Vi er brødrene Eikemo - Marit Eikemo

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 1

16.04.2024 14:45

MARIT EIKEMO Her, no. Møte med unge menneske. Reportasje 1999 Mellom oss sagt. Roman 2006, 2007, 2018 Arbeid pågår. Roman 2009, 2010, 2018 Samtale ventar. Roman 2011, 2012, 2018 Alt inkludert. Roman 2015, 2016, 2018 Samtidsruinar. Essay 2015 (første gong gitt ut på Spartacus forlag i 2008) Gratis og uforpliktande verdivurdering. Roman 2018, 2019 Hardanger. Noveller 2019, 2020 Team Tuva. Roman 2021, 2022

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 2

16.04.2024 14:45

Marit Eikemo

Vi er brødrene Eikemo Roman

Samlaget Oslo 2024

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 3

16.04.2024 14:45

© Det Norske Samlaget 2024 www.samlaget.no Omslag: Laila Mjøs Slektstre og kart: Line Monrad-Hansen Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/14,5 pkt. Sabon Papir: 70 g Holmen Book Cream 2.0 Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-340-1217-4

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.

Materialet i denne utgivinga er verna etter åndsverklova. Det er derfor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gi att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgivinga utan at det er heimla i lov eller følger av avtale med Kopinor.

Det er forbode å bruke heile eller delar av utgivinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skape tekst, bilde, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane.

Bruk av materiale frå utgivinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 4

16.04.2024 14:45

Takk til far og mor Takk til onklar og tanter og kvar einaste søster og bror

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 5

16.04.2024 14:45

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 6

16.04.2024 14:45

Elva Elva er rasande. Snøen på fjellet har smelta på grunn av plutseleg mildvêr og kjem som dundrande vassmengder saman med det ustoppelege regnet. Siloballar og gamle dekk deisar nedover, og frå elvebotnen kjem skrallande drønn. Hadde ikkje folk visst betre, hadde dei trudd det var brote ut krig i dalen, men det er ikkje lyden av krig dei høyrer. Det er lyden av svære steinar som har lege på botnen i alle dei år, og som har komme i rørsle.

Arkivopptaka frå flaumen i Odda flimrar over dataskjermen min, ti år seinare. Eg kan framleis ikkje fatte det. Eg leitar etter eit innslag med søskenbarnet mitt, Lars, der han fortel om det som skjedde. Det var noko med den sjølvsagde måten han snakka til kameraet på, mens elva fløymde forbi i bakgrunnen. Så typisk han å dukke opp i eit intervju, alltid kronvitne til det som skjer rundt seg, særleg når det gjeld vatn og høgder. Han må alltid sjekke dei to spisse steinane i elva, rett utanfor Bunnpris. Når dei forsvinn i det kvite – og det held fram med å regne – er det alvor. Dette veit Lars, og det såg han før han gjekk på ettermid7

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 7

16.04.2024 14:45

dagsskift på sinkverket den dagen. Etter jobb kunne han ikkje komme seg raskt nok inn igjen til elva, og då såg han at vatnet gjekk langt over Hjøllobrua i enorme kast. Han var sikker på at brua kom til å ryke.

Han jaga opp og ned langs breidda, det rulla og buldra under beina på han, som eit jordskjelv som ikkje ville gi seg. Lars er ein driven laksefiskar, han kjenner elva ut og inn, han veit kva krefter det er i den. Han veit korleis vasstanden aukar og minkar gjennom årstidene, og at store nedbørsmengder kan endre elva på nokre timar. Proppar og korkar gjer at elva grev og finn nye løp, det har han sett mange gonger, men ikkje dette !

Han gjekk opp i hagen til ein kompis med orkesterplass til elva, mens vatnet glefsa jord og stein under grunnen til dei nærmaste husa. Paralyserte stod dei og såg på den rasande elva, og så – ein lyd dei ikkje hadde høyrt før, det knaka og knakk, dei var sikre på at brua rauk, men det var ikkje brua. Det var eit hus som losna frå grunnen, og no kom det seglande i mørket. Eit heilt hus på tre etasjar med gardiner blafrande ut dei knuste vindauga kom flytande oppå vatnet, som ein husbåt med alt inni, med stolar og bord, senger og sofa, komfyr og vaskemaskin, koppar og krus og fandens oldemor. Lars såg med ein gong at det var huset til Kjetil Skjerven.

Er det folk i huset? ropte han ut i natta.

Er det folk i huset!

Meir rakk han ikkje tenke eller seie før huset trefte Hjøllobrua, blei skrudd under brua og knust til pinneved. Det som nettopp var Kjetil Skjerven sitt hus, låg igjen som nokre plankar oppå brua, resten blei skyld 8

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 8

16.04.2024 14:45

ut i elva og rann ut mot fjorden. Sivilforsvaret, Heimevernet, ordføraren, fleire og fleire kom forbi. Det var ikkje folk i huset, sa dei. Alle folka er evakuerte. 39 hus evakuerte.

Neste gong det knaka i konstruksjonar, var det huset til Granheimen som kom seglande. Og opp av pipa stod ei sky av røyk.

Fyrer dei no? var det ein som sa.

Eg trur ikkje dei fyrer no, sa Lars.

Det var vatn som blei pressa opp av trykket under huset og stod som ei fontene ut av pipa. Og så, på sju sekund, blei det skrudd under brua og knust til pinneved, som det andre huset. Alt Granheimen har samla og spart på i dette livet. På ein augneblink rann alt ut i elva. Hus kan vere så robuste, som menneska som bur i dei. År ut og år inn kan dei tole alt, stå imot allslags vêr, alle slags tider og påkjenningar – og samtidig: På ein augneblink kan det vere over. Livet kan brått blåse ut, og hus kan knusast til pinneved.

Fem hus gjekk på elva den natta. Morgonen etter rann ho diger og triumferande forbi krater der husa hadde stått, som opne sår i landskapet. Dronar flaug over elva, folk med kamera og mikrofonar gjekk opp og ned langs elva, men dei kom for seint. Var det ingen som fekk filma det? Ein reporter med det treffande namnet Sjøstrøm møtte Lars ved elvebreidda den dagen. Dei stilte inn kameraet, og Lars kunne fortelje. Han hadde sett alt.

No er ikkje eg ein gammal mann, seier han, men heller ingen av dei gamle eg har snakka med, har sett elva så stor.

9

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 9

16.04.2024 14:45

Lars Eikemo er ingen gammal mann – søskenbarnet mitt, nesten som ein bror – men når eg ser på ansiktet hans på dataskjermen, ser eg spor av alle dei gamle: far hans, far min, alle Eikemo-brørne: Per, Martin, Reidar, Kåre og Einar.

Vi kjem frå det same huset, som bestefar vår bygde med eigne hender, ferdigstilt i 1947. I det huset har familie og venner av familien komme og gått. Folk har flytta inn og ut, opp og ned i etasjane gjennom heile etterkrigstida, frå sokkelleilegheita til andre etasje, til tredje etasje og til hyblane på kvisten. Til dei flytta ut for godt. No er det berre far min igjen i huset, og no knakar det i konstruksjonen. Det var ikkje det som var poenget med Berjaflotvegen 9, at Per Eikemo skulle bu i det store huset heilt åleine.

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 10

16.04.2024 14:45

Bacalao i bagasjen Eg har slutta å køyre frå Bergen til Odda i sterk vind og nedbør, det er altfor farleg. Men ein mørk og stormfull fredag i februar gjer eg det likevel. Småjentene, Vilma og Judit, sit i baksetet, og Alvin, den vaksne sonen min, i passasjersetet. Eg har hjartet i halsen – og bacalaogryta skvulpande i bagasjerommet. Snøen piskar mot bilruta over Kvamskogen, det er umogleg å sjå meir enn ein meter framføre. Dekka på bilen har null feste på den slapsete vegbanen, og bilen skjenar frå side til side i mørket, som å sitte i ein båt. Helvetes vestlandsvegar! Tenk om vi møter eit vogntog? Vi vil vere sjanselause. Kva for ein vill idé var dette? Å køyre innover hit på vinterføre er med livet som innsats.

Kjem ikkje farane mot oss, kjem dei ovanfrå som buldrande ras frå fjellsidene. Likevel har eg stappa bilen full av ungar og køyrt innover. Korleis skulle vi elles fått feira 85-årsdagen til far min?

Søster mi kan ikkje komme. Eller, ho meiner vel at det er min tur til å arrangere selskap for far vår, ho har hjelpt han så mykje i det siste. Ho har begynt å rydde i huset også. Han klarer ikkje med det sjølv, eller han ser ikkje alt rotet. I alle etasjar, frå kjellar til loft, i alle 11

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 11

16.04.2024 14:45

buer og rom og kott, har det hopa seg opp restar frå alle tider og alle folka som har budd her. Lass etter lass blir køyrde på gjenbruksstasjonen, litt etter litt forsvinn tinga, og med tinga forsvinn forteljingane. Eikemo-brørne er gamle, dei hugsar ikkje så godt lenger, men dei er her enno: Per, altså far min, Martin, Reidar, Kåre og Einar. Eg har invitert alle til 85-årsdagen, og bortsett frå Kåre, som er redd for å få korona, har alle sagt at dei kjem.

Eg parkerer bilen så tett inntil muren i Berjaflotvegen som mogleg. Det gjekk bra. Eg sit med hendene på rattet og samlar meg før eg går ut. Jentene har allereie sprunge opp trappene for å gi Morfar-Per ein klem, uvitande om kor stor fare eg utsette dei for med denne turen. Eg tar bacalaogryta ut frå bagasjerommet og går dei 39 trappetrinna opp til far min i husets tredje etasje. Då eg legg handa på dørklinka, trekker eg pusten djupt før eg opnar døra og alt saman strøymer mot meg. Eg blir fem, seks, sju, åtte, ni, ti og elleve år gammal. Eg blir tenåring, og eg blir student med sommarjobb på Norzink. Eg blir mor til fire barn. Eg blir summen av alt dette, når eg går inn i den vesle kalde gangen og roper eit forventningsfullt Hallo?

Einar, den yngste av brørne, køyrde frå Austlandet i går. Det er ikkje noko heft for han å køyre over fjellet, fire timar så er han over – på sommarføre vel å merke. No er det kolonnekøyring på fjellovergangane, og då tar det den tida det tar. Han og sambuaren Sheila har overnatta hos Reidar på fjellet og tatt han med seg på festen. Reidar kjem seg ikkje ned til 12

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 12

16.04.2024 14:45

Odda for eiga maskin etter at han mista lappen. Då Bjørg døydde av alzheimer, prøvde dei å flytte han til ei kommunal leilegheit i sentrum, men det gjekk jo ikkje. Kva hadde han der å gjere? Og kor var Bjørg?

Luktene hennar fanst ikkje i klesskapet, ho var ikkje i tinga eller i veggene. Der oppe er ho så nær, og Reidar må vere der Bjørg er. Han rømte frå den kommunale leilegheita og haika opp igjen til fjells. Då folk møtte han på grusvegen der oppe, spurde dei kor han var på veg.

Eg leitar etter Bjørg, sa han.

Bjørg, Kronhjorten til Reidar. Høgreist og slank, vakker, mild og sky. Kor blei ho av?

Men då er vel alle på plass? seier eg.

Spisebordet i stua er dekt på til ni gjester, men ingen har sett seg til bords. Alle står på golvet, og jentene spring rundt. Eg synest det er ein grei skikk at gjestene sit til bords når maten blir servert, men her i familien blir dei gjerne ståande på golvet lenge etter at maten er sett på bordet. Framleis spreke og spenstige i kroppane står dei med ein suveren knekk i eine hofta, som dei idrettsmennene dei er, sjølv etter at dei fleste har bikka 80 år. Alvin prøver å føre ein samtale med bestefar sin, men han høyrer nesten ikkje kva som blir sagt lenger, og mindre og mindre jo fleire folk og lydkjelder som fyller rommet. Alvin, min førstefødde, dradd ut av meg med dramatikk og tong inn i det nye året 01.01.01 og såg på meg med dei vidopne kvikke augo, kva er dette for ein stad? Han utvikla tidleg denne formidable evna til å snakke med nesten kven som helst. Open og interessert møter han alle folk og held alle slags samtalar gåande. Eg kan ikkje 13

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 13

16.04.2024 14:45

rose han nok for dette. Det er ingen ubetydeleg kompetanse, pleier eg å seie til han. Men her kjem han til kort. Kvar gong han spør morfaren om noko, ser han berre hjelpelaust på barnebarnet sitt. Høyreapparatet har han for dette høvet lagt i ein skuff. Alvin gjentar og gjentar med stigande stemmevolum, men det blir slitsamt for alle i lengda, snart gir han seg på det, og far min blir meir og meir ein taus tilskodar til sitt eige selskap.

Med alderen har alle brørne utvikla denne dårlege høyrselen, den eine verre enn den andre. Far min blir meir og meir introvert på grunn av dette, mens Martin sin strategi er tvert imot: Han tar ordet – og held på det så lenge som mogleg. Då er det ingen andre som slepp til. Onkel Martin, familiens Petter Smart, amerikafararen, den eminente mekanikaren, har sine eigne løysingar på det meste. Men kor blir det av han no? Kan han ha gløymt festen til bror sin? Han er trass alt den som hugsar best av dei. Det har vel ikkje skjedd noko?

Einar tar fram telefonen og ringer.

Kor blir det av deg?

Eg? Ja, kor er du?

Eg er heime.

Men du skulle jo vere her, hos Per! Ja, klokka sju.

Nei, klokka seks!

Nei, haaar du sett.

Einar ristar på hovudet.

Får ikkje håpe han er blitt dement, seier han.

Kva er dement? spør Reidar.

Det blir stilt i stua. Eg og Einar og Sheila ser på 14

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 14

16.04.2024 14:45

kvarandre. Sheila tar omsider ordet og seier det som det er: Demens er fellesnamnet på fleire ulike sjukdommar som utviklar seg over tid og fører til aukande endringar i hjernen. Ein kan få problem med minnet. Vanskar med språk og orienteringsproblem er også vanleg for dei som har demens.

Reidar høyrer konsentrert etter og nikkar interessert til det ho seier, før det kjem eit enormt leven frå høyreapparatet hans, piping og susing frå ei anna verd. Alle har no omsider sett seg til bords, og på klassisk maner har Martin komme lydlaust inn døra og smidig funne plassen sin rundt bordet. Det er håplause parkeringsforhold i den smale gata utanfor huset, særleg med så mykje snø som har falle i det siste.

Eg parkerte oppe ved gravplassen, seier han, så har eg kort veg dersom det skulle skje noko.

Han ser på Reidar, som ser forvirra ut mens ulydane står ut øyro hans.

Er det du som pip sånn? seier Martin.

Kva skal eg gjere, då? seier Reidar ulykkeleg og tar seg til øyro.

Legg det i ein skuff, som vi andre, seier Martin. Alltid like løysingsorientert.

Problemet er at ingen av dei hugsar kva for ein skuff dei legg høyreapparata i. Sist far min var på besøk hos oss i Bergen, la han apparatet i ein skuff der, og då var det heilt umogleg å finne det igjen i Odda, endå kor mykje han leita. Hadde det ikkje vore for Judit, hadde han sannsynlegvis leita enno. Ein dag heldt ho fram det vesle apparatet som ein pokal mellom dei to spinkle fingrane sine og sa: 15

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 15

16.04.2024 14:45

Er det denne morfar leitar etter?

Det var det. Og no ligg det i ein skuff i Odda.

Det er i grunnen for gale, seier Martin, høyreapparata kostar 15 000–16 000 kroner per stykk, og så ligg dei berre og sleng rundt i skuffane til folk …

Mitt apparat er ikkje så dyrt, seier Reidar.

Det er vel derfor det ikkje verkar, då, seier Martin.

Far min sit ved enden av bordet under eit bilde av seg sjølv, som eit av onkelbarna hans har måla. Eller, ho har måla ein munter maratonløpar som liknar på far min. Det er berre det at far min aldri har sprunge eit einaste maraton med godt humør. Han gjer ikkje så mykje anna med godt humør heller. Det er ikkje godt humør som er motoren for far min. Eg har lang trening i å sjå om han har ein dårleg eller mindre dårleg dag. Som regel psykar han seg ned i dagevis før noko skal skje, som til dømes eit selskap. Når dagen kjem, er han heilt nedkøyrd og utsliten, og frå dette nullpunktet kan det berre gå éin veg. Eg ser granskande på han under bildet av den muntre maratonløparen.

Forma er kanskje litt stigande? Han forsyner seg iallfall godt av bacalaoen. Eg pustar letta ut når dei andre gjer det same. Reidar lesser oppå fatet fleire gonger, dette var god fisk! Så god fisk har han ikkje smakt på lenge. Mellom munnfullane snakkar han ivrig om alle prosjekta han har på gang, alt han skal ha gjort, mellom anna må han reparere noko på taket i den gamle årestova i tunet sitt. Alle ser på kvarandre. Har Reidar tenkt seg opp i ein stige igjen? Det gjekk ikkje så veldig bra sist, då han kom ned med knekte ribbein og store hovudskadar.

16

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 16

16.04.2024 14:45

Det er ingen som har Bjørg sin fasong, seier han med sorg og lengsel i stemma, ingen som kan arve dei fine kjolane hennar. Alle bunadene! Og ulveskinnsjakka, som eg kjøpte til henne i London. Ho var så stilig i den jakka, med flotte spenner her, seier han og demonstrerer på seg sjølv kor spennene sit over brystet.

Ulveskinn, altså, seier eg.

Vil du ha den?

Eg trur ikkje Bjørg sine klede passar til meg, dessverre.

Kva med dotter di, Asta?

Naturvernaktivisten? Eg trur ikkje ulveskinn er noko for henne.

Det er ingen som kan arve kleda til Bjørg. Ingen som har hennar fasong, klagar Reidar vidare.

Far min tar ein ny munnfull av bacalaoen og lukkar augo i det dunkle lydbildet rundt bordet. Dei siste femten åra har han klaga på at maten ikkje smaker lenger, éi etter éi blir gledene tatt frå han. Likevel er det ingen som koser seg meir med maten enn far min. Han bruker lang tid og forsyner seg mange gonger. Dei andre kan berre prate. Det er ein slags fred i dette, at han har høyrt alt saman før.

Då far min fylte sytti, gratulerte lokalavisa feil bror.

Dei publiserte eit bilde av Reidar Eikemo og ein lang artikkel om alt Reidar har utretta gjennom eit langt liv, og det er ikkje lite. Far min las artikkelen, la frå seg avisa og såg bekymra utover Odda. Eg og søster mi hadde tatt initiativ til ein stor fest, og no kom dei snart, frå fjern og nær.

Vi hadde dekt langbord i Ungdomshuset, laga song17

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 17

16.04.2024 14:45

hefte og fylte eit badekar med tørris og øl, og vi var kveldens konferansierar. Helge, som var sambuaren min då, hadde brent ein cd til kvar av gjestene, musikk frå platesamlinga til far min, det optimistiske lydsporet til femti- og sekstitalet. Huset i Berjaflotvegen var fullbooka, alle sengene i alle etasjane var reidde opp, og snart kom den eine syttiåringen etter den andre på lette spenstige føter, pene i tøyet og raske i replikken.

Alle var i toppform. Dei svinga begeret, og dei svinga hoftene til Young Love. Tell Laura I love her! Tell Laura I need her! Hey, Hey Paula, I want to marry you! Put your lips next to mine, dear! Heilt til klokka var fire om natta.

Eg ser på selskapet rundt bordet i Berjaflotvegen.

Alt mogleg har skjedd på femten år, og samtidig ikkje.

Far min har halde fortet i dette huset, som han alltid har gjort, og praten mellom brørne går som den alltid har gjort. Om stort og smått og stort sett det same.

Når dei har forsynt seg mange gonger av bacalaoen, er det gudskjelov rikeleg med mat igjen. Det er berre ein ting som er verre enn at bacalaoen er for salt – og det er for lite bacalao. Då eg var lita, var eg alltid bekymra når maten kom på bordet. Eg syntest nesten alltid det såg så lite ut. Men når far min skrapa gryta heilt tom, konkluderte han med at det var akkurat nok mat! Eg, som var forsiktig med å forsyne meg fordi eg var redd det ikkje skulle bli nok til alle, syntest det var rart at han kunne vere så sikker. Korleis kunne han vite at ikkje fleire ville forsynt seg meir, dersom det var meir mat igjen?

Dette, tenker eg triumferande når eg ser ned i bacalaogryta, er akkurat nok mat . Alle er mette – og endå 18

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 18

16.04.2024 14:45

er det nok til å sette igjen ei gryte til far min, som er så glad i restemat.

Mens eg ryddar bordet, dreier samtalen seg om folk frå Odda, om Dinka, Jangen, Stompen og Hestalars, og kva var det dei kalla han Andersen? Alle prøver å komme på namnet hans.

Han Andersen, veit de.

Andersen? Kven Andersen?

Duck – is – late! And er sen.

Mr. Duck is late – again, skråler dei.

Det er lenge sidan dei har ledd så godt. Til Martin brått skjer gjennom: Duck is late? Kva er det for eit kallenamn? Då ville eg heller heite Andersen, seier han.

Einar vil seie noko til jubilanten. Han har med seg ein liten høgtalar som han koplar til mobilen.

Per har mange lidenskapar, seier Einar, og éin av dei er å legge kabal.

Far min sit som ei saltstøtte ved enden av bordet under det muntre bildet av seg sjølv og høyrer, eller høyrer ikkje, det som blir sagt. Eg er usikker på kva veg denne talen skal ta. Er det lidenskap å legge kabal?

Eg ser for meg far min med ein av dei slitne kortstokkane, stokke og dele ut til ein ny kabal, kveld etter kveld, år ut og år inn. Av alle ting han har gjort i dette livet, stått i leiarskap for store fellesprosjekt, grensesprengande idrettsprestasjonar, byggverk og umoglege oppgåver, så har eg tenkt på kabalane som det motsette av lidenskap, ein ikkje-aktivitet, som verken bygger eller skaper, som berre gjentar seg og gjentar seg.

19

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 19

16.04.2024 14:45

Einar styrer litt på med mobilen før han finn den rette songen og stiller inn lyden. Og ut av høgtalaren kjem den veldig lange førtitalshitten «Deck of cards», om ein soldat som bruker kortstokken til å lære seg Bibelen. Eg får ikkje med meg alt, men oppfattar at kortstokken er ein metafor for livet sjølv: When I count the spots in a deck of cards, I find 365, the number of days in a year.

There are 52 cards, the number of weeks in a year.

There are thirteen tricks, the number of weeks in a quarter.

There are four suits, the number of weeks in a month.

And twelve picture cards, the number of months in a year.

Eg serverer kake og ost, og Martin seier noko mellom munnfullane. Det er neppe meint som ein tale – det er ikkje Martin sin stil å halde talar – men slik høyrest det likevel ut: Då vi skulle springe New York maraton i 1982, ville eg vise dei andre eit hus eg hadde budd i på femtitalet, men då vi kom til Harlem, var heile kvartalet vekke!

Forvirra stod han der, i alt det nye. Kor var alt saman blitt av? Men Coney Island fanst vel framleis, tenkte han, med alle sine fornøyelsesparkar, sirkus, sideshows og badestranda mot Atlanterhavet?

Eg spurde ein mann korleis vi kunne komme oss ut til Coney Island, men mannen spurde berre kva eg ville dit for, seier Martin.

Endå kor storarta han syntest det var i ungdommen, hadde Coney Island jamt og trutt dalt i popularitet 20

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 20

16.04.2024 14:45

etter andre verdskrig. Og då Eikemo-brørne kom til New York for å springe maraton, hadde forfallet fått herje fritt.

Kva vil du dit ut for? spurde mannen.

Eg vil sjå korleis det er blitt, sa Martin.

Remember it as it was, sa mannen.

Dette hugsar Martin. Og dette fortel han i 85-årsdagen til bror sin, som sannsynlegvis ikkje høyrer det som blir sagt. Det er ingen tale, men: Remember it as it was.

Reidar hugsar også noko, forteljingane dukkar vilkårleg opp frå minnet hans.

Eit digert beist var det, seier han.

Det var ein fin sommardag, Reidar og Martin sprang ubekymra rundt på bøane på familiegarden Eikemo, då Martin måtte sette seg ned på do, og mens han sat der, reiste ein orm seg i lyngen.

Eit digert beist!

Ormen hogg tak i baken til Martin. Men dette skulle ikkje hoggormen komme unna med.

Reidar reiser seg frå bordet, står på golvet og demonstrerer korleis han tok tak i halen på hoggormen og sveiva den rundt og rundt i digre banar over hovudet. Det kravde ein stor omkrins å få fart på kastet, forklarer han, før han med eit brøl kasta ormen, som i eit sleggekast, så langt han berre kunne. Og mens dette dramaet utspelte seg, fann Martin roleg fram den vesle avbitartonga han alltid gjekk med i bukselomma. For dette visste Martin allereie då: Dersom du blir biten av ein hoggorm, må du knipe av mellomstykket i huda, hudstykket mellom sjølve bitet, for 21

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 21

16.04.2024 14:45

å avleie det forgifta blodet, slik at det ikkje går vidare inn i kroppen. Martin kneip av mellomstykket i huda, slik han hadde lært, og så gjekk dei to små brørne tilbake til garden. Reidar oppspilt og full av adrenalin etter nærkampen med hoggormen og Martin med eit blødande hoggormbit på baken.

Dei var jo fulle av kjerringråd på Eikemo, seier Martin og fortel korleis tante Tora helte parafin på det opne såret hans for å vere på den sikre sida.

Far min følger brørne sine til døra, og for første gong den kvelden er han på grensa til oppstemt og glad.

Festen er endeleg over! Stemninga er høg og tett i den smale gangen. Har det alltid vore så trongt her? Brørne skubbar og dultar borti kvarandre, og Reidar rotar rundt seg sjølv, både med kleda og med fakta om det eine og det andre.

Nei, no rotar du godt, Reidar, seier Martin.

Reidar ler av seg sjølv. Og dei andre ler av Reidar.

Han er i det minste klar i hovudet, seier far min.

Og når gangen er tom for brør, tuslar far min inn i stua igjen og skrur på tv-en. Eg ryddar litt på kjøkkenet før eg seier god natt og takk for i dag. Eg kastar eit siste blikk inn i stua og ser far min sitte klistra inntil tv-en i mørket. Ut av skjermen fløymer bilde frå eit eller anna meisterskap på ski. Eg går opp dei kalde trappene til loftet. Eg hugsar korleis det var. Ofte var eg så kald om kveldane at eg måtte ta ein varm dusj for å få sove. Eg sprang gjennom den kalde gangen frå badet med det våte håret tulla inn i eit handkle, skunda meg inn på rommet, under dyna, før eg rakk å bli kald igjen. No er det liksom ikkje mitt rom len22

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 22

16.04.2024 14:45

ger. Det er rommet til den jenta som skreiv og skribla i alle dei gamle skuledagbøkene som framleis står i bokhylla. Ho som syntest at desse pyntetinga var fine, som sat ved den gamle skrivepulten ved vindauget og såg røyken frå smelteverket stige opp og elva renne forbi langt der nede. Ho som spelte alle desse kassettane, og dersom eg opnar skuffar og skap, vil gamle brev ramle ut. Eg drar pusten djupt, alt eg hadde på hjartet! Den rosa veggtelefonen min har høyrt alle dei fortrulege samtalane, og dei gamle lp-platene mine var lydsporet til alle mine svingande stemningar. Nokre bamsar ligg forlatne rundt omkring i rommet, lenge sidan dei blei tatt opp og omfamna mens salte jentetårer draup ned i pelsen. Tinga har vore for lenge åleine. Vi høyrer ikkje til kvarandre lenger. Eg treng dei ikkje, eg synest ikkje dei er fine, og det trur eg tinga veit. Det er som om dei står der og skammar seg over å gi meg denne framande kjensla i mitt eige rom. Eg burde rydde i alt dette. Søster mi, som har rom vegg i vegg, har for lengst rydda i sine gamle ting, men så er ho også storesøster. Ho har eit lite forsprang.

Før far min bygde jenterom av desse hyblane på kvisten, budde onkel Reidar og tante Bjørg her, men då dei fekk Lars og Heine, flytta dei ned i andre etasje. Endå lenge før det igjen budde nokre politifolk på kvisten her, og så budde det ein fyr som jobba på Låte møbelfabrikk, men han verken såg eller høyrde dei noko til. Dei trudde ikkje han tolte dagens lys, og så ein dag hadde han berre flytta ut. Romma stod tomme i mange år, heilt ut på åttitalet då far min bygde om heile loftet for å integrere tredje og fjerde etasje.

Familien vår på fire trong meir plass på åttitalet enn 23

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 23

16.04.2024 14:45

familien Eikemo med dei fem gutane trong på femtitalet. Det var nye tider, og mor mi ville ha det moderne.

Far min reiv ned det gamle hybelbadet og bygde eit nytt og stilig bad med saloon-dører inn til toalettet. Og to av dei fire hyblane blei bygde om til moderne jenterom med plassbygde senger mot skråtaket. Eg følgde nøye med på byggeplassen. Kvar dag gjekk eg inn på det framtidige jenterommet mitt, med den deilige lukta av spon, og sa oppmuntrande til far min: Så langt du har komme! Det var ikkje alltid det stemte, han hadde jo andre ting å halde på med også, men eg var imponert over kvar ny spikar som blei slått inn. På dårlege dagar, då far min ikkje syntest han fekk til noko, sa han at det var ingenting å skryte av. Men det var det! Sjølv om han var ein fråverande far, var eg alltid i stand til å gjenkjenne omsorga og omtanken i det som blei bygd – og det som blei reparert. Om ikkje alt blei sagt mellom oss, var det aldri noko som ikkje verka i huset. Alt blei fiksa. Seinare har eg ikkje alltid gjenkjent omsorg når det kjem i andre former enn fiksing og bygging og reparering, og det har ofte vore eit problem for meg: Kva er dette? Kjærleik?

Eg ser på jentene som ligg og søv i den vesle hola av ei seng med det lyse håret sitt fløymande utover dei gamle putene mine.

God natt, jentene mine, sov godt, seier eg.

Eg blir ståande ei stund på den kalde gangen utanfor rommet, til venstre er det eit lite kleskott. Der har ikkje søster mi rydda enno. Dei gule bobledressane, som mor vår sydde til oss då vi var småjenter, heng der framleis, den eine litt lengre enn den andre. Ingen kan 24

63453 Vi er brødrene Eikemo – s. 24

16.04.2024 14:45