__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1


Lekcje Prawa

Tekst: Joanna Wajda Korekta: Agata Janus


SPIS TREŚCI

Wstęp  5 Podstawa programowa  7 Temat 1.  Czym jest prawo i dlaczego jest nam potrzebne  9 Temat 2.  Ogólne zasady prawa  15 Temat 3.  Prawa człowieka   21 Temat 4.  Jak dochodzi do łamania praw człowieka  29 Temat 5.  Gdy człowiek staje sie cyfrą…  czyli przepis na sprawny biznes plan

43


WSTĘP

Lekcje Prawa nie służą nauczeniu definicji i gotowych formułek postępowania. Ich celem jest zrozumienie istoty omawianego obszaru prawa, mechanizmów i zasad jego funkcjonowania. Należy pamiętać, że prawa człowieka nie są abstarkcyjnym hasłem, ale „żywą” materią, która dotyka każdego człowieka, i to od momentu jego urodzenia, aż do śmierci.Wymaga to uświadomienia sobie, że prawa człowieka nie są czymś oczywistym i trwałym. Wręcz przeciwnie — są kruche i bardzo łatwo je naruszyć. Analizując przeszłość: konkretne wydarzenia, losy konkretnych ludzi, uczniowie  nabywają  wiedzę,  ale  przede  wszystkim  mają  możliwość  poznania  mechanizmów społecznych, stojących za aktami łamania praw człowieka.  Jest to istotne jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że każda forma przemocy,  w tym przemoc rówieśnicza, ma podobną dynamikę. Pragnąc osiągnąć powyższy efekt, przekazywanej wiedzy uczniowe nie muszą  traktować w kategoriach dogmatu, który się przyjmuje wprost i bez zastrzeżeń. Teoretyczne wprowadzenie nauczyciela ma być nie tyle bazą wiedzy,  ile impulsem do uruchomienia przez uczniów analitycznego i krytycznego  myślenia oraz umiejętnego argumentowania własnych sądów i opinii. Dlatego  też proponowane lekcje opierają się na aktywnych metodach pracy, w szczególności na polemice, dyskusji i debacie. Metody te nie tylko umożliwiają  patrzenie na świat z różnych perspektyw, ale uczą poszanowania odmiennego stanowiska, inności oraz komunikacji bez agresji. Lekcje wpływają więc  na wszystkie pożądane kompetencje ucznia — prowadzą do zwiększenia  wiedzy, kształtowania umiejętności i postaw.

E/ P — Lekcje Prawa

5


PODSTAWA PROGRAMOWA

Lekcje Prawa wpisują się w podstawę programową, zwłaszcza takich przedmiotów jak historia i wiedza o społeczeństwie oraz spełniają zalecane warunki i sposoby ich realizacji. Proponowane tematy korespondują również z celami kształcenia ogólnego oraz zadaniami szkoły.  Cele ogólne lekcji •  •  •  •  •  •  • 

nabycie przez uczniów wiedzy w zakresie praw człowieka; umiejętności samodzielnego i krytycznego myślenia; wypowiadania się precyzyjnie w formie ustnej; argumentowania własnych sądów i opinii; poszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji pochodzące z różnych źródeł; radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych; przygotowanie uczniów się do udziału w życiu publicznym;

 Cele kształcenia ogólnego na III i IV etapie edukacji 1. przyswojenie przez uczniów określonego zasobu wiadomości na temat faktów, zasad, teorii  i praktyk; 2. zdobycie przez uczniów umiejętności wykorzystania posiadanych wiadomości podczas  wykonywania zadań i rozwiązywania problemów; 3. kształtowanie u uczniów postaw warunkujących sprawne i odpowiedzialne funkcjonowanie  we współczesnym świecie; W procesie kształcenia ogólnego szkoła na III i IV etapie edukacyjnym kształtuje u uczniów postawy sprzyjające ich dalszemu rozwojowi indywidualnemu i społecznemu, takie jak: uczciwość, wiarygodność, odpowiedzialność, wytrwałość, poczucie własnej wartości, szacunek dla innych ludzi, ciekawość poznawcza, kreatywność, przedsiębiorczość, kultura osobista, gotowość do uczestnictwa w kulturze, podejmowania inicjatyw oraz do pracy zespołowej. W rozwoju społecznym bardzo ważne jest kształtowanie postawy obywatelskiej, postawy poszanowania tradycji i kultury własnego narodu, a także postawy poszanowania dla innych kultur i tradycji. Szkoła podejmuje odpowiednie kroki w celu zapobiegania wszelkiej dyskryminacjI. (Podstawa programowa, tom 4, s. 22)

 Podstawa Programowa — historia 1. Analiza i interpretacja historyczna: III etap edukacji: Uczeń wyjaśnia znaczenie poznawania przeszłości dla rozumienia świata współczesnego; IV etap edukacji: Uczeń dostrzega wielość perspektyw badawczych oraz wielorakie interpretacje historii i ich przyczyny. 2. Tworzenie narracji historycznej: III etap edukacji: Uczeń tworzy narrację historyczną, integrując informacje pozyskane z różnych źródeł; tworzy krótkie wypowiedzi: (...) prezentację; przedstawia argumenty uzasadniające własne stanowisko; IV etap edukacji: Uczeń tworzy narrację historyczną w ujęciu przekrojowym lub problemowym; dostrzega problem i buduje argumentację, uwzględniając różne aspekty procesu historycznego;

E/ P — Lekcje Prawa

7


PODSTAWA PROGRAMOWA

 Podstawa Programowa — wiedza o społeczeństwie 1. Współdziałanie w sprawach publicznych III i IV etap edukacji: Uczeń współpracuje z innymi — planuje, dzieli się zadaniami i wywiązuje się z nich; 2. Znajomość zasad i procedur demokracji: III etap edukacji: Uczeń rozpoznaje przypadki łamania norm demokratycznych i ocenia ich konsekwencje; wyjaśnia znaczenie indywidualnej i zbiorowej aktywności obywateli; IV etap edukacji: • uczeń wyjaśnia znaczenie prawa dla funkcjonowania demokratycznego państwa i rozpoznaje przypadki jego łamania znajomość praw człowieka i sposobów ich ochrony. • uczeń wyjaśnia podstawowe prawa człowieka, rozpoznaje przypadki ich naruszania i wie, jak można je chronić. Przedmiot wiedza o społeczeństwie ma wyposażyć w wiedzę, umiejętności i postawy obywatelskie, które umożliwiają uczniom odpowiedzialne i  skuteczne uczestnictwo w  życiu publicznym. Skłania do zainteresowania się sprawami publicznymi i angażowania w debaty i dyskusje, w tym także na tematy kontrowersyjne. Uczy formułowania własnych poglądów i  wyrażania ich na  forum (w  klasie, szkole, w innych gremiach, w tym także w Internecie) oraz wysłuchiwania, rozumienia i uwzględniania opinii odmiennych niż własne. Rozwija szacunek do innych ludzi, grup społecznych, kultur i narodów. Przygotowuje do samodzielnego i niezależnego myślenia o wydarzeniach i procesach zachodzących w lokalnej społeczności, w kraju i na świecie. (...) Takie kształcenie nastawione na uczestnictwo polega m. in. na: systematycznym odnoszeniu omawianego materiału do doświadczeń i obserwacji uczniów, zachęcaniu do  dzielenia się nimi, krytycznym podejściu do  omawianych treści i  wykorzystywanych źródeł, odwoływaniu się do  różnych punktów widzenia i  wskazywaniu argumentów „za i  przeciw” w rozwiązywaniu problemów życia publicznego, korzystaniu z metod aktywizujących uczniów: rozwiązywania problemów, analizy przypadku, debaty i dyskusji, odgrywania ról, burzy mózgów, pracy w parach i grupach i in.  (A. Pacewicz, A. Waśkiewicz, Komentarz do podstawy programowej,tom 4,  s. 112-113 i 122)

E/ P — Lekcje Prawa

8


Temat 1.

Czym jest prawo i dlaczego  jest nam potrzebne


TEMAT 1. CZYM JEST PRAWO I DLACZEGO JEST NAM POTRZEBNE

 Cel szczegółowy •  nabycie przez uczniów wiedzy w zakresie definicji słowa prawo •  rozumienie istoty prawa oraz jego funkcji •  rozumienie konsekwencji powiązań prawo – państwo/władza  Materiały •  karty do gry — kart powinno być tyle aby każdy uczeń otrzymał 4 karty (nie muszą to być    pełne talie) •  tabliczka z wypisaną formalną definicją prawa  Czas 45 minut

 Wstęp 1. Omawiając zagadnienia prawne należy wyjść od definicji słowa prawo. 1.1. Rozdaj  karty  uczniom,  następnie  poleć  Zagrajcie.  Na pojawiające  się  pytania  graczy  A  w  co?,  A  jak?, odpowiedz krótko W wojnę. Zaobserwuj jak tworzą się pary. Która dwójka zaczęła od razu  grać, a która przedyskutowywała zasady? Kto ich nie znał? Pozwól uczniom zagrać — nie powinno  trwać to jednak dłużej niż 5 minut. Spytaj uczniów o poniższe kwestie, a ich odpowiedzi (słowa-klucze) zapisz na tablicy:

Wykonując powyższe zadanie odwołaj się do par, które  po haśle: W wojnę natychmiast zaczęły  grać oraz do tych, które wcześniej chciały poznać zasady.

E/ P — Lekcje Prawa

11


TEMAT 1. CZYM JEST PRAWO I DLACZEGO JEST NAM POTRZEBNE

1.2. Poproś uczniów, aby popatrzyli na wypisane słowa-klucze i zastanowili się, czy pomiędzy  prawem a grą w wojnę jest jakaś analogia. Czy wykorzystując słowa-klucze można byłoby ułożyć defincję prawa? Jak by brzmiała? Stworzoną definicję zapisz na tablicy. Przeczytaj uczniom formalną definicję prawa — umieść ją  obok definicji stworzonej przez uczniów. Formalna definicja Prawo to system norm prawnych, czyli ogólnych, abstrakcyjnych i jednoznacznych dyrektyw postępowania, które zostały ustanowione lub uznane przez właściwe organy władzy i  przez te  organy stosowane, w tym z użyciem przymusu. Poproś uczniów o porównanie obu definicji — zwróć uwagę na trudny język formalnej definicji  i upewnij się, że uczniowie ją rozumieją.  Podsumowanie Prawo to instrukcja funkcjonowania w danym społeczeństwie i państwie. Podobnie jak w grze w karty, mamy określone zasady, których złamanie grozi określonymi konsekwencjami. 1.3. Mając na uwadze definicję prawa zauważ, że jest ono obecne w każdej społeczności/grupie/ państwie i to od najdawniejszych czasów Poproś uczniów o podanie przykładów starożytnych  systemów prawnych.  Możesz też posłużyć się ciekawostkami, na przykład: •  Najstarszy, znany, skodyfikowany (spisany) system prawny stworzyli Summerowie, na przełomie XXII i XXI wieku p.n.e. Przewidywał on m. in. pieniężne zadośćuczynienie za doznaną  stratę bądź krzywdę.  •  Kodeks  Hammurabiego  (XVIII  wiek  p.n.e)  —  został  stworzony  w  celu  ujednolicenia  praw  i  zwyczajów  ludów  środkowego  wschodu,  które  Hammurabi  podbił  i  zjednoczył  w  jedno  państwo. Kodeks ten regulował kwestie majątkowe, spadkowe, rodzinne oraz gospodarcze.  Współcześnie znany jest dzięki wyrażeniu oko za oko, ząb za ząb i potocznie (błędnie!) utożsamiany jest z prawem okrutym i opartym na odwecie. Jednak cytowana norma to przykład  prawa talionu, czyli zastosowaniu kary takiej samej, jaką był skutek przestępstwa.  Kara miała zatem być adekwatna do czynu przestępczego.   Poproś uczniów, aby zastanowili się: Czy wymienione systemy w równym stopniu traktowały wszystkich mieszkańców danego państwa? W razie problemu posłuż się przykładem, np. opisanymi poniżej dwoma sprawami o pobicie: W pierwszej oskarżonym jest niewolnik, któremu zarzuca się pobicie obywatela Rzymu, w drugiej oskarżonym jest bogaty i poważany obywatel Rzymu, który pobił niewolnika. Czy obaj będą  podlegali takiej samej karze?

E/ P — Lekcje Prawa

12


TEMAT 1. CZYM JEST PRAWO I DLACZEGO JEST NAM POTRZEBNE

Nie, ludzi niewolnych traktowano jak rzeczy. W starożytności prawo, według którego sądzono oskarżonych zależało od płci, wieku, czy statusu materialnego. Z reguły chroniły interesy rządzących oraz  opierały się na zwyczaju.  Podsumowanie Od czasów starożytnych do  dziś prawo nierozerwalnie wiąże się z  władzą. Władza może ustanawiać prawo, ale również zmieniać już istniejące zasady i normy. Cechą prawa jest zatem jego zmienność i podatność na „dopasowywanie“ się do potrzeb/ interesów władzy. Stąd tak ważne jest, aby dokonując wyboru władzy (prezydentów, posłów, senatorów, radnych) mieć świadomość, że wraz z mandatem otrzymają legitymację do ustanawiania prawa.

E/ P — Lekcje Prawa

13


Temat 2.

Ogテウlne窶ホasady窶パrawa


TEMAT 2. OGÓLNE ZASADY PRAWA

 Cel szczegółowy •  nabycie wiedzy w zakresie zasad prawa •  uświadomienie w zakresie roli i wagi zasad prawa w codziennym życiu człowieka •  dostrzegania i rozumienia współzależności, krytycznego myślenia, praktycznego wykorzystywania wiedzy  Materiały Tabliczki z maksymami/aforyzmami/cytatami/sentencjami odnoszącymi się do zasad prawnych  Czas 45 minut

 Wstęp W kilku zdaniach przypomnij uczniom ustalenia z pierwszej lekcji. Przypomnij, że poruszaliście  kwestie związane z definicją prawa oraz ze starożytnymi systemami prawnymi, które w dużej  mierze uzależniały regulacje od statusu społecznego i materialnego osób im podlegającym.  Poproś uczniów o ocenę takich systemów — czy takie uzależnienie praw i obowiązków od przymiotów osoby jest dobre, słuszne, a może potrzebne? 1. Podziel klasę na zespoły (każdy zawierający 4-5 uczniów) i poproś, aby wyobrazili sobie, że  są kodyfikatorami i ich zadaniem jest stworzenie systemu prawnego, który byłby dobry i sprawiedliwy. Jakie cechy musiałby posiadać, bądź jakim zasadom musiałby hołdować? Poproś o ich  spisanie. Podkreśl, że nie chodzi o konkretne zapisy prawne — typu: zmiejszyć prędkość jazdy  samochodów do 40 km/h, ale o ogólne zasady, jakie prawo powinno być (np. sprawiedliwe). Następnie każda grupa odczytuje swoje zasady, a Ty spisujesz je na tablicy.  Przykłado może wyglądać to tak:

Uwaga! Możliwe, że wśród postulatów uczniów pojawią się inne hasła niż zamierzaliśmy, np. dozwolone są narkotyki, brak ograniczenia prędkości jazdy samochodem, swobodny dostęp do broni etc. Zapisz te hasła na tablicy tak jak inne.

E/ P — Lekcje Prawa

17


TEMAT 2. OGÓLNE ZASADY PRAWA

Wspólnie  zastanówcie  się  nad  tym,  co  oznaczają  wypisane  hasła  i czy  rzeczywiście  spełniają  przesłankę  dobrego  prawa.  Zaproponuj,  aby  uczniowie  wyobrazili  sobie  rzeczywistość,  która  rządzi  się  tymi  prawidłami  oraz  to,  że  są  osobami  dorosłymi,  np.  rodzicami.  Czy  jako  rodzice  mieliby  poczucie  bezpieczeństwa  swych  dzieci.  Jakie  niebezpieczeństwa  mogłyby  im  grozić?  Niech spojrzą na omawiane kwestie z innej perspektywy. Przypomnij ustalenia z lekcji 1, dotyczące potrzeby granic i zasad. Poproś uczniów, aby zastanowili się czy rzeczywiście chcieliby żyć w takim świecie. 2. Przeczytaj zapisane zasady. Dopisz brakujące  i poproś, aby uczniowe wybrali trzy ich zdaniem  najważniejsze. Znajdź wśród przygotowanych tabliczek maksymy/aforyzmy/cytaty odnoszące  się do wskazanych zasad. Po kolei omawiaj wybrane zasady i odczytuj/pokazuj tablice. Niech  stanowią bazę do omówienia — dlaczego dana zasada jest istotna, o czym decyduje etc., i krytycznego  spojrzenia  —  czy  zawsze  jest  przestrzegana  w  100%.  W  poniższych  ramkach  masz  podane przykłady.  Sprawiedliwość Uznaje się za jedną z głównych (obok równości i wolności) społecznych wartości; w prawie odnosi  się  do  właściwości  wyrokowania  i  polega  na  wydawaniu,  zgodnych  z  przepisami  prawa,  analogicznych orzeczeń w sprawach podobnego rodzaju.  Lus est ars boni et aequi (Prawo jest sztuką tego, co dobre i sprawiedliwe) — sentencja łacińska Ludzie mówią, że pragną sprawiedliwości, ale to nieprawda. Chcą tylko tego, aby wszystko układało się po ich myśli. — Jonathan Carrol, Poza ciszą Mnie nie interesuje prawo, mnie interesuje sprawiedliwość — Adolf Hitler  Równość Rozumiana jako równość praw oraz wobec prawa. Zasada równości praw zabrania dyskryminowania lub faworyzowania osób ze względu na płeć, urodzenie, rasę, narodowość, wykształcenie, zawód oraz wyznanie. Zasada równości obywateli wobec prawa nie oznacza ani wszystkim to samo czy też nawet wszystkim jednakowo, lecz zasada ta wymaga, aby w podobnych sytuacjach  były stosowane podobne lub identyczne rozwiązania (wykładnia Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I SA/Kr 392/00 (OSS 2001/3/105)). Art. 32. Konstytucji Rzeczpospolitej Polski: 1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. 2. Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Równość w ludzkiej godności i wynikająca stąd równość praw i obowiązków jest wymogiem, bez którego stoczylibyśmy się w barbarzyństwo (…) Wiara w tę równość nie tylko chroni naszą cywilizację, ale czyni ją ludźmi. — Leszek Kołakowski, Mini wykłady o maksi sprawach Nawet na cmentarzu bardziej obowiązuje równoległość niż równość — Władysław Grzeszczyk, Parada paradoksów

E/ P — Lekcje Prawa

18


TEMAT 2. OGÓLNE ZASADY PRAWA

 Stabilność prawa/pewność prawa Zasada wiąże się z zaufaniem obywatela do państwa, gdzie obywatel nie pozostaje w stanie niepewności co do swojej sytuacji prawnej; jego potrzeba bezpieczeństwa jest zaspokojona.  Pewność prawa przejawia się nie tylko przez istnienie prawa normatywnego (ustaw), ale również sądowego systemu jego ochrony oraz zasadzie niedziałania prawa wstecz. Nil homini certum est (Dla człowieka nie ma nic pewnego) — Owidiusz Oczywistą prawdą jest, że pożytek publiczny, wraz ze sprawiedliwością, są celem prawa. Tak samo oczywiste jest, że przepisy mają wartość samą w sobie, nawet złe prawo ma wartość taką, że zabezpiecza przed niepewnością. — Gustaw Radbuch Pewność prawa wymaga, by w każdym sporze prawnym zostało powiedziane ostatnie słowo, nawet jeżeli jest nieprawdziwe. — Gustaw Radbuch  Przejrzystość prawa Prawo winno być tak zapisane, aby jego poszczególne zapisy nie były sprzeczne ze sobą, nie zawierały luk dających dowolność interpretacyjność. To również jawność prawa, czyli zapewnienie  obywatelowi dostępu do potrzebnych mu informacji.  Dużo łatwiej jest napisać dobrą sztukę niż ustanowić dobre prawo. — Georg Bernard Shaw Prawa piszemy my sami, potem one rządzą nami. — Jan Izydor Sztaudynger  Powszechność prawa Zasada stanowiąca, iż akt prawne winny być znane społeczeństwu. Aktualnie obowiązuje reguła fikcji powszechności oznaczająca, iż akt prawidłowo ogłoszony (w Dzienniku Ustaw) jest  powszechnie znany. Ignorantia iuris nocet (Nieznajomość prawa szkodzi), Ignorantia legis non exculpat (Nieznajomość prawa nie jest usprawiedliwieniem) — sentencje prawnicze, geneza Starożytny Rzym Nieznajomość prawa nie zwalnia od odpowiedzialności. Ale znajomość często. — Stanisław Jerzy Lec  Wieloinstancyjność Strona  niezadowolona  z  wyniku  sprawy  sądowej  może  zaskarżyć  orzeczenie/wyrok,  postanowienie i wnosić o jego ponowne rozpoznanie. Odwołanie od orzeczenia pierwszej instancji  wnosi do sądu wyższego rzędu pełniącego funkcje nadzorczo-kontrolne. Nie pytam, jakie są prawa, ale jacy sa sędziowie. — Monteskiusz Proces sądowy jest machiną, do kórej dostajesz się jako wieprzek, a wychodzisz jako kiełbaski. — Ambose Bierce Dajcie mi człowieka, a znajdę na niego paragraf. — Andrzej Wyszyński

E/ P — Lekcje Prawa

19


TEMAT 2. OGÓLNE ZASADY PRAWA

 Zasada domniemania niewinności Zasada, według której każda osoba jest niewinna wobec przedstawianych jej zarzutów, dopóki  wina nie zostanie jej udowodniona (prawomocnym wyrokiem). Prius quam exaudias, ne iudices (Nie sądź, zanim wysłuchasz), Reformatio in peius iudici appellato non licet (Sędziemu apelacyjnemu nie wolno zmieniać wyroku na niekorzyść odwołującego się) — sentencje prawnicze, geneza Starożytny Rzym Do sądu nie idzie się po sprawiedliwość, ale po wyrok. — autor nieznany Nikt już przez tego pana życia pozbawiony nie będzie. — Zbigniew Ziobro

 Podsumowanie Ogólne zasady prawa są postulatami, odzwierciedlają wartości uważane za istotne i pożądane społecznie. To swoiste reguły gry między jednostką a  państwem, które powinny być jasne, przejrzyste, stabilne i powszechnie znane. Dzięki nim jednostka powinna mieć możliwość przewidywania nie tylko konsekwencji swych działań i zachowań, ale również postawy organu władzy, będącej odpowiedzią na to postępowanie. Ogólne zasady prawa stanowią ramy, w  których winny mieścić się szczegółowe regulacje prawne, bez względu na materię, którą regulują. Złamanie zasad jest przejawem braku praworządności oraz nieprzestrzegania norm państwa prawa. Stąd odnajdujemy je  przede wszystkim wśród praw określanych jako prawa człowieka.

E/ P — Lekcje Prawa

20


Temat 3.

Prawa człowieka


TEMAT 3. PRAWA CZŁOWIEKA

 Cel szczegółowy •  nabycie wiedzy o tym, czym są i jakie jest znaczenie praw człowieka •  nabycie wiedzy w zakresie genezy praw człowieka •  kształtowanie postawy odpowiedzialności, szacunku, uczciwości, otwartości, odpowiedzialności, osobistego zaangażowania •  dostrzegania i rozumienia współzależności, krytycznego myślenia, praktycznego wykorzystywania wiedzy •  ćwiczenie umiejętności współpracy oraz prezentacji swych poglądów  Materiały •  tablica z definicją praw człowieka •  karteczki z postanowieniami Deklaracji Praw Człowieka •  małe karteczki samoprzylepne •  grafiki  obrazujące  prawa  człowieka  (przed  rozpoczęciem  lekcji  przyczep  grafiki  do  ścian  z tyłu klasy, robiąc w ten sposób wystawę) •  Narysuj mi prawa człowieka, publikacja Stowarzyszenia Amnesty International w Polsce, autorstwa Anny Bednarek •  karteczki z zadaniem domowym  •  sprzęt audiowizualny  Czas 90 minut/2 lekcje 

 Lekcja Pierwsza 1. Narysuj na tablicy drzewo z licznymi gałęziami.  Komentarz:  Drzewo  może  być  symbolicznym  obrazem  prawa.  Gałęzie  zaś  to  różne  rodzaje  prawa. Poproś uczniów o podanie znanych im dziedzin prawa i zapisz je na tablicy – jako poszczególne  gałęzie.  Przykładowo może to wyglądać tak:

E/ P — Lekcje Prawa

23


TEMAT 3. PRAWA CZŁOWIEKA

Pomimo różnorodności każda z gałęzi wywodzi się z jednego pnia i powinny respektować COŚ, co można byłoby nazwać korzeniami – podwaliną drzewa. Zasady prawa, o których była mowa  na lekcji poprzedniej, są zarówno ich nośnikiem, jak i narzędziem ochrony.  Spytaj się uczniów:

 Prawa człowieka mają cztery cechy charakterystyczne elementy, które stanowią ich istotę. Pokaż tablicę z definicją praw człowieka i poproś uczniów, aby odszukali te elementy i spróbowali  je nazwać.  Definicja Prawa człowieka to podstawowe prawa, które przysługują każdemu człowiekowi od momentu narodzin aż do śmierci — niezależnie od jego pochodzenia, koloru skóry, narodowości, płci, religii czy wyznawanych poglądów i których nie można się zrzec, ani człowieka pozbawić. Prawa człowieka charakteryzują się: 1.  2.  3.  4. 

powszechnością — posiadają je wszyscy ludzie przyrodzonością — nabywa się je wraz z momentem narodzin niezbywalnością — nie podlegają zrzeczeniu się nienaruszalnością  —  nikt nie może ich człowieka pozbawić (prawa można ograniczać tylko  w uzasadnionych, ściśle okreśłonych przypadkach, np. pozbawienie wolności jako kara za popełnione przestępstwo

2. Przedstaw krótko historię praw człowieka Pierwsze zalążki praw człowieka można odnaleźć już w starożytności, między innymi w ideach  sofistów  czy  stoików.  Jednakże  dopiero  w  oświeceniu  idea  praw  niezbywalnych  i  przyrodznych  każdemu  człowiekowi  zostały  rozwinięte,  głównie  za  sprawą  Johna  Locke'a,  który  wnioskował o zagwarantowanie wszystkim wolności osobistej, tolerancji religijnej oraz praw  do  współdecydowania  o  losach  kraju.  Wartości  i  idee  Locke'a  zostały  wcielone  w  życie  w  13  koloniach Ameryki Północnej. Kolonie — wypowiadając nieposłuszeństwo angielskiemu królowi — ustanowiły w 1776 roku. Deklarację Praw Wirginii. W dokumencie zapisano, że każdemu  człowiekowi w sposób przyrodzony przysługuje prawo do życia, wolności i własności. Zapisy  te zostały powielone w późniejszej (o miesiąc) Deklaracji Niepodległości.  Dla  genezy  praw  człowieka  przełomowym  momentem  była  Rewolucja  Francuska  (1789)  u podstaw, której legło przekonanie, że jednym z głównych powodów despotyzmu władzy była  nieświadomość ogółu społeczeństwa co do przysługujących im praw. Zdefiniowanie ich w Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela miało przeciwdziałać podobnym praktykom w przyszłości. Jako fundamentalne i nienaruszalne uznano prawo do wolności — tym wolności słowa i wyznania, własności, nietykalności osobistej, równości wobec prawa i sądu oraz równości w dostępie  do urzędów i stanowisk, a także prawo oporu przeciwko formom ucisku. Warto jednak zauważyć, że Deklaracja nie obejmowała niewolników oraz praw kobiet, a działaczki feministyczne  traktowano jako groźne radykalistki i skazywano na szafot. 

E/ P — Lekcje Prawa

24


TEMAT 3. PRAWA CZŁOWIEKA

W okresie porewolucyjnym idee praw człowieka podupadły. Przełom XVIII i XIX wieku to zwrot  ku  wartościom  pozytywizmu  oraz  ekonomii.  Pomimo  tego  w  drugiej  połowie  XIX  wieku,  wykształciło się tzw. prawo humanitarne, odnoszące się do ochrony jednostki w czasie konfliktów  zbrojnych (m.in. Konwencje genewskie, z 1864 roku). Przełom w spojrzeniu  na prawa  człowieka nastąpił  dopiero z wybuchem  II  wojny światowej,  kiedy to demokratycznie wybrane władze cywilizowanego państwa Europy Zachodniej, za pomocą legalnych środków prawnych, zaczęło radykalnie łamać elementarne prawa człowieka.  Dopiero  wówczas  na  szeroką  skalę  uzmysłowiono  sobie  konsekwencje  braku  ponadnarodowej  ochrony  godności  ludzkiej.  Stąd  zarówno  Karta  Atlantycka  z  1941  roku,  jak  i  Deklaracja  Narodów Zjednoczonych (1942), a w końcu Karta Narodów Zjednocznych (1945) podkreślały  konieczność ustanowienia katalogu uniwersalnych i przyrodzonych praw człowieka. Stała się  nim Powszechna Deklaracja Praw Człowieka  uchwalona 10 grudnia 1948 roku, uzupełniona  w  1966r.  o  Międzynarodowy  Pakt  Praw  Obywatelskich  i  Politycznych.  Dokumenty  stanowią  bazę do rozważań o prawach człowieka. Zważywszy, że uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej jest podstawą wolności, sprawiedliwości i pokoju świata, Zważywszy, że nieposzanowanie i pogarda dla praw człowieka doprowadziły do aktów barbarzyństwa, które wstrząsnęły sumieniem ludzkości (...) Przeto Zgromadzenie Ogólne ogłasza uroczyście nieniejszą Powszechną Deklarację Praw Człowieka fragment Preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka

3.  Praca z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka Zapoznanie z postanowieniami dokumentu może odbyć się w rożnorodny sposób. Ważne, aby  uniknąć czytania i analizowania tekstu punkt po punkcie, dlatego zaproponowano poniżej dwa  sposoby przeprowadzanie pracy w grupach. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka składa się z 30 postanowień, w tym z zapisu, że żadnego z przepisów nie można rozumieć jako udzielającego jakiemukolwiek Państwu, grupie lub osobie jakiegokolwiek prawa do podejmowania działalności lub wydawania aktów zmierzających do obalenia któregokolwiek z praw i wolności zawartych w niniejszej Deklaracji (art. 30).  Postanowienia te można pogrupować następująco: Art.1. — zasada wolności Art.2. — zakaz dyskryminacji  Art.3., 4., 5. — zakaz niewolnictwa i tortur Art.7., 8. — zasada równości wobec prawa Art.9., 10., 11. — zasada wolności osobistej oraz prawo do obrony Art.17. — prawo do własności Art.18. — wolność sumienia i wyznania Art.19. — wolność opinii Art.20. — prawo do zgromadzeń Art.23., 24. — prawo do pracy i odpoczynku Art. 26. — prawo do nauki Art. 27. — prawo do kultury

E/ P — Lekcje Prawa

25


TEMAT 3. PRAWA CZŁOWIEKA

 Pełny tekst deklaracji dostępny jest m. in. na stronie organizacji UNESCO: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, http://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/Powszechna_Deklaracja_Praw_Czlowieka.pdf, dostęp: 10.08.2015.  Metoda pierwsza: grafiki Podziel uczniów na grupy, każda po 2 osoby. Rozdaj uczniom karteczki z wypisanymi postanowieniami deklaracji. Pomyśl, by zastanowili się nad tym: •  jak należy rozumieć ten tekst — jakie prawa chroni, np. prawo do wolności;  •  czy dziś te zapisy są potrzebne/przestrzegane — poproś o podanie argumentów za i przeciw. Niektóre zapisy Deklaracji można połączyć zgodnie z powyższym wykazem. Następnie poleć, aby w przygotowanej wcześniej wystawie w klasie, uczniowie odnaleźli odnaleźli te prawa, które ich zdaniem prezentują przydzielone im postanowienia Deklaracji. Przy właściwej grafice uczniowie mogą przykleić samoprzylepną karteczkę z zapisanym numerem deklaracji. Poproś zespoły o omówienie swoich zadań według schematu: •  •  •  • 

przeczytanie przydzielonego postanowienia Deklaracji wskazanie, jakie prawa chroni dane postanowienie wskazanie grafiki oraz uzasadnienie swego wyboru odpowiedź na pytanie, czy w dzisiejszych czasach omawiany zapis ma uzasadnienie/podanie  przykładów aktualnego łamania tego prawa

 Podsumowanie Prawa człowieka wydają się oczywistą oczywistością. Jednak nadal są istotnym zagadnieniem. Według raportu Freedom in The World z 2012 roku z 195 niepodległych państw jedynie 87 respektuje prawa swoich obywateli.  Metoda druga: kalambury/scenki Podziel uczniów na 5 zespołów — ich liczba zależy od liczebności klasy oraz czasu, który pozostał do zakończenia lekcji.  Rozdaj uczniom karteczki z wybranymi postanowieniami deklaracji.  Poproś zespoły aby w ciągu 3-4 minut zastanowili się w jaki sposób można zobrazować otrzymane prawo. Do wykorzystania mają np. grę w kalambury (do tego potrzeny jest flipczart lub  tablica i pisaki) albo przygotowanie krótkiej scenki. Zespoły przedstawiają otrzymane prawo, a zadaniem reszty klasy jest odgadnięcie tego, o jakim  prawie mmowa oraz jakie wartości obrazuje konkretny przepis.

E/ P — Lekcje Prawa

26


TEMAT 3. PRAWA CZŁOWIEKA

 Podsumowanie W ramach podsumowania poproś, aby uczniowie zastanowili się nad aktualnością praw człowieka. Czy w dzisiejszych czasach nadal trzeba walczyć o te prawa? Podkreśl, że według raportu Freedom in The World z 2012 roku z 195 niepodległych państw jedynie 87 respektuje prawa swoich obywateli.  Zadanie Domowe Podziel  klasę  na  zespoły  —  ich  ilość  nie  powinna  być  większa  niż  6.  Każdy  zespół  otrzymuje  kartę z poleceniem. Zadaniem każdego z zespołów będzie wybranie utworu muzycznego, który  treścią lub obrazem nawiązuje do określonego prawa człowieka.  Zespół ma przygotować prezentację zawierającą: •  wybrany utwór muzyczny (odtworzony w klasie, dlatego nie powinien trwać więcej niż  3 minuty) •  informacje o tym, do jakiego prawa utwór się odwołuje •  własną interpretację zestawienia i uzasadnienie swego wyboru Całość prezentacji nie powinna być dłuższa niż 6 minut.  Możesz samodzielnie wybrać prawa i przydzielić je określonym grupom lub pozostawić wybór  uczniom. Przy wyborze utworu pozwól na swobodę i dowolność (oczywiście przy zachowaniu  standardów  przyzwoitości).  Utwór  może  odwoływać  się  do  omawianej  wartości  wprost  albo  pośrednio, w sposób mniej oczywisty. Przykładem:

 Lekcja Druga Plan pracy: 1. Prezentacja zadań przez grupy: •  prezentacja utworu •  informację, do jakiego prawa utwór się odwołuje •  własna interpretacja zestawienia i uzasadnienie swego wyboru 

E/ P — Lekcje Prawa

27


TEMAT 3. PRAWA CZŁOWIEKA

2. Podsumowanie prac zespołów: •  Czy  jakieś  prawa  się  powtórzyły?  Jeśli  tak,  to  co  mogło  być  tego  przyczyną  (istotna  waga  tego prawa, a może łatwość znalezienia utworu. Jeśli padnie ta druga odpowiedź poproś, aby  uczniowie zastanowili się nad tym, dlaczego o jakiejś wartości jest dużo utworów  istotna  waga tego prawa); •  Poproś uczniów, aby przemyśleli to, jakie jest miejsce i rola wytworów kultury w kształtowaniu świadomości na temat praw człowieka.

E/ P — Lekcje Prawa

28


Temat 4.

Jak dochodzi do łamania  praw człowieka


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

 Cel szczegółowy •  poznanie przyczyn, które doprowadziły Hitlera do objęcia władzy i rozwoju nazizmu w  Niemczech •  nabycie wiedzy w w zakresie psychologicznych mechanizmów funkcjonowania człowieka •  odkrycie działań wywołujących przemoc oraz postawy dyskryminacyjne •  kształtowanie  postawy  odpowiedzialności,  szacunku,  uczciwości,  otwartości,  odpowiedzialności, czy osobistego zaangażowania •  dostrzeganie i rozumienia współzależności, krytyczne myślenie, praktyczne wykorzystywanie  wiedzy  Materiały •  prezentacja  •  filmowe wersje opisów eksperymentów  Czas 90 minut/2 lekcje 

 Lekcja Pierwsza Wstęp Przypomnij uczniom, że znaczenie praw człowieka zostało docenione dopiero po doświadczeniach II wojny światowej. Wskaż, że celem najbliższych lekcji będzie zastanowienie się nad tym,  jak doszło do tego, że nieposzanowanie i pogarda dla praw człowieka doprowadziły do aktów barbarzyństwa, które wstrząsnęły sumieniem ludzkości… (fragment Preambuły Powszechnej Deklaracji  Praw Człowieka) 1. Przedstaw osobę Anny Frank i historię jej rodziny — swój wykład uzupełnij prezentacją: Młodzi ludzie ucząc się o holocauście otrzymują zazwyczaj wiedzę zbiorczą — tzw. suche statystyki, liczby i dane.Odwołanie się do konkretnej postaci — nadanie jej imienia, konkretnego  wyglądu, oglądanie jej rodzinnych zdjęć pozwala na ujrzenie człowieka, a nie liczby.  Zamordowano sześć milionów ludzi. Ile to jest, sześć milionów? Co należy rozumieć przez taką liczbę? — pyta Hannah Pink-Goslar, szkolna przyjaciółka Anny, która przeżyła obóz w Bergen-Belsen W czasie wojny Anna Frank byłą nastolatką, dlatego uczniowie mogą łatwo  się z nią utożsamić.  Opisując jej los pamiętaj o odwoływaniu się do tego podobieństwa oraz do pojawiającej się empatii – przykładowe pytania zostały umieszczone w ramce.  Historia Anny Frank Rodzina Anny Frank od pokoleń mieszkała w Niemczech i mimo żydowskiego pochodzenia, ale  nie czuli się mocno związani z religią. Zarówno dziadek rodziny — Robert, jak i ojciec — Otto byli  niemieckimi oficerami. W czasie I wojny światowej Robert Frank walczył na froncie po stronie  Niemiec. Anna Frank, córka Otto, urodziła się 12 czerwca 1929 roku. Została wychowywana  w niemieckim społeczeństwie, miała koleżanki, chodziła do niemieckiej szkoły. Nie różniła się  niczym od swoich „czysto” niemieckich koleżanek.

E/ P — Lekcje Prawa

31


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

Kiedy w 1933 roku Hitler doszedł do władzy Otto Frank, dzięki kontaktom służbowym, wyjechał z rodziną do Holandii. Tuż po dziesiątych urodzinach Anny — wybuchła II wojna światowa, a 10 maja 1940 roku Niemcy wkroczyli do Holandii. Życie rodziny Ani zmieniło się z dnia  na dzień... Ustawy żydowskie następowały jedna po drugiej i nasza wolność została bardzo ograniczona. Żydzi muszą nosić gwiazdę Dawida; Żydzi muszą oddać swoje rowery; Żydom nie wolno do tramwaju; Żydom nie wolno do auta, także prywatnego; Żydzi mogą robić zakupy tylko od godziny 15.00 do 17.00; Żydzi mogą chodzić wyłącznie do żydowskiego fryzjera; Żydom nie wolno przebywać na ulicy od godziny 20.00 wieczorem do 6.00 rano (…) — Anna Frank, Dziennik Anny Frank Przykładowe pytania: •  Jak  musiała  czuć  się  Ania  gdy  z  „normalnej“  dziewczynki  przeistoczyła  się  osobę  „trędowatą“ społecznie? •  Jakie uczucia budziłyby się w Was gdybyście byli na jej miejscu?

12  czerwca  1942  roku  —  na dwunaste  urodziny  —  Ania  dostaje  dziennik,  w  którym  zapisuje  swoje przeżycia. Niespełna miesiąc później, w piękny lipcowy dzień, do domu Franków przychodzi policjant i wręcza Margot (siostrze Anny) wezwanie na posterunek SS.  Wystraszyłam się niesamowicie. Wezwanie, każdy wie, co to oznacza, czułam już, jak w  mojej wyobraźni wyłaniają się obozy koncentracyjne i samotna cela, i widziałam, jak wynurza się mój duch (…) — Anna Frank, Dziennik Anny Frank Już następnego dnia rodzina Franków ukryływa się w przygotowanej wcześniej przez ojca Anny  kryjówce. Stała się nią oficyna, mieszcząca się z tyłu jego firmy, a po dołączeniu kolejnych osób,  w kryjówce przebywało ich łącznie osiem.  Bardziej niż mogę to wyrazić, męczy mnie to, że nie wolno nam nigdzie wychodzić na  zewnątrz, i ogromnie się boję (…) — Anna Frank, Dziennik Anny Frank

Przykładowe pytania: •  Jak według Was wyglądało życie Ani w ukryciu? Czy było łatwe? •  Zastanówcie się, co byście czuli, gdybyście to Wy musieli się latami ukrywać, tak jak  Ania — wsłuchując się w każdy dźwięk, zdani na pomoc innych, bez możliwości wyjścia, bez możliwości kontaktu ze światem, bez telefonu czy Facebooka? 

Po dwóch latach ukrycia — 4 sierpnia 1944 roku — kryjówka zostaje zdemaskowana i wszyscy  zostają  aresztowani.  Miesiąc  później,  3  września,  zostają  przetransportowani    do    obozu  Auschwitz-Birkenau  (był  to  ostatni  transport  więźniów  z  Holandii).  Na  miejscu  dziewczynki  zostają odłączone od rodziców, a następnie deportowane do obozu koncentracyjnego w Bergen-Belsen. W marcu 1945 roku na tyfus umiera Margot Frank, a po niej również Anna.  W styczniu 1945 roku obóz w Auschwitz wyzwalają Rosjanie i ojciec Anny — jedyny z ukrywających się, który przeżył, staje się wolny. W czerwcu wraca do Amsterdamu i dowiaduje się, że 

E/ P — Lekcje Prawa

32


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

ocalały dzienniki Anny. Czyta w nich m. in.:  Po wojnie chcę w każdym bądź razie wydać książkę pod tytułem Oficyna. Otto postanawia spełnić życzenie córki. W czerwcu 1947 roku w nakładzie  1500 egzemplarzy ukazuje sie Oficyna. Od tego czasu dzienniki nastolatki — znane jako Dzienniki Anny Frank, przeczytały miliony ludzi… Spośród wielu, którzy w historii w czasach cierpień i strat wypowiadali się na temat ludzkiej godności, nie ma głosu bardziej przekonującego niż głos Anny Frank — John F. Kennedy

2. Szukanie winnego… Spytaj uczniów kogo uznaliby za winnego śmierci Anny. Z dużą dozą  prawdopodobieństwa zostanie przywołana postać Adolfa Hitlera.  Poproś uczniów o odpowiedź na następujace pytania: •  Jak określiłbyś Adolfa Hitlera? — mogą paść różne określenia: morderca, zbrodniarz, szaleniec itp. Spytaj, czy uczniowie znają przypadek, by Hitler zabił kogoś osobiście. Zapewne  pojawią się odpowiedzi, że nie, ale wydawał rozkazy. Poproś uczniów, aby to zapamiętali.  •  Czy Adolf Hitler był samozwańczym władcą? — Nie, był przywódcą wybranym w demokratycznych wyborach. Przypomnij, że w Niemczech istniała opozycja, ale większość społeczeństwa  popierała Adolfa Hitlera i jego idee. •  Czy Adolf Hitler działał bezprawnie? — Nie, działał w granicach ustanowionego przez niemiecki Parlament prawa. Ustawy norymberskie — zbiorcza nazwa ustaw rasowych jednogłośnie uchwalonych przez Reichstag 15 września 1935 roku. Obejmowały: •  Ustawę o obywatelstwie Rzeszy •  Ustawę o ochronie krwii niemieckiej i niemieckiej czci •  Ustawę o barwach i fladze Rzeszy Ustawy zostały doprecyzowane przez akty wykonawcze. 

 Szerzej: Ustawy norymberskie z 15 września 1935 roku (fr.), http://dydaktykahistorii.uni.lodz.pl/ konspekty/przybysz_6.pdf, dostęp: 10.08.2015.  Podsumowanie Osoba Adolfa Hitlera jest utożsamiana i obwiniana za zło i okrucieństwo II wojny światowej. Bezsprzecznie postawa i  poglądy Hitelra zasługują na potępienie, jednakże zasadniczym, pytaniem jakie powinniśmy sobie postawić jest to, jak doszło do tego, że cywilizowane społeczeństwo dopuściło do władzy osobę o tak radykalnych poglądach i zgodziło się na akty barbarzyństwa i masowego ludobójstwa. Jak to się stało, że Ania — nastolatka, uczennica, koleżanka, sąsiadka — stała się wrogiem narodu i Rzeszy — wrogiem, którego społeczeństwo niemieckie skazało na unicestwienie… Jak my zachowalibyśmy się w takiej sytuacji?

E/ P — Lekcje Prawa

33


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

3. Dojście Hitlera do władzy 3.1.  Przedstaw sytuację Niemiec po I wojnie światowej: 1914 r. (wybuch I wojny światowej): Niemcy są jednym z największych mocarstw światowych; 1918 r. (koniec I wojny światowej): •  koszty prowadzenia wojny przez Niemcy: 164 miliardy marek, z czego 97 mld pochodziło  z 9 pożyczek wojennych, a 57 mld z weksli skarbowych, obligacji i innych krótkoterminowych  należności dłużnych Rzeszy (za: A. Hitler, Rozmowy przy stole, 1996, Warszawa, Wydawnictwo  Charyzma) •  Wyłącznie Niemcy zostali uznani za  winnych wybuchu pierwszej wojny,  nałożono na ten  kraj ogromne kontrybucje — 130 mld marek, ograniczono armię do nieznacznej liczby żołnierzy zawodowych; •  Niemcy zostali zmuszeni do uznania niepodległości Polski, Belgii, Czechosłowacji i Austrii.  Nadto Rzesza straciła 71 tys. km² terytorium (około 13% ze stanu sprzed wojny);  •  największe rejony wydobywcze i przemysłowe kraju (Zagłębie Ruhry, Śląsk) zostały odebrane lub pozostawały pod okupacją.  •  W 1929 roku rozpoczął się światowy kryzys gospodarczy, który boleśnie dotyknął Niemców. Miliony ludzi straciły pracę i żyli w głębokiej nędzy. Inflacja była tak wysoka, że pieniądze  nie były nic warte.  Przykładowe pytania: •  Jak sądzisz, jakbyś się czuł w takiej sytuacji — bez pracy, bez perspektyw na zmianę, gdy Twoje dziecko płacze z głodu? •  Jakie emocje by się w Tobie budziły?  •  Czy chciałbyś wiedzieć kto jest winny za nieszczęścia, które spotykają Ciebie i Twój  kraj? (bo przecież ktoś na pewno)

Po wojnie, w niemieckim Parlamencie powołano specjalną komisję do zbadania przyczyn klęski.  Przed komisją stanęli m.in. generałowie Hindenburg i Ludendorff, którzy dowodzili armią niemiecką podczas działań wojennych. Obaj stwierdzili, że armia niemiecka była niezwyciężona  na frontach, ale w ojczyźnie zadano jej cios w plecy. Hasło zostało natychmiast podchwycone  przez prawicową prasę – o cios w plecy obwiniano komunistów i Żydów (twórcy Komunistycznej  Partii Niemiec mieli żydowskie pochodzenie). W masowym obiegu pojawiły się rysunki, plakaty,  a nawet kartki pocztowe takie jak ta:

 Źródło: http://www.history.ucsb.edu/faculty/ marcuse/publications/reviews/ BarthRev069.htm, dostęp: 10.08.2015.

E/ P — Lekcje Prawa

34


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

3.2.  Nastroje w Niemczech w latach trzydziestych •  nastroje  społeczne  wykorzystywane  były  przez  radykalne  partie,  w  tym  NSDAP  —  Narodowo  Socjalistyczną  Niemiecką  Partię  Robotników,  która  z  małej,  lokalnej  partii  stała  się  w 1932 roku największą partią w kraju i stopniowo przejęła władzę;  •  partia obiecywała poprawę losu Niemcom — organizowała system robót publicznych, wprowadzała ustawodawstwo socjalne, stymulowała gospodarkę rozbudowując przemysł zbrojeniowy, modernizowała rolnictwo; •  partia  stopniowo  wprowadzała  państwo  policyjne,  ograniczała  swobody  obywatelskie:  wszystkie programy nauczania, prasa i wszelkie publikacje objęte były cenzurą; zlikwidowała prawo do wolnych zgromadzeń oraz zakazała wszelkiej pozapartyjnej działalności politycznej (likwidacja opozycji); •  militaryzowano  społeczeństwo  —  masowe,  wyreżyserowane  wiece  i  defilady,  udział  młodzieży w grupach paramilitarnych; •  szeroka propaganda przedstawiała idee jednego ludu, jednej Rzeszy, jednego wodza, imperializmu oraz narodu panów; •  szeroka propaganda antyżydowska wpajała Niemcom tezy o żydowskim zagrożeniu (choć  stanowili oni jedynie 1% społeczności), na Żydów nakładano coraz większe ograniczenia, coraz szersza była ich izolacja od społeczeństwa niemieckiego. W  konsekwencji  powyższych  działań  do  świadomości  prawdziwych Niemieców  wkraczyło  poczucie spokoju i bezpieczeństwa. Spadło bezrobocie i wzrósł dobrobyt. NSDAP z partii liczącej  64  osoby  (1920)  w  ciągu  10  lat  przerodziła  się  w  masę  700  tysięcy  zwolnników  (1933),  aby  w 1944 roku osiągnać 8,5 miliona członków.   Lekcja Druga Wstęp: Na poprzedniej lekcji poznaliśmy historię Anny Frank. Trudno pojąć i uwierzyć, że jej los — jak  też cały holocaust — to prawdziwe wydarzenia. Trudno pojąć, że mogłyby się znowu powtórzyć.  A jednak psychologowie nie pozostawiają złudzeń. Ich zdaniem wystarczy 5 kroków — prostych  mechanizmów, aby w każdym społeczeństwie — grupie, klasie, narodzie, mogła pojawiać się tyrania, a wraz z nią niewyobrażalna przemoc i złamanie praw człowieka. 1.  Omów w kolejności — regułę wzajemności, zaangażowania  i konsekwencji, konformizm, podział na My i Oni oraz posłuszeństwo. Wykorzystaj materiały filmowe dostępne w Internecie. 2.  Opis  każdej  reguły  zakończ  odniesieniem  do  nazizmu  i  antysemityzmu  podczas  II  wojny  światowej. Poniżej zostały przedstwione przykładowe pytania do uczniów.   Reguła Wzajemności Podaj przykład: Janek jeżdząc na rolkach skręcił sobie nogę. Jest w parku, nie ma nikogo w pobliżu. Noga bardzo  go boli — nie może samodzielnie na niej stanąć. Nagle zjawia się nieznajoma osoba, która widząc  co się stało oferuje pomoc. Na prośbę Janka dzwoni do rodziców informując o zdarzeniu. Mimo,  że tego Janek tego nie wymaga nieznajomy pozostaje z nim do przyjazdu rodziców. Rozmowa  toczy się w miłej atmosferze — Janek nawet trochę zapomina o bólu. Gdy przyjeżdzają rodzice — wszyscy rozstają się w jeszcze milszym nastroju. Kilka dni później Janek jest w markecie  i słyszy, że osobie przy kasie zabrakło 2,50zł na zakupy. W osobie tej poznaje swojego wybawcę  z parku. Ma pieniądze przy sobie i bez problemu dokłada te drobne. 

E/ P — Lekcje Prawa

35


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

Pytanie do uczniów: •  Kto uważa, że Janek dobrze się zachował?/Kto popiera zachowanie Janka?/Kto postąpiłby  tak samo? Z dużym prawodopodobieństwem większość klasy poprze zachowanie Janka. •  A kto z Was kiedykolwiek dołożył nieznajomej osobie 2,50zł lub choćby 0,50 groszy do zakupów? Z dużym prawodopodobieństwem w klasie nie będzie takiej osoby. Wniosek : Co takiego się przytrafiło się Jankowi, co zmieniło jego postawę? REGUŁA WZAJEMNOŚCI. Występuje w każdej kulturze i w każdej społeczności — stąd uznawana jest za fundament wzajemnego współżycia i podstawową technikę wpływu społecznego.  Opiera się na prostej regule:   Jeśli Ty zrobiłeś coś dobrego dla mnie – to ja zrobię coś dobrego dla Ciebie. Dlaczego działa?  •  •  •  •  • 

powstaje silna nić lojalności nie wiąże się z tym czy lubimy/nie lubimy drugiej osoby odzwajemnienie jest tym większe, im bardziej bezinteresowna jest przysługa odzwajemnienie jest tym trwalsze, im ważniejszego (według obdarowanego) dobra dotyczyło nieodzwajemnienie  powoduje  nieprzyjemny  stan  napięcia  psychicznego  (chcemy  się  go  pozbyć) 

Przykłady z życia wykorzystujące regułę: darmowe próbki, karty na punkty, związanie klienta  z jednym agentem ubezpieczeniowym, polityka etc.  Sumimasen — dziękuję w języku japońskim dosłowne znaczy: na tym nie koniec. Pytania do uczniów: •  Czy regułę wzajemności można odnieść do relacji społecznych panujących w Niemczech w   latach 30?  bądź wprost: •  Czy bezrobotny Niemiec, np. pan Schmit, którego rodzina cierpiała niedostatek czuł się zobowiązany względem Hitlera/partii za to, że dostał pracę i poprawił się los jego rodziny? •  Czy „dobro“, które pan Schmit dostał od Hitlera/parti dotyczyło ważnych dla niego kwestii?   •  Czy partia nazistowska wyraźnie domagała się od pana Schmita odwzajemnienia?   Reguła Zaangażowania i Konsekwencji Zdaniem Leonarda da Vinci łatwiej jest powiedzieć nie na  początku niż na  końcu. Spytaj uczniów, czy podzielają tą tezę i dlaczego? Jako ludzie chcemy mieć dobre zdanie o sobie oraz zabiegamy o to, żeby inni mieli o nas dobre  zdanie. Konsekwencja świadczy o dojrzałości, stałości, uczciwości, racjonalności — jest wartością pożądaną i dobrze ocenianą. Jeśli coś mówimy, a coś innego robimy to otoczenie uważa nas 

E/ P — Lekcje Prawa

36


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

za  hipokrytów  i osoby  niegodne  zaufania.  Są  to  negatywne  cechy  człowieka.  Obniżają  nasze  samopoczucie oraz ocenę własnej wartości.  Stąd jeśli podejmiemy jakąś decyzję i ją wyrazimy, to później staramy się przy niej trwać i nie  zmieniać  zdania.  Co  więcej,  uwagi  na  to,  iż  konsekwencja  jest  tak  pożądaną  wartością  popadamy  w  tzw.  automatyzmy,  czyli  nie  analizujemy  wszystkich  za  i  przeciw,  ale  idziemy  drogą  na skróty — i włączamy konsekwencję. Jak raz powiedziałem, że A to A, to się będę tego trzymał.  W konsekwencji działamy bezrefleksyjnie. Nawet w takich sytacjach, w których obiektywnie  powinniśmy zmienić swe stanowisko.  Nie ma takiego poświęcenia, na  jakie człowiek się nie zdobędzie, by tylko uniknąć wyczerpującego wysiłku umysłowego. — Joshua Reynolds Kluczem  dla  konsekwencji  jest  zaangażowanie,  to  ono  bowiem  ją  wyzwala.  Psychologowie  twierdzą, że jeśli potrafię doprowadzić cię do zaangażowania w jakąś sprawę, to tym samym  otwieram drzwi do  twojego dążenie do konsekwencji. Jeśli zgodzisz się na małe ustępstwo – zaangażujesz się w coś małego — to zgadnie z zasadą konsekwencji —  zgodzisz się na coraz dalsze  i większe ustępstwa. Obrazuje to przysłowie od rzemyczka do koniczka.  Przykład:  Aukcje  Allegro  w  trybie  licytacji.  Nierzadko  można  zaobserować  jak  przedmiot  osiąga  cenę  ponad rzeczywistą wartość tylko dlatego, że osoby licytujące konsekwentnie i z dużym zaangażowaniem  podbijają cenę, chcąc za wszelką cenę wygrać. Jest to nieracjonalne, bo najczęściej  na innych aukcjach są takie same przedmioty w niższych cenach, i to w opcji kup teraz. Działa  tu omawiana zasada. Jeśli Kasia podjęła decyzję, że licytuje, bo chce mieć TE buty i Basia podjęła taką samą decyzję — to, jeśli któraś nie odpuści na początku aukcji, buty najpewniej osiągną  bardzo wysoką cenę.  Pytanie do uczniów: •  Czy reguły zaangażowania i konsekwencji można odnieść do historii dojścia Hitlera  do władzy oraz rozwoju nazizmu w Niemczech? •  Czy ww. reguły wpłynęły na eskalację antysemityzmu? 

Na zasadę  zaangażowania  i  konsekwencji  duży  wpływ  ma  tzw.  społeczny  dowód  słuszności,  czyli:  Konformizm (z  łaciny  conformo  —  nadaję  kształt),  zachowanie  lub  postawa  polegająca  na  przyjęciu  i  podporządkowaniu się wartościom, zasadom, poglądom i normom postępowania obowiązującym  w danej grupie społecznej . Konformizm utożsamiany jest na ogół z nadmiernym, bezkrytycznym przyjmowaniem i stosowaniem się do owych norm, zbyt intensywnym identyfikowaniem  swoich celów z celami grupy, mechaniczną akceptacją wszelkich zasad i wartości, biernej uległości, bezmyślnej aprobacie reguł głoszonych przez innych (za: Smolski R. i in., Słownik Encyklopedyczny Edukacji Obywatelskiej Wrocław, 1999)

E/ P — Lekcje Prawa

37


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

Mówiąc krótko i prosto: Jeżeli inni ludzie postępują w dany sposób, to oznacza to, że ten sposób jest właściwy i ja również będę postępował w ten sam sposób. 

 Aby zrozumieć istotę konformizmu warto obejrzeć krótki film: El paradigma de la conformidad Asch, https://www.youtube.com/watch?v=DzSSUOAM5EU&spfreload=10, dostęp: 10.08.2015. (czas: 2:41) Twórcą zaprezentowanego na tym filmie eksperymentu był psycholog Salomon Asch. Zasłynął  on z prac nad konformizmem i eksperymentu z liniami, który zostanie opisany poniżej. Opis eksperymentu: Do  pomieszczenia,  w  którym  znajdowali  się  współpracownicy  Ascha  wprowadzał  on  rzeczywistą  osobę badaną (która nie wiedziała, że pozostałe osoby są współpracownikami eksperymentatora). Następnie grupie pokazywano dwie plansze. Na pierwszej znajdowała się pojedyncza linia,  na drugiej zaś trzy linie zaopatrzone w kolejne numery (1, 2, 3). Proszono każdego uczestnika, aby ocenił, która z trzech linii na drugiej planszy jest najbardziej zbliżona długością do linii  z  pierwszej  planszy  i  głośno  wypowiedział  swoją  opinię.  Rzeczywista  osoba  badana  oceniała  długość odcinków zwykle jako przedostatnia lub ostatnia, a więc po wysłuchaniu ocen innych  osób.  Długość  odcinków  była  tak  zróżnicowana,  że  w  normalnych  warunkach  udzielenie  poprawnej  odpowiedzi  było  bardzo  proste.  Współpracownicy  eksperymentatora  w  większości  prób  wypowiadali  oceny  niezgodne  z  rzeczywistością,  tzn.  twierdzili,  że  odcinek  krótki  jest  znacznie dłuższy niż był on faktycznie, lub odwrotnie (mieli udzielać błędnych odpowiedzi w 12  na 16 przeprowadzonych prób).  Wyniki eksperymentu: 1/3 odpowiedzi rzeczywistych osób badanych była zgodna z odpowiedziami współpracowników eksperymentatora, a tym samym niezgodna z rzeczywistością.  Asch wyciągnął z badania następujące wnioski: 1.  Im liczniejsza grupa wywierająca nacisk, tym większy stopień ulegania jej naciskowi. 2. Jeżeli osoby wywierające nacisk są spostrzegane przez badanych jako bardzo kompetentne  i cieszą się autorytetem, to stopień ulegania naciskowi grupy jest większy niż wtedy, gdy osoby  te są spostrzegane jako niekompetentne i pozbawione autorytetu. 

 Eksperyment Asch`a z liniami: Asch PL napisy, https://www.youtube.com/watch?v=qiHdu8ISHYo, dostęp: 10.08.2015. (czas:4:10)

Pytanie do uczniów: •  Czy konformizm można odnieść do historii dojścia Hitlera do władzy oraz rozwoju  nazizmu w Niemczech? •  Przypomnijcie sobie, jak wyglądały wiece Hitlera. Jaką pełniły funkcję? •  Czy ww. reguła wpłynęły na eskalację antysemityzmu? 

E/ P — Lekcje Prawa

38


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

 Podział My/Oni Kolejną regułę dobrze obrazuje poniższa historia:  Na pewną konferencję organizatorzy zamówili teczki w 2 kolorach — białym i niebieskim. Każdy uczestnik konferencji dostawał losowo wybraną teczkę — białą lub niebieską. Jakież było  zdziwienie organizatorów, gdy po wejściu na salę obrad okazało się, że osoby siedzące po lewej  stronie miały teczki niebieskiej, a po prawej — białe. Usiedli tak choć nikt im tego nie kazał, ani  nie sugerował. Przypadek? Zdaniem psychologów — Nie. Jako ludzie mamy tendencje do dzielenia oraz przyciągania podobieństw. Podziału można dokonać zawsze i wszędzie, i to na wiele sposobów. Spójrzmy na naszą  klasę — jesteśmy małą społecznością. Możemy nas podzielić:  •  •  •  •  • 

na nauczyciela i uczniów dziewczyny i chłopaków osoby w spodniach i spódnicach w okularach lub bez lubiących matmę oraz nie itd.

Jeżeli wyznaczymy jakiś wskaźnik (np. kolor oczu), to  łatwo możemy się podzielić na małe grupy.  Niebieskoocy do niebieskookich, brązowoocy do brązowookich. Szybko wytworzymy poczucie  przynależnści do danej grupy — bo to przecież MY. Grupa druga to ONI — obcy, inni.  A co się stanie jak jednej grupie powiemy, że przez to, że są tą grupą np. niebieskookich to są  lepsi, mądrzejsi i zasługują na więcej niż INNI. Zobaczmy…

 Pokaż uczniom fragment dokumentu (zwłaszcza minuty 2:50-5:40): Five Steps to Tyranny — Pięć Kroków do Tyranii (Polskie Napisy), https://www.youtube.com/watch?v=KYblGE1t2N8&spfreload=10, odstęp: 10.08.2015. Naukowcy twierdzą, że jesteśmy skłonni wierzyć, że ludzie, którzy nie podzielają naszych poglądów, posiadają negatywne cechy, są agresywni, niemili, głupi lub słabego charakteru (Aronson  i in., 1997). Sobie, swojej grupie, przypisujemy natomiast pozytywne cechy.  Pytanie do uczniów: •  Z jakim zjawiskiem łączy się reguła My/Oni? •  Jak tę regułę wykorzystali naziści? 

 Posłuszeństwo Zadaj uczniom pytanie : Kto z Was byłby w stanie skrzywdzić człowieka tylko dlatego, że ktoś by Wam kazał  (bez powodów, nie z konieczności obrony)?  Zapewne nikt się nie zgłosi. Skomentuj to mówiąc, że albo są bardzo wyjątkowi, albo bardzo się  mylą w swojej ocenie. Z eksperymentów przeprowadzanych przez psychologów, w tym Stanley`a Milgrama, wynika coś zgoła innego. 

E/ P — Lekcje Prawa

39


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

Opis eksperymentu Stanleya Milgrama: Organizatorzy  eksperymentu  opublikowali  ogłoszenie  prasowe  —  szukali  osób  zainteresowanych płatnym udziałem (wynagrodzenie miało wynieść 4,5 dolara) w badaniu dotyczącym  wpływu kar na proces uczenia się.  Każda  z  osób  zakwalifikowanych  do  badania  została  poinformowana,  że  będzie  pełnić  rolę  nauczyciela.  Następnie  do  pomieszczenia  wchodziła  osoba,  która  miała  pełnić  rolę  ucznia.   Nauczyciel,  siedząc  przed  specjalną  aparaturą  do  aplikowania  wstrząsów  elektrycznych,  miał  za zadanie odczytywać uczniowi słowa zestawione w parach i prosić o ich powtórzenie. Uczeń w  trakcie  trwania  badania  miał  znajdować  się  w  sąsiednim  pomieszczeniu  (nauczyciel  i  uczeń w  czasie  trwania  eksperymentu  nie  widzieli  się  nawzajem).  Do  ciała  ucznia  doczepione  były  przewody  elektryczne  połączone  z  aparatura  elektryczną  znajdującą  się  w  pomieszczeniu,  w którym pozostał nauczyciel.  Za każdą błędną odpowiedź nauczyciel miał za zadanie aplikować  uczniowi  coraz  mocniejszy  wstrząs  elektryczny,  począwszy  od  15V  (ledwo  wyczuwalne  dla  człowieka)  do  maksymalnego  wstrząsu  450V  (dwukrotnie  więcej  niż  w  domowym  gniazdku  elektrycznym).  W rzeczywistości całe badanie było mistyfikacją. Uczeń był pomocnikiem eksperymentatora,  wynajętym  aktorem;  jego  zadaniem  było  często  mylić  się  i  odpowiadać  błędnie  na  polecenia  wydawane z sąsiedniego pomieszczenia przez nauczyciela. Również wszystkie urządzenia elektryczne były atrapą; uczeń miał jedynie zachowywać się tak, jakby rzeczywiście był poddawany  wstrząsom elektrycznym.  W momentach krytycznych, gdy nauczyciel miał wahał się przed zwiększeniem napiecia eksperymentator nadzorujący przebieg spokojnie mówił: Proszę kontynuować. Tego wymaga eksperyment. Nie krzyczał, nie wymuszał, nie zastraszał… Wyniki badania: W  pierwszej sesji eksperymentalnej na 40 uczestników eksperymentu jedynie 5 osób zaprzestało aplikowania bodźców elektrycznych, wbrew poleceniom eksperymentatora, w momencie  kiedy usłyszeli krzyki i tupanie ucznia (miało to miejsce przy aplikacji wstrząsu 300V). Aż 26  uczestników eksperymentu zaaplikowało uczniowi maksymalny bodziec 450V.  Eksperyment powtórzono — łącznie przebadano niemal 1000 osób. 2/3 z nich wcisnęła końcowy przycisk 450V. Aplikowali uczniom kolejne wstrząsy elektryczne, nawet wtedy gdy z sąsiedniego pomieszczenia rozlegały się krzyki i protesty osoby rażonej prądem, odgłosy walenia  nogami w ścianę i inne sygnały wskazujące wyraźnie na to, że uczeń doznaje bólu i cierpienia. Co istotne — nauczyciele aplikowali uczniom elektrowstrząsy, choć mieli świadomość, że krzywdzą drugiego człowieka. Milgram napisał: Mialem okazję obserwować jednego z badanych – dojrzałego i zrównoważonego biznesmena, wchodzącego z uśmiechem i pewnością siebie do labolatorium. Po 20 minutach ten sam człowiek był trzęsącym się i  wiercącym, jąkającym się nerwowo wrakiem na  granicy załamiania psychicznego. Bez przerwy wyłamywał sobie palce i  pociągał się za ucho. W pewnym momencie przyłożył obie pięści do czoła ze słowami «Boże, niech to się już skończy». A jednak reagował na każde słowo badacza i posłusznie ulegał jego poleceniom aż do końca. (Milgram,  1963 za: Cialdini, 2011, s. 229) Eksperyment Milgrama był powtarzany wiele razy, w tym w Anglii, w roku 2000 — ich wyniki są  zbliżone do oryginału. 

 Eksperyment angielski można zobaczyć m. in. w serwisie Youtube: Milgram PL, https://www.youtube.com/watch?v=lVVOP3eNui0, dostęp: 10.08.2015.

E/ P — Lekcje Prawa

40


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

Interpretacja wyników •  Od  dziecka  jesteśmy  uczeni  posłuszeństwa.  Rodzice,  szkoła,  pracodawcy  —  wszyscy  dążą  do tego abyśmy robili to, co nam powiedzą. Wówczas jesteśmy postrzegani w pozytywnym  światle — jako dobrzy, grzeczni, uczynni, posłuszni itd. •  Rola autorytetu — jeśli postrzegamy kogoś jako autorytet (wie lepiej, jest ekspertem), to będziemy skłonni wykonywać jego polecenia. W naszej ocenie autorytet bierze pełną odpowiedzialność za działania — my przecież tylko wykonujemy jego rozkazy.  •  Najlepiej działającym symbolem autorytetu jest ubiór, np. kitel lekarza, mundur żołnierza itp. •  Autorytet, wykorzystując zasady zaangażowania i konsekwencji, od małych kroków (15V),  jest w stanie nakłonić nas do przekroczenia norm i zasad (450V)

Pytania do uczniów: •  Jak odniósłbyś eksperyment Milgrama do kwestii nazizmu? •  Jaki wpływ na społeczeństwo miała symbolika przyjęta przez Hitlera? •  Czy  rozumiesz,  dlaczego  Żydów  na  propagandowych  plakatach  pokazywano  najczęściej jako świnie lub monstra. •  Podczas  powojennych  procesów  większość  nazistów  nie  czuło  winny  za  popełnione  zbrodnie, gdyż wykonywali jedynie rozkazy… Co Ci ten mechanizm przypomina?  Podsumowanie 5 kroków — reguła wzajemności, zaangażowania i konsekwencji, konformizm, podział na My i Oni oraz posłuszeństwo. Skumulowane, gdy trafią na odpowiedni grunt (np. niepokoje społeczne, kryzys gospodarczy), mogą doprowadzić do tragedii — takiej jaką znamy z kart historii II wojny światowej, wojny w byłej Jugosławii czy wojny między plemionami Tutsi i Hutu, wojny na Ukrainie. Jednak te reguły nie odnoszą się jedynie do wielkich zbrodni — działają wszędzie tam, gdzie zostaje naruszona czyjaś godność.

E/ P — Lekcje Prawa

41


TEMAT 4. JAK DOCHODZI DO ŁAMANIA PRAW CZŁOWIEKA

 Warto zobaczyć: •  Jane Elliott's Blue Eyes Brown Eyes, https://www.youtube.com/watch?v=uQAmdZvKf6M&spfreload=10, dostęp: 10.08.2015. •  Film  Niebieskoocy,  reż.  B.  Verhaag,  oprac.  i dystrybucja  w  Polsce:  Stowarzyszenie  Kobiet  KONSOLA i Fundacja Autonomia.  W Niebieskookich obserwujemy grupę 40 osób. Są wśród nich nauczyciele/lki, policjanci/tki, pracownicy/ce administracji i pomocy społecznej. Osoby o różnym kolorze skóry, pochodzeniu, kobiety i mężczyźni. Elliott wdraża pseudonaukową teorię, która uzasadnia niższość osób o  niebieskich oczach, stosuje wobec nich jawną dyskryminację i  przeprowadza testy na  inteligencję, które są stronnicze kulturowo. Widzimy, jak w ciągu zaledwie kilku godzin przebywania w atmosferze takiego reżimu, dorosłych ludzi opanowuje przygnębienie i roztargnienie, mają trudności z wykonaniem najprostszych poleceń — pisze o filmie polski dystrybutor, Fundacja Autonomia. •  Fim Cicha Furia, reż. K. Musen. Zapis eksperymentu prof. Zimbardo (w jego narracji), wyorzystujacy oryginalne zdjęcia, wywiady i wspomnienia uczestników:  Eksperyment Zimbardo Cicha furia Stanfordzki eksperyment więzienny,  https://www.youtube. com/watch?v=lvkJjYUmqog, dostęp: 10.08.2015. •  film Eksperyment, reż. P. Scheuring — fabularyzowana wersja przebiegu więziennego eksperymentu P. Zimbardo, (A. Brody, F. Whitaker), premiera w roku 2010.

E/ P — Lekcje Prawa

42


Temat 5. Gdy człowiek staje sie cyfrą…   czyli przepis na sprawny biznes plan


TEMAT 5. GDY CZŁOWIEK STAJE SIE CYFRĄ… CZYLI PRZEPIS NA SPRAWNY BIZNES PLAN

…Mogłam marzyć, że kiedyś byłam człowiekiem — osadzona w obozie Majdanku  Materiały Film Ostateczne rozwiązanie (tytuł oryginalny Conspiracy), reż. Frank Pierson,  produkcja: BBC/HBO, 2001, czas trwania: 90 minut

 Wstęp Przypomnij uczniom, że na poprzednich lekcjach, odnosząc się do doświadczeń II wojny światowej poznawali mechanizmy, które zdaniem psychologów, wyjaśniają fakt, iż jeden człowiek jest  w stanie skrzywdzić drugiego człowieka tylko dlatego, że ten drugi jest inny. Podkreśl, że pomimo świadomości tych mechanizmów, trudno wyzbyć się pytania — jak mogło do tego dojść? Jak  można było wymyślić, zaplanować i przeprowadzić świadomą zagładę milionów osób, a  na dodatek przekonać społeczeństwo do słuszności tych zachowań.  20  lipca  1942roku,  w  willi  SS  przy  ulicy  Grosser  Wannsee  56/58  w  Berlinie,  szef  Głównego  Urzędu  Bezpieczeństwa  III  Rzeczy  Reinhard  Heydrich  zwołał  konferencję,  na  którą  zaprosił   czternastu wysokich rangą  przedstawicieli hitlerowskiej służby państwowej. Wśród zaproszonych znaleźli się: •  •  •  • 

Adolf Eichmann — szef sekcji żydowskiej w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Roland Freiser — Minister Sprawiedliwości Otto Hoffman — z Głównego Urzędu Rady i Osadnictwa SS Henrich Muller — szef Gestapo w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa

(pełna lista uczestników znajduje się w materiałach dodatkowych, załączonych do lekcji) Celem spotkania było podjęcie niezbędnych kroków do ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej oraz odpowiednie skoordynowanie ministerstw i urzędów III Rzeszy tak, aby  zapobiec ewentualnym konfliktom kompetencyjnym ich szefów. Przebieg konferencji był ściśle tajny. Sporządzono tylko kilka protokołów ze spotkania, do których mieli dostęp jedynie wybrani,  wysokiej rangi urzędnicy. W 1947r. jeden z protokołów został odnaleziony przez Amerykanów,  dzięki czemu wiemy jak wyglądało posiedzenie, na którym w ciągu 2 godzin zadecydowano o losie 11 milionów ludzi…  Pokaz filmu Ciekawostka: akcja filmu rozgrywa sie w autentycznej willi w Wannsee.  Omówienie filmu z uczniami Przygotowany plan został wcielony w życie, a jednym z obozów, w którym funkcjonowały komory gazowe był obóz KL Auschwitz. Usytuowanie pierwszych, tymczasowych komór służących do eksterminacji zostało wybrane przez Rudolfa Hössa (komendanta obozu) oraz Adolfa  Eichmanna, podczas wizytacji obozu. W 1942 r. rozpoczęto w Brzezince budowę czterech wielkich, stałych komór gazowych i krematoriów, które oddano do użytku w okresie od 22 marca  do 25-26 czerwca 1943 r. W każdej z nich można było uśmiercić jednorazowo około 2 tysięcy  osób. Przepustowość krematoriów wynosiła nawet 8 tysięcy zwłok na dobę. 

E/ P — Lekcje Prawa

45


TEMAT 5. GDY CZŁOWIEK STAJE SIE CYFRĄ… CZYLI PRZEPIS NA SPRAWNY BIZNES PLAN

 Więcej informacji można znaleźć na stronie oświęcimskiego muzeum: Komory gazowe, http://www.auschwitz.org/historia/zaglada/komory-gazowe, dostęp: 10.08.2015.  Pytania do uczniów •  Co poruszyło Was w obejrzanym filmie?  •  Jak oceniłbyś postawę bohaterów filmu? Czy była jednakowa? •  Czy odnalazłeś mechanizmy, które omawialiśmy na poprzednich lekcjach (My/Oni, konformizm, posłuszeństwo, regułę zaangażowania i konsekwencji) •  Obozy zagłady nazywane są fabrykami śmierci. Na kanwie filmu uzasadnij słuszność tej tezy/ słowa klucz: spotkanie biznesowe, menadżer, logistyka, produkcja, …statystyka, fabryka 

 Warto wykorzystać materiały dostępne w Internecie: 1. Komory gazowe, http://www.auschwitz.org/historia/zaglada/komory-gazowe, dostęp: 10.08.2015 2.  Stowarzyszenie Dialog-Współpraca-Rozwój, http://dwr.org.pl zakładka: historia konferencji w Wannsee, dostęp: 10.08.2015. 3.  Państwowe Muzeum na Majdanku, http://majdanek.eu, dostęp: 10.08.2015.  Podsumowanie Zaakcentuj, że silne podziały na  MY/ONI, reguły wzajemności i  konsekwencji, ślepe posłuszeństwo oraz skłonności do konformizmu nie tylko dotyczą doświadczeń II wojny światowej, ale kryją się za każdym aktem przemocy, również za przemocą rówieśniczą. Dynamika przemocy jest bowiem taka sama. Zazwyczaj rozpoczyna się od ośmieszania, dogryzania. Pokrzywdzony zostaje wyrzucony na margines klasy. Zaczyna być gorszy, nie jest już jednym z nas… Doświadczenie pokazuje, że sprawcy przemocy widząc milczącą aprobatę swych działań eskalują zachowanie. Pojawiają się hejty w internecie, przemoc psychiczna i fizyczna…

E/ P — Lekcje Prawa

46


Profile for Fundacja Dom Pokoju

Lekcje Prawa  

Lekcje Prawa nie służą nauczeniu definicji i gotowych formułek postępowania. Ich celem jest zrozumienie istoty omawianego obszaru prawa, mec...

Lekcje Prawa  

Lekcje Prawa nie służą nauczeniu definicji i gotowych formułek postępowania. Ich celem jest zrozumienie istoty omawianego obszaru prawa, mec...

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded