, որ Երուսալէմսկին երկար ժամանակ քաղաքապետ (պօլիցմէյստր) էր Երևան, միւսը հօ՝ որ ազգի աչքի լիսն ա էս օր էլ, տարի ու կէս կառավարիչ էր բոլոր Հայոց Նահանգին: Ո՛չ թէ Հայք, Թուրքերն ևս նրանց անունովը էս օր էլ երդվում են: 249

Ա՜խ՝ էլ ի՞նչ գրեմ, ձեռս թուլանում ա, սիրտս արին կաթում... Ա՜խ՝ բաս Աղասու սուքն ո՞վ անի, նրա ջիւան ումբրն ու օրը ո՞վ լաց ըլի: Ե՛ս, ես ողորմելիս՝ նրա գերեզմանին ղուրբան, ա՜խ՝ բաս նա՝ որ ինձ էնքան էրեխայ ժամանակս իր ծնկայ վրայ խաղացրել ու ինձանով մխիթարվել ա, բաս ես քա՞ր պտի ըլիմ, որ նրա սուքը չանեմ: Բաս սիրտս կհամբերի՞, որ էս օր չուզէնամ՝ էնպէս հսկայ, էնպէս ազնի՛ւ, քաջ երիտասարդի վրայ հոգիս տամ: Բայց չէ՛, ես ի՞նչ եմ, որ Աղասու սուքն անեմ, իմ բերանն ի՞նչ ա, որ լսողի սիրտը շարժի, էրի, խորովի, նրա սուք անողը յետոյ կգայ, ես իմ դառը պատմութիւնն անեմ: Իրեք Թուրք ջոկ էին ընկել բրջի մէկ ղրաղումը, միւսները փախել. ա՜խ՝ լե՛զու՝ լռվիս, ի՞նչ կըլի: Աղասին, հրեշտակ Աղասին՝ երկու խանչալ սրտումը ցցված, իրեքը քամակումը, ու ոտ ու ձեռ հազար տեղ եարալու փարալու՝ իր ողորմելի հօր դօշին, արինը ծովի պէս չորս կողմը բռնած՝ որ Սրբազանը վրայ հասաւ: Աջու ձեռը որ չէր տարել, որ հօր գլուխը, էն ձնի պէս սպիտակ մազերը մէկ խտտի, մէկ դօշին կպցնի, որ էնքան տարվան էրված սրտի մուրազն մի առնի, հովանայ, հէնց տեղն ու տեղը ուսըվեր էին բերել ու կտրած ձեռը մնացել էր հօր գլխատակին, երեսը երեսին, ու ձախու ձեռն էնպէս փէտացած, դօշի վրայ ընկած: «Վա՜յ՝ աչքս դուս գայ՝ ա՜յ իմ ազգի ազիզ որդի. վա՜յ մեր ճամփէն փուշ դառնար՝ ա՜յ ջիւան՝ ա՜յ մեր ախպէր՝ Հայի զաւակ. վա՜յ մեր օրին ու արևին Երևանու ճրագ, իմ պահած, մեծացրած՝ սիրուն Աղասի, քո արինն է՞ստեղ պտի թափէ՛ր», ասացին էս ազգասէր հոգիքն ու աղլխներն աչքներին դրած՝ ամէն մէկը մէկ ղրաղ քաշվեցին, չորացան, թուլացան, երկինքը գնացին, քարացած մնացին, ու էլ որ մէկն ու մէկը յանկարծ աչքը կամ հօր երեսին, էն լիս դառած պատկերին, եա տղի կտրատած ջանին՝ էն արնաթաթախ մարմնին չէր քցում ու սիրտը բերնովը դուս բերելով՝ բիրդանբիր ձէն տալիս ու գոռում. «Հլայ մի մտիկ արէ՛ք, տեսէ՛ք՝ հօրն ի՞նչպէս ա խտտել. տօ էն ծերին նայեցէ՛ք, տեսէ՛ք, աչքը ի՞նչպէս ա որդու երեսը քցել» ու երկու ձեռով ճակատին խփում. սի՛րտ՝ տրաքի սիրտ՝ էլ չե՛մ կարում տանիլ, ո՛վ ջիգեար ունի, ինքն իմանայ, մնացածը էքուց կգրեմ:– Հայոց ազգը էնպէս ռաշիդ, էնպէս ջիւան որդիք շատ էր կորցրել էս կռվներումը, էլ ո՞ւր կհասնէր, էլ ի՞նչ օգուտ շատ սքալն ու մղկտալն, բայց ա՜խ՝ Աղասու մէրը քօ250

չի ճամփին էր իր սև օրը վերջացրել, հէրը որդու արնովը՝ իր փէտացած լաշը լուացել, նշանածը, ողորմելի Նազլուն դեռ Փամբակ էր, միմիայն տես ու ճանաչ էին նրա վրայ ցաւում, կսկծում, իր ռաշիդ ընկերները հօ, քանի Մատաթովի մօտ էր գնացել, ո՛չինչ խաբար չէ՛ր իմացել, էկող, գնացող էնպէս էին պատմում, թէ նրանց եսիր էին արել, Հասան-խանի մօտ տարել: Ո՞վ էր խաբար, բալքի թէ էն անդամալուծների շատը նրա բարեկամքն էին, բայց մարդ չէ՛ր գիտում: Էն բրջից ձէն տվող Երևանցի Հայիցը հէնց էսքան իմացան՝ թէ երբ քաջն Աղասի ռսի ապէլատով բրջի դռանը երևեցաւ, ղարավուլ սալդաթը ղրաղ կանգնեց, պատիւ տվեց: «Ինչպէս մէկ հրեշտակ, է՛նպէս ներս ընկաւ իգիթը» վրայ բերեց Երևանցի Հայն, «անօրէն Թուրքերը մէկ ղրաղում թուր ու խանչալ պլոկած՝ տափ էին կացել: Բերդի առնիլը դեռ չէինք իմացել: Հէնց իմացանք՝ թէ էն Թուրքերն էկել են՝ մեզ եա սուրը քաշեն, եա դուրս տանին, կախ տան: Լերդ ու թոք ջուր կտրած, մնացել էինք սառած՝ որ հսկայն Աղասի ներս ընկաւ, հէնց իմացանք՝ թէ եկել ա, որ էն անիրաւներին բռնիլ տայ ու մեզ ազատի: Ո՞վ կիմանար՝ թէ ի՛նչ մարդ ա, ու ընչի՛ համար ա էկել: Խեղճ հօր հօ՝ շունչն էր մնացել բերնումը. աչքի լիսը վաղուց էր հատել, վաղուց էին ոտ ու ձեռք նրան թողել՝ չորացել: Փորն էկել էր ուռել՝ բերնին դէմ առել. հէնց գիտես՝ թէ հոգին ինքը նրանից չէ՛ր ուզում ձեռք վերցնի, չունքի շատ անգամ էն ուշագնաց վախտը լաւ պարզ լսում էինք, որ ուզում էր գլուխը բարձրացնի ու մեռած ձէնով մղկտում էր. «Բաս ո՞ւր ա... թո՛ղ, թո՛ղ, մի տեսնիմ... Ա՛ղասի, ո՛րդի, հո՛գի. քա՛նի մի քանի ինձ մաշես, երկնքումը վաղուց եմ տեղս տեսել՝ ա՜յ իմ ջիւան որդի, քանի՞ մի քանի ինձ մաշես, արի՛, արի՛՝ երեսիդ մեռնիմ, արի՛, մէկ շունչդ առնիմ, էլ հօ աչք չունիմ, որ քեզ տեսնիմ, էլ հօ ձեռք չունիմ՝ որ քեզ գրկեմ, լեզուս ա մնացել, անկաջս. թո՛ղ մէկ էլ ձէնդ լսեմ, որ մօրդ էլայ մէկ խաբար տանիմ: Հռի՛փսիմէ, Նա՛զլու – Կա՛րօ, Փա՛րիխան – Ա՛ղասի»: Սանգարի ժամանակին ձէնը իսպառ կտրվել էր: Մենք հէնց իմանում էինք՝ թէ վաղուց ա հոգին տվել: Թօփի, ղօմբարի ձէնը մեզ խլացրել էր: Երբ ոտը խաղաղվեց, էլի առաջվան պէս նղղալով՝ խոր հոգոց քաշեց, էլի էս խօսքերը սկսեց եդ ասիլ ու հոգու հետ կռիւ տալ: Վերջին խօսքն էլի էն էր. «արի՛, արի՛, Աղասի, ո՛րդի, հո՛գի ջան»՝ որ դռները ճռռացին ու ջիւան որդին հօր ձէնը՝ որ չիմացաւ, «ա՛փու ջան՝ գլխովդ ման տամ, դեռ սա՞ղ ես՝ երեսիդ ղուրբան, ա՛փու ջան. ափու ջան» 251

ասիլը, գժվածի պէս՝ հօր վրայ ընկնիլն ու թուր ու խանչալ վրայ գալը մէկ էլան:– Հէրը հէնց ձէնիցը մեռաւ, որդուն ա՜խ՝ ջրատար որդուն էլ ժամանակ չմնաց, որ եա հօրը եդ բերի, եա իրան մէկ չարայ անի: Էլի Աստուած մեզ էր խեղճ եկել՝ որ սալդաթը էս ձէնըձորը որ լսեց, խիշտն առած՝ ասլանի պէս ներս ընկաւ, երեքին սպանեց, միւսները փախան: Քօռանայ իմ աչքս, որ էսպէս բան չէ՛ի տեսել: Հազար անգամ Աղասու հօր հացը կտրել, հետը քէֆ եմ արել: Բարիկենդանին էլ՝ որ Աղասին փախաւ, նրանց տան քէֆ անողների մէկն էլ ես էի: Իմ որդիս, ա՜խ իմ ջիւան Մօսին էլ էր նրա հետ փախել: Բայց ես լսում եմ՝ թէ նա դեռ սաղ ա: Աստուած՝ դատաստանդ քաղցր ըլի. էսպէս զուլում էլ ո՛չ շհանց տաս, էլ ո՛չ տեսնինք, երեսս ոտիդ տակն», ասեց ողորմելին ու փէշն աչքերին դրեց: Րիգնահովն ընկել էր, թոզ ու դուման բերդի չորս կողմը բռնել: Էսպէս վախտին ղուշն էլ իր բնիցը չի՛ դուս գալիս, բայց սաղ աշխարհն էկել՝ Երևանու բերդի չորս կողմը բռնել էր, որն ջիւան Աղասու խաթեր, որը նրա մէյիդը դուս բերելու, չունքի լսել էին՝ որ մուզիկով ու ղօնշունով պտի թաղեն ու էսպէս բան, էսպէս տեսարան՝ Երևանումը դեռ առաջինն էր: Սալդաթ ու մուզիկանդ բերդի դուռը կտրել էին, ժանդարմէքը ճամփայ էին բաց անում: Համամների ու Սուրբ Սարքսի դուզը էնպէս էր սևին, սպիտակին տալիս ու դէս ու դէն ծփում, ինչպէս մէկ փրփրած ծով, որ քամու ձեռին եա սիպտակ փրփուրն ա կիտուկ, կիտուկ քարին, ապառաժին խփում, եա սև ջուրն ա դրմբալով դէս ու դէն քցում: Թոզն էլ հօ բոլորը թամամ էր անում: Տամբուր մայեօրը թօփուզը պտտեց, սալդաթները կարգ ընկան, մուզիկէն իր կսկծալի ձէնն սկսեց, սև ձիանոնց գլուխն ու դագաղի ծէրն երևեցան, ու գեներալ, աֆիցեր՝ Ներսէս սրբազանին մէջ արած՝ դուս էկան. ոտը շարժիլն ու սքի ձէնը մէկ էլաւ: Հազար բաշից, հազար կտրից աչք էր՝ որ մրմնջում էր. սիրտ էր՝ որ էրվում, մղկտում էր, բերան էր՝ որ ա՛խ քաշէլիս՝ քարերն էլ հետը ա՛խ էին քաշում, սզլթում: Մեծ ա Անապատի հայեաթը, բայց Ռուս, Հայ, Թուրք, մեծ, պստիկ՝ է՛նպէս էին լցվել, որ շունչ չէր դուս գալիս: Տէրտէրներն՝ եկեղեցու դուռը վաղուց էին բաց արել, ճրագները վառել, շուրջառները քցել, բուրվառ, խաչ, խաչվառ ձեռըներին՝ մտիկ տալիս, որ մէյիդը ժամը տանին: Խալխին դէն անելուցը զվիրն էին էկել, շատը պատերովն էին ներս թափում, որ շուտով մէկ տեղ ճարեն: Էս հադաղումն էր, որ իրար 252

ոտնատակ էին տալիս, մէկ անդամալոյծ էլ սուրութմիշ ըլելով՝ քանի որ ոտը խաղաղ էր, գլխին, դօշին վեր հատելով, մազերը պոկելով, Սուրբ Սարգիս ձէն տալով՝ հասաւ ընկաւ մէկ տէրտէրի ոտ, որ թողայ, ժամի դռանը վեր ընկնի: Աստուածասէր քահանէն՝ Տէր Մարուքը, Յովսէփ եպիսկոպոսի հէրը՝ հէնց իմացաւ՝ թէ եա ուխտ ա էկել ողորմելին, եա ուզում ա մէկ ողորմութիւն խնդրի, սիրտը մրմնջաց, հանեց, մէկ երկու գռօշ էլ առաջը քցեց ու տիրացվերին ասեց՝ որ նրան ձեռ չի՛ տան: «Ա՜խ՝ քօռանայ քո քօռացնողի աչքը, մէկ բուռը հողի հասրաթ մնայ՝ որ քեզ էդ տեղն ա քցել՝ ա՜յ խեղճ տղայ. էդ պատուական սուրաթը, էդ գեօվդէն ու սիրուն բօյը՝ որ քոնն ա, ընչի՞ պէտք է էդպէս չուռումիշ ըլէր, չուռումիշ ըլի քո էդպէս անողի կեանքը», ասեց, աչքը տրորելով ազնիւ քահանէն ու երեսը շուռ տվեց:– Հէնց պատուական մարմինը տեղ հասաւ, հէնց մուզիկի ու շարականի ձէնը կտրեցին, մէյիդը վեր բերին՝ որ հոգոց ասեն, հէնց Ներսէս սըրբազանը էն սուրբ բերանը բաց արեց, Ա՛ստուած՝ ո՞վ ունի էն լեզուն, որ պատմի՝ ինչ որ էստեղ պատահեցաւ: Սար ու ձոր կրակ ընկաւ, խալխի գլխին ջուր մաղվեցաւ, էլ բերան չէ՛ր բաց ըլում, աչքն էր իր կրակը վեր ածում, սիրտն էր իր խանչալները փոխում, շունչն էր իր ծուխն ու բոցը՝ քթիցը քուլայ քուլայ դուս փչում: Ալամ աշխարք մնաց քարացած, կանգնած: Երազ չէ՛ր՝ որ աչքըները բաց անէին, պրծնէին, կրակ չէ՛ր՝ որ փախչէին, դինջանային, ջիգեար էր՝ որ էրվում էր, սիրտ էր՝ որ պատըռվում էր: «Ա՛ղասի ջան, Աղասի, աչքիս լիսը վաղուց ա խաւարել, որ մէկ երեսդ էլայ տեսնիմ», մէկ ձէն գոռաց, «ոտներիս ջլերը վաղուց են փէտացել, որ վրէդ էլայ մի կանգնիմ, սուք անեմ, ձեռներս քօթուքի պէս դօշիս են կպել՝ որ մէկ նաշդ էլայ խտտեմ, որ մէկ նաշդ էլայ դօշիս կպցնեմ, որ մէկ երեսիդ վրայ ընկնիմ, երեսդ երեսիս տամ, հոգիս հոգուդ հետ ճամփու քցեմ, էդ լի՛ս երեսիդ ղուրբան՝ Աղասի, էդ ջիւան ջանիդ մեռնիմ՝ թա՛գաւոր Աղասի: Է՞դպէս էիր ուզում քո խեղճ հօր հաւարին հասնիս, է՞դպէս էիր քո դօսթ, բարեկամի սիրտն ուզում առնիս, է՞դպէս էիր ուզում Անի շինես, ումբրդ ու արևդ խաւարացնես, որ բալքի քո ազգին ու աշխարքին մէկ ճար անես՝ ա՜յ քո հրեշտակ ջանին ղուրբան: Ա՜խ՝ մկամ երկիրը քեզ պէս ծնունդ ո՞ւնի, քեզ պէս զաւակ բե՞րել ա, որ էդպէս անջիգեար քեզ տանում ա, մկամ երկինքը քեզ պէս հողեղէն տեսել, ստեղծե՞լ ա, որ քեզ խլում ա, մկամ Հայոց ազգը քեզ պէս որդի, քեզ 253

պէս ճրագ էլ ո՞ւնի, որ քեզ բերել ա, հողը դնի, քեզանից ձեռք վերցնի, քո ջիւան ջանը գետնին, գերեզմանին պահ տայ, էդ երկնքի՛ նման լուսեղէն պատկերիդ մեռնիմ՝ Ա՛ղասի»: «Լօռվայ սարերը քեզ պահեցին, քեզ սիրեցին. Անու խարաբէքը քեզ ղվաթ տվին, հարամուց ազատեցին, բաս հէնց վա՞թանն էր քօռացել, վա՞թանն էր խարաբ էլել, որ խորդ մօր պէս՝ իրան գլուխը պրծացրեց, քեզ մահու տվեց, քե՛զ՝ որ հազար տարի անց կէնայ՝ էլ քեզ նման զաւակ ո՛չ ունեցել ա, ո՛չ կունէնայ: Հինգ տարի բոլոր՝ դո՛ւ էիր մեր դաշտերի, սարերի Աստուածը, հազար գերի ու անճար քո՛ ձեռիցը իրանց կեանքը նորէն ստացան: Բաս է՞նքան սիրտ էլայ չունէր քո աշխարքը՝ որ մէկ սհաթ էլայ քեզ պահէր, քո արևը էդպէս շուտով չթո՞ղար մէր մտնի: Աչքերս Հասան-խանը հանիլ տվեց, ոտ ու ձեռ նրան ղուրբան էլան՝ Ա՛ղասի ջան, երկինք ու երկիր ինձ համար յաւիտեան խաւարեցան, ջան ու զօրութիւն վաղուց ինձանից ձեռք վերցրին, արեգակ ու լուսին վաղուց ինձ համար մէր մտան, ծնող, ազգական դեռ չե՛մ տեսել, որ սիրտս չէրվէր, բայց էլած շունչս էլ քե՛զ համար էի պահում, քառացած անկաջներս քո՛ ձէնին էին հասրաթ մնացել, խաւարած սիրտս քո՛ անունովն էր պայծառանում, մխիթարվում, քո անոշ ձէնին էի մնում՝ որ մէկ լսեմ, յետոյ հոգիս տամ, քո լուսեղէն պատկերին էի կարօտ՝ որ մէկ գայիր, էն խաւա՛ր զնդանին լիս տայիր, որտեղ ինձ պտի դնէին, էն սա՛ռը գերեզմանին շունչ տայիր, որ ինձ պտի ծածկէր, էն տեսնող, լսողին էրէիր, որ իմանային՝ թէ դո՛ւ՝ դո՛ւ ես ինձ վրայ սուք անում՝ քո արևին մատաղ, հմիկ ա՜խ՝ ի՞նչ կըլի երկնքիցը մէկ կրակ ընկնի գլխիս, ինձ էրի, փոթոթի կամ երկիրը պատռվի, ինձ նեքսև տանի ա՜խ՝ ե՞ս պէտք է քո սուքն անեմ, որ աչք էլ չունիմ, ե՞ս պէտք է քո վրէդ գամ, որ չե՛մ էլ տեսնում. հո՞ղը պտի ըլի քո գերեզմանը, թէ սիրտս, մարդիկ են մէնակ վրէդ լալի՞ս, թէ սար ու ձոր էլ, գիշե՞ր ա, որ քեզ թաղում են, թէ ցերեկ. արեգա՞կն ա աչքը բռնել, խաւարել, թէ լուսինը, հրեշտա՞կք են քեզ շրջապատել, քեզ ողբում, թէ մարդիկ, երկնքո՞ւմն եմ քեզ հետ, թէ երկրումս, էդ սիրուն ջանիդ մեռնիմ՝ Ա՛ղասի»: «Հէրն ու մէրդ առաջիս կանգնել՝ խնդում են, հրճվում են, քե՛զ են կանչում, թագ ու պսակ, լիս ու ծաղիկ քե՛զ վրայ են վեր գալիս, քեզ պէտք է զարդարեն, թագաւոր ու նահատակ քո առաջն են էկել, բոլորը տեսնում եմ, բոլորի միջումն դո՛ւ ես արեգա254

կի պէս փայլում, բաս էս ի՞նչ տխուր ձէն ա, որ անկաջս ա ընկնում, բաս էս ի՞նչ կոծ, կսկիծ ա, որ վեր ա ըլում, բաս ո՞ւր ա Նազլուդ, ո՞ւր քո ջիւան երեխէքդ, որ թողել, գնում ես, չե՛ս հարցնում. բաս էս ի՞նչ քարեր են, որ չոքած տեղս՝ ծնկերս ջարդում, մաշում են. չէ՛՝ վա՜յ իմ գլխիս, արևիս, դո՛ւ ես երկընքումը, ե՛ս, ե՛ս ողորմելիս միայն երկրումը, էս փո՛ւչ աշխարքումը, էս խաւա՛ր տարտարոսումը, էս փշալից ձորումը, ե՛ս առանց քեզ, Մօսին, ու ո՛չ Աղասին, մարմինն, ու ո՛չ հոգին. լաշը դարդակ, բայց ո՞ւր հրեշտակն: Քե՛զ հետ կեանք քաշեցի, առանց քեզ թո՛ղ չըլի. քո կոխկին արևս բաց էլաւ, իմ առաջին քոնը մէր մտաւ. էս շունչը կրակ կդառնայ, ինձ կէրի. էս հողը դժոխք կդառնայ, ինձ կմաշի. էս մարմինը՝ որ ինձ պէտքը չի՛, քե՛զ՝ թո՛ղ քեզ ղուրբան ըլի, քեզ՝ ինձ ո՞ւր ես թողում, դու գնում, ինձ ո՞ւր ես թաղում, դու թռչում. երկիրն մէկ տեղ վայելեցինք. օրօրոցում, չօլում՝ դու էիր իմ կենաց ընկերը, դու իմ սրտիս սիրեկանը, ես քո ազիզ բարեկամը: Մկամ հէրնը մէր՝ որ քեզ լաց չըլին, ազգական սիրելի վրէդ չկանգնին, բաս քո ջրատար Մօսին, քո պահած որդին՝ քեզ կուղարկի՞, ինքը կմխիթարվի՞. քեզ հողին կտայ, որ հետդ չի՛ գա՞յ. չէ՛, չէ՛՝ էդ սուրբ երեսիդ մեռնիմ, որ էլ չեմ տեսնիլ, դու գնայ արքայութիւնը, ինձ տա՛ր դժոխքը, տա՛ր. էս աշխարքն էլ չի՛ կարող ինձ պահիլ. մարմնիս աչքը քեզ չի՛ տեսնում, հոգուս աչքը հօ բա՞ց կըլի, քո ջանին մեռնիմ. թէ երկնքումն էլ քեզ չկարէնամ խտտիլ, գրկիլ, հետդ խօսալ, մօտդ նստիլ, հրեշտակ տեսնէլիս, գլխովդ շրջէլիս, դրախտումը նայէլիս, լիսն վրէդ գալիս, որ քեզ տեսնիմ՝ քե՛զ՝ Աղասի ջան, սուր խրեն սիրտս, էլի կխնդամ, կրակ վառեն գլխիս՝ էլի կցնծամ, տա՛ր. տա՛ր քո բարեկամն, թէ չէ ես կգամ, որ եդ չմնամ...» «Ա՜խ՝ էս ո՞ւմ ձէնն էր՝ որ լսեցի. քար առէ՛ք՝ ա՜յ ջամըհաթ՝ ինձ սպանեցէ՛ք. սուր առէ՛ք, ինձ թիքայ թիքայ արէ՛ք», մէկ ձէն էլ խալխի միջիցն վեր էլաւ ու հէնց իմանաս՝ մէկ ամպ տրաքեց. «Մօսի՛, ո՛րդի՝ առաջ ի՛նձ սպանի՛, ի՛նձ թաղի՝ ա՜յ իմ կորած որդի, որ իմ ջանը հանեցիր, իմ սիրտը մաշեցիր, քո հալևոր հօրը խեղճ արի՛, էս սիպտակ մազերը քեզ ղուրբան՝ բա՛լա ջան: Թո՛ղ մէկ շունչդ էլայ առնիմ՝ է՛. վա՜յ իմ գլխիս, արևիս: Մօ՛սի, Ա՛ղասի, երկի՛նք՝ քանդվեցէ՛ք, ա՛շխարք՝ հիմքդ կործանվի՛. Հա՛սան-խան, դժո՛խք, դժո՛խք. ինձ տարէ՛ք, ինձ կերէ՛ք: Մօ՛սի ջան, բալա՛ ջան՝ դու ինձ թողիր, դէ կշտացի՛ր. ե՞ս պէտք է քո հողը բուռն անեմ, էս չորացած ձե՞ռնե255

րը պէտք է քեզ թաղե՞ն. ընչանք ես գետինը չմտնիմ, քեզ երկնքումը տե՞ղ կանեն: Գնա՛ք բարով՝ ազիզ ո՛րդիք ջան՝ գնա՛ք բարով. սիրով ինձ էրեցիք, ես էլ էս սրով՝ հոգիս ձեզ կտամ, մարմինս հողին, որ ձեր առաջին, Աստուծոյ բեմին, իրար հետ խնդանք, իրար հետ ցնծանք, իրար հետ տանջվինք, իրար հետ մաշվինք. գնա՛ք բարով՝ հէրնըմէրով», ասաց ողորմելին. թուրը պսպղաց, արինը շռռաց, ամպը գոռաց, օրը խաւարեց, թվանքները ճռռացին, դագաղները բարձրացրին, շարական ու երգ վերջացրին, ու Քանաքռու Վերի եկեղեցին էրկու հէր, էրկու որդի մէկ օրում, մէկ տեղում մինչև էս օրը առել պահել ա իր սուրբ ծոցումը, որ դատաստանի օրը լիս քցի, իրանց փառքին հասցնի:

Գերեզմանն կորած, հողումը թաղված, Աչքից հեռացած, մտքից մոռացած, Իրանք անլեզու, աշխարհն անիրաւ, Որ Հայոց ազգիցն անթիւ ու անբաւ Էսպէս քաջ որդիք խլեց, չկշտացաւ: Ո՛չ մատուռ նրանց գլխին կանգնեցաւ, Ո՛չ արձան նրանց անունը թողեց, Ո՛չ ազգի միջումն յիշատակն լսվեց: Դու քնքուշ Մուսա՛յ, որ ինձ շարժեցիր, Իմ էրված սրտին զօրութիւն տվիր, Ա՜խ՝ էնքան չառնիս հոգիս, չմեռնիմ, Որ իմ ազգի սուքն անեմ, յետոյ մտնիմ Քո թևի տակը՝ նազելի՛ Մուսայ. Քեզ՝ թո՛ղ Աղասին իմ սիրուն Մուսայ Էնքան ամանաթ մնան, որ սրտիս Մուրազն ա՜խ՝ առնիմ, յետոյ ես գալիս՝ Իմ ազգի հսկայքն ինձ որ ճանաչեն, Ինձ իրանց կշտիցն չզրկեն, չասեն, «Անիրա՛ւ որդի՝ մեր հողի վրայ 256

Էնքան կանգնեցիր, կացար համէշայ, Մեր արի՞նը չէիր, որ չի՛ ցաւեցիր, Մեր արինը տեսած՝ դու մեզ չյիշեցիր»: Ո՛չ՝ քեզ Ա՛ղասի, սիրուն իմ Մուսայ Որքան շունչս, արինս դեռ իմ վրէս ա, Ինձ քուն ու հանգիստ, ինձ փառք ու պարծանք Ես էն կհամարիմ, որ իմ բոլոր կեանքն Զոհ տամ իմ ազգին, որ ձեր առաջին Ես ա՜խ՝ պարզերես լինիմ, երևիմ. Ձեր գերեզմանին, սուրբ հողին մեռնիմ:–

257

ՅԱՒԵԼՈՒԱԾ

ԶԱՆԳԻ

Ինչպէս մէկ կատաղած վիշապ՝ երկնքիցը թռած, գլխիվեր ճոլոլակ, մէկ տուտը Սևանի հանդարտ ծովումը, մէկ տուտը Արազի քրքրված ղրաղումը, սար ու ձոր կխչոր տալով, քանդելով, տապալելով, քափ ու քրտինքը բերանը կոխած, գզզված՝ մազերը քեալլին ցցած, կապը կըտրած, գժված, ռեխն աւազով, քարով, զիբիլով լիքը, էս կողմն, էն կողմն փնչացնելով, ճոթռելով, ջարդելով, տակ ու ղրաղ ծամելով, բրդելով.– մէկ թևն իր ծոցի, էն սև՛, մութն ու չանգը կոխած, խէւանդ խէւանդ կտրատած փորն ու դօշը բաց արած, ծառով, թփով զարդարած՝ ձորի գլխովը քցած, մէկ թևն՝ էն նե՛ղ, չոր, տխուր Կաքաւասարի տակիցը որ ական թօթափել դուս չի՛ պրծնում, վազում,– ու հրո՛վ, սրո՛վ, բոցով, բրով, փռնչալով, մռնչալով, խռնչալով, քարի, քարափի գլուխ վեր հատելով, իր փորը խցկելով, վէմ, ապառաժ իրար ծեծելով, կայծակին տալով, ճչալով, ճռնչալով, թնդալով, դղրդալով,– ցած ափները, սասանահար գետինը պոկելով, պռճոկելով, քրքրելով, քրքրվելով, կենդանի, անկենդան, իսան, հայվան գետնին զարկելով, բամբաչելով, խլացնելով, քառացնելով, սրսրթացնելով, վրվրթացնելով – վառված, կրակված աչքերը արնով լիքը, եալը ցցած, ատամները ղրճտացնելով, կրճտացնելով, դաշտ ու տափ դրմբացնելով, դրնգացնելով, դմբդմբացնելով, դնգդնգացնելով, ու կայծակի թուրը բերնին բռնած, վրայ պրծած որ չի՛ գալիս ամեհի Զանգին ու Ձորագեղ մտնում, որ Հայաստանի սուրբ գետինը ոտնատակ տվողին, մեր նախնեաց մաքուր գերեզմանները քանդողին, կործանողին, մեր նահատակաց սուրբ, անմեղ, արդար արինը թափողին, կխչորողին, մեր Աստուածաբնակ տաճարները, եկեղեցիքը աւերողին, ապականողին, մեր հոյակապ թախթերը, քաղաքները խլողին, փչացնողին, մեր անճար, օրվան հացին կարօտ, եթիմ, 258

ցրված, սասանած, գերի ընկած, հարամու, թշնամու ձեռին կոտորված, երկրէ երկիր կորած, փչացած, խեղճ, անտէր ազգի տունը քանդողին, հողի հետ հաւասարողին – ու մեր չար հարամու բունը, անօրէն թշնամու տունը, մեր արինը խմողի թախթը, մեր աշխարքը քանդողի ամարաթը, նրա արինաշաղախ բերդը, նրա ոսկոռաշէն բուրջը, նրա գողաբնակ տեղը, նրա գազանաբնակ հողը՝ – քանդի՛, տապալի՛, փշրի՛, աւերի՛, տակ ու գլուխ, գլուխ ու տակ անի, քարէքար, պատէպատ տայ, հիմնատակ, բրիշակ անի, կլանի,– ու – նրանց միջի ըլողներին, դրսի թաղածներին, գլխումը բուն դնողներին, տակումը քուն մտնողներին – քշի՛, տանի՛, սրբի՛, ողողի՛, թիքայ, թիքայ, փառչայ, փառչայ անի ու – մեր խեղճ աշխարքի, մեր ողորմելի ազգի՝ աղի արտասունքը սրբի, էրված, խորովված սիրտը հովացնի, զովացնի, մեր հազար տարվան, թունալից, անբժշկելի եարէն կտրի՛, վերջացնի՛՝ որ հազարների, բիւրաւորների ցաւամաշ հոգին ուտում, կեղեքում, մաշում, տոչորում, սաղ, սաղ, դալար ու զուարթ՝ էս անգո՛ւթ ազգին, անողո՛րմ գազանին՝ շատ տարի, շատ դար ղուրբան էր տալիս, վերջացնում:– Գիշերվան մութը գետինն առած ժամանակին՝ որ մարդ իր շվաքիցն էլ սասանում, սարսափում ա, ու բազի դիւահալած, մահատագնապ անցաւոր՝ երեսին խաչ հանելով, Հաւատով խոստովանիմն ասելով, սրբոց, մարգարէից անունը տալով, որ Զանգվի կարմնջի վրովը անց չի կէնում ու Կոնդի չոր դարդուսը նի ըլում, սարսափը ջանն առած, լեզուն բերնումը սառած, աջու կողմն Երևանու զարհուրելի բերդն ու Թուրքի գեօռխանէքը (գերեզմանատուն), ձախու կողմն՝ դնգերը, ջաղացները որ չեն ձորումը թխթխկացնում, չխչխկացնում ու փոքր ինչ հեռու՝ չանգը կոխած, կամարակապ համամները ու տխուր Ձորագեղը՝ փոսումն ընկած, ձէնըները փորըները քցած, առաջին Երևանու Շհարը` տրտում, դառնավարամ սքի քօղն երեսին փռած՝ որ չե՛ն երևում,– հէնց իմանաս՝ բոլորն անդունդն ա գնում, բաթմիշ ըլում, քանի մարդ բարձրանում ա, վեր ըլում – ու հեռըվանց որ արթուն շները՝ տների կտրներիցը՝ չեն վնգվնգում, օռնում, հաչում, ղշղրու տալիս, էլի ձէնները փորըները քցում, բարակ ձգում, զլում, ու քթերիցը իրանց տխուր սարսափելի կոնգոռնալը դուս թողում, նվում,– որ սուր սուր սարերի, թափէքանց գլխըներիցը, տակըներիցը սովամահ գիլանը՝ ֆորսի հոտն առած, փրփրած, անկուշտ բողազներն ու ռխըները 259

չե՛ն բան քցում, ոռնում, շան պէս կոնձկոնձում, որ նրանց խաբեն, մօտ գան, ներս մտնին կամ իրանց գզգզեն, պատառեն, խեղդեն, դաղթմիշ անեն, կամ մէկ անմեղ գառն, մէկ կաթնակեր ճամփէն մոլորած, տունը կորցրած ֆորթ, կամ մէկ նախրիցը եդ ընկած, քուչում, կամ քարի տակի կուչ էկած՝ արդար կով, կամ առըխ եաբու, կամ ծնած ղսրախ, կամ մէկ բէզարած՝ իրան համար հանգիստ, խաթրջամ նստած՝ արոճող ոչխար՝ գտնեն ու լափեն – կամ մէկ շատ բանացրած, հալից ընկած, տիրոչիցը խռոված, տանից դուս արած, էստեղ, էնտեղ չոր չօփ, ծէրը սուր փուշ կրծելով, ծամելով, ղօթուր անկաջները թափէթափ տալով, իր սև օրիցը բէզարած, ձեռք վերցրած՝ անատամ, անպոչ, անլեզու հայվան՝ մէկ խղճալի է՛շ՝ պարապ ռաստ բերեն, հետը խաղան, ծլունգ ծլունգ ըլին, ջահէլութիւնը միտքը քցեն, որ մէկ քէֆը բացվի, սազը քօքի ու յետոյ իրանք իրանց բանը տեսնին, մաքրազարդեն:– Սրանց սոսկալի ձէնի հետ էլ՝ որ ձորերի միջիցը, քարափների արանքիցը, ապառաժների գլխներիցը, բաշերիցը, թփերի, քօլերի տակերիցը, դզերիցը, չօլերիցը, բներիցը՝ մէկ կատաղած արջ, կամ խորամանկ աղուէս, կամ վախլուկ չախկալ, կամ մէկ ամեհի քաֆթառ, կամ գլխիցը ձեռք վերցրած ալապստրակ իրանց սոսկալի, զարզանդելի ձէներն իրար չեն խառնում, գոռում, մռռում, բռռամ, մնկմնկում, ճնկճնկում, ճչում, խառանչում, բառանչում, բղղում, ճղղում – կամ անքուն աքլորները՝ իրանց տիրոչը կամէնալով արթուն պահպանիլ, լեղապատառ, սասանահար՝ վախտ բէվախտ որ չեն թրպրտում, թևըները թափէթափ տալիս ու ճղլանի ձէնները նեղ բողազներիցը՝ մէկ խոր ձորից, մէկ փոսից, մէկ բաշից, եա կտրից հանում, կանչում, անկաջ դնում, էլ եդ ծղրտալով կանչում – կամ հիմիկ Ռսի սալդաթը, էն ժամանակը Թուրքի ղարաւուլ սարվազը՝ ինչպէս գերեզմանիցը նոր դուս էկած, դիւանոնց ճանկն ընկած, ոտ ու ձեռը կապած, սուրն առաջին հանած, մահապարտ մեղաւորի պէս, որ ուզում ըլին՝ հոգին հանեն՝ թէ բերանը բաց անի, եա ծպտայ,– սևամորթ փափախը խոր՝ քիթը քցած, աչք ու ունքը կալած, ծանր, կամաց, սուս, փուս՝ ոտները փոխելով, աչքերը տրորելով, քնահարամ արշտոտալով մէկ մութը պուճախից, կամ մէկ բուդկի տակից – որ գլուխը չի՛ հանում, ու խուլ, խոր, զարհուրելի, փորն ընկած ձէնով՝ «Սլո՜ւ - շա՜յ».– կամ «Խաբա՜ր - դա՜ր - սա՜ր - հէ՜սա՜բ» – գոռում, կանչում:–

260

Որ քամին մէկ կողմից, բուքն ու բորեազը միւս դէհից, ինչպէս կատաղած դահիճ՝ սրարձակ ղամշով, մաթրախով, թօփով, մզրախով – սարերի գլխըներիցը, ձորերի միջիցն՝ թո՛զ, ա՛ւազ, հո՛ղ, ա՛ղբ, զի՛բիլ առաջն արած՝ փոսերիցը հանում, պատէպատ չի՛ տալիս, գետնիցը պոկում, քարափին խփում ու – ծառերը ջարդելով, խոտերը ճոթռելով, գետինը ճղելով, մէկ ճուխկ միւս ճխկի, մէկ պատ միւս պատի, մէկ տախտակ միւսին չի՛ սաստիկ կպցնում, թրխկթրխկացնում, զրխկզրխկացնում, մէկ էս քարափին քարով բռնցկում, մէկ էն սարի գլխին դմբզում, բամբաչում, զրխկացնում, թրխկացնում ու մէկ կիտուկ հող, աւազ՝ շունչդ քաշէլիս, կամ աչքդ բանալիս՝ էրկու ձեռով բերանդ ու բաց քիթդ չի՛ խցկում, լցնում, շունչդ կտրում, քիթդ կալնում, փակում, աչքերդ խաւարացնում ու անկաջիդ տակին թօփի գիւլլի պէս կամ սուր նետի նման՝ վզվզալով, դզդզալով՝ եդ դառնում շուտով, երեսիդ էնպէս խփում, որ աչքերդ մթնած՝ կէծակին են տալիս, ու դու տեղնուտեղդ չե՛ս շշմում, շշկլում, թմբրում, սասանում, քար կտրած մնում ու սառած կանգնում – ու աներևոյթ թշնամիդ՝ էլ եդ ձին չափ քցած, էլ եդ հրեղէն բոցով որ չի՛ սարերի, ձորերի ջանին ղաստ անում, հասնում, թագում, մէյդանը բաց անում, ու թնդում, դղրդում, շաչում, շառաչում, ճայթում, կատաղում, փրփրում, խռնչում, դռնչում, գլուխը թափէթափ տալիս, նայում, ձէնը կտրում – Որ աչքդ կիրացած՝ ջանդ սասանահար՝ խելքդ թռած՝ յանկարծ ինչպէս մէկ խոր քնից՝ գլուխդ՝ ահիւ, սասանմամբ չե՛ս բարձրացնում, առաջդ քցում ու – ամէն մէկ խորից, փոսից, ամէն մէկ ճեղկից, մութը արանքից՝ էս կողմն, էն կողմն՝ հեռու տեղերից, ծառերի տակից, բաղերի միջից, սարերի գլխից, Զանգվի ղրաղներիցը՝ ծիրանի փէտի չաղ ալաւը, կրակի վառ բոցը, հրեղէն ձողու պէս վռվռալով, խաւար գիշերը թրի պէս ճղելով, սև մուխը, թանձրամած ծուխը, պէծն ու վառ կայծակը վերը վեր չե՛ն խփում, ձորերն ու երկինքը կրակում, ու – խաւարը կոխած, սև խոռոչների, բերանները բաց՝ էրերի, օձի պէս ոլորված՝ ճեղկերի, քաչքի պէս ճոլոլակ էլած, չանգըները դէս ու դէն քցած, մազերը խճճված, ծամերը կախ ընկած, դօշ ու ծիծ եդ ճոթռած՝ բարձր ծառերի, դիւի պէս երեսը դէմ տված, կանգնած, անահ, անվախ, սուր, ցից, իրար վրայ թինկը տված, երես երեսի դրած, բերան բերնի խփած՝ խաւարադէմ ծոցըները բաց արած, ատամները սրած՝ – զարհուրելի քարափների սոսկալի 261

սֆաթները չե՛ն բաց անում ու էլ եդ խփում – ու էլի խելքը ցնդած, ընկնաւորի (թուլացկոտ) պէս՝ շատ թրպրտալուց, ծէծվելուց, դէս ու դէն գլորվէլուց, ղրճտացնէլուց, ղնջռտացնէլուց յետոյ – իրանց, իրանց էլ եդ աչքըները չեն խփում, տազ անում, անշունչ, անսաս մնում, դադարում.– Ու – է՛ս հադաղին, է՛ս սարսափելի սհաթին՝ որ բազի վախտ էլ երկինքը՝ ի՛ր ալեկոծութիւնը չի՛ սկսում, սարերը ջարդում, ամպերը տրաքացնում, կէծակի լախտին աշխարքի չորս կողմի գլխին վեր հատում, փշուր փշուր անում, ու Զանգին, սարսափելի Զանգին էլ որ մէկ կողմից չի՛ գոռում, մռնչում ու թուլ ձեռները, անկազմ ոտները քարէքար տալիս, թոզ, դուման անում, բառանչում – ու քամու վզվզոցը, երկնքի տրաքոցը, քարափի ճռճռոցը, սարերի դրմբդրմբոցը, ձորերի դրնգդրնգոցը, ծառերի խշխշոցը, էրերի խռնչոցը, դնգերի, ջաղացների թրխկթրխկոցը, գետնի զրզնդալը, տների թնդալը, պատերի տրաքտրաքոցը, շների, գիլանոնց, արջերի, ղարաւուլների, աքլորների՝ ծղրտալը, ճչալը, ծվալը, բառանչիլը, խառանչիլը, վնգվնգոցը, կոնձկոնձալը, ճնկճնկալը – իր ահագին ձէնի հետ չի՛ խառնում, ոլորում, փորը քաշում, էլ եդ՝ մէկ րոպէից յետոյ հազար կողմերով՝ դուս փչում, ցանում ու սարերի, ձորերի, քարափների բերանը էլ եդ լեզու դնում, էլ եդ շունչ տալիս, որ իր քաղցր ձէնը քաշեն, դամ անեն, իրանց դժոխային քէֆն արամիշ անեն, պար գան, ծափ, ծիկայ տան, ծղրտան, ղիժինայ քցեն, քէֆ անեն, խնդան, ցնծան,– Է՛ս հադաղին՝ որ Աստուած ո՛չ շհանց տայ, մէկ անծանօթ անցաւոր որ Կոնդի դուզը չի՛ նի ըլում, եա Ապրանքափոսիցըա) վեր գալիս, որ Զանգվի վրովն անց կէա)

Ապրանքափոսն Ապովենց մենծ իգու տակին ա: Քանաքռցիք պատմում են՝ թէ մէկ չօբան էշը բարձած տուն գալիս, տեսնում ա, բիրադի իրան աղաքին մէկ դուռը բաց էլաւ: Մտնում ա ներս, աչքդ բարին տեսնի. ջաւահիր, մարգարիտ, ոսկի՝ էնքան ա, որ էլ հէսաբ չի՛ կա: Իշի բեռան մոխիրը դեն ա ածում մեր բախտաւոր իշարածը ու խարարները պրտէպրունգ ջաւահրով լցնում, դուս գալիս: Մի քիչ տեղ որ գնում ա, ձեռի փէտը միտն ա ընկնում: Աչքը չկշտացած՝ էն փէտի խաթեր եդ ա դառնում, հէնց ուզում ա, որ դուս գայ, էլ դուռը չի՛ կայ: Նա էն տեղ ա իր սև օրը լաց ըլում ջաւահրի միջում, իշարածի խաթունը տանը. չունքի անբան էշը ի՞նչ կիմանար, թէ վրինը ջաւահի՞ր ա, թէ ախպ. տնքալով որ տուն չէկաւ, դռանը անկաջները կախ արած կանգնեց, ազիզ խանումի լեղին պատռեցաւ, որ տեսաւ՝ թէ իր սիրելի մարդը չի՛ կայ: Քիչ էր մնացել՝ որ իր գրաստին էլ խռկի, բիրդանբիր մէկ զատ պսպղաց: Էնպէս իշին ուրիշ մարդ թագաւորութիւն կտար, ամա մեր տանտիկինը չունէր: Իր օրումը մարդին էլ չէ՛ր էնպէս մուրազով, կուշտ փորով պաչ արել, ինչպէս մեր էշ աղային ու նոխտիցը բռնեց, տուն հրաւիրեց: Էշն էս սիրովը զարմացած՝ լեզու էլաւ ու, ինչ որ անց էր կացել, պատմեց: Աստուած իշա՛րածի դատաստանը քաղցր անի. ու ամէն Քրիստոնէի էսպէս մէկ իշարածի ռաստ բերի: Մեր գեղըցիք էս էլ են պատմում, թէ էս տեղ էր, որ մէկ րիգուն, բազարիցը գալիս, տեսան որ իրանց Ապով պապը, որի լաւութիւնը հազար բերան էս օր էլ պատմում ա, յետին շունչը հասած՝ վեր էր ընկել: Որդու հարսանքաւորը տունը լցվել էին, 262

նայ, աչքը շաղվում ա, գլուխը շվարում, ու հէնց իմանում ա, թէ մէկ ահագին սար վրէն փուլ էկաւ: Էլ ո՛չ առաջն ա տեսնում, ո՛չ եդևը: Քարացած, փէտացած, մնում ա տեղնուտեղը սառած, ցցված: Ինչպէս երազում մէկ հեռու, խոր տեղից մէկ խուլ դղրդոց անկաջդ ընկնի ու հէնց իմանաս՝ թէ երկինք, արեգակ, լուսին, աստղեր իրարոցով դիպան, փշրեցին, փշրվեցին, կոտրեցին, կոտրվեցին, ու գռգռալով, գոռգոռալով, պատռելով, պատռվելով, վեր թափեցին, ու – անդո՛ւնդ, դժոխք, արքայութիւն, տարտարոս, հրեշտակք, դիւանք, սերովբէք, քերովբէք, Սադայէլ, Սադանայէլ, սասանած, սպրթնած՝ հրեղէն սրով, բոցեղէն թրով, ամպով, կայծակով՝ թօթափում են, վեր ընկնում, որ աշխարհս վերջացնեն ու յետին դատաստանի տեղը պատրաստեն, որ Աթոռ Աստուածութեանը իջանի, բազմի ու անիրաւ մարդիցը հէսաբ պահանջի, որ հէնց իմանում ա, թէ աշխարքն իրն ա, ինչ ուզէնայ, է՛ն պէտք է անի, էսպէս ա ողորմելի անցաւորի հոգին ու սիրտը խառնվում, երկրից երկինքը գնում, իր վախճանը տեսնում ու արեան քրտինքը երեսիցը՝ մեղայ ասելով, իր մեղքն յիշելով՝ սրբում, երբ աչքի առաջին կամ Քանաքեռ ա բացվում, կամ Նորագեղի դուզը: Էսպէս մէկ սարսափելի գիշեր էր, որ Ապովենց Յարութիւնը, Քանաքռու ազնուական անձանց մէկը Ապրանքափոսիցը դուս էկաւ, մտաւ իրանց մենծ իգին, տեսաւ, կատեպանները (բաղմանչի) բոլոր քնած են, էլ ղիմիշ չարաւ՝ որ նրանց վեր կացնի, ինքը, քեահլան ձին տակին՝ ասեց մէկ Գորգոչանը դիպչի, եա բանդը գնայ, տեսնի՝ թէ ջուրն ընչի՞ չի՛ գալիս: Մութն էնպէս էր գետինն առել, որ մատդ կոխէիր մարդի աչքը, չէ՛ր իմանալ: Բայց բոլոր քարերն էլ՝ որ բերանները բաց անէին, նրան չէ՛ին կարող վախացնիլ, է՛ն աներկիւղ սիրտն ունէր մեր քաջ Հայազգին: Թուրք ու Հայ էս օր էլ կասեն՝ թէ նրա ո՛չ սրտին, ո՛չ լեզվին սարն էլ չի՛ դիմանալ: Բաղերի գլխովը տվեց մեր սրտոտ իգիթն ու հասաւ Գորգոչանի գլուխը. ջրի բաժանվելու տեղն էս էր: Տեսաւ որ էստեղ էլ ա ջուրը պակաս: Հէնց Վերի եկեղեցու գլխովը պտտեց, որ մէկ բանդին հասնի, ջուրը կապի,– աչքը որ եդևը չքցեց, մնաց տեղնուտեղը սառած: Չէ՛ր գիտում, թէ ի՛նչ տեղ ա: Ուզում էր եդ դառնայ, սիրտը չէ՛ր տալիս, ամօթ էր համարում իր գլխին. ձիուն էր զօռ անում, ձին անկաջները խլշացնում, փնչացնում էր, եդ վազում: Չորս կողմը բոլոր մութն ու խաւարը կոխել էր, բայց եկեղեցու գլուխը որ հօր մէյիդը ուսըներին դրած բերում են: Հարսանիքը սուք ա դառնում: Էնպէս են ասում, թէ դեղել են:– 263

արեգակի պէս փայլում, ճաճանչում էր: «Սո՛ւրբ Մարիամ Աստուածածին՝ քեզ եմ կանչել» ասեց բարեպաշտ Հայազգին, ձիուցը վեր էկաւ, մէկ ղրաղ տեղ կապեց ու երեսին խաչակնքելով, մտաւ գերեզմանատունը: «Աստուած ձեր հոգին լուսաւորի, ա՜յ արդար ննջեցեալք», ասեց ու մտաւ ժամի հայեաթը: Քանի Քանաքռու աստղը ծռվել, հազար հարուստ տանիցը, քառասուն տուն էին մնացել, ու էն էլ աղքատ, ողորմելի, օրէն հացին կարօտ, էս սուրբ եկեղեցին էլ մնացել էր ամայի: Տարէնը մի անգամ էին էնտեղ ժամ ասում, էն էլ սուրբ Աստուածածնի տօնին: Էստուր համար դուռ ու հայեաթ բաց էր մնացել: Հէնց մէկ քանի ծունր դրեց, էրեսին խաչ հանեց, ու ուզում էր, որ սեղանն էլ համբուրի, գնայ իր բանը, էնպէս գիտես՝ թէ թևիցը քաշեցին: Էնպէս որ սառած, կանգնած մնաց ո՛չ, յանկարծ մէկ երեխի ձէն ընկաւ անկաջովը: Կարծում էր՝ թէ երազ ա տեսածը, եա միտքն ա իրան խաբում: Մի քիչ էլ որ անկաջ դրեց, մէկ ուրիշ ձէն էլ ընկաւ անկաջը ու պարզ լսում էր, որ մէկ երեխայ՝ ձէնը փորն ընկած՝ հեկեկում էր: «Նա՛նի ջան՝ Նա՛նի. ա՛խր մի աչքդ էլայ բա՛ց, ա՜յ քո չարը տանիմ: Մեզ ո՞ւր բերիր էստեղ. էս մեռելները հօ մեզ կուտեն. մեր ճարն ո՞վ կըլի, որ դու էլ քնում ես, աչքդ չե՛ս բաց անում: Վե՛ր կաց գնա՛նք տուն, քանի՛ լաց ըլիս, քանի՛, մեր ափուն հօ կորել չի՛. էլ եդ կգայ, ի՞նչ ես էդքան սուք անում: Մեզ թաղի՛ր՝ նա՛նի ջան, մեզ մորթի՛ր, ջուրն ածի՛ր. մեզ հարամին կգայ, կտանի, մեզ ի՞նչ կանես էս չօլումը: Նանի ջան՝ Նանի՝ էդ սի՛րուն էրեսիդ ղուրբան, ընչի՞ չես մէկ խօսք էլայ ասում, ա՜խր քո երեխէքը չե՞նք. ի՞նչ արինք, որ էդպէս մեզանից նեղացար: Էլ քո սիրտը չե՛նք կոտրիլ՝ քո հոգուն մատաղ՝ թաքըլի մեզ սիրես, մեզ պահես, մեզանից էլ չխռովիս»: Ա՜խ՝ էնպէս զարհուրելի սհաթին՝ ո՞ւմ անկաջն էս ձէնն ընկնի, որ սիրտը չտրորվի, չխորովվի: Նազլուն էր, ա՜յ իմ սիրելի կարդացող՝ էս մէրը, որ երեխէքը սուք էին անում: Թէ դու էլ սիրտ ունիս, չե՛ս ասիլ՝ թէ շինովի ա էս պատմութիւնը: Սէ՛րը, սուրբ սէ՛րը՝ որ բալասամի պէս կենդանացնում ա մարդի սիրտը, ու թրի պէս կտրատում, սէրը՝ ի՞նչ ասես՝ որ չանի: Ի՞նչ կրակ կարայ անսէր սիրտը տաքացնիլ. ի՞նչ ջուր կարայ սիրով վառված հոգին դինջացնիլ, հանքցնիլ: Սիրով վիրաւորված սիրտը ո՛չ հողից կվախէնայ, ո՛չ գողից, ո՛չ ահ գիտէ, ո՛չ վախ. ո՛չ սրից երեսը կդարձնի, ո՛չ ջրից: Քանի շատ ա սէրը, էնքան քաղցր ա տանջանքը: Սէրին ի՞նչ 264

կդիմանայ, որ մահից վախենայ: Սիրելուցդ զրկված վախտը՝ հողն էլ ա բերան առնում, քեզ ուտում, քարերն էլ են աչքումդ մզրախի պէս ցցվում, քաշած շունչդ էլ ա քեզ կրակ դառնում, էրում, փոթոթում, քո մարմինը քեզ գերեզման դառնում, քո սիրտը՝ քեզ դժոխք, քո աչքը՝ քեզ արեան ծով, քո ձէնը՝ քեզ ամպ ու որոտումն, մրրիկ, փոթորիկ, բաս Նազլուն կարո՞ղ էր առանց Աղասուն կէնալ, ասած խօսքը, նրա հետ կապած ուխտը չկատարի՜լ: Ճշմարիտ սիրողի մեծ մուրազն հէնց էն ա, որ իր սիրելու խաթեր մեռնի, Նազլվի սիրելին էր հողումը, է՛ն թագաւոր տէրը, է՛ն աշխարքի աչքի լիսը, բաս նա կարո՞ղ էր՝ առանց նրան՝ աչքը բաց ու խուփ անիլ, կամ մեռած, գնացած շունչը երկար քաշի՞լ:– Գլուխը դրել էր գերեզմանի վրայ, երեխէքն առել դօշի տակը, լիսն եկել էր չորս կողմը բռնել. բայց ողորմած երկինքը դեռ չէ՛ր կամեցել՝ նրա սուրբ հոգին առնի, ընչանք էն անմեղ էրեխէքանցը մէկ տէր լիս կընկնէր: Նա էլ հօ գլխըներին կանգնած էր: Մէկ ա՜խից աւելի՝ էլ ո՛չինչ չիմացաւ էս էկողը: Երանի՛ էն գերեզմանին, որ էսպէս կսիրեն: Երանի՛ էն հողին՝ որ երկու սիրելու մարմինը՝ էսպէս իստակ, անարատ կտանի, կպահի, որ Աստուծոյ առաջին պարզերես դուս գան՝ մեր երկիրն էլ, որ երկնքի քիրն ա, մեր հոգին էլ՝ որ Աստուծոյ սուրբ պատկերը: Նազլուն էլ գնաց, Աղասին էլ, նրանց էրեխէքանց տէրն էլ Աստուած հասցրեց, Աստուած կթողա՞յ՝ որ իր որդիքը կորչի՞ն. մենք էլ մէկ օր կէրթանք, մե՛նք էլ, ա՛յ իմ սիրելի հայրենակիցք. ասա, որ Աղասու գերեզմանն էս օր քո աչքիդ առաջին էլ ըլի, դու չե՞ս ա՜խ քաշիլ, ողորմի տալ ու մտքումդ ասիլ. «Ի՞նչ կըլէր, ես էլ քո ընկերների մէկն էի էլել, իմ հայրենիքը սիրել, իմ ազգին լաւութիւն արել, որ ինձ էլ էսպէս սիրէին, իմ անունն էլ էսպէս աշխարքի միջումը փայլէր»: Գանձ ու հարստութիւն, պատիւ ու նշան, իշխանութիւն ու մեծութիւն՝ մինչև գերեզմանի ղրաղն են մեզ հետ ընկեր և ո՛չ բարեկամ. սառը պատանը երբ որ աչքդ փակեց՝ էդ հոգելից աչքին ղուրբան՝ ա՜յ իմ Հայկայ ազնիւ զաւակ, տխուր զանգակը՝ երբ որ քեզ ժամը տարաւ, քո պայծառ երեսը՝ երբ որ մահուան դեղնութիւնն առաւ, քո անոշ լեզուն՝ երբ որ փէտացաւ, սիրուն արևդ՝ երբ որ մէր մտաւ, դագաղդ գերեզմանը, մարմինդ հողը, հոգիդ երկինքը գնացին, դինջացան, էն սքաւորքն էլ կդինջանան, որ քո խաթեր իրանց սպանում էին ու նրանք էլ որ մեռնին, խունկն ու մոմն էլ վրիցդ կպակսի, ժամ, պատարագն էլ: Կարելի ա՝ որ էն քո վրայ անսիրտ, անջիգեար ման էկողների, խնդա265

ցողների շատը՝ նրանք են, որ հացդ ուտէլիս, բարութիւնդ վայելէլիս քո սաղ վախտը՝ ուզում էին՝ ոտդ համբուրեն: Աշխարքն էսպէս ա: Քո գո՛րծքը, քո գործքը միայն քո անունը կպահեն: Հայրենասիրութիւնը միայն քո յիշատակը կտօնի, ազգասիրութիւնը քո արածը՝ կենդանի կպահի, քեզ սրբի տեղ պաշտիլ կտայ: Հայրենեաց հողը քո անգին ոսկերքը, քո սուրբ գերեզմանը ամէն անց կէնողի առաջին կկանգնացնի ու մատով ցոյց կտայ. «Թէ ուզում ես, քեզ էլ էսպէս սիրեմ, գգվեմ, դու էլ ինձ սիրի, ինձ պայծառացրո՛ւ՝ ի՛մ սիրելի որդեակ»:– Աղասու սուքն արինք, պրծանք. ա՜խ՝ նրա պէս Հայազգի յիշատակը, նրա պէս աննման հսկայի պատմութիւնը՝ ե՞ս չպէտք է գրէի: Երանի՛ էն սհաթին, որ մէկ ազնիւ Հայի ծնունդ՝ իմ անպիտան լեզվի վրայ բարկանայ, իմ անպիտան գրութիւնը դէն քցի ու ինքը նորէն էնպէս գրի մեր քաջ Հայերի պատմութիւնը, որ լսող, կարդացող վառվի, բորբոքի, զարմանայ, հիանայ ու էն գրողի ղալամն ու գիրքը, ինչպէս Պետրարքինը՝ մասունքի տեղ պաշտի, ծոցումը պահի: Սէրն էր, որ ինձ համարձակութիւն տվեց՝ որ գրեցի, թո՛ղ՝ կարդացողը պակասութիւնս երեսովս չտայ: Գնա՛նք մէկ Զանգվի ղրաղն էլ, մէկ մեր սուրբ Զանգին էլ տեսնի՛նք, մէկ նրա ձորն էլ օրով տեսնի՛նք, չունքի գիշեր էր, որ վրովն անց կացանք, գիշերվան տեսածն ու ցերեկվանը մէկ չի՛ ըլիլ. մէկ էլ մեր սուրբ Հայրենեաց հողը մտնինք. յետոյ ձեռ ձեռի տա՛նք, սիրտ սրտի, իրար գրկե՛նք, դօշ դօշի տա՛նք. ու որ արտասունքը մեր աչքը կալնի, ցաւն ու կսկիծը մեր բերանը փակի, սար ու ձոր մեր ձէնը խլեն, ու թէ մէկսումէկս երկնքումն ըլի, միւսը գետնքումը, ո՛ր լուսնի տակին որ կանգնի, ո՛ր աստղին որ նայի, ո՛ր ծովի ղրաղին նստի, ո՛ր սարի գլխով անց կէնայ, աչքը երկինքը քցի, ձէնը փորը ու առաջին ա՜խը, առաջին կաթը, որ թափի, կամ բերնիցը դուս գայ, է՛ն ըլի, որ ասի. «Բա՛րեկամ, բա՛րեկամ, դու գնացիր, ես մնացի. ասած խօսքդ գետինը չի՛ քցեցի, Հայրենեաց սէրը միշտ սրտումս ունիմ, Հայրենեաց ուղուրին կեանքս եդ եմ դրել: Չի՛ դարդ անես, չի՛ ցաւիս, ինձ յիշես, կարողութիւն խնդրես»:– Զանգի՛. Զանգի՛. գեղեցի՛կդ իմ Զանգի՛: Քո երկնանման երեսը տեսնէլիս, քո տխուր ձէնը լսէլիս, քո սուրբ ջուրը բերան առնէլիս, քո ծաղկազարդ ձորերի միջումն, քո զովարար ափների ղրաղին, քո սպիտակ, լուսաթաթախ փրփրի տակին, քո պարկեշտ Մամբռու ափին, քո խնկահոտ ծառերի տակին, քո անմահական 266

ծաղկների միջին, քո էդ տրտում, դառնավարան լացի, բոթի, սքի ձէնն առնէլիս, քո սիրուն աչքերի աղի արտասունքը տեսնէլիս – բաս ի՞նչ կըլէր, որ քո բախտաւոր, վաղուց հեռացած, մեր գլխիցը պակսած – մեծազն, քաջազօր, աշխարհասասան, անյաղթելի, անպարտելի իշխանաց, աշխարհակառոյց թագաւորաց, մեծազօր, քաջաբազուկ հսկայից, տարաբախտ, վատաբախտ, թշուառացեալ, գերեվարեալ, տատանեալ, տարտամեալ, զուրկ, թափուր, սրախողխող, քարակոշկոճ, հայրենամերկ, կենսակորոյս, տնանկ, սքաւոր, աղքատ, չքաւոր՝ որդիքը ու թոռունքը՝ մէկ միտք անէին, գլխըներին վա՜յ տային, իրանց սև օրը լաց ըլէին՝ թէ ո՞վ քեզ առաջ՝ ուրախ ձայնիւ, բարձրադիր ճակատով, երկնանման պատկերով, արծուահայեաց աչօք, հսկայական դիմօք, քաղցրամոք ժպտիւ, ողջոյն տվեց, քո համն առաւ, քո ծաղկըներիցը՝ խնդալով, ցնծալով հոտ քաշեց, քո քաղցրահամ պտղըները ախորժանօք ճաշակեց, քո հով, զովարար ղրաղին էկաւ, բազմեց, քո սուրբ անարատ գիրկը համբուրեց, քո անուշահոտ վարդը, քո պարկեշտ մանիշակը՝ ողջագուրելով, խանդաղատելով քաղեց – ու պերճ դիմօք, վսեմ ծանրութեամբ, իր քաջ բազուկը վրէդ մեկնելով, տարածելով – ու – իշխանական զօրութեամբ, խորհրդածու ուշիմութեամբ՝ էդ սուրբ ափներիդ, էդ ազնիւ ձորերիդ, էդ անդրդվելի քարափներիդ՝ սուր նայելով – էդ անահ, քաջ սրտիդ, էդ փրփրուն, ամեհի, սարսափելի ալեացդ՝ երկար հիացեալ՝ ապշեալ մնալով – խրոխտ ձայնիւ, հզօր շրթամբք, վճռահատ, ազդու բարբառով, երկնալից բերանով, քերովբէական լեզուաւ գոչեաց. «Հրազդա՛նա)՝ դո՛ւ ես իմ այսուհետև նազելի՛ բնակարան»:– «Այս քա՛ջ բազուկ, այս լայնալիճ աղե՛ղն, այս նետ երեքթևեան, այս կուրծ քաջակուռ, ամուր, այս աշխարհասասան, անընկճելի, անվանելի հսկայից սիրագումար դասք, քե՛զ լիցին յայսմհետէ պահապան, պաշտպան՝ սխրալի՛դ իմ Հրազդան»: Ցնծա՛, զուարճացի՛ր, բերկրեա՛ց, փարթամացի՛ր, հրճուեա՛ց, զուարթացի՛ր, գեղեցի՛կդ իմ Հրազդան: Թո՛ղ՝ ծոց քո ցնծալից, թո՛ղ՝ դաշտ քո զուարճալից՝ ուռճասցի՛ն, ծաղկեսցի՛ն. ընձիւղեսցե՛ն, բողբոջեսցե՛ն պտուղս հազարաւորս, սերմանիս բիւրաւորս՝ ’ի կերակուր՝ իմ սերնդոց, ’ի ցնծութիւն՝ իմ զաւակաց, ի վայելչութիւն՝ իմ ազանց դիւցազանց: Իմ տո՛հմք ժառանգեսցեն յայսմհետէ զայս դաշտ երկնատիպ, իմ

ա)

Զանգի.

267

շառաւիղք եղիցի՛ն քեզ թշնամայա՛ղթ խնդակիցք: Այս լերինք երկնամբարձք՝ եղիցին իմ պատուարք մշտահաստատք. այս դաշտավայր չքնաղադէմ՝ իմ քաղցր օթևան: Քո ձո՛ր ծաղկածին՝ իմ նազելի զբօսարան: Իմ անուն կնքեսցէ՛, դրոշմեսցէ՛ զայս մաքուր, վայելչագեղ սահման. զի ո՛չ գտի երբէք ’ի բոլոր ուղիս, յերկարատև չուս իմ բացական՝ սմա հանգունատիպ՝ տեղի յարանման, սա՛ կոչեսցի՛ այժմ և յայսմհետէ, մինչև ցօրն յաւիտենական – ՀԱՅԱՍՏԱ՛Ն!!»– Զանգի՛, Զանգի՛, անողոքելի իմ Զանգի՝ սիրտ իմ մորմոքի, աղիք իմ գալարին, ոսկերք իմ քստմնին, ուշ իմ աղմկի, հոգիս բորբոքի, տուայտիմ ’ի ցաւս, վարանիմ ’ի ծուփս, հառաչեմ լալով, հայցեմ ողբալով, ա՛ռ զիմ արտասուս, տո՛ւր ինձ սփոփ, յոյս: Քանի՞ցս, քանի՞ցս կանգնեալ ’ի վերայ ահեղատեսիլ քարաժայռից քոց, խայտալով ’ի ծաղկանկար, երփներանգ ծոց քո հրաշագեղ, մինչ տղայն էի, խնդայի, խաղայի, ցնծայի, զմայլեալ, ապշեալ, մերթ ևս զարհուրեալ, սասանեալ, յահեղ-գեղեցիկ դէմս քո զայրագին, ահիւ, սարսափմամբ՝ կամ ’ի գիրկս ծնողաց վազէի, կամ խնդութեամբ, ցնծութեամբ յալիս քո կայտռէի – այժմ թանձր հառաչք և թախիծք կուտակեալք ’ի մրրկայոյզ, վարանեալ սրտէս՝ առ քե՛զ համբառնան, առ քե՛զ գոչեն, ’ի քեզ մեռանին, ’ի քե՛զ կարկամին: Զանգի՛, Երա՛սխ, Հրազդա՛ն, Արա՛զ. կաթնահամ ստինք մօր իմոյ սիրելւոյ և գորովագութ ծնողի՝ մեծինն Հայաստանի: Ո՞ւր ձեր տիեզերատօն անո՛ւն, ո՞ւր այն ոսկեղէն դարք, ո՞ւր դիւցազանց բոյլք. ո՞ւր հսկայից կաճառք, ո՞ւր աթոռանի՛ստք, ո՞ւր քաղաքք, ամբարտա՛կք, բրգունք, ապարանք, կրկէսք երկնահրոսք, տաճարք պանծալիք, շէնք զուարճալիք՝ որք զձեօքն պնդագոյն զօդիւ, հզօր ձեռամբք, ամուր բազկօք, քնքուշ սրտիւ, խանդակաթ սիրով, գորովաժպիտ դիմօք՝ պաշարեալ, պատեալ – խանդաղատէի՛նն, փարէի՛նն, ողջագուրէինն, փաղաքշէինն և գիրկս արկեալ զանուշահամ, երկնատիպ ձերովք լանջօք՝ համբուրէինն զնոսա ’ի համբոյր սրբութեան, ’ի նշան սիրոյ մշտական, ’ի ջերմեռանդն ուխտ մտերմութեան, հարազատութեան: Զանգի՛ իմ. Երա՛սխ. Մասի՛ս. Ալագեա՛զ. դեռ կանգնիք անմռունչ, դեռ հայիք անշշունջ. գնայք միամիտ, հոսէք ’ի մեր հովիտ. սպառնայք ամպոց, խիզախէք ձորոց. վարսագեղ ալեօք, կատաղի դիմօք. ոմն ձիւնափայլ, ոմն արծաթափայլ. ոմն ’ի փող268

փողիւն, ոմն ’ի փրփրիւն. ոմն վանէ զերկին, ոմն ճնշէ զգետին. ոմն ’ի ձիւնեայ պսակ, ոմն ’ի ծաղկանց թագ. յարշալուսին տես, լուսնին ’ի պայծառ, հեզ՝ ողջունէք միմեանց՝ համբոյր տայք շրթանց ձեր սուրբ ստորոտաց խնկածին դաշտաց Հայկազանց վայրեաց: Երկիր աւերա՛կ. դաշտք մեր անբնա՛կ, անսի՛րտք, անողո՛րմք՝ հի՞մ դուք եղէք վկայք կորստեան ազգի, աւերման դաշտի չքնաղ քաղաքաց, հզօր իշխանաց, որոց զարմ և ճիռ ’ի ձեռս թշնամեաց. ’ի բանդ, դառն յոճիր, անօրէն ազգաց՝ զոհ եղէն ’ի սուր, մտին ’ի բոց, հուր, թողին զմեզ ’ի սուք, յարեան արտասուք, վտարիլ յայլ աշխարհ, զսուրբ Հայրենեաց վայր սքալ, ողբերգել, կոծել, հեծեծել ’ի հեռուստ՝ աչօք արտասուօք մաշեալ, աղէկէզ սրտիւ, կարօտով մեռեալ: Զանգի՛, Զանգի՛՝ քա՛ղցր իմ Զանգի՛. ’ի քոյդ հայեցեալ անյողդյողդ ճակատ՝ վառէինն ’ի զէնս Հսկայք քաջամարտ: Հայկազեան տոհմի ընտիր պատանեակք զքո ալիս տեսեալ ահեղ-աղուորակ, մղէին ’ի մարտ, վանել քաջայաղթ, զինակուռ բազկաւ, տիգօք, ասպարաւ, աղեղամբք վառեալք, զրահիւք զարդարեալք՝ զԲէլայն գունդ ահեղ սրոյ մատնեալ ՚ի զոհ. ելին յասպարէզ, թշնամեաց ետուն գրոհ. ոսկեթել վարսիւք, դաբնեայ պսակօք, պսակեալ զիւրեանց գլուխ անվախճան փառօք, ճեմեալ յերկնից խումբս, զվերինն վայելեն զկեանս անտրտում, յերկրի կանգնելով զանմահից անուն, ’ի դարըս անանց, անհոլով ամաց: Զանգի՛, Զանգի՛, հրաշագե՛ղդ Զանգի: Դու զքոյդ սուրբ նախանձ տակաւին տածես, դու ահեղ թնդմամբ տակաւին հերքես, դղրդաս յարձակմամբ, մեծաձայն գոչես. «Ելէ՛ք Հայկազեան սերո՛ւնդք քաջազունք, առէ՛ք զէն, զասպար՝ զաւա՛կք բարեսնո՛ւնդք, հարէ՛ք, փշրեցէ՛ք զթշնամեաց ձեր գունդ, տո՛ւք հոգի հոգւոյ, թիկն ընդ թիկուն: Ջախջախեսցի՛ թո՛ղ՝ գազանն նկուն. Ռուսիայ հզօր բազուկ եղիցի ձեզ նիգն, նմա՛ զոհ լինիլ լիցի ձեր միշտ ճիգն: Վօլգայ իմ մեծ քեռ, ես, ւ’իմ քոյր Երասխ՝ համբոյր մատուսցուք ’ի Կապսեան կոհակ: Նա զիւր բարութիւն, ես զիմ խեռութիւն ’ի մի մեր մօր ծոց ընդ միմեանս խառնեսցուք: Ես զիմ Սևանայ օրհնութեան մաղթանս, ես զիմ սուրբ Մասսայ ողջոյն հայրական, տարայց, մատուցից սիրելւոյն իմ քեռ, բերից ձեզ զողջոյն նորա աւետաբեր»: «Ո՛չ ես խղճալի օրիօրդս էի պարտ, զի չար թշնամին եմուտ ’ի մեր դաշտ, այլ քոյրս զառամեալ, հին աւուրցն Արազ թոյլ եդ նոցա գալ բըռնի, ինքնահաս: Տեսեալ 269

զծերունի սկեսրայր իմ Մասիս՝ ծածկեմ զիմ գլուխ, փակեմ զիմ երես, զի մի ալևորն աղու, ձիւնահեր յալիս հասակի լիցի դառնավէր: Թէ քոյր իմ Երասխ անհաշտ բնութեամբ ո՛չ տայ խղճալւոյն հանգիստ և դադար, ճեղքէ, պատառէ զոտս նորա ցայտմամբ: Ե՛ս պարտիմ զայս վէրս փարատել իսպառ: Իմ չե՛ն բայց այդ շնորհք, զի դաշտք, անդաստանք ետուն զիս կոչել Զանգի ոսկեհանքա), այլ սուրբ Սևանայ, հօր Լուսաւորչի՝ որոյ արդար նշխարք աստ իմ առաջի կան և պահպանեն, օրհնեն, խնամեն զիմ անզօր ձեռաց զարդիւնս՝ որք աստ են: Բացէ՛ք զճակատ ձեր, ցնծացէ՛ք յամայր, իմ քաղցր Վօլգայ քոյր հոգայ միշտ զձեր ճար: Ես զի՛մ մտերմութիւն ցուցից նմա համակ, նա զիւր քաղցրութիւն տացէ՛ ձեզ՝ ո՛րդեակք: Այս կապ անխզուն, այս սէր սրբազան մնասցէ՛ ’ի մէջ մեր ’ի կեանս յաւիտեան: Դո՛ւք զօրացարո՛ւք՝ որդի՛ք Արամեան. եղերուք ընդ միմեանս սիրով միաբան: Սէր, խաղաղութիւն պահեն զամէնայն զազգս և զազինս ի բարօրութեան:

ա)

Զանգի պարսկերէն նշանակէ հարուստ, ճոխ: 270