Page 1


Wanda Marasco

Kompaniet av dikta sjeler Roman Frü italiensk ved Kristin Sørsdal

Samlaget Oslo 2019


© 2017 First published in Italy by Neri Pozza This edition published in arrangement with Grandi & Associati www.neripozza.it Originaltittel: La compagnia delle anime finte © Det Norske Samlaget 2019 www.samlaget.no Sitatet på side 7 er frå Marguerite Yourcenars roman L’oeuvre au noir (1968). Omslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg | exil design Framsidefoto: Piergiorgio Branzi / Contrasto Førtrykk: Type-it AS, Trondheim 2019 Skrift: Minion 11,5/15 pkt. Trykkeri: ScandBook AB, Falun Printed in Sweden ISBN 978-82-521-9603-0

Denne boka er trykt på miljøvennleg papir.


Til Elio, diktar og nÌr venn. Til poesien med sterke glimt av røynd.


Kven er så dum å døy utan i alle fall å ha tatt turen gjennom sitt eige fengsel først? Den foreldrelause visste at foreldra hennar, då dei vende villfaringa ryggen, ikkje hadde gjort anna enn å halde fram på den vegen som ikkje fører til himmelen. Marguerite Yourcenar


Ho heitte Vincenzina Umbriello og hadde tatt med seg det namnet som eit drønn til leilegheita i Unghiatosmauet 53, tredje etasje. «Drikk, ma’ , drikk.» Dei siste orda sa eg til henne mens eg strevde med å få sugerøyret inn i den slappe munnvika hennar. Men no spionerer eg. Eg spionerer på spora i huda etter alt som har vore. Den vesle flekken med stivna sukker på smekka, etter siste måltidet, tåspissane meisla ut under lakenet så dei liknar ei krum klo, det markerte kragebeinet, kanskje enno varmt, lyset i rommet, som må rekruttere nokre tause partiklar utan stor iver, det paniske samanbrotet i kroppen ho har levd i, framtennene som stikk ut med ein gulaktig topp, hår som er filtra saman i ei perfekt stille, auge fulle av tett duskregn, samanstifta lepper mellom to hudrenner, hendene uverksame, éi rett fram, den andre svakt vridd som i ein feilmanøver. «Ma’ , det er noko eg må seie til deg.» Det er ikkje eg som snakkar. Det er redsla. Eit skremt pust vekslar mellom kroppen hennar og min. «Fa’ ampressa, skund deg, e døyr.» Kanskje har ho ikkje lagt merke til det. Ho har ikkje kjent at ho allereie er død, at ho svarer meg frå ei seng av 8


blad, at røysta hennar renn under golvhellene og kjem opp igjen som eit kvelt stønn langs veggane. «Ma’ …» «Eh …» «Eg er redd.» «For noko tull. Snakk. Skund deg.» Ho har ikkje lagt merke til det. Heller ikkje at eg set meg ved vindauget, ein meter frå senga, at eg held fram med å spionere på kroppen hennar, den vide, opne panna, det grå og det blå i auga, og den andre typen kvit, av alabast og krit. Kroppen hennar har tatt vare på alle smau og gater vi har gått saman, vascio dopo vascio, frå det eine trongbudde hòlet på gatenivå til det neste. «Ma’ , eg byrjar her, nær glasruta …»


Scena er ein gamal haust. Ei diktande lampe viklar eit band rundt smauet og huset. Tuffsteinatoma har tatt turen frå gangane under byen til brusteinane av lava mens dei vaktar over ein spiral av spøkelse og sporvar. Halvdelen av glasruta er hav. Vatn som har krope saman i ei grav mellom vulkanen og bukta. Ein kan sjå handelsskipa med dei mørke skipssidene, akterenden vend mot horisonten, baugen mot buene på kaia. Den andre delen av glaset er den kvelande trengselen av bygningar og tak. Etter det kjem åsen med dei gamle husa som avsats etter avsats har himmelkuppelen som følgje. Vårt hus er også gamalt, som alle dei andre i nabolaget. Låge murgardar bygde av adel og dokterar mot tyfus, slik at dei kunne kome hit opp og puste inn frisk luft. Eg har alltid følt dette huset som ein imaginær bygning som med stort strev heng over grottene i Miradois-kleiva og Krystallgata. Som alle dei andre husa har det trapper og hagar som heng fast i knoklane mine. Dette er den rette staden om eg vil at mor mi skal lytte, no då ho er død. I ei lindring av eit sår som går frå eitt menneske til eit anna. Heilt fram til senga hennar. Som etter det eg kan minnast, er laga av tuffstein, har spor av gjørme, av forsteina persille, kvitlauk og lauk, av terra10


kottafrukt som er lagd ned ved føtene hennar. Ei slags støtte på ferda og del av eit slags ideelt kosthald mellom levande og døde. Ho er på veg ned Hundretrinnstrappa, auga er retta mot bakken. På muren klistrar det seg sniglar, og over hovudet hennar ligg ei rad av låge skyer. Eg er straks tilbake, hald dykk i ro her, sa ho til meg og syskena mine før ho gjekk. Ho er ikkje straks tilbake. Ho må gå ned spiralen av skakke avsatsar og gjennom smaua, vere berrføtt kvinne viss skohælen går sund, passere tønnene utanfor vinkjellaren, stoppe og korse seg ved madonnafigurane, bli med i blikka til esla som drar frukt- og grønsakskjerrene, svinge rundt hjørnet til aude plassar, svinge utanom brødkorger som heng frå balkongane, forme fotsolane etter buktingane i smaua, krins for krins mens ho sirklar seg inn gjennom grøftene i lyska til byen. Ho må klare å motstå freistande rop, lysta til å stele ein rømt hanekylling, ønsket om å snike til seg noko frå fulle handlenett eller svare på eit krenkande tilrop eller eit altfor grovt kompliment. Ho må la vere å kvile på kanten av den tørre fontena eller kike lystent på flortynne underkjolar, ho må gjere seg stridslysten når ho ber om avslag på prisen, stille seg i skuggen under bogegangen når ho vil kvile, kome seg velberga ut av undergangen som forkortar vegen, kjøpe det som trengst, smette forbi ein vulgær gatesongar og ein prosesjon av brennande vokslys i Krystallgata, sette på seg eit steinansikt når ho møter tiggaren som sperrar vegen, seie eg har ingenting eller ikkje seie noko i det heile tatt, men kvese mellom tennene din sveltihel, skaff deg eit arbeid, for så å ta fatt på trappene opp igjen 11


med posane fulle av sardinar, potetar, frukt, lauk og kvitlauk, alt det som trengst i eit næringsrikt kosthald, alt det som får henne til å sjå oppover det som er igjen av bakken før ho er heime, og sende frå seg eit stønn. Eg går bak henne, og litt etter litt finn eg medkjensla. For meg og for henne. For desse murane, som alltid har flankert åsane, for sprekkane, hagane, skråningane, skrentane, slyngene, dei underjordiske gangane. Mor mi går med løyndomsfulle skritt. Ho veit at under brusteinane ligg den antikke byen. Ein gong såg ho inngangen frå den vesle stova til kontrabandiera Sisina, ho som sel smuglarvarer, og som bur nedst i nummer 133 i Krystallkvartalet. Eg var der også. Sisina opna ei skjult dør bak sengegavlen. «Sjå, Vincenzí, her går det ei trapp … E blir redd. Berre huseigaren har gått ned saman med dei frå kommunen. Ein dag kjem dei for å grave det fram, seier han. Underjordiske gangar som går heilt opp til Capodimonte … Daudingar, Vincenzí, dauden er der nere …» Det var eit hòl dekt av tusenårig støv. Sisina hadde plassert gamle vinmugger og feiekostar langs veggen utanfor inngangen. Mor mi såg mektig ut då ho kika ned i mørkeret utan å oppdage verken knoklar eller kviskring frå graver. Ho stod tankefull og sa lågt: «Lukk igjen, donna Sisí, kloakkrottene kjem opp her.» Men ute i gata, då vi var på veg tilbake, var ho taus og såg i bakken meir enn vanleg, på vakt for allslags glimt innimellom brusteinane. Eg fantaserte og såg for meg at gluggar, gatedører, brusteinar, bogegangar, balkongar, bancarellar, varer, trengsel, søppel, ungeflokkar, kremmarar, bustadhòl og 12


bygardar, i tillegg til føtene våre, forma eit tak over ein by som låg gøymd under jorda. Eld. No ser eg mor mi gå nedover til marknaden i ein flamme. Eldkransen kjem frå morgonsola, og mor mi er blitt ein skugge med eit strålande lys omkring seg. Kanskje er det ikkje eingong eit jordisk lys. Det er min måte å sjå henne og følgje henne på, heilt ut til krukkene og fata på den siste bancarellen til gateseljaren. Eg har vore under byen som barn, då eg gjekk i fjerde klasse. Lærar Nunziata var ein som likte å ta oss med på ekskursjonar. Den gongen var vi i eit hypogeum, eit gravkammer under Krystallgata. Jenter i éi rekke, gutar i ei anna. Annarella, som eg delte pult med, hoppa og spratt bortover som om ho gjekk på ei vanleg gate. Cerasuolo-gutane, avskummet i smauet og på skolen, spytta i bakken og drog opp skjørtet til jentene. Nunziata stod høg og senete framfor oss og spelte dei ulike scenene i den dramatiske historia. Han fekta med armane over hovuda våre for å gjere forteljinga høgstemd og forbryterisk. Ein fortrolla, langstrekt mann med lause klede typiske for lærarar som budde aleine og blei skrullete, og eit bondeansikt som forvandla seg til trollmannens gripne ansikt mens han fortalde. Han hadde kort, tynt hår, snauklipt på den tyske måten. Han avslutta alle timar med eit eventyr som vekte mistanke om at alt han fram til då hadde sagt, var løgn. Då vi nærma oss hòla som han kalla rom, sa han at vi måtte vere forsiktige, og at vi ikkje måtte røre ved noko. «Kva ska me ta på, lærar, det e’ berre støv.» «Dette er Historie, Cerasuò. Forstår du? Historie!» 13


Angiulillo Vetleengel Cerasuolo heldt munn fordi trusselfingeren til læraren krinsa rundt nasen hans, og fordi hans gåve i livet alltid var å vende tilbake til ein dunkel eksistens etter kvar irettesetting. Vetleengel kunne gjere kva som helst utan å bli sett. Nunziata stoppa framfor steinsengene og byrja å forklare. Han sa at vi gjekk elleve–tolv meter under byen, på eit anna jordsmonn, og alt hadde starta med ein flaum. Gjørma hadde runne over bogegangane, ned i brønnane og inn i templa. Ettersom alt var blitt dekt av gjørma og ein dag skulle bli grave fram igjen, hadde det fått ein slags overnaturleg skjebne. Vi var midt inne i denne skjebnen. Ein måtte akseptere han og lytte til han som om jorda opna medvitet sitt. Folk hadde pakka inn alt som var heilagt, i tøystykke og halm og gøymt det i små holrom. Bulderet hadde kome ovanifrå, som om jorda var i ferd med å styrte saman. Nunziata kalkulerte kjølig og sa at dei hadde hatt litt tid på seg. Nok til å få med seg lekamen til jentungen og frakte henne i opptog til gravplassen. Lavastraumen av gjørmevatn som rann frå toppen av Capodimonte kvar gong det var uvêr, oppførte seg slik han alltid gjorde, med ein og annan pause mellom den eine og den andre skrenten, og kraftigare bulder der han ikkje fann hindringar eller flatt land. Nunziata var galen. Han fekk oss til å sjå den døde jentungen, eselet som kjende vegen sjølv med lukka auge, jordmassane som drog med seg tre og buskap. Han sa at lavastraumen hadde etterlate seg store skuggar i skråninga, og at han endeleg hadde falle til ro i dalen til 14


dei døde, som no heitte Jomfruplassen. På denne sletta, som var forma som ei sol med smau og gater som ein strålekrans, blei nekropolar og marknader snart dekte, og eit hav av femminielli, såkalla «kyske menn», rømte frå templa. Alt blei dekt av gjørme, og fordi ingen klarte å spa fort nok ut jordmassane som hadde trengt ned i brønnane og alle andre djupe søkk, blei jorda hard i løpet av få dagar. Men sørgjetoget hadde klart å redde jentungen og gåvene. Dei gjekk mot Krystallgata på ein veg som framleis var trygg, der gjørma heldigvis rann langsamt i to avløpskanalar. Eit esel som trekte kjerra, gjekk først. Då eselet, som var dekt med eføy og roser, kom forbi, slo gråtekonene følgje med opptoget. Frå dei kunne ein høyre lidingsvokalane aaaah uuuuh ooooh. Så slo dei hendene mot polstringa med gudebilda, og klagesongen rann som klangen av eit dikt frå dei himmelblå banda heilt ned til stortærne til jentungen. Læraren omsette ein inskripsjon som var gravert i kalklaget i muren. Han gjorde det på sin måte ettersom det var mange bokstavar og han måtte korte dei ned til nokre få ord. Det er ein far. Han åtvarar dei som prøver å stele grava til dotter hans. Cerasuolo-gutane mumla: «Her nere stinkar det piss!» Annarella gjorde auga smale som to sprekkar. Det var signalet når ho hadde noko faenskap i tankane. Med det same Nunziata stilte seg i spissen for rekka igjen, la ho seg på steinsenga slik at senga blei skikkeleg vanhelga, og kviskra til meg det første spørsmålet i denne historia. «E’ du så modig at du tør legge deg ned?» Nei, eg var ikkje så modig. Men heime tenkte eg på det heilt til sola gjekk ned. 15


Ved kvar solnedgang sa mor mi: «No må de bysselalle, det er natt.» Og ho sende oss i seng som kyllingar. Eg strekte meg ut i senga og var nøydd til å tru at det var natt, fordi det var ho som styrte tida og atoma i skaparverket. Ho slo for vindaugslemmane og forsvann. Den natta drøymde eg den hemmelege overgangen der mørkeret og mor mi var eitt. Eg gjekk under kvelvingane i nekropolen. Nunziata gjekk framfor meg og sa til ein usynleg ungeflokk: «Ikkje sprei dykk, de kan bli stengde inne!» Men det var berre eg som var der. Med eitt forsvann Nunziata inn i ein trong gang. Eg kjende igjen den kornete skuggen hennar straks. Ho var lita, hadde bølgjete hår. Ho gjekk langs muren med handlenetta i hendene. «Ma’ , kva gjer du her nede?» «Handlar.» «La oss gå.» «Nei. E må handle sausetomatar, mandarinar og potetar.» «Du finn ikkje det her.» «Jo, e finn det, e finn det.» Mor mi snudde seg mot eit marknadsbord som var sokke så langt ned og så dekt av støv at det hadde blitt til stein. Oljelampa blafra, og granateple, druer og kvede var lagde fint til rette i skålene. «Stå her, eg kjem tilbake og hentar deg …» Der nede såg eg tydeleg den hemmelege overgangen frå livet til døden. Det var Vincenzina Umbriello på leit etter mat og lys.


Vreau să-mi spui, frumoasă Zaraza, cine te-a iubít. Câti au plâns nebuni după tine si câti au murít … Carmen er den rumenske pleiaren hennar. Ho heldt handa til mor mi og kviskra denne songen i øyret hennar på språket til Dracula. Etter spøkelsesstønnet kom mor mi med eit misvisande smil. Auga rørte seg av seg sjølve med eit blikk som gjekk skrått frå meg til pleiaren. Ho døydde mens ho i botnen av auga heldt fast ei handling. Kanskje prøvde ho å etterlikne språket til Dracula med dei slepande kappevokalane og avbrotne ul. Pusten hennar, som etterlikna songen, blei hengande igjen i rommet som ei mumling. Vreau să-mi dai gura, dulce Zaraza, să-ma imbeti mereu. De a te sarutare, Zaraza, vreau să mor si eu … 17


Eg veit kvar pusten hennar går. Bakover, til det rennande vatnet på landsbygda der ho blei fødd, og deretter til dei forpinte stadene på kroppen hennar. «Frue forstår ikkje mitt språk. Eg forklarer. Det er song til full mann. Han går slik: Eg vil at du skal fortelje meg, vakre Zaraza, kven som har elska deg, kor mange som har gråte for deg, og kor mange som har døydd for deg. Eg vil at du gir meg munnen din, mjuke Zaraza, så eg alltid kan drikke meg full. Av kysset ditt, Zaraza, ønsker også eg å døy. Vakker, ikkje sant? Frue …» Ho høyrer ikkje, Carmen veit det, men ho snakkar med døden. «Frue god mot meg. Eg gløymer aldri. Ho hadde smerter, betre slik …» Det er ord som kallar fram nåde. Så fort eit spøkelse kjenner igjen medkjensle i eit anna, byrjar det å livnære seg på den medkjensla. Carmen går bort til kommoden og tar dødskleda ut av den øvste skuffen: ei lang nattskjorte, eit par sokkar og ei slakk underbukse. Alt pertentleg kvitt. Kvitt slik at skuggane skal tre tydeleg fram. Mor mi brukte å ta ut kleda med jamne mellomrom. Ho vaska dei, strauk dei og la dei tilbake på same staden for å vente. Carmen har byrja å kle av henne. Rørslene er raske og sikre som eit hurtigskifte av klede før neste scene. «Eg kan hjelpe», seier eg. Og eg kastar meg over kleda med kontrollert skrekk. Der er ho. Den verkelege mora. Ho som mishandla seg sjølv ved å slå ungane av hysteri og redsle. Og eg spør meg om desse kroniske tilstandane til mor mi no har vendt tilbake til krenkingane som skapte dei. Om dei, no då all fortviling er oppbrukt, vil lytte til meg. 18


«Eg løftar hovud og skuldrer, De tar føtene.» Nattskjorta må strekkast heilt ned til skjenebeina utan at ho skrukkar seg bak ryggen, og utan at kniplingane krøllar seg. Ho luktar talkum. Ho og kniplingane. Carmen strør talkum under armane, rundt underlivet og på føtene. Ho gjer det fort, ho trykker pulveret ned i faldar som om ho fyller ein kjøtrull. Lukta fell ned på golvet, og all mimikk blir avbroten fordi han må veksle til ein ny. «Eg gjer mor klar, eg tar børsten og pudderet for ansiktet.» Carmen stryk rosa pudder rundt augehòlene. Ho tuperer håret til mor mi og trykker det saman til ein stor dott. Det kvite i nattskjorta gir avstand. Eg ser henne godt no, Vincenzina Umbriello. No har ho ansiktet til ei gamal geisha. Eg kan dele henne opp i delar, riste henne hardt eller legge meg nær henne og fortelje om skrekken min. Eg er redd, seier eg til henne. Redd og tiltrekt av det portrettet kroppen hennar er no: Gamalmodig barm med den liljeforma, bleike flekken mellom brysta, munnen utan ein tråd av pust, den laukfarga magen, dei villfarne føtene, og handa med ei livslinje som liknar eit langt kloremerke. «No går eg og vaskar rommet for systrer og bror. Dei har ringt, dei kjem i morgon. Vil frua vere litt aleine?» «Ja, Carmen, takk.» Rommet har spor etter overgangen hennar. Mor mi reiser seg og går gjennom ruta som ein sky person som vender tilbake til plassen sin. Skyer på himmelen, og ein sporv som vrir hovudet for å sjå på henne frå ei klessnor. Mor mi har slutta å vere urørleg kropp og spreier 19


ein slags energi til himmelen over Capodimonte. Det er eg som dyttar henne, som tel skritta på veg nedover bakken og avsatsane. «Eg er lei for det, ma’ , eg er lei for det …» Historiene forlèt kroppen fordi dei må reise frå eitt levande vesen til eit anna som ei tilbakelevering og eit bakhald. Vincenzina Umbriello fortalde dei til meg med ein slags ideologisk innfallsvinkel, alltid på parti med personen som hadde sorgene og skjebnen til ein heim i sine hender. I eventyra hennar fanst det skrukkete kjerringar og dyr som fekk menneskeleg røyst og tankar ute på markene eller inne i stakkarslege, mørke hus. Om dei hadde dukka opp heime hos oss, ville dei ha ete maten vår og sove søvnen vår. Mor mi gav kvar figur éin styrke og éi redsle. Dei var udøyelege vesen. Drakar med sju hovud, hundar med løvehale, ekstremt presise og gigantiske rotter, geitebukkar, ugler, oksar. Dei dukka utsvoltne opp på kanten av grytene, og om natta kunne dei gnage på føtene våre og dra oss i håret. Nokre gonger gjekk også ho inn i eventyret. Då såg eg henne hogge hovudet av dei fælaste beista og lage små bur med vasskål og halmseng til dei svakaste vesena. Men no er ho død, og desse dyra synest å vere forsvunne på same vis som dei dagane då ho var ulykkeleg. Eg går bort til skatollet. Det gåtefulle møbelet i huset. Mor mi har alltid forbode meg å opne det fordi det inneheld viktige papir og skrinet med gull. Men eg gjorde det likevel som barn, tre eller fire gonger, mens ho var ute og handla. Eg opnar skatollet med hjartet i halsen. Svartlakkert nøttetre med akantusblad i intarsia, og 20


løvehovud. På innsida finst det nokre hemmelege skuffar utan knott, ein må røre ved botnen i skuffen over for å opne dei. Første kneppet, andre kneppet. Notariale dokument, gamle røntgenfotografi, legeattestar, nokre få familiefoto. Ingen gruppebilde, ein og ein person på kvart foto. Lisa, Nando, Giulietta. Syskena mine. I rammene er vi alle jordiske, med støvete sandalar godt planta på brusteinane eller på tjærepappen på det flate taket. Ansikta derimot har eit svevande og forskremt uttrykk. På overflata ei og anna ripe. Svart-kvitt-foto frå tida med korte bukser og stive smil som var styrte av fotografen og derfor ikkje frivillige. Lisa med tenner som ei perlerad, Nando før han fekk den store Maiorana-nasen til slekta på farssida, Giulia har fletter, og auga er forma som blad. Eg i den råe tilstanden til eit morskt, lite jentebarn. Lommeboka til far min. Brunt skinn med flenger fleire stader. Det vesle portrettfotografiet fell ned på golvet som eit tørt blad. Bak står det: Til Rafele, oktober 1947. I den tida var ho enno ikkje mor mi. Ho var atten år, på fingeren hadde ho ein glatt ring, og handa dytta bort greinene til eit ferskentre slik at ho kunne få ei ramme å stille seg i. Denne naturen gjorde henne enno ikkje noko vondt. Ein sped, liten figur mellom trea, bølgjande hår, klokkeskjørt og ein bluse i kunstsilke. Ho smilte. Smilet til ei jente framfor ein snakkande spegel. Ein gong såg eg det smilet i ansiktet til ein blind pianist, litt skakt, dratt oppover, som om ei fjernstyrt snor ville ha det til å slette alt det beiske i verda. Spegelen som fotografiet var meint for, heitte Rafele, 21


Rafele Maiorana, han som kom til å lage meg mens han krumma seg over henne. Portrettet er i svart-kvitt, men mor mi går ut av korna og får farge. Gråblå auge med grøne splintar. Tredoble og kaotiske når ho kasta seg mot golvhellene i eit sjølvframkalla epileptisk anfall. Det var reaksjonen hennar på fråværet til Rafele og ungane som åt henne opp. Lisa sprang for å hente eit glas vatn, Nando heldt henne i handa. Og eg hata henne. Eg hata villskapen i jamringa og i kroppen hennar. Eg stod og såg på henne kjølig og på avstand mens ho sette skrekken i ungane sine med skjelvingar og ul. Mot slutten av alle anfall snakka sjela: «Nok, det er over … Litt meir vatn … Der blei de redde, kva? Men no er det over. Korleis ska e halde ut dette livet, korleis ska e halde ut?» No skulle eg gjerne ha fått henne til å lyse igjen, denne oppdikta sjela til mor mi, slik at ho kunne lyse opp vegen for meg heilt fram til ein underjordisk passasje. «Ma’ …» «Eh …» «Tilgi meg.» «Igjen? E har kje tid, e har tusen ting å gjere.» Eit svar fullt av uro for alt ho måtte gjere, som alltid når ho la sjela i rekningar og husarbeid. «Aggi’ ‘a lava’ ‘e panne. E må vaske klede. Lage mat. Betale rekninga d’ ‘o gas. Kva er det du har i handa? Få sjå.» Historia har opna seg. I det vesle fotografiet. Eg har byrja å høyre henne i lufta over Capodimonte. Der har mor mi slått seg ned saman med vaksne døde og barnedøde. Tyfusbarna svever mellom skyene og seier: «Me 22


har ikkje blitt friske av denne lufta. Og De, frue? Kva er sjukdomen dykkar?» Som om sjukdomen var eit land ein kom frå, eller det rette namnet til menneska som er fødde her, og som har hatt livet sitt her. Livet til mor mi byrja i Villaricca, som i alle fall fram til femtitalet var ei landsbygd der døra blei bolta for vinden og torevêret om vinteren, og der alle samla seg tett omkring kolfatet. Då ho blei fødd, hadde ho så kvit hud og så lyse auge at gudmødrene som var på besøk, ropte ut: «Du har laga ei dokke, Adelí!» I huset var det allereie fem systrer og tre brør. Altfor mange i det eine store rommet som var heimen deira, det vesle portrettfotografiet kunne knappast bere lovnad om anna enn eit liv med komplisert sinnsro. Smilet til den blinde har ikkje klart å fjerne lista over vemmelege ting, slik ho fortalde om dei. Rotne graskar, makkane i frukta, pisset til kyrne, raseriet til Adelí, dei gifteklare systrene, dei stinkande brørne og lastene til Biasino. I det atten år gamle hovudet til mor mi fanst også redsla for Maiorana-familien, av fallen, men adeleg slekt: Ennio, kirurg, Lisa Campanini, aristokrat frå Monteforte Irpino, far og mor til peparmøytante Moira, advokatonkel Fabrizio, legeonkel Berto, tvillingane Leopoldo og Rafele, den eine lærar, den andre bokhaldar. Då sola i denne historia var full av håp og hadde store planar i hovudet, hadde blodet til Vincenzina Umbriello, blanda med blodet til Rafele Maiorana, allereie stukke ut alle livsløp.


Det regnar uavbrote den marsdagen i 1946. Tenestejenter og sypiker kjem til Napoli frå landsbygda omkring byen. Dei går av rutebilen og spring langs bygardane for å søke ly under gesimsane. Mor mi har følgt same ruta til byen som dei to eldste systrene, Maria og Italia. Maria har gifta seg med ein arbeidar på Tobakksfabrikken, ein tidlegare fiskar frå Vico Equense. I Napoli er ho kokke hos ein velståande familie i Via dei Mille. Italia arbeider på eit internat øvst i Pontecorvo-bakken. Ho er ein slags sekretær, ho kontrollerer hushaldsbudsjettet og deler ut mat og reint tøy til dei foreldrelause. Mor mi arbeider som hushjelp hos Parascandolo-familien, som har ein brurebutikk i Domkyrkjegata. Mor mi liker slett ikkje å vere innestengd i eit hus ho må vaske frå morgon til kveld. Ho er glad når dei sender henne til marknaden for å handle. Då tar ho på seg pene klede, leppestift og rosaraudt pudder og går omkring mellom bancarellane som ei fin frue. Ho veit korleis. Ho må etterlikne husfrua, som alltid ser på varene på avstand med eit utropsteikn i ansiktet. Av frykt for tjuvar puttar ho pengane i brysthaldaren. Når ho skal betale, trekker ho dei opp, varme og samanrulla. Ein dag, då fiskehandlaren tar imot dei, snusar han på 24


setlane og seier: «Som ein blomster, heldige han som plukkar deg!» Med handlenetta i hendene står ho under vindauget til ei systue for å søke ly for regnet, men karmen over er smal og dekker ikkje heile henne. Då mannen går forbi, er ho dyvåt. Mannen kikar på henne og ser blomstrane som spring ut av huda hennar. «Kan eg hjelpe Dykk, frøken?» Han smiler, og to gulltenner kjem til syne. I eit lynglimt har mor mi studert heile han og gullet han har i munnen. Mannen er låg, men har eit pent, oppriktig ansikt. «Får eg presentere meg: Rafaele Maiorana.» I førstninga er scena taus. Mor mi svarer ikkje. Ho smiler som den blinde og prøver å få eit nytt grep i hanken på handlenettet. Bakgrunnskulissa er ein gamal bygard. Skohælane søkk ned i stoffrestane som lærlingjentene kastar frå vindauga i første etasje fordi dei ikkje vil bli oppdaga av fru symeister når dei klipper eller syr feil. Vincenzina heldt på å snuble då mannen kom forbi. «Frøkna har ikkje paraply, og min er stor. Får eg?» Rafele luktar skokrem som nyleg er smurd på skoa. Håret er stroke bakover frå den breie panna og glinsar av pomade. Dressen er skrukkete, men av godt stoff. Buksebeina dansar kring dei nedrulla sokkane. Hendene er glatte, utan spor av hardt arbeid, hendene til ein herre, auga stråler vennleg. I auga til mor mi har ei kjelde som lar dei skine som to lys, sprunge fram. Rafele tar henne forsiktig under olbogen og fører henne inn under kuppelen på den store, svarte paraplyen. Han prøver med det same å vere vittig og seier: «Er du ei miss? Ei Smilemiss?» for å fortelje henne at ho er vakker. Mora, som 25


kjem til å lage meg, lar han få bere handlenetta og mistar mål og mæle mens ho stirar på borden av regndropar som formar seg langs paraplykanten. Dei er tause mens dei går over den krumbøygde ryggen til eit sidesmau til Domkyrkjegata, og på det høgste punktet er det som å vere på toppen av eit lite fjell. Så byrja nedstiginga mot hamna mellom skarar av grå og gjennomhola bygningar som krigen hadde latt stå oppreiste som åtvaring om kor mykje meir som kunne kome til å styrte saman. Det slutta å regne. No måtte ho kome. I dette samanfallet mellom sprokne murveggar og første forelsking måtte ho kome, sola frå barneteikningane, og med henne to glinsande skuggar som la seg mot brusteinane bak ryggen til Rafele og Vincenzina. «Å, så tørst eg er!» sa mor mi. Men det var ikkje sant, ho sa det fordi ho ikkje visste kva anna ho skulle seie. «Kom, eg byr på noko å drikke.» Dei hadde kome på høgde med Donnaregina-smauet, heile tida i selskap med spegelbilda sine i butikkrutene. Skinn og bein som hadde kome seg ut av krigen, spisse kne og spisse kragebein, og klede som gjorde sitt beste for å pynte på det magre. Sola hadde byrja å varme med det same: «Mars er galen, kva kan ein gjere?» sa mor mi. Eg eig nokre strålar som gjer meg i stand til å dramatisere og sjå føre meg dei to. Nokre snorer av sollys til å feste på handledda og knea til Vincenzina og Rafele slik 26


at dei blir førte frå kvarandre og mot kvarandre på brusteinane for kvart lysrykk. Mor mi snuste inn lufta. Frå portromma kom det ei lukt av fukt og tang som om det skjulte seg eit anna, hemmeleg hav under portnarbua og dei gamle brønnane. «Nei, nei! Eg er då ikkje trulova. Og De? Ah, bokhaldar? Ah, De har fast stilling? Og De bur i akkurat denne gata her?» Dei spaserte, og orda dei veksla, var få og gjentakande. «Kva var det fødestaden Dykkar heitte igjen?» «Villaricca, veit De kvar det er?» Rafele visste ingenting om Villaricca. Av landsbygda rundt Napoli kjende han berre Chiaiano. Der hadde Maiorana-familien vore i to år etter dei første bombeåtaka då folk flykta frå byen. Dei hadde budd hos ein bonde som var bror til portnaren deira. Til frøkna fortalde han om spaserturar mellom åkrane, om kyrne som rauta ved morgongry, om det gode brødet, om dei ferske egga og om mjølka som kom rett frå spenane. «Også plassen eg kjem frå, er på landsbygda.» «Då blir eg misunneleg på Dykk, livet der må vere som ei endelaus landleg utflukt … Men er det verkeleg mogleg? Så vakker og ingen kjærast?» «Nei, eg sa jo det, eg er ikkje trulova. Og De? Er De tilsett i kommunen? Ah, bur De i akkurat denne gata her?» «I akkurat denne gata her. Der, vegg i vegg med Domkyrkja. Vi går snart forbi.» Tyll, sateng, slør, kyrkjeutstyr, strømpeband, blonder, 27


brysthaldarar, preste- og nonnekapper. Blikket til Vincenzina flytta seg frå butikkrutene til ansiktet til mannen. Kyrkje her og Paris der, tenkte ho. Og visste ikkje at dette var det sanne, skamlause ansiktet til gata, ei nevrotisk og klerikal handlegate som låg midt mellom Napolis buk, Forcella og skuggane i Decumanus. Verda til Rafele var sveipt i stanken av frityr og pusten av heilag røykelse som kom frå kyrkjene. «Vil De ha ein kaffi, ein appelsinbrus?» «Nei takk.» «Var De ikkje tørst?» «Det gjekk over.» «Ein annan gong?» «Når skulle det vere?» «Når De har lyst.» Mens dei går, avtaler dei neste møte gjennom desse udramatiske dialogane og kjem fram til hamna. «Her sluttar Napoli», seier Rafele. Det trur ikkje mor mi noko på. Ho har sett to trapper som er festa til moloen, og der held landjorda fram før ho forsvinn ut i inkje. Eit grønt skimmer, som blir reflektert frå havet, ligg over trappetrinna og over vatnet som om lufta kvilte etter eit langt sjukeleie. Vincenzina tenker at trappetrinna må føre ein stad, men ho seier ingenting til Rafele fordi ho ikkje har dei rette orda til å forklare kva som kviler i det lyset, og den mystiske måten landjorda ekspanderer på. Rafele har stoppa i enden av moloen framfor baugen til eit gigantisk skip, og no vitsar han igjen: «Skal vi ta denne båten?» 28


«Kvar skal vi dra?» «Ikkje veit eg, kanskje til Amerika!» «Ha, til Amerika …» Vincenzina løftar blikket og får gåsehud. Ho ser på det svarte skipet, som har eit raudmåla band som deler skroget i to. Det verkar stolt, men utslite, og det som gjer mest inntrykk på henne, er den truande skuggen det lagar på det grumsete vatnet. Ein skugge det ikkje kan lausrive seg frå. «Vil De ikkje til Amerika? Åh, det er sant, eg gløymde at heimplassen Dykkar er som ei evig utflukt.» Om Amerika veit ho ingenting. Ho og syskena hadde av og til blitt sende av Adelí til leiren i Giugliano. Der delte soldatane ut kjøt på boks, sjokolade og kvedegelé. Ho skjønte berre nokre få ord av det dei sa: baby, come here, I like you, see you tonight? Det hadde dei freidige flyfille-venninnene som var trulova med ein soldat, og som drøymde om å reise til Amerika, omsett for henne. Ho hadde skunda seg å fylle posen sin, med brørne som eskorte, også dei med fulle posar. Skulle livet der vere som ei utflukt på landet? Ho seier ingenting til Rafele om at ho akkurat er ferdig med det sedvanlege skodespelet på marknaden på Jomfruplassen. Rafele kan ikkje sjå for seg heimplassen hennar slik ho ser han. Det ligg nok eit par forlatne småvillaer der som byfolk ferierte i før krigen, og som ser ut som dropspapir med den rosa og gule fargen sin, men bortsett frå det er staden fanga mellom marker som er hardstampa av hestesko, og som stinkar fjøs og utmatta buskap. Ho fortel ikkje at om vinteren blir jorda til gjørme, på greinene kjem det tårer av is, ein overlever som fillefransar med strie29


sekkar fulle av makketne blad og føtene surra inn i ullklutar. Denne forteljinga held ho inni seg som ei skam, og under spaserturen forsvinn aldri det skakke smilet frå munnen hennar. Rafele går ikkje frå henne. Framfor den spisse skipsbaugen snappar han til seg lovnaden om eit neste stemnemøte på Cavour-plassen neste søndag, og han byr henne på kremkaker og sjokolade i hamnekafeen. Mor mi vil ikkje at Rafele skal sjå at ho går inn i bygarden der Parascandolo-familien bur, og seier farvel på Danteplassen, under halvsirkelen av statuar som representerer dydane til Karl den tredje. «Eg må ein tur til syster mi, det er best å seie farvel her.» «Eg kan vel følgje Dykk?» «Nei, nei, eg er alt framme. Ser ho oss i lag, vil ho tenke sitt, og då får e kje fred.» Då Rafele forsvann under Albaporten, tok ho omvegen om Museet og gjekk sakte, sakte for ikkje å risikere å møte han igjen i Domkyrkjegata. Ho var glad og engsteleg og sukka drøymande. Dei same sukka som kom til henne om natta når ho gjekk for å legge seg saman med systrene på madrassen som var stoppa med maisblad. Då låg mørkeret rundt dei som ein sekk, og jentene i huset lét løyndomane sine gå frå øyre til øyre som svak kviskring som så blei omforma til djup og roleg pust mens huset trekte seg laus frå gjørma og byrja å sveve. Mens ho gjekk mot bygarden til Parascandolo-familien, blanda bildet av Villaricca seg med det av byen. Det ville ho ikkje og prøvde hardt å viske ut Adelí, den skitne buskapen og syskena. Ho såg Napoli med det øre hovu30


det til ei forelska jente og mumla for seg sjølv: «Her e’ kjerka e vil gifte meg i … Her e’ skoa, der e’ kjolen, parfymen, Rafele og e …»

Profile for Det Norske Samlaget

Kompaniet av dikta sjeler  

Roman av Wanda Marasco

Kompaniet av dikta sjeler  

Roman av Wanda Marasco