Gurutzeaga 100 urte

GURUTZEAGA PILOTALEKUAK

100 URTE

Frontoi Zaharraren harrizko mintzoa Zestoa 1906-2006 Xabier Unanue Manolo Sagarzazu Xabier Iriondo

danbolin-zulo

hun urte bete ditu Zestoako Gurutzeaga pilotalekuak. Pilotari asko ezagutu ditu frontoi horrek eta horietako hainbaten berri eman dugu liburu honetan. Jokalari guztiak liburuan sartu ezin zirenez, Zestoako Amabirjinetan jokatu zuten zestoarrak, azkoitiarrak, azpeitiarrak, zumaiarrak‌ hartu ditugu kontuan. Horiek ere ez daude denak, baina askoren berri jasoko duzue liburuan.

E

Pilotariei tarte handia egin diegu, baina ez ditugu ahaztu urtez urte Gurutzeaga kudeatu zuten enpresarioak eta ezta diru jokoa antolatzen zuten artekariak ere.

Marronismoaren inguruan izandako arazoak ere jaso ditugu liburuan.

Partidu zerrendak, pilotarien biografiak... datu asko jaso dugu. Horrez gain, Gurutzeagan jokatu zuten hainbat pilotariri Frontoi Zaharrari buruzko lekukotasunak ere eskatu dizkiogu. Horrela, herriko zein kanpoko hogeita sei pilotariren oroitzapenak bildu ditugu, hainbat orrialdetako zutabeetan.

ZESTOAKO UDALA

Edizio-arduraduna: Onintza Irureta Edizio-laguntzailea: Manuel Arregi Diseinua eta maketazioa: Bizente Dåvila Š Danbolin-zulo Kultur Elkartea, argitalpen honena ISBN: 84-611-2232-1 L.G.: SS-942/06 Danbolin-zulo Kultur Elkartea Zestoa danbolin@topagunea.com Imprimatzailea: Antza inprimategia, Lasarte-Oria.

GURUTZEAGA PILOTALEKUAK 100 URTE Frontoi Zaharraren harrizko mintzoa Zestoa 1906-2006

Xabier Unanue Manolo Sagarzazu Xabier Iriondo

danbolin-zulo

Esker onez Eskerrak, Luis Mari Alberdi Jose Artetxe Jesus Mari Beristain Luis Mari Telleria Migel Zendoia Donostiako Koldo Mitxelena Kulturunea El Diario Vasco (Enrike Erentxun)

Argazkiak utzi dizkiguzuenoi, Gloria Agirre

Sabino Irureta

Maria Luisa Alberdi

Modesta Larra単aga

Migel Arakistain

Odriozola sendia

Arzallus sendia

Manolo Sagarzazu

Ega単a anaiak

Keperin Sasiain

Fidel Etxabe

Inaxio Sorazu

Jose Kruz Etxaniz

Xabier Unanue

Jesus Goikoetxea

Fausto Uranga

Andoni Ibarguren

Migel Zendoia

Xabier Iriondo

Argitalpen hauen informazioagatik eta argazkiengatik, Azkoitia, pilotarien soro emankorra, Jesus Mari Beristain Dinastia Echave, Eguzki Agirrezabalaga eta Andoni Alonso Dinastia Pelotazales, Jesus Mari Beristain Pulpo 50 urte Zumaiarekin, Esther Aizpurua

Aurkibidea Alkatearen hitzaurrea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Gipuzkoako Euskal Pilota Federazioko Presidentearen hitzaurrea . . . . .

9 11

Hitzaurrea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zestoarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Iruretatarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Txikito Iraeta, Alkorta, Kerejeta, Sorazu eta Iribar . . . . . . . . . . . .

Gurutzeagan jokatutako beste hainbat herritar . . . . . . . . . . . . . . .

Auzotarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Herriarteko Txapelketak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Odriozolatarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Etxabetarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Azkoitiarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Atanotarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Beste zenbait azkoitiar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Azpeitiarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Zumaiarrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Amabirjinetako partiduen zerrenda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Pilota irudietan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15 21 22 25 30 34 37 40 49 61 62 65 79 91 99 109

1906: Gurutzeaga eraiki zutenekoa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Lehenengo partidua Gurutzeagan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Marronismoa Gurutzeaga frontoian? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Artekariak Gurutzeagan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Enpresarioak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Saezmierak frontoiari idatzitakoak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Basarriren “Nire Bordatxotik� . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Jose Mari Palacios Ogeta Zestoan ibili zenekoa . . . . . . . . . . . .

Aizkora apustuak, harri-jasotzeak, berbenak... Gurutzeagan

17 18 43 57 69 87 95 105 121

-9

906ko irailaren 8an inauguratu zuten Zestoako Gurutzeaga frontoia. Pen-

1

tsa genezake ordurako obra garrantzitsua zela, eta baita ere, pentsa gene-

zake, behar bati erantzuten ziola. Ziur ordea, erabaki hori hartu zutenek ez zutela uste izango, edo agian bai, frontoiak urteetan izan duen bilakaera izango zuenik. Ez zuten uste izango iritsiko zenik, egunen batean, 100 urte betetzera eta oraindik ere, pilotan jokatuko zenik, edota beste erabilpenik izango zuenik.

Baina tira, lehenengo ehuneko hori bete du.

100 urte luze izan dira, eta liburu bat egiterakoan askotan gertatzen den bezala, ziur gauza guztiak ezin izan direla jaso; datuak galdu direlako, asko direlako, ezin izan direlako aurkitu eta abar, baina eskertzeko moduko lana da orain hemen daukagun hau. Lan honi esker, betiko jasorik izango ditugu lehenengo 100 urte hauetan Zestoako frontoian gertatutakoak, zati handi bat behintzat bai.

Garai hura bizi izan zutenek, noski, badute haien berri, baina hura bizi edo ikusi izan ez dutenek edo dugunok, lan honi esker jakin ahal izango dugu nolako garrantzia izan duen Frontoi Zaharrak, zein mailatako pilotariek jokatu duten, pilotaz gain zein ekintza egiten ziren, eta abar. Horrela ohartuko gara, besteak beste, pilotaren historian Zestoak, eta kasu honetan Frontoi Zaharrak, baduela txoko bat.

Gurutzeagan, pilotari onenek jokatu izan dute, txapeldun handiak izan direnek, besteak beste, Atano III.ak, Ogetak eta Gallastegik. Beraien aurka edo beraiekin bikote eginez, hainbat herritarrek jokatu zuen. Beraz, nabarmen geratzen da Zestoako pilotaren maila. Garai hartakoaz ari naiz, noski, zeren gaur egun... (profesinal eta afizionatu mailaz ari naiz). Zestoan pilotak izan duen garrantzia argi ikus daiteke eta beraren eragina oraindik ere nabaria da; azken batean, iruditzen zait pilota herri honentzat kirola baino zerbait gehiago dela.

Hau guztia azkeneko 100 urte hauetan gertatu da, eta zorionez, hemen dugu jasota. 100 urte asko dira eta hori guztia jasotzea lan handia da. Partidu asko eta asko jokatu dira, eta horiek aztertu, eta lan horrek orain bizi garenontzat baliotzeaz gain, etorkizunerako ere balio du. Lan horretan aritu den lantaldeak

10garai hartako pilotariek adina izerdi ez dakit atera duten, baina esfortzu handia egin dute eta emaitza begibistakoa da. Ondorioz, neure izenean, alkate naizenez, eta Udalaren izenean ESKERRIK ASKO GUZTIOI. Historia luze bezain oparoa duen frontoia izan da gure Frontoi Zaharra, garai hartan herriko ikurrik nagusienetakoa izan zen, eguneroko bizitzan garrantzitsua eta espero dugu hala izaten jarraituko duela. Pilota profesional eta afizionaturako gunea izateaz gain, beste hainbat ekitalditarako erabili izan da, eta noski, herritarrek jolasteko ere, erabili dute eta orain ere erabiltzen dugu. Guztiek ez zituzten izango abildade berdinak eta liburuan ez dira denak azaltzen, baina Frontoi Zaharretik herritar denok pasiak gara, edo pilotan, edo futbolean edo jolasean ibiltzeko. Denok nahi izan dugu hor jokatu duten txapeldun handi horien mailara iristea, baina gehienontzat ezinezkoa izan da.

Garaiak aldatu egiten dira eta 1980an kirol instalazio berria egin zen. Ordura arte Frontoi Zaharrak izan zuen historia eder eta oparoa beste instalaziora pasa zen. Pilotari dagokionez, profesional onenek, garai hartan bezala, Zestoan jokatzen jarraitzen dute, frontoi berrian. Frontoi Zaharra garai berrien lekuko isila dugu. Nahiz eta hori hala izan, zorionez, herritarrontzat oraindik ere Frontoi Zaharra pilotaleku da eta eguraldia lagun denean agerikoa da.

Gaur egun ere, 100 urte hauetan bezala, herri osoa ibiltzen da bertan. Ez dakit pilotari profesionalik aterako den, baina afizioagatik, hor pasatako denboragatik, atera beharko luke norbaitek, nahiz eta ez den erraza. Lehen ere ez zen erraza izango, eta orain, horrenbeste aukera dagoen garaiotan, zaila izango da.

Dena dela, seguru nago Frontoi Zaharrean pilotan jokatuko dela, ez dakit ondo ala gaizki, zaharren gustukoa izango den ala ez, baina jokatu jokatuko da. Beste 100 urtean...

Zestoan, 2006ko abuztuaren 2an Gorka Unanue Zestoako alkatea

-11

uskal Herriko gizartearen bilakaerari erreparatuz gero, udaletxearekin eta

E

elizarekin batera herriko eraikuntzarik esanguratsuenetakoa da pilotale-

kua. Herriko erdigunean duen kokapena dela medio, herritarren eguneroko bizitzan esanahi berezia izan ohi du; festa nagusien bilgunea izateaz gain, egunerokotasunean haur, gazte eta helduen jolasgunea izaten jarraitzen du.

Euskal Herriko auzo, herri eta hiri gehienetan gertatu ohi den moduan, Zestoan ere berebiziko garrantzia izan du 100 urte bete dituen Gurutzeaga pilotalekuak. Izen handiko pilotarien plaza garrantzitsua eta beste hainbat ekitaldiren elkargunea ere izan da.

Honelako liburuek euskal gizartearen eta bereziki, Euskal Pilotaren bilakaera ezagutzen laguntzen digute. Manolo Sagarzazuk, Xabier Unanuek eta Xabier Iriondok egindako lan eskerga goraipatzekoa da. Gurutzeaga pilotalekuaren historia zehazteaz gain, bailarako pilotarien erreferentzia biografikoak eskaini dizkigute. Horrez gain, marronismoak Euskal Pilotan izan duen eraginaren ikuspegi pertsonala adierazi dute. Azken arlo honi dagokionez, nire ustez, tradizioa eta eboluzioaren arteko talka nabarmenaren adierazle izan zen marronismoa. Gipuzkoako Euskal Pilota Federazioko presidentea izaki, orduko gertakarien inguruko hausnarketa egin ostean, apustuak eta kirolak Euskal Pilotaren eboluzioan elkarbizi behar dutela uste dut. Honela, afizionatuen munduak kirol estandarizatu batean parte hartu behar luke (trabesa edo posturarik gabe) eta apustuan oinarritutako enpresek berriz, egitura anitzagoa eta aldakorragoa izan dezakete (ikuskizuna).

Ez nuke hitzaurrea amaitu nahi Zestoako gaur egungo pilota egoeraren berri eman gabe. Gipuzkoako Euskal Pilotako Federazioak abian jarri duen Emakumea Pilotari proiektuan parte hartu duen hamar herrietako bat da. Proiektu honek emakumeen pilota sustatu nahi du eta berriro ere, Zestoako herriak eta bereziki, Gurutzeaga pilotalekuak zeresana izango dute Euskal Pilotaren historian.

Donostian, 2006ko ekainaren 29an Luis Mari Telleria Gipuzkoako Euskal Pilota Federazioko Presidentea

GURUTZEAGA PILOTALEKUAK 100 URTE Frontoi Zaharraren harrizko mintzoa Zestoa 1906-2006

Pelotari Eguna, 1984.

-15

Hitzaurrea “Gipuzkoako herriak frontoia edukitzearekin harro sentitzen ziren. Baina ziur nago, mundu osoan ez zituela beste inongo pilotalekuk Zestoakoak bezain gauza ederrak eskaini. Esku pilotako jokalaririk handienek, beste inora joan aurretik, Gurutzeagan jokatzen zituzten lehenbiziko partiduak. Zerrenda amaigabea litzateke, hainbat eta hainbat udatan pilotaleku horretatik pasa diren pilotarien izenak eman beharko bagenitu�. Juan Jose Saezmierak garai batean idatzitako hitz horiekin hasi nahi izan dut nire kontakizuna.

Hain zuzen, ehun urte beteko dira irailean gure herrian pilotalekua eraiki zela. Hori dela eta, historia apur bat astintzea ezinbestekoa dela irudituz, eta borondaterik onenarekin, Frontoi Zaharrari buruzko zenbait kontu plazaratu asmoz doazkizue lerro hauek. Historia osoa egitea zaila ez ezik ezinezkoa izango litzateke, gauza gutxi baitago idatzita, eta erabili dugun lanerako metodoa oso sinplea izan da: alde batetik, hainbat dokumentutan, egunkarietan, herriko festetako programetan azaldu diren pilotarien izenak, jokatutako partiduak, etab. bildu ditugu; bestetik, zenbait laguni elkarrizketak egin dizkiogu, informazioa eskatu... Gero, horrekin guztiarekin liburu bat osatu dugu.

Gurutzeagak ehun urte bete baditu ere, 1980 arteko epea hartu dugu kontuan. Izan ere, 1980ko maiatzaren 3an estalitako pilotalekua egin zen Zestoan eta geroztik pilota partidu garrantzizkoenak, izenez behintzat, leku berrira moldatu dira. Ez dugu ahaztu behar Gurutzeaga pilotaleku irekia dela eta eguraldiaren arabera, hainbat partidu jokatu gabe edo jokoaren erdian bertan behera utzita geratzen zirela. Frontoiko jarduera nagusia uda garaian izaten zen, hori ez du inork zalantzan jarriko. Horrela, garai bateko udara aldiak izan dira liburuaren ardatza; eta, partidu zehatzei dagokienez, batez ere, herriko festetako partiduak hartu ditugu kontuan.

Askotan esan izan da, eta pilotariek beraiek ere sarri adierazi dute, Saezmierak zioena: profesional izan aurreko lehenbiziko eskailera maila Gurutzeaga pilotalekua zen. Atano III.a da adibideetako bat. Atano III.a txapeldun handiak txapela jantzi baino lehen, 1923an, Zestoan jokatu zuen, Uria azkoitiarrarekin Irureta I.a-Izetaren aurka. Gerora, Amabirjinetan ere jokatu zuen 1946an eta 1957an.

Gurutzeaga udako pilotalekua zela esan dugu eta baita halaxe izan ere. Uztailean, abuztuan eta irailean, herriko festak pasa arte, egunero eta, inoiz egunean bitan, jokatzen ziren partiduak. Profesional-profesionalez gain, afizionatuek ere

16jokatzen zuten, “profesionalen moduan” artekariekin. Horrek bazuen nolabaiteko morboa. Joko giro hark xarma berezia ematen zien Frontoi Zaharreko jaialdiei, nahiz eta diru asko ez zen jokatzen, beste pilotalekuekin alderatuta behintzat. 1960ko hamarkada bukaera aldera arte iraun zuen giro horrek.

Eta beti bezala, frontoiaren aldeko eta kontrako pertsona nahiz erakundeak izan dira, liburuan zehar xehetasun gehiagorekin azalduko dugun bezala.

Horren adibide da, Gipuzkoako Pilota Federazioak Gurutzeaga klausuratu izana 1968an.

Frontoiko protagonista nagusiak pilotariak izan ohi dira, baina pilotaren inguruko mundutxoa ezin da inola ere albo batera utzi, nahiz eta batzuetan gutxietsia izan den. Aipamen berezia merezi dute frontoiko arduradunek, enpresarioek, alegia; gaur egun “intendente” esaten zaienak ere tartean sartu beharko genituzke. Besteak beste, pilotazale bikainak bezain pertsona azkarrak ziren. Azkarrak izan behar zuten tamaina hartako giroa uda guztian pilpilean eta urtez urte mantentzeko. Egunero antolatu behar zuten jaialdia, gehienetan bi-bitarako partiduak. Tartean buruz burukoren bat zenean, sei pilotari zuriz jantzita, bestela zortzi. Ez zen erraza. Eskuko mina zela-eta batzuk jokatu ezinik, beste batzuk, lan kontuak medio, orduko erritmoari ezin eutsi. Aurrera jarraitzeak bazuen meritua. Marronismo salaketa, tongo hitza gora eta behera, azpijokoak... jokoak berekin dituen inbidia, gorrotoa, maltzurkeria, erdi-gezurrak eta erdi-egiak hor zebiltzan; baina barne-barnean erroturik zegoen pilotarenganako miresmena eta maitasuna, norgehiagokaren erronka. Zirenak zirela, aurrera egin zuen frontoiak, ahal zen moduan, ixteko agindua heldu arte.

Artekariak ere han ibiltzen ziren... Dirua, nola mugitzen zen garai haietan!

Herri giroko kirola zen pilota jokoa, eta apustu giroko frontoia zen Gurutzeaga, eta seguru asko, apustu mundu horrek eman zion lortu zuen garrantzia gure Frontoi Zaharrari.

Gurutzeaga itxi eta berriz ireki zenean, pilotarekin jarraitzeko nahiak gogor jarraitzen zuen, baina 1970eko hamarkada hasieran “profesional” bihurtu ziren afizionatuen partiduak bukatu egin ziren, norbaiten pozerako eta bertako pilotazale amorratuen etsipenerako. Dena den, 1980ko hamarkada bukaeran, Herriarteko Pilota Txapelketa (Interpueblos) gorputza hartzen hasi zen.

Zestoako taldeak, hasiera hartan, partaidetza oparoa izan zuen, hurrengo orrialde batzuetan zehaztuko dugun bezala. Txapelketa horretan zestoarrek, 1971n, Zarauzko Zinema pilotalekuan, Zumarragaren aurka, finala galdu zuten. Gauza bera gertatu zitzaien azkoitiarrekin 1974an Eibarko Astelenan.

Xabier Unanue

-17

1906: Gurutzeaga eraiki zutenekoa Gurutzeaga pilotalekua eraikitzeko Zestoako Udalak prestatu zuen txostena eskura dugunez, hona ekartzea erabaki dugu, hainbeste urtetako partiduen lekuko izan den Frontoi Zaharraren hasiera hobeto ezagutzeko: Zestoako Udala: Herritarrei jakinarazten zaizue, hil honen 20an, goizeko hamaiketan, herri honetako Udalean izango dela pilotalekua eraikitzeko enkantea. Idazkaritzan dituzue plano, aurrekontu eta baldintza guztiak interesa duzuenon esku.

Enkante mota 4.805,55 zentimokoa da, eta proposamenak kartazal itxian aurkeztuko dira eskatutako baldintza guztiak betez.

1906ko martxoaren 8an Benito Aranburu alkatea Deialdi horretara, Zumaiako Felix Ega単a eta Donostiako Daniel Izeta Arozena aurkeztu ziren. Biek baldintzak bete zituzten eta honako proposamenak egin zituzten: Felix Ega単ak 4.790,55 zentimo.

Daniel Izeta Arozenak 4.096,25 zentimo.

Pilotalekua eraikitzeko baimena Daniel Izeta Arozenak jaso zuen.

Itxura denez, 1906an frontoiko zorua ez zuten egiterik izan. 1908ko txosten baten arabera, berriro enkantea egin baitzen frontoiko zorua egiteko.

18-

Lehenengo partidua Gurutzeagan

Badakigu 1906an lehenengo partidua Kanposek eta Txortenak jokatu zutela Gurutzeagan. Bataren zein bestearen biografiak dituzue segidan: Jose Antonio Kanpos Zubillaga, Kanpos I.a edo Ttantto (Azpeitia, 1884-07-05) Azpeitiko historian familia oso ezaguna da Campostarrena. Jose Antonio Ttantto oso famatua zen. Bere esaldi, ateraldi, eta esamesa asko jaso ditu herri literaturak. Denak ez ziren izango beharbada egiak, baina denak gezurrak ere ez.

Ofizialki pilotari modura, Donostiako Jai Alai frontoian hasi zen 1902an, Baltasar lagun zuela, Takolo eta Urzelairen aurka. Galdu bazuen ere, pilotarako dohainak agerian jarri zituen indar handiko pilotariak, pilotari osoa zen.

Zestoarrentzat eta Gurutzeaga frontoiaren historiarentzat, ohore handia da Kanposen berri ematea, Gurutzeagan, ofizialki, lehen partidua jokatu zuen pilotarietako bat izan baitzen. Betiko idatzita geldituko da liburu honetan.

Bere biografian honela azaltzen da: “Campos y Txortena se midieron mano a mano en la jordana inaugural del frontón Gurutzeaga de Cestona el ocho de septiembre de 1906. Este mismo año comenzó a practicar el remonte y su clase de pelotari volvió a mostrarse con todo esplendor”.

Jose Antonio Kanpos Ttantto.

-19 Joan Jose Larra単aga Etxeberria, Txortena II.a (Oikia, 1885-09-20) Pilotari familiakoa: anaia zaharra, Jose Mari Txortena I.a, pilotaria izan zen, eta berdin Axintxio Txortena III.a ere, nahiz eta, gaixotasun bat medio, oso gazterik pilota jokoa utzi beharra izan.

Pilotari bizia eta azkarra zen Txortena II.a, aurrelaria eta anaia zaharrarekin hainbat partidu jokatu zuen. Anaia oso segurua izan bazen ere, Joan Jose pilotari ausarta eta joko bizikoa omen zen, hala diote, behintzat, orduko idatziek.

Esan berri dugu Kanpos I.ak Gurutzeagan lehen partidua jokatu zuela eta betiko idatzita geratuko dela liburu honetan.

Beste horrenbeste esan behar dugu Txortena II.ari buruz.

Biak ala biak izan ziren Zestoarentzat eta pilotarentzat izar nagusiak, biei egokitu zitzaien protagonista nagusiak izatea 1906ko irailaren 8an. Biek erein zuten pilotaren hazia eta bai ederki erne ere. Egun hartatik aurrera, pilotarentzat, pilotarientzat eta Zestoarentzat aro berri bat hasi zen eta 1980 arte emankorra izan zen Frontoi Zaharraren historian.

Txortena II.a oikiarra.

-21

Zestoarrak Makina bat pilotarik jokatu zuen Zestoako Gurutzeaga frontoian. Denak aipatzea ezinezkoa da eta entresaka egiten hasita, herriko festetan, Amabirjinetan, pilotan aritu zirenak ekarri ditugu orriotara. Horiek guztiak ere ezin aipatu liburu honetan eta zestoarrak, azkoitiarrak, azpeitiarrak eta zumaiarrak bildu ditugu. Pilotari mordoaren biografiak dituzue segidan. Atal honetan zestoarren berri izango duzue.

Makina bat pilotarik jokatu zuen Zestoako Gurutzeaga frontoian.

22-

Oroitzapenak

Iruretatarrak Joxe Alberdi (Zestoa) Gu pilotan Maristetan hasi ginen, eskolako frontoian, orduan beste kirolik ez zegoen. Lehenbiziko aldiz galtza zuriak jantzita Frontoi Zaharrean hamasei bat urterekin jokatu nuen.

Nahiko biguna izan, eta eskutatik ere justu samar ibiltzen nintzen, baina, hala ere, nahiko ondo moldatzen ginen. Partiduak nerbioso hasten nituen, txistua tragatu ezinik ibiltzen nintzen, baina behin partiduan sartuta, alde horretatik arazorik ez nuen izaten.

Frontoi Zaharreko oroimen oso onak gordetzen ditut, hor ibiltzen ginen amorratuta; giroa ere halakoxea zen: herria kanpotarrez beteta, eta inguruko herrietatik ere jende asko etortzen zen. Sos batzuk ere ateratzen genituen, baina ez naiz gogoratzen zenbat kobratzen genuen. Behin akordatzen naiz kanpotar batek hamahiru pezetako propina eman zidala alda-

Bernardo Irureta Odriozola IRURETA I.a (1896-05-20). 23 urte zituela hasi zen ezagun egiten Txortena lagun zuela. Besteak beste, BojasLetxuga, Sustarra-Zapaterito Lekeitio eta abarren aurka azaltzen da bere garaiko kroniketan. Bi esku gogor zituen. Gernika, Eibar, Bergara eta Zarauzko frontoietan jokatu zuen Etxabe III.a, Ulazia, Rubio, Atano III.a, Artazo, Urzelai… lagun nahiz arerio zituela. Zaragozan 1930eko Pilarreko jaietan, Frontón Zaragozanon jokatu zuen. Pilotarien izen eta argazkiekin egitarau berezi bat atera zuten. Tartean, Irureta I.a agertzen da Ulazia, Zabala, Kirru, Ubilla I.a, Peru, Egia, Etxabe III.a, Etxabe IV.a, Irureta II.a, Mondragones, Artazo, Altuna, Txapasta, Mallabia I.a, Artamendi, Bojas I.a, Lasa eta Txikito Mallabiarekin batera. Irureta I.a honela aurkeztu zuten Pilarreko jai haietan: “El decano de los jugadores de Cestona; muy pelotari y muy eficaz, duro e incansable. En la campaña desarrollada por el cuadro de pelotaris de

geletan; nonbait gure alde jokatua izango zuen eta diru pixka bat irabazi edo.

Irureta I.a erdian. Albotan Otxaka (ezkerrean) eta Fati (eskuinean).

este Frontón, es el zaguero que ha tenido actuaciones más normales y seguras. Tiene “vista” para cubrir las espaldas de sus compañeros, y piernas para llegar allí donde la “vista” le manda ir. Atrasa la pelota como el que más, y no le asustan las arrimadas, aunque su punto fuerte no

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-23

es la izquierda. Simple elemento defensivo. Con el derecho que le da su veteranía (que en la cancha los años valen mucho) se permite “mover” el juego, es decir, hacer correr al zaguero contrario, trayéndole a los cuadros delanteros con cortadas un poco largas, que rebasen el medio de acción del delantero adverso, y que aunque no sean muy “rasas” ni muy duras, a la larga hacen su efec-

to en los riñones del enemigo. En conjunto, es uno de los zagueros más completos del cuadro.” Bernardo Iruretak Gurutzeagan partidu asko jokatu zituen. Urte hauetan aritu zen: 1925, 1926 (bi partidu), 1927, 1928, 1930, 1931 (bi), 1932, 1933, 1934 (bi), 1935. Azkenekoa 1941ean, 45 urte zituela jokatu zuen. Txikito Iraeta izan zuen lagun eta kontrario Etxabe V.a, VII.a eta VIII.a.

Getariako festetan 500 pezeta jaso genituen, 1957 urte inguruan, diru asko zen orduan.

Nirekin jokatutako pilotarietan Nolaskoain, Egaña anaiak, Sasiain, Sorazu, Patxi Irureta, Fidel Etxabe, Murgi… gogoratzen ditut, eta baita Arbelaitz Sastre ere; kontrario pelma zen benetan, jo eta jo eta jo, dena buena egiten zuen, azkenean besteak galdu arte.

Felix Irureta Odriozola IRURETA II.a (1902-11-06). 1920an hasi zuen pilotari ibilbidea. Aipagarria izan omen zen Berrizko Artamendi lagun zuela “Excelsius” egunkariak antolatutako txapelketan egindako lana. 1930 hartan Pako Ezkiaga pilota kritikoak honela zioen: “Su zurda hizo estragos en las canchas. Al mismo tiempo que abría sus disparos y lanzaba la pelota hasta las mismas sillas, emitía una especie de bufido”. Garai hartako pilotari garrantzitsua izan zen. Lagun eta arerio izan zituen, besteak beste: Zabala, Atano III.a, Etxabe IV.a, Ulazia, Peru eta Artazo. 1940. urte inguruan utzi zuen pilota jokoa Elgoibarra ezkondu eta gero. Zestoan partidu asko jokatu bazituen ere, aipatzekoa da 1927an Ama Birjin egunez anaiarekin jokatu zuena: Irureta II.a-Irureta I.a, Etxabe III.a-Pequeño.

Zestoatik kanpo lehenbiziko txapelketa

Zarautzen

Iñaki

Iriondorekin jokatu nuen eta txapeldun izan ginen.

Afizionatu mailan ibili izan naiz beti, eta Zestoan, udako garai haietan, partidu dezente jokatu nuen.

Sorazu eta biok Hernaniko eta Donostiako Groseko txapelketetan behintzat parte hartu genuen, baita bietan txapela irabazi ere.

Oroimen berezia 1957an Hernaniko Luistarren txapelketa irabazi genuenekoa daukat, oso txapelketa ospetsua zen hura.

Hura ikaragarria izan zen.

Itzuleran Iraetan jendea zain geneukan bandarekin. Arrazola medikuaren bizaldiko deskapotablean sartu eta herriraino ekarri gintuzten. Hernanira bertara ere

Sabino Irureta Gurrutxaga IRUIII.a (1925-12-09). Irureta I.aren semea. Frontoia urruti ez zuenez,

RETA

Felix Irureta Irureta II.a.

herritik jende piloa joan zen partidua

ikustera.

batzuk ziren haiek.

Beste

garai

24-

Oroitzapenak

Arriaran III.a, Irureta III.a, Zurdo Mondragon eta Lazkano.

Joxe Artano (Zestoa) Gurutzeagan

galtza

zuriekin

hamasei urte nituela jokatu nuen lehen partidua eta seguruasko, Txoni lagunaren aurka jokatuko nuen, gerora hainbat aldiz bezala.

Frontoi Zaharra oso garrantzizkoa izan zen herriko gazte eta pilotazaleontzat; egunero pilota partiduak, eta asteburuetako berbenak zirela-eta, dantzaleku ere bihurtzen zen. ‘Beraneante’ neska laguna ere izaten genituen. Egia esan, Frontoi Zaharrean pilotan bakarrik ez ginen saiatu.

Hogeita hamar-berrogei partidu jokatutako udarak izan nituen. Zestoan ezagutu nituen hainbat pilotari: Murgi, Arruti, Juanillo, Satur, Epelde, Lete, Zurdo,

Atanillo,

Nolaskoain,

Alberdi eta abar. Herritarren artean, askotan Txoniren aurka, eta baita Arbelaitz Sastre, Fati, Txikito Aizarna, Arroako Txispero... Galtza zuriak jantzi zituzten gehienekin jokatu nuen.

Enpresario modura gogoan ditut Martin Iriondo (Martin

lagunek bezalaxe, frontoia izan zuen jolasleku eta gerora ogibide. Oso gazterik erakutsi zituen pilotarako dohainak. Hemezortzi urte zituela, 1943an, Eibarko Astelenan egin zuen debuta: Carral-Agirre, Arriola-Irureta III.a.

Garairik onena 50-60 hamarkadetan izan zuen. Lagun eta arerio izan zituen hainbat pilotalekutan honako hauek: Txikito Iraeta, Akarregi, Onaindia, Bolinaga, Barberito, Gallastegi, Kortabitarte, Arriaran anaiak, Ogeta eta Soroa. Gogoangarria izan zen eta kroniketan jasoa dago Akarregi-Irureta III.a, Onaindia-Gallastegiren arteko partidua. Lortu zuen mailaren adierazgarri, hiruzpalau partidu aukeratu ditugu. 1953ko ekainaren 7a, Gasteiz: Ogeta-Soroa, Arriaran III.a-Irureta III.a; 1953ko uztailaren 12a, Zarautz: Onaindia-Irureta III.a, Bolinaga-Soroa; 1955eko uztailaren 28a, Lekeitio: Akarregi-Irureta III.a, Bolinaga-Soroa; 1957ko ekainaren 13a, Gallarta: Aka-

rregi-Irureta III.a, Arriaran-Soroa.

Udan, frontoi nagusietan, hala nola, Lekeition, Gernikan, Bermeon eta bereziki Zarauzko Zineman jokatzen zuen eta neguan Bergara, Eibar, Tolosa, Donostia eta Errioxako frontoiak ere ondo ezagutu zituen. Gurutzeagan partidu hauek jokatu zituen: 1948an, Arrien-Irureta III.a, Txikito Iraeta-Etxabe VIII.a; 1951n, Arriaran anaiak, Fermin-Irureta III.a. Urte berean Txikito Iraeta-Etxabe X.a, FerminIrureta III.a; 1962ko irailaren 8an, Zurdo Madariaga-Irureta III.a, IribarEtxabe XI.a. Beraz, hiru herritar partidu nagusian; haiek bai haiek Zestoako pilotaren historian urrez jantzirik gordeta ditugun datak! 1963an betiko utzi zion pilotan aritzeari.

Patxi Irureta Gurrutxaga IRURETA IV.a (1930). Profesional mailan jokatu ez bazuen ere, Gurutzeagan, udako denboraldian hainbat partidu jokatu

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-25

zuen. Pilotari fina, bere boleak bazuen pilotari handien ukitua, oso dotorea zen. Arbelaitz, Joxe Iriondo, Joxe Alberdi, Andoni Ibarguren Txoni eta Sorazurekin jokatu zuen. Ogetak 14 urte zituela, aita-semeek Irureta

IV.aren eta Elorza azpeitiarraren kontra jokatu zuten 1949an. 1954ko irailaren 10ean Irureta IV.a-Arbelaitz, Satur-Elorza jokatu zuten. Hurrengo egunean, Iribar-Egaña, Irureta IV.aArbelaitz.

Txiki), Xabier Iriondo eta beti haserre eta beti lagun nuen Maixu Txikia.

Torrelavegatik agurtu nahi nituzke oraindik bizi diren Sorazu, Etxabe XI.a, Iribar, Txoni, Sastre, Fati...

Txikito Iraeta, Alkorta, Kerejeta, Sorazu eta Iribar Pako Larrañaga Albizu TXIKITO IRAETA (Iraeta, 1913-09-14). Hemezortzi urterako ezaguna egiten hasi zen.

Gurutzeaga pilotalekuan, 1931ko irailaren 9an, Flores zumaiarraren aurka jokatu zuen. Orduko kronikek diotenez, pilotari izugarria izan zen: bi esku indartsu, azkarra, sakatzaile izugarria.

Gorputzez txikia bazen ere, zuen guztia erabiltzen zekien. Profesional ibilbidea benetan aipatzekoa da: 1940an Banakako Txapelketa Nagusian hartu zuen parte Lazkano, Etxabe IV.a, Ubilla eta Rubioren aurka indarrak neurtuz. Azkeneraino iritsi eta Atano III.a handiaren aurka Donostiako Gros pilotalekuan 22-8 galdu zuen. 1942an ere parte hartu zuen Txapelketan. Ubilla eta Txikito Mallabiaren kontra irabazi ondoren Gallastegiren aurka galdu zuen. 1945ean, Binakako Txapelketa Nagusiko finala jokatu zuen,

Antonio Egiguren TXIKITO AIZARNA (Aizarna) 18 urte inguru nituela hasi nintzen jokatzen eta akordatzen naiz Tapia zaharrak (Fernandok) nire kontra jokatu zuela buruz buru lehenengo partidua Zestoan. Nik 18 urte nituen orduan eta hark 16.

Aizarnan bizi nintzela, periodikoan biltzen nituen galtzak, alkandora eta zapatillak eta Zestoara partidua jokatzera! Eta batzuetan oinez.

Guk artekariekin arazorik ez genuen izaten, baina begiratzen genuen ikusleen artera zein jokalari etorri ziren ikusteko, bai baitziren bospasei propina ematen zutenak. Pilotari batek egin zidan faena ederra. Frontoira irteterako esan zidan ikusle

Pako Larrañaga Albizu Txikito Iraeta.

batek: “Ze Txikia?” eta nik: “Ni

ondo nago” eta hark: “Ehun duro dauzkak irabazteagatik”. Bikoteari esan nion erdibana egingo genuela eta eskerrak eman zizkidan. Partidua irabazi genuen.

Hura aurrean zen eta ni atzean.

Ikusleak ehun duroak eman zizkion hari eta ni pasa nintzenean esan zidan besteari eman ziola dirua. Gaur arte.

Beste batean, Amabirjinetan, pilotari bat eskuko minez zen eta jokatu ezinik geratu zen. Niri eskatu zidaten jokatzeko. Jokatuko ez nuen ba orduko sasoiarekin! Hala, partiduan konturatu nintzen bezperatik besoa ez neu-

26Txikito Iraeta-Lazkano, Atano VII.aIV.aren aurka 22-21 irabaziz. Partidua azaroaren 18an, Eibarko Astelenan jokatu zuten. Txapelketa horretan lau bikotek jokatu zuten: aipatutakoek eta Bolinaga-Gallastegik eta Arrien-Etxabe VI.ak (Kortabitarte lesionatuaren partez jokatu zuen azken horrek).

Gurutzeaga pilotalekuan hasi zen jokatzen 1931n eta azkenetakoa 1956an azaltzen da: Txikito IraetaAlberdi, Retegi-Mendizabal. Ama Birjin jaietako programetan hamasei aldiz azaltzen da Txikito Iraeta, Irureta I.a, Kerejeta, Aranburu, Etxabe IV.a, Gallastegi eta beste hainbat lagun eta arerio izan zituela.

Oroitzapenak

tsatu izan dugu pilotan ezkerra zela eta horregatik deitzen ziotela Exkerra.

Oraintsu jakin dugu aita zuela ezkerra eta hortik omen zetorkion Exkerra ezizena. Bera eskuina zen. Pilotan gutxi aritu zen, izan ere, zoritxarrez, pilotalekuan istripu bat izan zuen. Herriko zaharren ahotik honela jaso dugu gertaera: “Bere lagun Eugenio Alkortarekin, denbora-pasa, erremontean omen zebilen saskia jantzita. Eugeniok pilota errebotera bota zuen. Bote xelebrea egin eta hor jo zuen Florentino garunean. Ia zerraldo geratu zen”.

Gertaera horrek zeharo baldintzatu omen zuen bere ibilbide profesionala.

Profesionaletan lehen partidua Eiba-

kala oso fresko. Baina partidu erdian

artekariak:

“Txikito,

txartela daukak, ehun durokoa, irabazten badek”. Nik: “Eta zein dek hori?”, “Hantxe ziok Gaztañagaren leihotik begira”. Juan Artano zegoen leihoan. 20-14 galtzen, eta 14tik 22ra. Hura poza hura! Ez partidua irabazi nuelako!

Lagunarekin ere ederra pasa zitzaidan.

Aizarnatik

etorri

ginen laguna eta biok ni jokatzera eta hura ikustera. Sarrera ordaindu eta laguna barrura.

Arzallus Txikiak hari: “Hi Txikiton laguna haiz eta epaile egin

Etxabe IV.a (ezkerrean) eta Florentino Alkorta Exkerra Zestoako kiroldegiko frontoiaren inaugurazioan, 1980ko maiatzaren 3an.

behar dek”. Bigarren partidua estu zihoan eta tanto batean eman du Sakaren alde. Saka ere aizarnarra

izan.

Kristorena

armatu zen, partidua geratuta, nere lagun hori lotsa-lotsa eginda, gorri-gorri eginda...

Florentino Alkorta Gurrutxaga ALKORTA (1897). Exkerra ezizenez ezagutu genuen herritarrok. Beti pen-

rren jokatu zuen, Mallabia II.aren aurka. Datu gehiegi ere ez dugu aurkitu, baina bada partidu bat aipatzekoa:

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-27

Urretxun Txortena-Alkortak, AnsolaFernandez-Etxaide hirukotearen aurka jokatu zuten. Alkortak berak kontatu zuen 1929an egindako elkarrizketa batean, Madrilen hainbat partidu jokatu zuela, Arrieta, Zabala, Mondragones, Txikito Lekeitio, Zapaterito, Txikito Deba eta abarrekin.

1925eko irailaren 8an, Gurutzeagan, Azpeitiko Azkueren aurka jokatu zuen; 1926ko irailaren 8an, Etxabe III.a-Irureta I.a, Ansola-Fernandez-Alkorta; 1927an, Azpeitiko Vista Alegre pilotalekuan Etxabe IV.a-Alkorta, AnsolaFernandez partidua jokatu zuten. Laukote bera izan zen Zestoako Gurutzeagan urte bereko irailaren 9an.

Pilota jokatzeari utzita, Donostiako Gros pilotalekuko arduradun izan zen.

Madrilgo Front贸n Madrid-en intendente ardura izan zuen. Ezagutu genuen herritarrok Florentino gizon alaia, atsegina, eta batzuetan, oso burlosoa gogoratzen dugu. Xabier Lizaso Ipintza artekariarekin astero-astero pilota partiduak ikustera joango zen, nahiz eta 90 urtetik gora izan. Herriko festetan, zezenketetan, beti leku jakin batean egon ohi zen eta denok bagenekien leku hura norentzat zen: Florentino Alkorta Exkerrarentzat.

Zeruan ere leku jakin batean egongo dela pentsatzen dugu.

dirik lortu ez bazuen ere, Gurutzeaga frontoian hainbat partidu jokatu zuen.

Egiguren lantokian pintore ezagutu genuen eta arratsalde-iluntzean Herreronean tabernari. Gizon handia bezain ona, baliteke egoskor xamarra izatea. Gazteak pilota eske joandakoan, hurrengo egunerako bere zakutxo urdinean gordeta dozena erdi bat piloFidel Etxabe ETXABE XI.a (Zestoa) Lehen partidua, 1949an, 14 urte nituela jokatu nuen. Garai haietako pilotari lagun eta kontrario nituen Patxi Irureta (Irureta IV.a), Arbelaitz (Sastre), Rubio (Ibarguren), Joxe Alberdi eta Joxe Iriondo, besteak beste. Lehen partiduan zortzi pezeta kobratu nituela uste dut eta astean bat baino gehiago jokatzen genuenez, jakina, poltsikorako dirua genuen. Bailarako eta probintziako txapelketetan parte hartzen nuen, baina niretzat udako

partiduak

izan

ziren

garrantzizkoak, Zestoakoak.

Hemezortzi urte arte jokatu nuen Zestoan. Izan ere, zenbait txapelketa ofizialetan denuntziak sartzen hasi ziren, Zestoan artekariekin jokatzen genuelako. Tarteka ezkutuan jokatu banuen ere, kontuz ibili behar izan nuen. Izenak

Periko Kerejeta Alberdi KEREJETA (1910-02-13). Gerra garaiko pilotaria, ezagutu zuten pilotarien ahotik entzunda, pilotari saiatua. Maila han-

ematea egokia ez bada ere, pilota kronikak egiten zituen Pakorro kazetariak izan zuen zerikusirik marronismoko gertaera horiekin.

Zigortu ere, zigortu gintuzten.

Periko Kerejeta.

Bengoetxeak, Ezkurrak eta garaiko pilotari nafarrek dirua kobra-

tuz jokatzen zuten, baina Zestoan jokatzea nonbait grabea zen. Gure gazte denboran Gurutzeaga pilotalekua oso polita zen eta orain pintatu berria oso dotore dago.

Jose Kruz Etxaniz (Iraeta) Pilotan Iraetako kaminoan, errepide nagusian hasi ginen, eliz pareta frontisa genuela. Duela ez hainbeste urte arte, frontoirik ez zen Iraetan, eta eliza ondotik pasatzen zen errepide nagusia.

Hantxe jokatzen genuen pilotan, trafikoa ere ez zen hainbestekoa… Kotxeren bat etortzen zenean gelditu eta pasatzen zenean, segi pilotan. Gero galtza zuriekin

Frontoi

Zaharrean

hamasei urterekin jokatu nuen lehenbiziko partidua udako jaialdi haietako batean, korredore eta guzti. San Ignazio eguna zen, Mañene eta biok osatu genuen bikotea. Mutil koskorra nintzenean gogoratzen naiz okindegiko leihotik begira nola egoten ginen, jendea ikaragarri izaten zen.

28ta ez zitzaizkion sekula gazteontzat faltako. 1935eko irailaren 10ean, Etxaide-Kerejeta, Casteig-Etxaniz III.aren aurka azaltzen da; 1940an, irailaren 9an, Txikito Iraeta-Kerejeta, Etxabe IV.a-Gallastegiren aurka; 1941ean, Etxabe VII.a eta VI.a, Juanillo-Kerejeta; 1942, 1944 eta 1945ean ere jokatu zituen partiduak. Azken partidu dokumentatua 1949ko irailaren 8an azaltzen da. Beraz, 39 urte zituela jokatu zuen azkena: Txikito IraetaKerejeta, Eperra-Altuna-Etxabe VII.a.

Inazio Sorazu Altzibar SORAZU (1932-11-15). Orduko gazte gehienen antzera, bere jolaslekua frontoia izanik pilotako zaletasuna izatea ez da harritzekoa. Bailarako Txapelketetan parte hartuz pixkana-pixkana gora egin zuen eta 1958an Gipuzkoako Txapela lortu zuen Garmendia lagun zuela. Sorazuk aurrelari jokatzen zuen. Burgosen, Espainiako Banakako Txapelketa irabazi zuen Alvarez bizkaitarraren aurka jokatuz. Beraz, afizionatutan Gipuzkoako eta Espainiako txapelduna izan dugu Inazio Sorazu. Munduko Txapelketarako ere aukeratu, aukeratu zuten, umorez esan ohi du: “Trajea ere egin zidaten, baina azkenean, Zestoako Gurutzeagan artekariekin jokatzen nuelako ez Txapelketa eta ez traje geratu nintzen”. Bere bizibidea pilota ez zenez, familiako enpresan lan egitea baizik, oso berandu, 1960an, egin zuen debuta Bergarako frontoian. Honako

Oroitzapenak

zestoarrak

partidu hau jokatu zuen: LarrañagaSorazu, Martinez-Ugarteren aurka.

Pilotari gogorra, sufritua, zuen guztia partidu bakoitzean ematen zuena.

Fundizioan 10-12 ordu lan eginda partidu bat baino gehiago jokatu zuen.

Profesionaletan “modako” bikotea izan zen Iribar-Sorazu edo behintzat, hainbat partidu jokatu zuten bi lagun herritarrek elkarrekin. Gurutzeaga frontoian zenbait partidu jokatu zuen: 1953ko irailaren 10ean, Sorazu-Etxabe X.a., Arakistain-Arrutiren aurka jokatu zuen; 1960ko irailaren 8an, Iribar-Sorazu, Lejarazu-Etxabe XI.a; 1962ko irailaren 9an, Zalla-Sorazu, Arakistain-Ituarte.Tapia anaiek bikote modura lehen partidua Txoni-Sorazuren aurka jokatu zuten eta zeharo oker ez bagaude, uda berean Tapia anaiek Iribar-Sorazuren aurka jokatu zuten.

Joxe Mari Iribar Igarataundi IRIBAR (1935-09-02). Gazte-gaztetatik ezaugarri fisiko ikusgarriak zituen kirolaria. Lagunek diotenez, joko guztietan omen zen ona eta futbolerako ere dohainak ba omen zituen. Herrian futbol zelairik ez zegoenez, baina Gurutzeaga pilotalekua bai, futbolaria galdu eta pilotaria irabazi omen genuen zestoarrok. Bailarako eta Gipuzkoako Txapelketetan nahiko ezaguna izan zen. Soldadutza Araban egin behar izan zuenez, Arabako ordezkaritza ere izan zuen Federazioen arteko txapelketan. 1960ko ekainaren 6an debutatu zuen Bergaran pro-

Baina gu Gurutzeagan jokatzen hasi ginenerako, giroa jaisten hasita zegoen, gu azkenetakoak

Elkarrekin asko jokatu zuen bikotea: ezkerrean Sorazu eta eskuinean

zestoarrak

Oroitzapenak

-29

fesional modura. Iribar-Sorazu, Martinez-Gallastegi II.aren aurka izan zen.

Pilotari ausarta, bizia, azkarra, ikuskizuna ematen zuena. Kritikoek begirunez ikusi zuten Iribarren debuta.

Debutatu eta hiru hilabetera, irailaren 8an, Ondarroan honako partidua jokatu zuen: Garitaonaindia-Azkarate, Iribar-Arriaran II.a. Sorazuren biografian aipatu dugu Iribar-Sorazu modako bikotea izan zela, hona hori baieztatzen duen datua: Iribarrek lehen lau hilabetetan 26 partidu jokatu zituen eta horietatik 14 Sorazurekin. Profesionaletan jokatu zituen partidu batzuk aipatuko ditugu: Txikuri-Del

Val, Iribar-Arriaran II.a edo BolinagaDel Val, Iribar-Lejaristi, MendietaGalarreta, Iribar- Irureta III.a eta Donibane Lohizunen 1961eko urtarrilaren 8an jokatutakoa: Iribar-Garmendia, Ladutxe-Ituarte. Gurutzeagan, herriko festetan, 1954an, 19 urterekin, Irureta IV.a- Arbelaitz, Iribar-Egaña; 1960an, debutatu zuen urtean, Iribar-Sorazu, Lejarazu-Etxabe XI.a; 1964an, IribarSasiain, Beitia-Sorazu. Profesional modura 1975. urte inguruan bukatu zuen. Dena den, Gurutzeaga pilotalekuan azken partidua 1979an jokatu zuen: Atano X.a-Etxabe X.a, IribarOdriozola.

izan ginen. Horrela, beste lau bat urtean jarraitu nuen jokatzen udako partidu haietan. Aparte, inguruko herrietako txapelketetan, Hilariorekin dezente jokatu nuen. Garaitsu horretan hasi zen Herriarteko txapelketa Interpueblos deitzen dena. Orduan jendea ikaragarri joaten zen pilotalekura.

Marronismo

kontu

horrek ez ninduen gehiegi harrapatu, ez nuen profesional lizentziarik atera, Herriarteko txapelketa eta bestelako batzuetan jokatzeari lehentasuna eman geniolako. Herriarteko finala Zarautzen jokatu ondorenean erremontean probatzeko aukera izan nuen. Galarretara joan nintzen, eta profesional lizentzia atera ere bai. Zortzi bat partidu edo jokatu nituen, baina handik ez zegoen ezer, Iruñera joan behar partiduak jokatzera eta…

Baldan ere zerbait bazegoen, baina martxa handirik ez eta horretan gelditu zen kontua.

Hainbat urte pilotan jokatu gabe egon eta Iraetako frontoia egin zutenean berriro hasi ginen, herrikoen arteko txapelketetan.

Eta Iraetako frontoiko lehenbiziko txapeldunak Fati eta biok gara. Txikito Iraetak eman zigun saria, beste saririk ez zuen eman bere izena daraman pilotalekuan, handik hilabete batzuetara hil baitzen. Fatik horixe esaten du: “Gu gaituk Iraetako frontoian Txikito Iraetak txapela

Iribar.

jarritako pilotari bakarrak”.

30-

Oroitzapenak

Gurutzeagan jokatutako beste hainbat herritar Ezkerretik eskuinera: Etxabe XI.a, TxortenaJexux apaiza, Goikoetxea Sorazu eta JoxeFAlberdi.

ATI (Zestoa) 15 urterekin hasi nintzen jokatzen. Eskutatik ez nintzen gaizki ibiltzen, beno, bolaraka. Hurrena minduz gero Etxabe XI.ak eta horiek ipintzen zizkiguten trapuak eta ba… nik tankerarik ere ez nion hartzen. Behatz arteko haragi horiek ebaki bai e!

Txorizo

(tongo)

sartzeei

buruz hauxe kontatu nahiko

Orain arte eman ditugun datu eta data guztiak egiaztatutakoak dira. Oraingo atal honek ordea, kezka pixka bat sortzen digu, izan ere, hainbeste partidu dira jokatutakoak, hainbeste pilotarik hartu du parte, hainbeste anekdota entzun izan dugu... Den-dena hemen aipatzea zaila da. Hala ere, hanka sartzeko arriskua geure gain hartuta, okerren bat egiten badugu, jendeak barkatuko digula pentsatuz, aurrera egingo dugu.

nuke: Xabino Iruretaren kontra jokatu nuen Ama Birjin batzuetan eta galtzen ibili eta gero, nola edo hala, partidua irabazi nuen.

Xabinok esan zidan: “Guk hi

1927an, Gurutzeagako partiduen egitarau batean Barrena anaiak (Blas eta Joxe Mari) azaltzen zaizkigu; jokatuko zuten beraz herriko frontoian.

nolakoa haizen bazekiagu, ez zeukagu juzku txarrik, baina atzoko partidua ikusi eta gaurkoa ikusita, ez ziok amaren semerik atzo tongo egin ez huala sinestuko duenik. Hik egin huan ridikulua ‘Txispero’ren kontra!”.

Beste batean Inaxio Ibargurenek eta biok jokatu genuen. 15-

Argazki batean, Patxi Alberdi (Patxi Herrero) eta Joxe Manuel Regil Errexil, aurkitu ditugu eta argazki horretan “Eliz Ondo frontón” kartela garbi ikusten da. Beraz, Eliz-Ondon jokatu zutela dudarik ez da, baina ziurrenik Gurutzeagan ere jokatuko zuten.

16 urteko kubatar ipurditsuak han ibili ziren “venga Inaxio!” eginez. Etxera joan, aldatu eta aitak esan zion: “Hi, San Joana joan behar dek belarretara”. Aro-

1925ean, Gurutzeagako partiduen

zerrendan Irureta I.a, Eugenio Alkorta eta Antonio Iriondoren kontra azaltzen da.

Kartel bati esker, badakigu 1947an, Arrieta-Iriondo, Agirre II.aRegil partidua jokatu zela Gurutzeagan, nahiz eta festetatik kanpo izan.

Pilotari familien artean Iruretatarrak eta Etxabetarrak dira aipagarrienak. Maila apalagoan Etxeberriatarrak gogoratu behar: Julian, Jose Luis eta Apolio anaiak.

Eugenio Regil Errexil ere zuriz jantzita ezagutu genuen.

Goikoetxeatarrak. Joxe, Migel Mitxito eta Jesus Fati, hiru anaia pilotariak. Joxe pilotari izateaz gain, artekari profesional izan zen, bere azken urteak pilotari lotuta bizi izan zituen.

Fati, pilotan ez ezik beste hainbat kiroletan ere ezagutu dugu: aizkoran, korrika, bizikletan, futbolean... Dena dela, pilotan bere maila ondo baino hobeto erakutsi zuen: Txikito Aizarna, Aperribai, Balentziaga, Joxe Artano,

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-31

Txoni, Murgi... eta udan 1950eko hamarkadan jokatu zuten pilotariak izan zituen lagun edo arerio.

Agustin Goia (1922). Planta izugarria zuen mutil gaztea, ezker-eskuin indartsuak, sasoia soberan, baina jarraipena falta omen zitzaion, gauzak errazegi egiten omen zituen. Itsaso aldera bideratu zuen bizitza eta geroztik utzi egin behar izan zuen pilota mundua.

Manolo Sagarzazu (1928). Pilotan jokatu zuen, eta gerora, pilotarekin lotura berezia izan du. Zuriz jantzita jokatu zuen hainbat partidu, baina, dudarik gabe, emaitzarik onena pilota munduko beste eremu batzuetan eman du: antolatzaile, Gipuzkoako Pilota Federazioaren ordezkari, enpresario, artekari‌ Potxolo eta Txispas lagunekin ekintzaile amorratua izan da. Zestoako pilotaren historiaren gordetzaile sutsua ere izan da

Ezkerretik eskuinera: Etxabe XI.a, Txortena apaiza, Sorazu eta Joxe Alberdi.

zena aldera astoa eta karroarekin joan eta bidegurutzean neska haiek han. Inaxio astoaren atzean ezkutatuta lotsa-lotsa eginda!

Batzutan pilotariok ere jokatzen genuen dirua. Askotan ez, baina neuk ere egin izan dut.

Sakea ateratzera joan eta artekariari esaten genion: “Hi, niretzako 20 duro jokatu ezak�.

32eta berari esker, neurri handi batean, egin da liburu hau.

Agustin Alberdi, TXIKITO AIZARNA(1930, Txiriboga). Mutil txikitxoa zen, atzelari polit bezain txukuna. Partidu dezente jokatu zituen. 1954ko irailaren 11n, Erentxun-Txikito Aizarnazabal, Odriozola-Goikoetxearen aurka jokatu zuten.

ZABAL

Joxe Mari Gonzalez BENEXI (Aizarna) Gaztetan etengabe pilotan ibiltzen ginen. Txapelketak jokatzera Sebastian Porttuk bultza gintuen.

Lehenbiziko

aldiz

Za-

Ibargurendarrak (Lokatzatarrak).

Joxe Migel Ibarguren Lokatza. Rubiok hil artean gogoratuko du gerora hain pilotari handia izan zen Ogeta gazteari irabazi zion partidua.

rautzen atera ginen Pedro Mari Olatxo harakina eta biok, jubeniletan. Zarautzen finalaurrekoetan galdu genuen. Zumaian eta Azpeitian ere atera ginen eta bietan final bera jokatu genuen: Ipintza anaiak gure kontra; bi finalak Ipintzatarrek irabazi zizkiguten. Hemen inguruko txapelketetan ondo ibiltzen ginen. Gero Maixu Txikiak jarri gintuen udako Frontoi Zaharreko jaialdietan. Astean behin edo bitan

Andoni Ibarguren Txoni. Inguruko txapelketetan ezaguna izan zen pilotaria. Hori bai, artista izan zen ez pilotan bakarrik, izan ere, nortara edo hartara, gehienetan edo beti atzelari onak izaten zituen lagun. Etxabe XI.ak eta Sorazuk, esaterako, badute horren berri. Aipatzekoak dira Txoni-Artanoren arteko borrokak: frontoian eta frontoitik kanpo zuriz jantzita edo praka urdinekin, frontoi luzean edo txokoan, baina beti arerio.

rra (1925ean) lehentxeago aipatu dugu. Joxe Iriondo fina bezain bizia eta azkarra, inoiz ez zen nekatzen.

Eskuekin zituen arazoak. Iùaki anaiari (Frantxexa) dagokionez, txokoan irabazi egin behar izaten zitzaion‌ Xabier beste anaiak, gazte mailan jokatu zuen, baina gaixotasun bat medio jokoari utzi zion. Hala ere, beti pilotaren inguruan segi zuen bere osaba Martinekin enpresario. Zestoako kirolaren historiaren datu asko jaso ditu Xabierrek, eta Manolorekin batera liburu honen aita pontekoa da.

Jose Luis Arbelaitz S ASTRE (1931). Bizitza guztian frontoian ezagutu izan dugu, jostun-lanean aitaren itzalean egingo zuen lan, baina pilota maite zuen. Orduko lagunek,

jokatuz, partidu asko jokatu genituen. Marronismo kontu horrekin

profesional-lizentzia

atera genuen, Gurutzeagan jokatzeko. Baina Zestoako uda-giro hura moteltzen joan zen, kanpo-

Inixio Ibargurenek, aurrelari dotoreak, hainbat partidu jokatu zuen Fati, Gexala, Ajerrista eta Etxanizekin. Laugarren anaiak, Hilariok, afizionatuetan nahiko itxura ona eman zuen.

tarrak ere asko jaitsi ziren eta hortxe amaitu zen udako kontu hura. Gu berriz, pilotan jarraitu-

Iriondotarrak. Antonio Iriondok Gurutzeagan jokatutako partidu baka-

ko genukeenak, hortxe gelditu ginen: profesionaletan ezin jokatu eta afizionatuetan ez ziguten

Oroitzapenak

Txoni eta Joxe Artano.

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-33

Jose Antonio Zestona eta Pedro Mari Herrero.

Patxi Iruretak (Irureta IV.a), Iribarrek, Frantxexak, Sorazuk, Joxe Alberdik, Murgik badute bere berri.

uzten. Behin akordatzen naiz, Zarauzko

txapelketan

izena

eman genuen Txikito Aizarna eta biok, eta partidua hastera

Joxe Alberdi (1932). Dotorea, inor dotorerik bazen. Bailarako Txapelketetan erakutsi zuen bere balioa.

Argazki batean Sorazu-Etxabe XI.a eta Txortena apaizarekin agertzen da. 1957an, Hernanin, Luistarren Txapelketako finala jokatu zuen: Sorazu-Alberdi, Karrera-Ansa, baita irabazi ere. Donostiako Gros pilotalekuan ere txapeldun izan zen Sorazurekin.

Joxe Artano (1933). Txoniri buruz aipatu duguna Artanori buruz ere esan daiteke, eta zerbait gehiago ere bai. Pilotan ez ezik futbolean eta kirol gehientsuenetan egokia zen.

Fatiren aurka saltaka apustua jokatu zuen Zestoatik Santa Engraziara.

Berdin zitzaion partidu bat edo bi jokatu, egunero jokatzeko prest izaten zen. Torrelavegara ezkondu zen eta hantxe bizi da.

zihoala, esan ziguten ezin genuela jokatu, hantxe gelditu ginen jokatu gabe, hogeita pare bat urte izango nituen.

Andoni Ibarguren, TXONI (Zestoa) Hamasei urterekin jokatu nuen lehenengo

partidua

Txikito

VI.aren aurka. Hark 15 urte zituen. Orduan edozein mutil koskorrek pilotan ondo jokatzen zuen, besterik ez zen eta. Lehe-

Kaleko pilotariak izan ziren hauek ere: Joxetxo Lizaso, Joxe Mari eta Xabier Lizaso Ipintza anaiak, Antonio Unanue Iruitta, Luis Mendizabal Gexala, Pedro Mari Alberdi Herrero, Joxe Antonio Zestona eta abar.

nengo galtza zuriak Saezmiera maixuak erregalatu zizkidan neri.

Karmen egun batean, fundizioan lanean ari nintzela, Juan Artano etorri zen: “Hi, zain zeudek eta azkar”. “Ni? Txakurra baino zikinago eta nora joan behar diat orain?” Arroabean Zallaren kontra jokatu behar nuen. Artanok kotxea pronto zeukan ordurako, baina Martin Txiki azaldu zen: derrepente Gurutzeagara azaltzeko partidua

Josetxo Lizaso eta Arrieta.

jokatzera, bestela igarriko niola

34-

Oroitzapenak

zestoarrak

zer egiten nuen. Getariako Polleruak eta biok jokatu genuen partidua Murgi-Ega単a II.aren kontra.

Frontoian amerikarrak iza-

Auzotarrak

ten ziren, denek bajutik jokatzen zuten. Behin Porttu zaharrera joan ginen eta amerikar horiek txuleta jatera gonbidatu gintuzten. Kristoren mozkorra ere harrapatu zuten eta azkenean, Joxe Mari Txikiak ekarri taxia Erdi Kalera eta denak Bainuetxera eraman zituen.

Aizarnako Puertoko Julian Agirre eta Intxi単ak Eliz Ondo frontoian jokatzen zutela hamaika aldiz entzuna gara, beraz Gurutzeagan ere jokatuko zuten. Julianen alaba Gloriak pilotari

sena ekarri zuen. Erraketista famatua izan zen eta Aizarna izena goi mailan jarri zuen. Gurutzeagan jokatu zuen 13-14 urte zituenean zuriz jantzita argazki batean ikus dezakegunez.

Joxe Mari Iribar (Zestoa) 15-16 urterekin hasi nintzen jokatzen. Lehenengo partidua 10 pezeta kobratu nuen. 14 urterekin lanean hasi eta astean 37,50 irabazten nuen. Gero, 10 pezetatik 15era pasa nintzen eta handik segituan bost durora. Lanetik irten bostak eta erdietan, muturra garbitu, galtza zuriak jantzi eta frontoira partidua jokatzera.

Etxean beti errietan nituen, baina bazkaldu eta frontoira joaten ginen pilotan ibiltzera. Saioa egin eta bost gutxiko sirena

Intxina (ezkerrean) eta Puertoko Julian (eskuinean) aizarnarrak Eliz Ondo frontoi itxiaren aurrean.

zestoarrak

Oroitzapenak

-35

Aizarnan pilotari gehiago izango zen, baina guk ezagututakoak gogoratuko ditugu. Antonio Egiguren Txikito Aizarna, Aizarnatik salto egin Zestoan gelditu gabe eta Azpeitian ezkonduta bizi da. Ez zuen gorputz handia, baina zuen guztia aprobetxatzen zuen. Binaka hainbat partidu jokatu zuen, askotan lehen mailakoak ere bai, baina gogokoak banakako partiduak zituen. Fati, Aperribai, Balentziaga, Larramendi, Murgi eta Etxanizek bazuten Txikito Aizarnaren berri. Partidu askoren artean 1967ko irailaren 10ean jokatutako hau gogoratu nahi dugu: Andueza IV.a-Sorazu, Iribar-Txikito Aizarna.

Joxe Mari Gonzalez Benexi aizarnarrak Aizarnako frontoian ikasi zuen pilotan eta bai ikasi ere; frontoi irekia zelako edo ez dakigu zergatik izango zen, baina behin eta berriz tantoa luza eta luza egiten zuen. Bailarako txapelketetan bere lagun Olatxorekin bikote gogorra izan zen. Zumaiako Odieta frontoian, final batean, Ipintza anaien kontra lehiatu ziren. Gurutzeaga frontoiko itxiera zela-eta marronismo auzi hartan, beste hainbaten tartean zen Joxe Mari Gonzalez Benexi. Profesional lizentzia atera zuen Gurutzeagan jokatzeko.

Aizarna auzoko Saka Txikia eta Luis Mari Iturria ere ezagutu genituen pilotan.

Arroagoian berriz, entzutera Pako Artetxe Oliden. Maingua izanik ere, galtza zuriz jokatu zuen. Bada bitxikeria bat pilotari honi buruz kontatzen dena: Pilotariak frontoira atera eta ikusleen artean zegoen Hernaniko dukea ohartu zen Pako besamotza zela eta adierazi zien elbarri batek ezin zuela pilotan jokatu. Salaketa hori medio beste batek jokatu behar izan omen zuen Olidenen ordez.

jotzen zuenean saltaka denak Egigurenera,

lanera.

Handik

irten eta askotan, behinik behin, txuluan ibiltzen ginen pilotan.

Udan ez, baina neguan eta udaberrian bai.

Gurutzeagan, bi partidu jokatu nituen Murgiren kontra eta biak airean irabazi nituen. Ordurako saltoa emanda nengoen ni.

Murgik hala esan zidan: “Hi alde hemendik! Nik ez diat eta kontrariorik behar hemen!”.

Jose Luis Uranga Txispero berriz, Artano, Txoni eta orduko beste hainbat pilotarirekin aritu zen. Aurrelari motza jotzaile bezala, baina aurrean ondo moldatzen zena. Erentxun bat azaltzen da 1954ko irailaren 11n bigarren partiduan: Erentxun-Txikito Aizarnazabal, Odriozola-Goikoetxearen aurka.

Niretzako Zestoako frontoian kontrariorik gogorrena, Patxiko Irureta, Irureta IV.a zen. Irabazteko ordu eta erdi jokatu behar!

Berak ez zian tantorik egingo, segi eta segi, “ba ez didak ba irabaziko!”, tema horretan jarri ni ere eta segi eta segi nik ere. Izerdia ederki atera beharra zegoen.

Kubatarrak? Bai, eta kubani-

Natalio Galan, Galan I.a atzelari serioa zen, ezker-eskuin egokikoa, jokatzeko beti prest egoten zen. Ez genuen sekula eskuko minez ezagutu.

Anaiak ere, Galan II.ak, egiten zuen pilotan.

Antonio Zubimendi Axalak bi esku gogor zituen eta hainbat partidu jokatu zuen Zestoan.

Sebastian Ajerrista Kutrulu izan genuen Arroagoiko pilotaririk onena.

Pilotari gogorra, indartsua, bi esku egokikoa. Uda batzuetan hainbat par-

tak aurreko ilaran. Bi pareta jo eta hantxe, riau!

36tidu jokatu eta profesionaletara pasatzeko aukera izan zuen. Lana eta beste zenbait arazo medio ez zuen pausoa ematerik izan.

Joxe Iriondo (Zestoa) Mutil koskorretan akordatzen naiz, koadrilan sei-zortzi bat izango ginen pilotan dexente ibiltzen ginenak; Periko Herrero Gurutzeagan enpresario bezala ibiltzen zen, eta hark esanda jokatu nuen nik lehenbiziko partidua zuriz jantzita korredoreekin, probatze aldera. Lehenbizi-

Pako Larra単aga (Txikito Iraeta) alde batera utzita, Iraetan Joxe Mari Ibarguren Kopon aipatu behar.

Hamalau urteko Ogetaren aurka jokatu omen zuen. Ramon Uria Arriete eta Felix Lasa Otxaka ere ezin ahaztu. Gazte denboran pilota zale porrokatuak izan ziren eta galtza zuriak behin baino gehiagotan jantzi zituzten Gurutzeaga frontoian.

Otzaka Irureta I.aren ondoan, Fatirekin batera argazki batean ikusi dugu. Beteranoen mailan, pilota utzi nahi ezta, inguruko txapelketetan parte hartu izan zuen.

Txikito Iraetaren ondoren, Joxe Kruz Etxaniz izan dugu Iraetako pilotaririk aipagarriena. Atzelari elegantea, bi esku egoki, planta ederreko mutila. Mailarik onena Herriarteko Txapelketan eman zuen. 1971ko Txapelketan, Martinekin batera donostiarren aurka jokatu zuen.

Donostiarren artean zen I単igo Salbidea, orain Asegarceko gerentea dena. Donostiarrei irabazita, Zarauzko Zineman Zumarragako taldearen aurka finala jokatu zuten. Nahiz eta azpitxapeldun izan maila handia erakutsi zuen Etxanizek.

Joxe Luis Etxaniz Ma単enek ere, Gurutzeagan zuriz jantzita jokatu zuen. Eskuin gogorrekoa zen, banaka jokatzea zuen gogoko.

ko partidua buruz buru jokatu nuen Eugenio Errexilen aurka.

Marka gertatu zitzaidan, ni Errexil baino gehiago nintzen, baina nerbioso jarri eta ez nuen ezer ikusten. Gero Errexilek Mitxitoren kontra jokatu eta Mitxitok irabazi zion 16-10.

Orduan, nik jokatu nuen Mitxitoren kontra eta hari aidean irabazi nion, zortzian edo... Lasaitu ederra hartu nuen.

Gero partidu bat edo beste jokatu nuen, baina eskuko minez gaizki ibiltzen nintzen. Txokoan eta bai, han gogor egiten nuen, pilota bigunekin. Iribar eta Sorazurekin eta, askotan jokatzen nuen entrenaldietan, eta ia beti irabazi egiten nien, baina zuriz jantzita eta pilota gogorxeagoe-

Oroitzapenak

Ezkerretik eskuinera: Txikito Aizarna, Txoni, Fati eta Etxaniz.

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-37

kin‌ gaizki. Partidua jokatutako bakoitzean gero eskuko minez, hainbat egunetan. Jokatu nituen

Herriarteko Txapelketak

apurretan ere, askotan, hasieran nerbioso eta aidean galtzen hasten ginen; jakin gehiago ginela, baina ezin asmatu. Pixka bat asentatutakoan, askotan

aidean

orduan

bai,

irabazten

genuen.

Herritik kanpora oso gutxi jokatu nuen Legazpin behin Txonirekin; beste behin Hernaniko Luistarren txapelketan Errexilekin‌

Xabier Iriondo (Zestoa)

Urte gutxiren buruan Herriarteko Txapelketak izugarrizko arrakasta izan zuen. Gure herrian ere bai. Zestoak lehen urtetik hartu zuen parte (1968. urteaz geroztik). Urte hartan bertan itxi ziguten Gurutzeaga marronismoa zela-eta.

Zestoarrak 1971ko Herriarteko Txapelketako finalera iritsi ziren.

Zumarragaren kontra galdu zuten.

Hauexek izan ziren zestoar jokalariak (behean, ezkerretik eskuinera): Etxaniz, Bixente Odriozola, Martin, Julian Arozena Zestoako alkatea, Agustin Ibarguren Otxua, Joxe Manuel Odriozola eta Ramon Egiguren.

18

urte

nituela

Gurutzeaga

enkantean hartu genuen Fidel Lizaso, Migel Izeta, Juan Artano eta laurok. Segida samarrean beste bi urtez hartu nuen enkantean frontoia, horietan osaba Martinekin. Ondoren, beste lau bat urte egin nituen enpresario

Hiru urte geroago, finalera iristea lortu zuten zestoarrek. Finala 1971n, Zarauzko Zineman jokatu zen eta are-

Joxe Goikoetxea eta Juan Sanchezekin. Gallastegi, Atano III.a, eta Ladutxe eta Garmendia Frantziako txapeldunak ekarri genituela akordatzen naiz. Frontoia enkantean garestiena 33.000

pezeta ordainduta hartu genuen.

Orduan,

Empresas

Unidasek

30.000 pezeta eskaini zituen.

Zestoako frontoian, denboraldirik luzeena San Migelak arte luzatu zen.

Frontoian partidu bakoitzeko aulkiak ipini behar izaten ziren, 60 bat jartzen genituen. Tenteko-

38-

Oroitzapenak rioa Zumarraga izan zen. Partidu gogorrak jokatu ondoren, Zestoak galdu egin zuen. Pena izan zen, baina gustura ziren Zestoako arduradunak finalera iristea ez baitzen txantxetako kontua. Finalean pilotari zestoar hauek aritu ziren: Gaztetxoak: Odriozola II.aEgiguren; Jubenilak: Ibarguren (Otxua)Odriozola I.a; Nagusiak: Martin-Etxaniz.

pezetaren jabea. Azkoitiarrak Atano XII.a eta Sudupe eta zestoarrak Martin eta Odriozola I.a. Azkoitiarrek irabazi zuten 22-21. Emozio gehiago ezin. Zestoarrak 15-6 eta 18-13 irabazten ibili baziren ere, azkenean, esan bezala, galdu egin zuten, hori bai, ohore guztiz eta azkoitiarrei zorionak emanda.

Hiru urte geroago, berriro finalera iristeko modua izan zuen Zestoak eta finaleko arerioa Azkoitiko talde indartsua. Finala 1974ko urriaren 20an izan zen, Eibarko Astelena pilotalekuan.

Egun hartan noizbehinka suerta daitekeena gertatu zen: lau anaia zuriz jantzita final batean, hau da, Odriozola anaiak. Gaztetxoak: Imanol eta IĂąaki Odriozola. Jubenilak: Bixente Odriozola eta Larrarte. Nagusiak: Martin eta Joxe Manuel Odriozola.

Final horren kronika egin zuen Jesus Mari Beristain azkoitiarrak eta partidua amaitutakoan ikusi zuena, honela kontatu zuen: “(...) Zoramena izan zen orduan, azkoitiarren une gorena, pilotariak bizkar gainean zeramatzatela. Odriozola lurrean zen bitartean, apurtuta eta ilusioa galduta; partiduko heroia bera izan zela ukaezina zen. Hunkigarria eta gogoangarria izan zen�.

rako berriz, 40 bat sarrera saltzen genituen. Hormaren kontra koska handi batzuk zeuden eta tentekakoak han izaten ziren; ondoren zetozen aulkiak.

Ikusleak bietakoak ziren, bertakoak eta kanpotarrak. Obra Publikoetako ministroa, Vallellano kondea daukat gogoan eta baita

Hernaniko

dukea

ere,

Txanguari, besamotza zelako jokatzen utzi ez ziona. Kubatarrak ere asko etortzen ziren frontoira.

Udan partiduak egunero izaten ziren. Euria botatzen zuenerako zerrautsa eta erratza prest izaten

genituen.

Zerrautsari

esker frontoia lehortu, erratza pasa eta partidua jokatu egiten zen.

Final horretan Zestoa galtzaile izan bazen ere, norgehiagoka ikusgarria izan zela esan behar da. Lehenbiziko partiduan azkoitiarrak Salegi-Agirre eta zestoarrak Odriozola III.a eta IV.a izan ziren. Azkoitiarrek irabazi zuten 16-8.

Jubenil mailan azkoitiarrak Atano XIII.a eta Andueza VI.a eta zestoarrak Odriozola II.a eta Larrarte izan ziren.

Zestoarrek irabazi zuten 18-9.

Beraz, nagusien mailan erabaki behar zen Txapelaren eta 250.000

Gerora ere Herriarteko Txapelketetan parte hartu zuten zestoarrek, antolatzaile, laguntzaile edo pilotari moduan, baina arrazoi bategatik edo besteagatik, nahiz eta saiatu, pixkana- pixkana pilota afizioak behera egin zuen.

Txapelketa horretan, geroztik azken txanpara iristeko modurik izan ez bazen ere, ondorengo urteetan hainbat herritar gaztek parte hartu zuen Zestoa herria ordezkatzen.

1980. urte artean, hiru urtetan parte hartu zuten pilotari batzuen izenak gogoratuko ditugu:

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-39

1976an. Gaztetxoetan: Iñigo Unanue, Luis Mari Astiazaran, Jesus Izagirre eta Pako Iriondo. Jubeniletan: Iñaki Odriozola, Imanol Odriozola, Anselmo Astiazaran eta Alejandro Irureta.

Nagusietan: Bixente Odriozola, Joxe Mari Larrarte, Andres Iriondo eta Abilio Martin.

1978an. Gaztetxoetan: Agustin Erkizia, Andres Manzisidor eta Juan Jose Lazkano. Jubeniletan: Imanol Odriozola, Alejandro Irureta, Joxe Alberdi eta Anjel Lizarralde. Nagusietan: Andres Iriondo, Joxe Mari Larrarte, Inazio Larrañaga eta Iñaki Odriozola.

Patxi Irureta IRURETA IV.a (Zestoa) Mutil koskorretan, beste guztiak bezala hasi nintzen pilotan, orduan besterik ez zegoen, frontoiaren ondoan jaioa naiz, gainera…

Galtza zuriekin udako jaial-

1979an. Gaztetxoetan: Andres Manzisidor, Juan Odriozola eta Felix Lasa. Jubeniletan: Agustin Erkizia, Esteban Lopetegi, Joxe Alberdi eta Joakin Erkizia. Nagusietan: Andres Iriondo, Joxe Mari Larrarte, Anselmo Astiazaran eta Alejandro Irureta.

dietan hamazazpi bat urterekin edo hasiko nintzen, hiru-lau 1974an bigarren aldiz iritsi ziren zestoarrak Herriarteko Txapelketako finalera eta oraingoan azkoitiarren kontra galdu zuten. Ezkerretik eskuinera: Iñaki Odriozola, Imanol Odriozola, Bixente Odriozola, Larrarte, Martin eta Joxe Manuel Odriozola.

duro jasotzen genituen, eta ez ziren txarrak. 26 urterekin utzi nion…

Pilotari familiakoa naiz: aita, osaba, anaia Sabino. Behin edo jokatu nuen anaiarekin hirukotearen kontra, eta baita irabazi ere.

Ogeta

aita-semeen

aurka

jokatu genuen Elortza eta biok.

Marka izan zen, 20-12 irabazten eta 21-16 ere bai, eta galdu. Ez dakit nola galdu genuen, kanpokoak zirelako beldurtu edo…

Sestaon Joxe Alberdirekin jokatu nuen Lasalletarrek eramanda. Han Itzirako semea zegoen zuzendari.

Frontoi ondoan bizita, garai hartako giroa ere zuzenean bizi genuen guk. Igande goizetan ere

40-

Oroitzapenak goizeko zazpietan eta zortzietan etortzen zen jendea txokoa okupatzera, pilotan jokatzeko, afizio ikaragarria zegoen. Gogoratzen naiz aitak harrituta, nola aipa-

Odriozolatarrak

tzen zuen, Felix Benta eta Inixio Zelaia erremontean entrenatzeko goizeko seietan frontoia hartzera etortzen zirela.

Txiriboga auzoko Auspandegi etxean jaio ziren pilotariak. Lau anaiek jokatu zuten pilotan eta 1974an, Eibarko Astelena pilotalekuan, Herriarteko Txapelketan laurek finalean parte hartu zuten. Joxe Manuel eta Bixente izan ziren pilotan aurrera egin zutenak eta bien biografia labur bat egingo dugu.

Sabino Irureta IRURETA III.a (Zestoa) Frontoian jaiotakoa naiz ia-ia.

Pareko etxean bizi nintzen. Xan Mieleko taberna esaten zitzaiona ere frontoiaren parean zegoen.

Luis eta Estanis Etxaberena zen eta pilotari batzuk han aldatzen ziren partidua jokatzeko, esate baterako, Gallastegi. 1939ko apirilaren hiruko garaikur bat jasota daukat etxean. Partidua jokatu genuenak Patxi Etxabe, Joxe Ugarte, Rafael Larra単aga eta laurok izan ginen. 13-14 urte genituen. Guk eskuz jokatzen genuen, baina boladatan palaz, erremontez eta puntaz ere ibil-

Joxe Manuel Odriozola Etxeberria ODRIOZOLA I.a (Txiriboga, 1953-07-30).

Oso gazterik pilotarako zituen dohainak argi eta garbi azaldu zituen. 18 urterekin, 1971n, jubenil mailan, Herriarteko Txapelketan Zestoako taldearekin finalera iritsi zen. Azkenean Zumarragaren aurka galdu bazuen ere, Odriozolak maila ikusgarrian jokatu zuen. 1974an Herriarteko Txapelketan berriro finalera iritsi zen, Martin lagun zuela, orduan helduen mailan.

Azkoitiko talde indartsuaren aurka tanto batengatik (22-21) galdu arren, dohainak Astelena pilotalekuan agerian jarri zituen. Kolpe handiko pilotaria, ezker-eskuin dotorekoa, etorkizun handiko pilotaria zen, dudarik gabe.

tzen ginen, edozer gauza. Amak ez dakit ikusiko gintuen, baina batzuetan pilota frontiseko sare-

Joxe Manuel Odriozola eta Florentino Alkorta.

1971n, Espainiako txapeldunorde izan zen. Aurrelari jokatu zuen partidu horretan: Odriozola I.a-Aldazabal II.a, Bengoetxea III.a-Martinikorena. 1974an, azaroaren 23an, Eskulari enpresarekin debut profesionala egin zuen Errioxako Santo Domingo de la Calzadan.

Honako partidua jokatu zuen: Bengoetxea III.a-Odriozola I.a, Bergara II.a-

zestoarrak

zestoarrak

Oroitzapenak

-41

Martinikorena. Maila handiko debuta egin zuen, baina zoritxarrez, denbora gutxira lesio larria izan zuen. Zenbait ebakuntza egin ondoren pilotalekuetara itzuli zen, baina behin ere ez zuen lortu espero genuen mailarik. Oso partidu gutxi jokatu zituen. 1981eko ekainaren 20an omenaldia egin zitzaion.

Bixente Odriozola Etxeberria ODRIOZOLA II.a (Txiriboga, 1956-0105). Anaiarekin batera oso gazterik pilotan jokatzen hasi zen. Aurrelari bizia eta azkarra, airez ondo aritzen zen eta ezkerra oso ondo manejatzen

an katiatzen zen. Hura harrapa-

zuen, sakatzaile zuzena, tantoa ondo eta azkar aurkitzen zuen. 1973an, Aldazabal II.a lagun zuela, Bartzelonan Espainiako Txapelketa irabazi zuen. 1971n eta 1974an Zestoako taldearekin Herriarteko Txapelketan jokatu zuen. 1977ko abuztuan, Eskulari enpresarekin debuta egin zuen Tolosako pilotalekuan honako partidua jokatuz: Odriozola II.a-Saizar, GalarzaGallastegi. Urte batzuetan profesionaletan aritu zen, bigarren eta hirugarren mailako partiduak jokatuz. Gure herriko azken pilotari profesionala izan da orain arte Bixente Odriozola.

tzeko ezker pareteko sareari helduta pasatzen ginen, auskalo sare hura nola zegoen! Zestoako frontoia

Gipuzkoa...

Euskal

Herria guztian dagoen frontoirik politena da!Pena ederra emango lidake botako balute!

Aldazabal II.a eta Bixente Odriozola.

Luis Mendizabal GEXALA (Zestoa) 16 urterekin jokatu nuen lehenengo partidua Fatirekin, Inaxio Lokatza eta Antonio Iruittaren kontra. Partidu asko jokatu nituen Aizarnako Sakarekin eta baita Hilario Ibargurenekin ere. Murgirekin bikote eta bere kontra ere aritu nintzen eta baita Zurdo Madariagarekin ere.

Behin, eskuko minez nintzen eta partidu bat ikusten ari nintzen.

Hiru zeuden jokatzeko prest, laugarrena falta. Hasi zitzaizkidan lata ematen jokatzeko eta jokatzeko. Eta nik ezetz, eskuko minez nengoela. Bikotea osatuta zutenak desiratzen zeuden nik jokatzeko, ni eskuko minez egonda uste baitzuten erraz irabaziko zutela. Azkenean baietz esan eta hasi ginen jokoan. Eskuinarekin ezin nuen eta dena ezkerrez hasi nintzen jokatzen... eta partidua irabazi genuen! Beste biei ez zien grazia handirik egingo!

Beste batean Saka eta biok azpeitiarren kontra ari ginen. Bazen ikusleen artean azpeitiarren alde jokatu zuenen bat eta momentu hartan eskutan geneukan pilota zestoarrontzako zen ona, ez azpeitiarrentzat. Partiduaren erdialdean pilota hark ikusle artera ihes egin zigun eta bila joan ginenean falta! Bateren batek ederki ezkutatu zuen pilota hura!

-43

Marronismoa Gurutzeaga frontoian?

Liburuaren sarreran esan dugu xehetasun gehiagorekin azaldu behar dela gai hori. Zer zen marronismoa? Hitz gutxitan esanda, profesional karnetik eduki gabe, profesionalekin pilota partiduak dirua kobratuz jokatzea. Jakina, profesionalen partiduetan artekariak izaten ziren eta dirua jokatzen zen pilotalekuetan. Pilotari horiek dirua kobratu arren, afizionatu izaten jarraitzea zen ohikoena.

Orduko (1955-1965) pilotariekin hitz eginda badakigu, egia esan, urte haietan hainbat pilotari afizionatuk jokatzen zuela pilotalekuetan.

Juan Jose Lartigüesen “El marronismo en la pelota” liburuxka irakurri ondoren, seguruenik, marronismoaren benetako arrazoiak jakin ahal izango ditugu, edo sumatu behinik behin. Afizionatuen Munduko III. Pilota Txapelketa Frantzian jokatu zen 1958an eta Lartigüesek liburuxka inguru horretan argitaratu zuen. Salaketa gogorra plazaratu zuen eta hona haren zati bat bere horretan, gaztelaniaz, alegia: “En vísperas de los III. Campeonatos Mundiales de Pelota para aficionados celebrados en Francia en setiembre de 1958, puse en circulación mi folleto ‘El marronismo en la pelota’ en la que quedaba al descubierto la colosal farsa que constituían las competiciones mundiales de la pelota de aficionados, al consentir y fomentar los propios dirigentes o federativos la participación de jugadores incursos en fulminante descalificación por haber hecho explotación comercial los unos, de su condición de pelotaris ‘amateurs’ en sus correspondientes países de origen, y ser, los otros ex-profesionales del deporte. Argentinos, uruguayos, franceses y españoles, tanto los dirigentes

44como la mayoría de los jugadores, aparecieron ante la afición, al levantar yo el telón de la inmensa tramoya como protagonistas de una mascarada ridícula y al mismo tiempo dolorosa, que despertaba en el buen aficionado no la hilaridad, sino la lacerante congoja de ver arrastrado por los suelos el prestigio de un gran deporte”.

Pasarte horretan garbi azaltzen da marronismoa non eta nola erabiltzen zen eta zer mailatan, ez gehiago eta ez gutxiago: Munduko Txapelketan ere agertu ziren arrastoak.

Pilotako modalitate guztietan ageri zen marronismoa: zesta puntan, sharean, pala motzean, trinketean, frontenisean, esku pilotan... Han ziren pilotari mexikarrak, uruguaiarrak, argentinarrak, frantziarrak... Munduko txapeldunak, pilotari eredugarriak. Dena ez zen egia izango, dena gezurra ere ez. Interesen borroka nabaria zen eta marronismoa denen aurrean azaldu zen.

1962an, Iruñean jokatutako Munduko Txapelketa medio, Frantziako “Pelota Basque” aldizkarian, “La rojez de la vergüenza en el rostro” izenburupean, hauxe irakur zitekeen: “Hemos asistido infinidad de veces a competiciones internacionales, pero en Pamplona si la actuación de ciertos jugadores pudo producirnos alguna sensación de orgullo, en determinados círculos oficiales del campeonato tuvimos que bajar la cabeza para esconder la rojez de nuestra vergüenza”.

Maila horretara iritsi ziren kontuak.

Zer harreman zeukan Gurutzeaga pilotalekuak marronismoarekin?

Egia da hainbat pilotarik artekariekin jokatzen zuela eta afizionatuak zirela, egia da inolako federazio-baimenik gabe jokatzen zutela... Baina, baita ere, egia da, pilotari horiek,

-45 inon ez bezala, pilotan jokatzeko aukera zutela, astean behin, bitan edo hirutan. Probatzeko benetako aukera Gurutzeagan izaten zuten, eguneroko norgehiagoketan antzeman zitekeen pilotarien etorkizunaren maila. Garai hartako pilotariek aitortzen dute Gurutzeagan jokatzeak pilotan jarraitzeko bidea irekitzen ziela. Afizionatu moduan, bi plano banatzen zituzten, batetik, bailaretako eta probintzietako txapelketak eta bestetik, Zestoako partiduak.

Bi planoen arteko borroka Federazioak ezarritako legeek eragindako borroka besterik ez zen. Pilotari kalte egin ez ezik, pilotarientzat Gurutzeaga ezinbesteko eskola zen, eta horren lekuko da Zestoatik pasatako izar guztien zerrenda eta haien historia.

Gurutzeaga itxita Urtetik urtera arduradunen arteko harremanak gaiztotzen joan ziren, egoera larria bihurtu zen eta 1968an urte bateko zigorra ezarriz Gurutzeaga klausuratua izan zen.

Zestoarentzat eta frontoiarentzat, zaleentzat eta pilotarientzat, urterik ilunena izan zen. Zerbait egin nahi pilotaren alde eta oztopoa oztopoaren ondotik. Afizionatuentzako legediaren ezarpena pilotaren etorkizunaren gainetik jarri zen.

Gurutzeaga berriz ireki zedin, legea errespetatu behar zen eta iritzi kontrajarriak baziren ere, azkenean, herriko eta inguruko zenbait pilotari afizionatuk profesionalentzako karneta atera behar izan zuten. Profesionalizazioak gerora ekarri zuen arazoa ez genuen gehiegi aztertu. Izan ere, 1968an Herriarteko Txapelketak hasi zirenean, profesional izateari utzi eta afizionatu izateko aukera emateko eskatu behar izan zen, bestela Herriartekoetan ezin baitzen jokatu.

46Marronismoaren eraginez profesional egin ziren pilotariak Zestoarrak Jose Luis Mendizabal Ota単o Jose Mari Gonzalez Gurrutxaga Kruz Artetxe Olaizola Sebastian Ajerrista Buenetxea Ignazio Zubimendi Elizalde Antonio Zubimendi Elizalde Antonio Egiguren (Txikito Aizarna) Jesus Goikoetxea Bergara Jabier Lizaso Jabier Unanue Natalio Galan Jose Luis Etxaniz Ignazio Ibarguren Azkune Andoni Ibarguren Azkune Azpeitiarrak Migel Arakistain Fernando Arakistain Ignazio Panadero Asensio Azkoitiarrak Migel Alberdi Iriarte Jose Ignazio Larramendi Oiartzabal Zurdo Madariaga Saez Urrestildarra Oregi

-47 Zumaian ere marronismoa Joxe Artetxe pilotazale zumaiarrak “Pulpo elkarteak 50 urte” liburuan marronismoari buruzko azalpenak ematen ditu. Hona gai horri buruzko pasarte bitxia: “Odieta pilotalekuan antolatzen genituen eskuzko pilota jaialdiak. Larunbat arratsaldero eta igande goizero izaten zen pilota partidua garai batean. Tartean “marroi”en partiduak izaten ziren, alegia, “afizionatu marroi”en partiduak.

Jokalariak ez ziren profesionalak, ezta afizionatuak ere, beraz ezin zuten apusturik egin, baina... korredoreak han izaten ziren eta jendeak apustuak egiten zituen. Bete-bete eginda egoten zen Odieta, jendea etortzen zen afizionatu marroien partidu haiek ikustera, baina... hori ere pulpitora iritsi zen. Diru asko jokatzen ari zela Zumaiako frontoian, batzuk dirua etxera eraman beharrean frontoira eramaten zutela eta hau eta hura. Parrokiko zenbait kidek ezin eraman handia zuten gurekin aspalditik, hasiera-hasieratik...

Luistarren garaitik, beraz gure kontra aritzeko aukera guztiak aprobetxatzen zituzten.

Federazioak idatzi bat baino gehiago bidali zigun, elkartearen izenean eta pilotako bokalaren izenean ere bai, frontoia itxi egingo zutela esanez. Elizak ere ahal zuena egin zuen jaialdi haiek lehenbailehen amai zitezen. Jaialdi haietan trebatutako jokalari askok gerora sekulako arrakasta izan zuen profesional mailan”.

-49

Etxabetarrak Etxabetarrei atal berezia eskaintzea erabaki dugu, ez baitziren gutxi izan pilotan aritu ziren senideak. Atal honetan, Zumaiako Artadi auzoan sorburua izan zuen familia horretako dozenatik gora pilotariren berri dugu.

Gutxiago edo gehiago denek jokatu zuten Gurutzeagan.

Etxabetar askok eta askok jokatu zuten Gurutzeagan.

Oroitzapenak

Manolo Sagarzazu (Zestoa) Gurutzeagan dirua jokatzen zen, baina ez asko. Zumaia, Azpeitia, Azkoitia, Getaria, Zarautz eta herriko

jendea

izaten

zen

gehienbat. Normalena bost duro jokatzea zen. Batzuetan, hogei duro jokatzen zen eta noiz edo noiz berrogei duro ere bai Amabirjinetan.

Pilotari eta enpresario izateaz gain, behin baino gehiagotan

50- etxabetarrak Frantzisko Etxabe, ETXABE I.a (Zumaiako Artadi auzoa, 1877). Zazpi seme-alaben artean laugarrena zen.

Bere ondorengoak Estanis eta Karmelo, Etxabe II.a eta Etxabe III.a, hurrenez hurren, izan ziren. Angela Artetxerekin ezkondu ondoren Zestoara etorri zen bizitzera. Zestoan, 1925ean, irailaren 13an jokatu zuen Uria oikiarrarekin.

Karmelo Etxabe ETXABE III.a (Artadiko San Migel zahar baserria, 1897).

Zazpi anai-arrebetan gazteena.

Hemeretzi urterekin Eibarko Astelenan estreinatu zen profesionaletan.

Gurutzeagan, 1926. urtean, bi partidu jokatu zituen. Partidu bana jokatu zuen urte hauetan: 1927, 1930, 1931, 1933 eta 1934. Beraz, Zestoako Gurutzeagan, Amabirjinetan, zazpi partidu jokatu zituen.

estropada garaian-eta, kostaldera alde egiten ziguten han diru

Txakurra galdu zaio Etxabe kuartori, seinaliak badauzka nahi badezu ekarri burua dauka beltza, buztana txuria buztanaren azpian arrautza paria...

Juan Artetxe Etxabe ETXABE IV.a (Zestoa, 1906). Jaiotzez zestoarra izan arren, izatez zumaiarra zen,

Xola zuen izena txakurrak eta bera bezain famatua egin zen. Zestoan, besteak beste, honako urte hauetan jokatu zuen: 1927, 1928, 1930, 1933, 1934, 1939, 1940, 1941 eta 1944.

Karmelo Etxabe Etxabe III.a.

Juan Artetxe Etxabe IV.a.

artekari lanak egin behar izan nituen. Artekari azpeitiarrek,

hamaika urte zituela joan baitzen bizitzera kostaldeko herri horretara.

Hemezortzi urte bete zituen egunean, 1924ko azaroaren 8an, egin zuen debuta profesional mailan. Lehen partidu hura Zarautzen jokatu zuen.

Asko dira Juanitori buruz kontatzen ziren eta oraindik ere kontatzen diren istorioak. Badago gainera, “azokan merkeago zeudelako” lehen jaunartzea oin bereko zapatekin egin zuen pilotari honen omenez, Augusto zumaiarrak konposatutako abesti herrikoi bat:

gehiago mugitzen zelako eta batzuetan artekariak lortzeko larri ibiltzen ginen. Agustin Gaztañaga ibili izan zen lan horietan eta neu ere bai behin baino gehiagotan. Beste inor ez eta egin egin behar, baina ez zen hain erraza!

Artekariek, batzuetan, paperetan horrelako esaerak jartzen zituzten: “uno gordo, uno de gafas”. Dirua jokatu zutenen erreferentziak ziren, galdutakoak ordaintzera etortzen ez baziren errazago harrapatzeko.

Sarrerak saltzen gutako bat

etxabetarrak

Oroitzapenak

-51 sek bidegabe ahaztu zutena�. Dena den, Zestoan lan egin zuelako edo, 1931n hasi eta 1945 artean, Ama Birjinetan, hamahiru partidu jokatu zituen.

egoten zen, alegia, enpresarioetako bat. Atean langile bat izaten genuen, beste bat hainbat enkargu egiteko badaezpada ere izaten genuen. Aulkiak jarri eta kentzeko mutil koskorrak izaten geni-

Romualdo Artetxe Artetxe I.a

Romualdo Artetxe ARTETXE I.a (Zestoa, 1910). Gerra aurreko eta ondorengo pilotaria. Gurutzeaga pilotalekuan 1935eko irailaren 9an azaltzen da lehen aldiz partidu honetan: Txikito Iraeta-Irureta I.a, Txikuri-Artetxe I.a. Gerra ondoren, 1939an, Olaskoaga-Ulazia I.a, Zabaleta-Artetxe I.a.

1940, 1941, 1942, 1944 eta 1945ean ere jokatu zuen Gurutzeagan. Pilota jokatzeari utzita gero ere, pilota munduarekin lotura estua izaten segi zuen. Zumaiako pilota txapelketa gehienak ikusten zituen eta Gurutzeagan ere argazki batean baino gehiagotan azaldu da.

Romualdo Etxabe Altzibar ETXABE VI.a (Artadi auzoko Gorosti Txiki baserria, 1917-04-06). 1939an debutatu zuen profesional mailan. Gorpuzkera handiko eta indar handiko pilotaria zen eta sarri jokatu zuen Arrienen atzelari bezala. Halaber, Atano VII.arekin eta Akarregirekin (1946ko Banakako txapeldunordea) jokatzeko aukera izan zuen. Zestoan, 1939, 1941 eta 1942an jokatu zuen.

tuen eta baita partidua hasi aurretik frontoia garbitzeko eta euria egiten zuenean zerrautsa bota eta erratza pasatzeko ere.

Itxaferoa ere botatzen genuen partidua hasterako. Partidua seietan baldin bazen, gutxi gorabehera laurden gutxian botatzen genuen itxaferoa. Sarearen bestaldetik botatzen zen, frontoi atzetik. Ikusten bagenuen jendea gutxitxo zetorrela beste bat botatzen genuen eta gero beste bat eta beste bat‌ Pilotak

guk,

enpresariok,

aukeratzen genituen, sakea nondik

atera

guk

erabakitzen

genuen, bikoteak guk egiten genituen. Egia esan, hamarretik zortzitan guk nahi genuen pilotariek irabazten zuten. Txorizoak (tongoa) zirela eta, behin akordatzen naiz tanteoa 11-10 zegoela eta artekariak isilik. Hori ez zen batere normala, partidua

Jose Etxabe Artetxe ETXABE V.a (Zestoa, 1911). Gaztetan Azpeitian egin zituen ikasketak eta gero Zestoako Udalean hasi zen lanean. Berari buruz garai hartako kazetari Luis Bombinek zera esan zuen: “Oso aurrelari ikusgarria zen, akaso enpre-

hain berdinduta eta diru jokorik ez! Han joan nintzen pilotariengana haserretuta zer gertatzen zen galdezka!

Zestoako Gurutzeaga pilotarientzat tranpolina zen, Gurutzeagan galtza zuriekin eta jendearekin jokatzen zen!

Jose Etxabe Etxabe V.a.

Oroitzapenak

52- etxabetarrak

Inaxio Sorazu (Zestoa) Herriko beste asko bezala, mutil koskorretan hasi nintzen Zestoako frontoian pilotan. Etxabetarrak lehengusuak nituen eta Artadiko San Migelera joaten nintzenean haiekin aritzen nintzen pilotan. Soldadutzatik etorri eta gero hasi nintzen afizionatutan jokatzen, nahiz eta aitak

Luis Etxabe Etxabe VII.a.

Estanis Etxabe Etxabe VIII.a.

errieta besterik ez egin.

Gipuzkoako eta Espainiako Txapelketak

irabazi

nituen,

Munduko Txapelketara ere joatekoa nintzen, baina “marroia� nintzen ordea! Afizionatua izanda Gurutzeagan artekariekin jokatzen nuen eta denuntzia sartu zidaten. Uruguaiko Txapelketara joan gabe geratu nintzen.

Gurutzeagan herriko guztiekin jokatu nuen, denek jokatzen genuen eta! Herrikoak ez zirenen artean gogoan ditut Murgi, Tapia eta Madariaga, adibidez.

Iribarrekin jokatu nuen nik asko,

Zestoan

eta

kanpoan.

Batzuetan Zestoan jokatzea ere kostatzen zitzaidan. Empresas Unidas-ek nahi zituen pilotariak ematen zizkien orduan Gurutze-

Luis Etxabe Artetxe ETXABE VII.A (Zestoa, 1916). Hamasei urterekin hasi zen profesionaletan eta osaba Karmelo, Etxabe III.arekin jokatu zuen lehen partidua. Hasieran eskuz jokatu zuen, baina gero Bartzelonan palaz aritu zen gerra iritsi zen arte. Etxabe VII.ak berak gehien gogoratzen zituen partiduen artean 18 urterekin irabazi zuen neurketa aipatu behar: Iribar zarauztarrarekin Periko Herrero (Kerejeta) eta Txikito Iraetaren kontra jokatu zuen. Gurutzeagan urte hauetan jokatu zuen: 1941 (bi partidu), 1942, 1944, 1945, 1947, 1948 eta 1949.

Estanis Etxabe Artetxe ETXABE VIII.A (Zestoa, 1922). 1940ko hamarkadan estreinatu zen profesional mailan Txikito Iraeta aurrelari zuela. Gazte hasi zen pilotan aitaren San Migel tabernaren aurreko frontoian eta hantxe bertan erakutsi zion aita Karmelori okindegiaren horma aprobetxatuz bi paretak egiteko zuen abildadea. Dena dela, oso gazte zela, 29 urte zituela, utzi zituen neurketa profesionalak, osasun arazoak sortu zitzaizkionean.

Gurutzeagan urte hauetan jokatu zuen: 1941, 1942, 1944, 1948, 1951 eta 1952an.

etxabetarrak

Oroitzapenak

-53

Bibiano Etxabe Altzibar ETXABE IX.a (Artadi auzoko Gorosti Txiki baserria, 1922). Gasteizen zegoen soldadutza egiten profesionaletan lehen partidua jokatu zuenean. Kantxetan iraun zuen sorbaldako arazoak azaldu zitzaizkion arte. Tailer mekanikoa eta altzari denda zabaldu zituen Zumaian. Bera ere, aita eta Romualdo anaia bezalaxe, Artadiko auzo-alkate izendatu zuen Zumaiako Udalak. Zestoan, 1948ko irailaren 9an jokatu zuen par-

tidu honetan: Etxabe anaiak (IX.a, VI.a), Txikito Artadi eta Urangaren aurka.

agan enpresario zeudenei. Xabier Iriondok Sorazu-Iribar eskatu Ama Birjinetan jartzeko eta enpresakoek biok bidali gintuz-

Joxe Mari Etxabe Altzibar ETXABE X.a (Artadi auzoa, 1927). Lehengusuek bezala, familiako Echave y Compaùía fundizioan egiten zuen lan eta horrexegatik izan zen Zestoako frontoia bere afizio eta abildadeen lehen lekukoetako bat. Oso elegantea zen Joxe Mari, bai jokoan, bai itxuraz. Bere

ten Cenicerora.

Juan Jose Astigarraga ZURDO MADARIAGA (Madariaga) Gurutzeagan

1953

inguruan

jokatu nuen lehen partidua.

Gogoan dut Fidel Lizaso zela enpresario. Uda zenez, Donostian nengoen eta trenez joan nintzen Zestoara, partidua bukatu eta berriro trena hartu eta Donostiara. Lehenengo partidu hartan 120

pezeta

kobratu

Donostia-Zestoa

nituen,

joan-etorria

hogei pezeta zen, beraz, partiduko ehun pezeta libre nituen eta ez zen txarra.

Partidu asko ditut gogoan, baina zeresan gehiena ematen zutenak Murgiren aurka jokatzen nituenak ziren. Enpresarioak lagunak zituen Murgik eta ordu erdi lehenago pilotak aukeratzen saiatzen zen. Dena den, frontoian ez bazirudien ere, oso lagunak ginen eta, orain ere, Etxabe X.a.

halaxe gara.

Oroitzapenak Zestoan pilota giroa oso berezia zen; ‘beraneante’ asko zebilen, kubatarrak eta madrildarrak pilotazale dirudunak ziren.

Etxabe V.a, Arrate, Takolo eta Xabier Iriondo ditut gogoan.

Frontoian eta kanpoan lagun handiak egin nituen.

Ezin ahaztu Joxe Benito Portu eta Maria emaztea. Lagun giro hartan, behin baino gehiagotan, Zestoan gelditu nintzen eta

54- etxabetarrak garaiko atzelaririk onenetakotzat jotzen zuten eta besteak beste, honako figurekin jokatu zuen atzeko koadroetan: Arriaran, Soroa, Gallastegi, Azkarate eta Irureta III.a. Garai hartako aurrelaririk onenen artean, berriz, honako hauek nabarmentzen ziren: Atano X.a, Ogeta, Barberito, Arriaran III.a, Akarregi, Txikuri, Garzia Ariño eta Bergara. Gurutzeaga pilotalekuan urte hauetan jokatu zuen: 1947, 1948, 1951 eta 1953 (bi partidu).

Joxe Benitok etxeko giltza ematen zidan berandu xamar nenbilela ikusiz gero, lotan gelditzeko.

Etxeko egin nintzen.

Pilotako momenturik politenak Gurutzeagan pasatu nituen.

Fidel Etxabe Altzibar ETXABE XI.a (Zestoa, 1935-02-02). Afizionatuetan, probintzi nahiz estatu mailako zenbait txapel irabazi zituen. Uruguain, 1955eko azaroan eta abenduan egindako Munduko Txapelketan eskuz binaka txapeldun izan zen Ezkurrarekin. Bere ibilbidearen hasierako partidurik garrantzitsuenen artean bat du Fidelek bereziki gogoan: Urretxuko Afizionatuen Txapelketan Txonirekin jokatutakoa: “15-16 urterekin aurkeztu ginen, galtza motzetan eta aurkariek, Sudupe eta Etxezarretak, ikusi gintuztenean nahikoa barre egin zuten gure kontura, baina guk barre gehiago egin genuen 22-11 irabazi genienean”.

1956an 21 urterekin profesionaletan debutatu zuen Bergaran Larrañaga III.arekin. Ugarte eta Urangaren aurka 22-14 nagusitu ziren. 45 urte zituela erretiratu zen 1980ko uztailean Zarauzko Zineman. Bere kirol jardueran mila partidutik gora jokatu zituen, batez beste, urteko ehun. Jaioterrian

urte hauetan jokatu zuen: 1952, 1956, 1958, 1960 eta 1962an.

Karmelo Etxabe Altzibar. Etxabe III.aren semea, Patxi eta Fidelen anaia, pilotarien familiakoa. Gizon handia bezain ona, maila handirik lortu ez bazuen ere, udan hainbat partidu jokatu omen zuen.

Patxi Etxabe Altzibar ETXABE III.A SEMEA . Etxabe III.aren semea eta Karmelo Etxabe eta Fidel Etxaberen anaia. Gaztetatik pilotan hasia, bailara eta probintzi mailako jaialdietan parte hartutako pilotari bikaina. Zuzena, ezker-eskuin dotoreak, txapa gainean moztea gustatzen zitzaion aurrelari klasikoa. Txapelketa asko irabazi bazituen ere, Hernanikoa zuen gogokoena, anaia Fidel Etxabe XI.arekin irabazia. Profesional ere jokatu zuen. Guk Patxi Etxabe bezala ezagutu bagenuen ere, “Etxabe III.a semea” izena aukeratu zuen aitaren ohorez nonbait, aita baitzuen Karmelo Etxabe III.a. Gurutzeagan, festetan, partidu hauetan azaltzen da: 1939ko irailaren 10ean: Txikito Iraeta-Etxaniz I.a, Etxabe III.a semea-V.a-VI.a; 1947ko irailaren 7an: Etxabe III.a semea-Txikito Mendaro, Eperra-Arruti; 1948ko irailaren 10ean: Etxabe III.a semea-Etxabe X.a, Eperra-Arruti.

Estanis Etxabe Aierza TXIKITO ARTADI (1917). Etxabe VI.a eta Etxabe

etxabetarrak

Oroitzapenak

-55

VII.aren garaikidea zenez, lehengusuek zenbait alditan neurtu behar izan zituzten indarrak frontoietan.

Dena dela, Estanisek oso azkar utzi zion pilotan aritzeari buruan kolpe handia hartu ondoren. 1946ko Lehen

Mailako Banakako Txapelketan Unamunori eta Eugenio Bolinagari irabazi zien. Ondoren, bi partidura Txikito Iraetaren aurka jokatu zuen eta biak galdu. Zestoan 1948, 1953, 1955 eta 1957an jokatu zuen.

Etxabe XI.a eta bere anaia Etxabe III.a semea.

Pedro Mari Gabilondo KARRETERO (Azkoitia) Zestoa niretzako bigarren herria izan da. 16 urterekin hasi nintzen jokatzen. Badiola eta Urangarekin joan nintzen. Zazpi duro eman zizkidaten eta esan zidaten berriz ere joateko. Gero, hamabi duro ematen hasi zitzaizkidan. 1961. urtea ailegatu zen eta hogei duro ematen hasi ziren eta baita propinak ere.

Etortzen zen madrildar bat, ihariharra, eta hark berrogei duroko Etxabe XI.ak (ezkerreko pilotaria) Munduko Binakako Txapelketa irabazi zuen Ezkurrarekin.

Argazkia ordukoa da, 1955ean Montevideon (Uruguai) ateratakoa.

propina ematen zuen. Orduan librako xerra zazpi pezetatan zegoen. Luis Zufiriarena joaten nintzen xerra erostera eta Atano IV.a zenarengana joaten nintzen frontoira, han frijitzen zuen xerra eta arbolapean kristoren afaria egiten genuen. Zestoan ia egunero jokatzen nuen eta gu aberatsak ginen! Zestoa niretzako erderaz esanda ‘fabuloso’ zen. Giroa kristorena, partidua jokatu, dozena bat pastel jan, xanpain botila edan, eta gero musika: “¿Bailamos preciosas?”. Eta gero handik Bainuetxera. Dirua izaten genuen guk! Zestoa zer zen guretzat? Txorikumeek irteten dute ba hegan? Eta zapagorriek? Gu ere horrelaxe Zestoan.

-57

Artekariak Gurutzeagan Dirua jokatzen zen frontoia zenez, artekariek bazuten beren egitekoa, hobeto esanda, artekarientzat ere zerbait berezia izan zen Gurutzeaga, bai lanbidea zekitenentzat eta baita artekari gazteentzat ere. Azken horientzat eskola izan zen Gurutzeaga.

Tente dagoena Ezkerra azpeitiarra da. Erremontean jokatu zuen ezkerrez eta ondoren artekari izan zen.

Zestoan aritu zen lan horretan.

58Artekari guztiak aipatzea zaila da, baina urte haietako jendeak gogoratzen dituen batzuk aipatuko ditugu.

Juan Jose Saezmierak 1971n idatzitako “El frontón Gurutzeaga” gogoetan bi artekari aipatzen ditu: “Paiyo” eta “Shiete”. Lehenengoetako gisa izen horiek azaltzen zaizkigu.

Gerora, 1984ko ekainaren 28an, Jose Luis Arrizabalaga Potxolok, kronika batean honela idatzi zuen: “También el Gurutzeaga, fue la primera escuela de muchos corredores de apuestas, que hoy trabajan en los frontones de grandes empresas. Recordemos a los hermanos Takolo, Olarte, Goiko, Lizaso ‘Ipintza’, a los retirados o fallecidos, Antonume, Ezkerra-zarra, Echave V, los hermanos Errasti, Julian ‘Arrate’ y Jesus ‘Amado’. Y otros que siguen en la brecha más recientes, Fati, Juanito Larrañaga”.

Herritarrak nahiko ezagunak egiten zaizkigu, Arrate Zestoatik Galarretara joan zen eta Gurutzeagan ezaguna bazen, ez gutxiago Hernaniko frontoian. Azken urteak han egin zituen.

Joxe Goikoetxea frontoi profesionaletan urte luzez izan zen artekari. Herriko alkate izan zen 1973tik 1979ra eta Zestoako frontoi berriaren eraikuntzan buru-belarri murgildu zen. Berari zor diogu momentu zail haietan gestio administratiboak eta diru-laguntzak bideratu eta lortu izana. Galtza zuriz pilotan jokatutakoa, gero enpresario ere izan zen Gurutzeagan, frontoi berriaren sortzailea... herritar pilota zaleok zor diogu gure esker ona.

Ezkerra-zarra, (lanbidez “Ezkerra Maleterua” bezala ezaguna) Gurutzeaga frontoiko artekaririk ezagunena omen zen garai batean. 1888ko maiatzaren 13an jaio zen artekaria Azpeitian. Erremontean ezkerrez jokatzen zuelako datorkio Ezkerra ezizena. Erremontean izan den pilotari ezker bakarra omen da. Oso erremontista ona izan behar zuen.

-59 Pilotari utzi ondoren izan zen artekari. Ezkerrari buruz gertaera bat kontatu ohi da. Apustu bat egin omen zen.

Azpeitiko Vista Alegre frontoiaren azken koadroaren atzean belardia zegoen. Beraz, belarditik, eta aulki edo banketa baten gainean zutiturik, pilota eskuan hartu (ezkerrean noski) eta frontisaren sare gainetik pasa baietz ala ezetz apustu egin zuten. Bai pasatu ere! Eta jokoa irabazi. Beraz, Ezkerra deitzeko arrazoirik bazen.

Ramon Artolagirre Takolo azpeitiarra, Zestoan betidanik artekari ezagututako gizona. Azken 60 urtean inguruetan jokatu diren euskal kirol apustu gehienetan lekuko izan da.

Artekari lanak 1943. urtean Azpeitiko Vista Alegreko frontoian hasi zituen. Zail egiten bada ere, apustu munduan jokatzen duen jendea kontrolatzea, garbi dago hainbeste urtean langintza horretan aritzeko gauzak ondo egiten jakin duela.

Etxabe V.a pilotari ezagutu dugu liburu honetan. Artekari urte askoan ezagutu genuen, lehenago aipatutako artekariekin egunero-egunero bere lanean serio eta zuhur aritu izan zen. Pertsona eta artekari modura aitzakiarik gabekoa zen.

-61

Azkoitiarrak Makina bat azkoitiar pilotarik ezagutu zuen Gurutzeaga pilotalekua. Atanotar gehientsuenek jokatu zuten Frontoi Zaharrean eta Tapia anaiek ere bai. Atanotarrez eta Tapiatarrez gain beste azkoitiar piloaren berri jaso dugu atal honetan.

Atano X.a

62-

Oroitzapenak

azkoitiarrak

Atanotarrak Luziano Juaristi ATANO X.a (Azkoitia) Gurutzeaga pilotalekuari buruz oroitzapen onak ditut. Zeharo oker ez banago, 1955-56 inguruan, Ama Birjin egunez, jokatu nuen lehen partidua.

Garai hartako enpresen antolaketatik kanpo ibiltzen nintzen ni, nondik deitu hara joan. Nafarroa, Bizkaia, Gipuzkoa eta Ipa-

Luziano Juaristi ATANO II.a (1899).

Floreagako orubean jaio zen. Atano III.a anaiarekin hasi zen jokatzen.

Atzelari postua harro egoteko moduan bete zuen Pilotaren Urrezko Aroan.

Pilotari kementsua eta eraginkorra aldi berean, bere sasoiko onenetarikoa izan zen. Zestoan, 1935ean jokatu zuen Atano VII.a lagun zuela honako hirukotearen aurka: Etxabe V.a, Rubio eta Irureta I.a.

rraldeko frontoietan antolatzen zituzten

jaialdietan

hartzen

nuen parte, askotan anaiarekin.

Uda garaian, Zestoako Gurutzeaga plaza jakina nuen.

Marronismo garaia bete-betean bizi izan nuen. Urte asko pasa badira ere, eta inori minik emateko asmorik gabe, hauxe esango dut:

dirua

agintzen

ziguten

lekuetara joatea ondo etortzen zitzaigun eta hori egiten genuela

Mariano Juaristi ATANO III.a (190402-21). Hogeita bat urtean frontoiz frontoi paseatu zuen Txapeldunaren Txapela. Mondragonesi kendu zion 1927an eta berari gauza bera egin zion Gallastegik 1948an. Atano III.ak Txikito Iraetaren kontra jokatu zuen 1946ko abuztuaren 18an eta Atano handiak 22-8 irabazi zion. Pilota partidu hura zela-eta, zorionez, bertso bat ere jasota dago. Honela dio:

ez onartzea gezurra esatea litzateke. Baina jakina, bestalde, zenbait jaialdi eta txapelketetan parte hartzeko oztopoak jarri zizkiguten. Mehatxuak eta sala-

Pelotazale danak goizetik arin Donosti aldera, Gros izenarekin ezagutzen dan ango frontoi ederrera,

ketak izan genituen Retegik, Maldak, Ezkurrak, Etxabe XI.ak, Iribarrek, Sorazuk...

Mariano Juaristi Atano III.a.

dagonillaren amaikagarren eguna izan zan bera.

Iraetan itxaropenak erori ziren lurrera: ogeitabira etzan pasatu zortzi tantotik aurrera.

Zestoako Gurutzeaga pilotalekuan 1923, 1946 eta 1957 urteetan jokatu zuen. 1946an, Lertxundirekin Eperra, Fermin eta Kerejeta hirukotearen aurka aritu zen. 1957an, berrogeita

azkoitiarrak

Oroitzapenak

-63

hamahiru urte zituela, honako partidua jokatu zuen irailaren 9an: Atano III.a-VIII.a, Txikito Artadi-Zangitu.

Martzelino Juaristi ATANO IV.a (1906). Hamazazpi urterekin hasi zen pilotan jokatzen. Santiago Salegi lagun minak trinketean probatzera eraman zuen eta elkarrekin emaitza ezin hobeak lortu zituzten joko mota horretan. 1934an, trinketean, Frantziako txapeldun izan ziren eta 1935ean Munduko txapeldunak. Bigarren Mundu Gerra ostean, berriro Azkoitira itzuli eta esku pilotan jarraitu zuen. Zestoan, 1937, 1952 eta 1953 urteetan jokatu zuen.

tza azkoitiar guztientzako. Atano III.ak 22-7 irabazi zuen. Zestoan partidu bakarra jokatu zuen, 1935eko irailaren 8an eta kartela hau izan zen: Atano VII.a-Atano II.a, Etxabe V.a-Rubio-Irureta I.a.

Kontu hau ere nabarmendu nahi nuke: gure garaian, Azkoitian pilotan jokatzen genuen gazterik ez zen izan Zestoan jokatu ez zuenik.

Ehun urte bete dituen Gurutzeaga pilotalekuari merezi duen

Pedro Juaristi ATANO VIII.a (192603-24). Tolosako Beotibarren egin zuen debuta profesionaletan. ArriolaAranburuk Atano VIII.a-Artetxe I.aren aurka jokatu zuten. LogroĂąon biak soldadutza egiten ari zirela, Barberito errioxarraren aurka neurtu zituen indarrak buruz buru. Zestoan behin baino ez zuen jokatu: 1957ko irailaren 9an; Atano III.a-VIII.a, Txikito ArtadiZangituren aurka.

omenaldia opa diot.

Joxe Larramendi (Azkoitia) Hogeita bat urterekin hasi nintzen jokatzen Zestoan. Zestoako frontoiak

gehiago

zena

eta

gutxiago zena berdindu egiten zituen. Hobeagoen kontra jokatzeko aukera izaten genuen. Zestoakoa pauso bat zen jakiteko, Ezkerrean Salegi eta eskuinean Martzelino Juaristi Joxe Mari Juaristi ATANO VII.a (1912Atano IV.a 05-07). Profesional modura 1928an

hasi zen. Klase handiko jokalaria eta beste inor baino ikusgarriagoa: bere sakeak, boleak eta ezker gantxoak jokalari aparta egin zuten. Bi anaien (Atano III.a eta Atano VII.a) arteko buruz buruko finaleko egunak inoiz ahaztuko ez diren oroitzapenak dakar-

goian, profesionaletan, ‘pintauko’ zenuen ala ez.

Akabera

aldera

gehiena

Murgi izaten nuen bikote. Hura ere zahartu zen eta nahi izaten zuen laguna bere atzetik ibiltzeko, berak eraman ezin zituenak gazteren batek jasotzeko. Ni orduan gaztea nintzen eta ibiltzea gustatzen zitzaidan. Hura bezalakorik ez nuen ezagutu; bi praka zuri eramaten zituen. Bi praka zertarako? Beti bi koadro-

Joxe Mari Juaristi Atano VII.a.

ko hartan bueltaka ibiltzen zen

ba! Bat puskatzen bazuen bestea janzteko. Beste batzuk ibiltzen ziren pare bat topatu ezinik! Ajerrista zenaren kontra ere jokatzen nuen; Txikito, Otaegi, Ezenarro ere izan nituen kontrario.

Partidua bukatutakoan askotan pasatzen ginen Iraetatik.

Andrearekin joaten nintzen, partiduan irabazitako diruarekin eta beste huskeriaren bat gehiago jarri, han afaldu eta etxera.

350 pezetatik 500era kobratzen nuen orduan partiduko.

Frontoi

horretan

‘alma

mater’ Manolo izan da. Frontoiko garaian eta gero ere, lan asko egin du pilotaren alde.

64Luis Juaristi ATANO IX.a (1924-0602). Pilotari afizionatu moduan aurreneko urteetan Zarautz, Zestoa, Azpeitia, Azkoitia eta Legazpiko frontoietan aritu zen. Luis izan zen Luzianoren, Atano X.aren, “aitapontekoa”. Anaiak izaki, gazteak lehenengo urratsak Luisekin eman zituen. Bikotea osatuz bost urtean jarraian irabazi zuten Legazpiko Barrutiko Txapelketa.

Ordutik aurrera, Atano anaiek osatutako bikotearen parte-hartzea behin eta berriro eskatu zuten enpresek. Atano IX.ak profesionaletan dagoeneko (marronismoaren sasoia da), besteak beste, Retegi, Auzmendi, Garaialde, Ezkurra, Esparza eta Titin afizionatuekin jokatzen zuen. Zestoan 1953an eta 1957an jokatu zuen.

Luziano Juaristi ATANO X.a (1932).

Txikitatik izan zuen pilotarako joera, zalantzarik gabe, familiatik zetorkion.

1956an profesional modura hasi zen eta 1960an Empresas Unidasekin

Oroitzapenak

sinatu zuen. Bigarren Mailako Txapelketan eta bestelako txapelketetan erabateko garaipenak lortu zituen 22-0 irabaziz Lejarazu, Astarloa, Etxabe XI.a eta abarri. 1961. urtean Bigarren Mailako Txapelketa irabazi zuen. 1966an lortu zuen Lehen Mailako Txapela, hainbeste desiratutako garaipena.

1967an galdu egin zuen, baina 1968an berreskuratu zuen. 1970eko otsailaren 22an, Azkoitiko “lau handiek” jokatu zuten euren artean. Kartela ia-ia ezezaguna zen, Atano X.a-Andueza III.ak eta Tapia anaiek, ordura arte, behin baino ez zituzten indarrak neurtu euren artean. Atano X.a-Andueza III.ak irabazi zuten. Orduan ere, “katedrak” faboritotzat jo zituen eta baita bete-betean asmatu ere. Atano X.a-Andueza III.ak 22-6 irabazi zuten. Gurutzeaga pilotalekuan Atano X.ak 1956, 1957, 1958 eta 1959an jokatu zuen. Gurutzeagako azken partiduan ere (1979) jokatu zuen: Atano X.a-Etxabe X.a, IribarOdriozola I.a.

Atano III.a ezkerrean eta eskuinean Luziano Juaristi Atano X.a.

azkoitiarrak

azkoitiarrak

Oroitzapenak

-65

Beste zenbait azkoitiar

Joxe Etxaide, ETXAIDE (1909). Pilota jokoaren inguruan zegoen giroak bultzatuta hasi zen kirol hori egiten. Berarengatik esan daiteke bertute handikoa izan zela eskuz jokatzen.

Zestoan, 1927ko irailaren 11n jokatu zuen lagun azkoitiar Unzuetarekin.

Azken horrek ere behin baino ez zuen jokatu Zestoan. Aurkariak Blas eta Joxe Mari Barrena anaia zestoarrak izan ziren.

Luis Uria URIA (1903-08-24). Azkar baino azkarrago hasi zen lehenengo pilotakadak ematen jaioterriko frontoi publikoetan. Berak egindako neurketen artean 1923ko abuztuan jokatutakoa aipa dezakegu. Zestoan jardun zuen Atano III.arekin Iruretak eta Izetak osatutako bikotearen aurka eta 2218 irabazi zuten.

Luis Etxaniz ETXANIZ I.a (1909-06-21) eta Santiago Etxaniz ETXANIZ II.a (1911-01-24) . Etxaniz I.ak, maila handiko atzelariak, anaia Santiagorekin bikotea osatu zuen askotan, sona handiko bikoteei aurre eginez. Horixe baieztatzen du Zestoan, 1933ko iraila-

ren 10ean jokatutako partiduak: Etxaniz anaiak, Etxabe III.a eta Atano II.aren aurka. Urte horretan Etxaniz anaiak Espainiako Txapeldunak izan ziren eskuz binaka. Zestoako Gurutzeaga pilotalekuan partidu asko jokatu zituzten urte hauetan: 1930, 1931, 1933, 1934, 1940, 1942, 1945 eta 1947.

Juan Ramon Tapia TAPIA II.A (Azkoitia) Gurutzeagan 1958 eta 1959an hainbat partidu jokatu nuen eta oroitzapen ahaztezinak ditut.

Lagun azkoitiarrekin pilotan Zestoan jokatzea oso garrantzizkoa izan zela aitortu behar.

Lehen partidua hamabost

Inazio Larra単aga PERU (1905-07-31).

Gogoratzen den lehenengo partidua Azpeitiko Vista Alegren jokatu zuen 1930ean Artamendirekin bikotea osatuz. Mundakako frontoian, bi horiek, Etxabe anaiei, II.ari eta III.ari, irabazi zioten. Asko izan ziren binaka jokatu zituen partiduak, goi mailako izenekin konbinatuz. Atzelaria zen, baina Zestoan jokatu zituen partidu guztiak aurrelari modura jokatu zituen. Urte hauetan aritu zen: 1930, 1933, 1937, 1940, 1942 eta 1947.

urterekin jokatu nuen eta hamabost pezetako saria jaso nuen.

Hiru-lau partidu jokatu nituenerako 45-50 pezeta ematen zizkidaten. Oso gogoan ditut garai hartako hainbat pilotari; Txoni eta hitzmotela (Joxe Artano), Txikito Aizarna eta Goikoetxea Fati, besteak beste.

Partidu batean Txoni-Fatinituen kontrario eta Nanklares nuen lagun. Partidu gogorraren ondoren, 21na berdinduta geunden eta Txonik zuen sakea. Erres-

Lope Larra単aga TXIKITO IV.a (193109-17). Eibarko Astelena frontoian egin zuen debuta profesionaletan 1950ean. 24 urtera arte goi-goian aritu zen, konbinazio indartsuetan parte

tua boleaz erantzun nion eta partidua irabazi. Gero jaso nuen propina ere gogoan daukat, kontuan hartzeko modukoa zen, mila pezeta. Borondate oneko gizon hura Luxia aizkolari handia zen.

Gehien

gogoratzen

dudan

gizona limonada eta sifoi parti-

tzen ibiltzen zena da, Xabier Iriondo.

Egun

ederrak

pasa

nituen harekin.

Oroitzapen onak besterik ez dauzkat Gurutzeaga pilotalekuaren inguruan.

Inazio Larra単aga Peru.

Migel Alberdi Kaxka.

Garate anaiak (Mokoloatarrak).

Tapia anaiak, eserita Fernando Tapia I.a eta tente Ramon Tapia II.a.

66-

Oroitzapenak

hartuz. Ubilla anaiak, Rubio, Atano VII.a, Atano IV.a eta abarrekin jokatu zuen. Zestoan, 1950. urtean irailaren 8an eta 17an jokatu zuen. Adibidez, irailaren 8an partidu hau jokatu zuen: Txikito IV.a-Etxabe VI.a, Altuna-Irureta III.aren aurka.

Migel Alberdi Iriarte KAXKA (1926-0906). Borondate handiko pilotaria, indartsua eta zaletasun demasekoa. Zestoan oso maitea izan zen, bere umiltasuna frontoian ondo baino hobeto erakutsi zuen: jarritako partidu guztiak jokatuko zituen, ez zuen aitzakiarik jartzen. Pilota aitzakia izatea asko gustatzen zitzaien orduko pilotariei eta baita gaur egungoei ere, Kaxkari ez. Arakistain, Zurdo, Ega単a, Arruti lagun izan zituen Gurutzeaga pilotalekuan.

Modesto Andueza Mendizabal ANDUEZA III.a (1940-07-08). Pilotari familiakoa.

Lehenengo Jabier Andueza I.a ezagutu genuen eta gazteagoak dira Modesto, Pedro Mari eta Jesus Mari. Andueza familiaren historian lau anaia horiek nabarmendu dira.

Andueza III.arekin Gurutzeagaz hitz egin genuenean, irribarrez hartu gintuen eta aitortu zuen Gurutzeagan partidu gutxi jokatu zituela. Marronismoaren mamua gogorarazi zigun, eta nonbait, garai haietan nahikoa beldur zuen Zestoan jokatzeko, afizionatua baitzen.

Dena dela, partidu batzuk jokatu zituen Gurutzeagan. Gogotsu oroitu ditu segi-

azkoitiarrak

azkoitiarrak

Oroitzapenak

-67

dakoak: lehen partidua Zumaiako Orena I.aren aurka banaka, eta ondoren, baita ere banaka, Azpeitiko Manuel Altuna Kanpaxa izan omen zuen arerio. Beste bi partidu hauek ere gogoan ditu: Ladutxe-Garmendia, Artetxe I.a-Andueza III.a eta LejarazuEga単a II.a-Zurdo Madariaga-Andueza III.a.

Tapia anaiak. Fernando eta Ramon Gurutzeaga pilotalekuko harribitxiak izan ziren. Bi anaia horiei buruz asko idatzi da, eta beraz, lehen idatzitakoak berriro idazten ez gara hasiko. Hori bai, Zestoan pasa ziren pilotaririk erakargarrienak izan ziren, zeharo oker ez bagaude behintzat, eta horrela balitz barkatu. Tapia anaiek, lehenengo aldiz elkarrekin eta galtza zuriekin, Zestoan jokatu zuten eta aurkari Txoni eta Sorazu izan zituzten. Urte haietan, Fernando Tapiak gure herrian behintzat, aurrelari jokatzen zuen. Partidu gehiago ere jokatu zituzten, aipagarrienak Tapia anaiek Arakistain-Arrutiren kontra jokatutakoak. Pentsa nolako gorakada izan zuen Tapia anaien jokoak, urte berean Iribar-Sorazuren aurka jokatu zuten.

Juan Jose Astigarraga ZURDO MADARIAGA (1932-07-05). Azken urteetan ididemak direla-eta probalekuetan oso ezaguna izan bada ere, Gurutzeaga pilotalekuarekin izan zuen lotura.

1950eko hamarkadan nahiko ezaguna egin zen pilotari modura. Pilotari bizia, nerbioz beterikoa, ikusteko dotorea.

Maila handirik lortu ez bazuen ere, Murgiren (Arakistain) aurkako partiduak bailaran ezagunak izan ziren.

Zurdo Madariagak eta Arakistainek 1959ko irailaren 13an jokatu zuten Gurutzeagan. Hona Gurutzeagan jokatutako beste partidu batzuk: 1954ko irailaren 9an, Zurdo Madariaga-Ega単a Arakistain-Aizpuruaren aurka. Hurrengo egunean: Zurdo Madariaga-Alberdi (zumaiarra), EpeldeArruti; 1957an, Arakistain-Arruti, Zurdo-Mendikute.

Fernando Tapia TAPIA I.a (Azkoitia) Lehenengo mila pezetakoa Zestoan kobratu nuen eta 1957 inguru hartan, lantegian, 50 bat duro irabaziko nituen astean. Ama Juanitak Alkortaneko sukaldean egiten zuen lana eta partidua jokatu aurretik bi anaiak joaten ginen kafetxoa hartzera. Partiduaren ondoren berriz joango ginen eta orduan pastel jana egi-

Beste zenbait azkoitiar. Pedro Mari Gabilondo Karretero, Juaristi, Oteiza, besteak beste, profesional izan ziren. Nola ez aipatu Epelde, Lete, Txikito VI.a, Garate anaiak (Mokoloa), Larramendi, Torres Pitusa, Nanklares, Atano XII.a eta Saez.

Gehiago ere badira noski, baina guztiak ezin aipatu hemen.

ten genuen. Porttuneko gibela saltsan ere ez zait ahaztu oraindik.

Zestoako

frontoia

pilotan

segitzeko modua zen; beteranoekin jokatzen zenuen, korredoreekin, jendearen zaratarekin... Zestoan plazagizondu egiten zinen.

Marronismo garaiak harrapatu ninduen, baina nik afizionatu izanda ere, Zestoan jokatzen segi nuen. Sasoi hartan jan ere egin behar zen eta amari eramateko diru pixka bat irabazten nuen.

Zestoako herriari eskerrak emango nizkioke, lagun asko egin ditudalako eta esan bezala diru pixka bat ere jaso nuelako.

-69

Enpresarioak Sarrerako idatzian aipatzen genuen Gurutzeagan pilotak arrakasta izatearen oinarrietako bat pilotalekuko arduradunak zirela. Hitz hauek aipatu ditugu liburuaren sarreran: “Enpresarioak, pilotazale bikain bezain azkarrak. Azkarrak izan behar zuten tamaina hartako giroa uda guztian pil-pilean eta urtez urte mantentzeko. Egunero antolatu behar zuten jaialdia�.

Gurutzeagako lehenengo arduradun moduan Karmelo Arrizabalaga eta Anastasio Alkorta azaltzen dira, herriko seme eta herri maitaleak. Gerora, horiekin batera agertzen da Periko Kerejeta. Ondoren, beranduxeago, Migel Izeta, Fidel Lizaso, Juan Artano, Martin Iriondo eta beste batzuk aritu ziren enpresario lanetan.

1940. urte inguruan, frontoia erabiltzeko ardura eta udako festa guztiak antolatzeko ardura lotuta zihoazen. Udalak enkantean jartzen zituen frontoiaren gestioa eta udako festena.

Udalak frontoiaren ardura hartu nahi zuenari jarritako gutxieneko baldintzetako batzuk hauek ziren: frontoiaren gestioagatik gutxieneko diru kopurua ordaintzea, eserleku eta frontoiko bestelako altzarien kontrola eramatea, udan partidu bat benefizentziakoa izatea, Udaleko arduradunek eta zenbait langilek (aurrez izendatuz nor) pilota partiduak ikusteko baimena izatea... Enpresarioak aurrebaldintza horiek bere gain hartu behar izaten zituen.

70-

Gurutzeagako enpresarioak (1952-1969) 1952. Roman Izetak 13.100 pezeta eskaini zituen eta bera izan zen antolakuntzaren arduraduna.

1955. Jose Luis Arrizabalaga, Manolo Sagarzazu, Migel Arakistain Murgi eta Etxabe X.ak hartu zuten antolakuntzaren ardura. Uda hartan 67 partidu eskaini zituzten eta 20.569 pezeta ordaindu frontoiagatik.

1956. Joxe Goikoetxea eta Juan Sanchez Corralek izan zuten ardura.

1957. Silvestre Otamendi eta Etxabetarrak izan ziren arduradun.

1958. Berriz ere, Jose Luis Arrizabalagak eta Manolo Sagarzazuk egin zituzten enpresario lanak.

1959. Joxe Goikoetxea, Martin Iriondo eta Xabier Iriondo izan ziren arduradun. 30.000 pezetako kopurua gainditu zuten, Empresas Unidasek kopuru hori proposatu baitzuen.

Ikus daitekeenez, diru eskaintzak nahiko garrantzizkoak izatera iristen hasi ziren; inongo dudarik gabe, garai oparoak bizi zituen orduan Gurutzeaga pilotalekuak. Interesa nabaria zen, eta ondorioz, jokatzen ziren pilota partiduek hartu zuten garrantzia azpimarragarria zen, ikuslearen zein pilotaren zorionerako.

1960. Jose Luis Arrizabalaga eta Manolo Sagarzazu aritu ziren enpresario lanetan.

1961. Joxe Goikoetxeak aurkeztutako proposamena onartu zen. 20.000 pezeta ordaindu zituen.

1962. Bi proposamen aurkeztu ziren: Manolo Sagarzazurena bata eta Joxe Goikoetxearena bestea, 12.250 pezeta eskainiz. Joxe Goikoetxearen taldeak hartu zuen antolakuntza ardura.

1963. Joxe Goikoetxeak 12.600 pezeta ordaindu zituen.

1964. Manolo Sagarzazuk 10.670 pezetatan hartu zuen ardura.

1965. Manolo Sagarzazuk 10.670 pezetatan.

1966. Joxe Goikoetxeak 15.001 pezetatan.

-71 1967. Manolo Sagarzazuk. Datu zehatzik aurkitu ez badugu ere, seguru asko, urte horretan bildutako dirua ikastolaren alde erabili izango zen.

1968. Gurutzeaga itxi egin zuten.

1969. Manolo Sagarzazuk 6.025 pezetatan.

Benetan aipagarria da enpresario horiek egiten zuten lana: urtez urte eta uda osoan zehar, egunean bi pilota partidu antolatu behar; pilotari taldea osatu behar; partiduak nolabait berdindu behar sakean abantailak jarriz edo pilota mota kontuan hartuz. Frontoi industrial batek erabiliko lituzkeen trikimailuak zituzten Zestoakoan ere. Hori guztia, jakina, dirua tartean zela, artekarien lana lekuko.

Aipatu ditugun arduradunek inguruan taldetxoa izaten zuten: leihatilako langileak, atezaina, piloten ardura zuena, egunero hirurogei-laurogei eserleku jarri eta kentzen zituena, itxaferoak botatzen zituena, frontoia garbitzen zuena eta Martin eta Xabier Iriondo osaba-ilobak abar. Langintza horietan ezagunak ziren Anjel Garaizabal, Gurutzeaga frontoian enpresario lanetan Juan Jose Saezmiera, Potxolo, Jexux Aizpurua Txispas, ibili ziren. Argazkian eserita ageri dira, erdian Sabino Irureta Irureta III.a dutela. Xabier Iriondo, Juan Sanchez Maixu Txikia...

72-

Gurutzeaga pilotalekuari buruz Manolo Sagarzazuk, enpresario-lanetan ibilitakoak, 1981ean herriko festetarako idatzia.

Eskuzko pilota partiduak ikusteko eta pilotan aritzeko oso pilotaleku polita da Gurutzeaga. Frontoi ireki hori 1906koa da, 31,15 metro luze, 9,90 metro zabal, eta 8,40 metro ditu altueran; txapa 1,01 metrora dago.

Aurtengo festetarako zerbait idazteko eskatu didatenean, pilotaren alde lan egindako hainbat urte gogora ekarri nahi ditut; hainbeste dira Gurutzeaga pilotalekuak zestoarroi emandako poztasunak.

Gaztetatik izan naiz pilotazale amorratua. Nor ez da gogoratuko, garai haietan frontoi luzean zein Txokoan aritzen ziren pilotazale haietaz guztietaz?

Berrogeiko hamarkadatik hasiko dut kontaketa. Ordutik gaur egunera bitartean gure pilotalekuan gertatutakoa nahiko zehatz konta dezaket, bai kirolari dagokionez, eta baita beste hainbat alderdiri dagokionez ere.

Pilotalekua negozio bezala hartzen zenez, eta zezen plazak galerak besterik ematen ez zituenez, Udalak urtero enkantean jartzen zuen pilotalekua eta eskaintza handiena egiten zuenak udako pilota partiduak eta festetako zezen ekitaldiak prestatzen zituen. Hala, Periko Kerejeta zenak, Anastasio Alkortak eta Karmelo Kartero zenak urte askotan pilota partiduak eta zekorketak prestatu zituzten. Behin baino gehiagotan joan ziren Salamancara zezen bila, eta

-73 aurrekontua gehiegi ez garestitzearren ahal zuten moduan ekartzen zituzten.

1945-50 urteetan ohitura hori galdu egin zen, eta bi enkante egiten ziren. Pilotalekurako beti zeuden eskaintzaileen sobreak udaletxeko aretoan egiten zen urteroko enkantean. Periko Kerejeta, Anastasio Alkorta eta Karmelo Arriza-

Manolo Sagarzazu Herriarteko Txapelketetan parte hartu zuten bi pilotarirekin: Ramon Egiguren (ezkerrekoa) eta Bixente Odriozola (eskuinekoa).

74balagaren ondoren, Fidel Lizaso, Martin Iriondo, Juan Artano, Xabier Iriondo eta abar etorri ziren.

1955. urtean, ez dakit zergatik, baina ordaintzeko era aldatu egin zen. Lehen hiru zatitan ordaintzen zen: lehenbizikoa partiduak jokatzen hasi aurretik, bigarrena abuztu erdialdean eta hirugarrena denboraldia amaitzean. Bada, urte hartan diru guztia lehenengo partiduaren aurretik ordaindu behar izan zen. Eta Etxabe X.a, Arakistain Murgi, Jose Luis Arrizabalaga eta Manolo Sagarzazuk egin zuten eskaintza onena: 20.560 pezeta. Urte hartan 67 jaialdi izan ziren, lehenbizikoa uztailaren 3an eta azkena irailaren 20 inguruan. A zer udarak haiek!

Tamalgarria Federazioak ez ulertu izana debutatu nahian ibiltzen ziren pilotarientzat zein egokia zen Gurutzeaga frontoia, pilotan trebatzeko behar-beharrezkoa zen. Tamalgarria!

Gipuzkoako Pilota Federazioak 1968an Zestoako pilotalekua itxi egin zuen, marronismoa egon zelakoan. Berriz ere gure pilotalekuak besteen hutsak ordaindu zituen, nahiz eta jakin hemen eskola besterik ez zegoela, eta ez marronismoa.

Tamalgarria benetan!

1972tik aurrera, Amabirjinetan baino ez ziren izaten partiduak, 1979. urtean jokatu zen azkena pilotari profesionalekin.

Garai haietako zenbait partidu gogora ekarriko ditut, ez denak, ezinezkoa litzateke eta, baina bai interesgarrienak: 1948ko abuztuaren 12an. Atano III.a (bakarrik), Zaporra-Lazkanoren kontra. Atanok, 21-10 irabazten joan arren, azkenean, 21-22 galdu zuen. Hamabost egun geroago, errebantxa hartu eta Atanok 22-16 irabazi zien.

-75 1946. urtean. Txikito Iraeta (bakarrik), Etxabe IX.aEtxaniz I.aren kontra.

1951. urtean. Eperra-Arruti, Etxabe III.a (semea)-Etxabe X.aren kontra. Azken hori Melillan urte eta erdi soldadutza egin ondoren berriz hasi zen pilotan. Urte horretan bertan, Bolinaga-Arruti, Txikito Artadi-Etxabe VIII.aren kontra.

1954. urtean. Arriaran III.a-Juanillo, Arakistain-Lazkanoren kontra.

1955. urtean. Iribar-Irureta, Larra単aga III.a-ArakistainArrutiren kontra.

1958ko uztailaren 20an, bertako amateurrak 1. partidua: Iribar-Txikito Bernedo, Sorazu-Ituarteren kontra. 2. partidua: Arakistain-Nolaskoain, SudupeEtxabe XI.aren kontra.

1958. urtean. Iribar-Ega単a II.a, Atano X.a-Arrutiren kontra.

1955eko abuztuaren 20an. Arakistain-Gallastegi, Txikito Artadi-Etxabe X.aren kontra.

Goian, ezkerretik eskuinera: Akarregi, Txikito Iraeta, Manolo Sagarzazu, Gallastegi eta Txikito Eibar. Behean, ezkerretik eskuinera: Txikito Aizarna, Larramendi, Murgi eta Kaxka.

761956. urtean, Juan Sanchez Corral Maixua eta Jose Goikoetxeak hartu zuten pilotalekua, 1957an Silbestre Otamendi eta Etxabetarrek. Pilotalekua alokatzeagatik gehien ordaindu den kopurua 30.000 pezeta izan zen: Iriondotarrek, lagun batzuekin, Ugarte eta ordezkatzen zuten Empresas Unidasi aurrea hartu zieten.

1958an, ikastetxeko ikasle ohiek pilotalekua alokairuan hartu genuen 21.505 pezeta ordainduz, ikastetxean zinea botatzeko aparatua erosteko; Eliz Ondo Zineman guztientzako pelikulak botatzen ez zituzten egunetarako. Helburua erraz lortu genuen.

1964an, pilotalekua alokairuan hartu genuen 10.670 pezeta ordainduz, eta Eskola-Patronatuari 40.000 pezetako irabaziak eman genizkion.

1970ean, udako festa guztiak antolatzeko ardura hartu genuen: aizkolariak, harri-jasotzaileak, astean bi dantzaldi Laranjadin, modan zeuden taldeekin, euskal jaiak eta abar.

Gastuei aurre egiteko pilotalekutik atera behar genuen dirua, debalde eman baitziguten, festa guztien antolaketen truke. Haiek festak! Hura zen lan egiteko ilusioa, denak elkarrekin! 110.000 pezetako irabazietan, Loiolako Ikastolako lehenbiziko diruak izan ziren, garai hartan Azpeitia eta Azkoitiarekin elkartua baitzegoen Zestoako Ikastola.

Alokairuen laburpena 1962an 11.027,050 pezeta ordaindu zen. Jesus Aizpuruak sinatu zuen kontratua; Roberto Rezabal, Joxe Sagarzazu (G.B.) eta neroni izan ginen laguntzaileak.

1964an 10.670 pezeta ordaindu genituen, 1969an 6.025 pezeta, eta 1972an 8.540 pezeta.

Manolo Sagarzazu eta Migel Arakistain Murgi, beste batzuekin batera, elkarrekin aritu ziren 1955ean, enpresario lanetan, Gurutzeagan.

Ezkerretik eskuinera: Manolo Sagarzazu, Luis Etxabe Etxabe VII.a eta Sabino Irureta Irureta III.a.

-77 Urte horietan hainbat lagun izan nituen laguntzaile: Roberto Rezabal, Txispas, Jesus Trueba, Jesus Goikoetxea, Txikito Aizarna, La Salleko ikasle ohien Batzordeko nire anaia Joxe eta, geroago, Ikastolako Batzordekoak.

1972an izan ziren azken pilota partiduak: eskualdeko afizionatuekin eta udan profesionalekin bakarren bat. Urte hartan Gipuzkoako Pilota Federazioa hainbeste tematu zen, eta antolatzaileekin mehatxuka ibili, azkenean indartsuenaren aurrean amore eman baino ezin izan genuen egin.

Bai jaunak, urte hartan izan ziren gure pilotalekuko azkeneko eskuzko pilota jaialdiak, eta gaur egun oraindik nostalgia handiz ditugu gogoan.

1969. urtean.

1. partidua: Txikito Iraeta-Gallastegi, Txikito EibarAkarregiren kontra. 2. partidua: Arakistain-Alberdi (Kaxka), Txikito Aizarna-Larramendiren kontra.

1979. urtean. Azken partidua Gurutzeagan, Amabirjinetan: Atano X.a-Etxabe X.a, Iribar-Odriozola I.aren kontra.

Eta ez dut gehiago jarraituko, kronika beharrean, liburu bat egin baitaiteke eta ez dago lekurik, buka ezina izango litzateke.

Arreta berezia merezi zuten Arakistain eta Zurdo Madariagaren arteko partiduek, edo Getariako Alberdirenek, edota Txoniren eta Artanoren artekoek, eta abar.

Gaztelaniazko jatorrizkoaren itzulpena.

-79

Azpeitiarrak Auzoko herriko pilotariek ere Gurutzeagarako bidea segituan ikasi zuten. Satur familiakoak, Konfites, Tomates, Arruti, Eperra... eta beste hainbat etorri ziren pilotan egitera. Azpeitiarren artean ezagunena, ordea, Murgi egin zen Zestoan. Omenaldia ere egin zitzaion Arakistain azpeitiarrari.

Murgi, Zestoan pilotari ospetsua.

80-

Zelestino Azkue Kerejeta AZKUE (1896-05-19). Bailarako pilotarien artean hainbat partidu jokatua. Orduko lagunen modura, partiduetan segi eta segi egiten zuen, Zelestinoren kontra irabaztea beti zaila izaten omen zen.

Gurutzeaga frontoian utzi zuen arrastoaren adierazgarri: 1925ean herriko festetan hiru partidu jokatu zituen (Irailak 8: Alkorta (Exkerra)-Azkue; Irailak 9: Salegi (Oikia)-Azkue; Irailak 13: Azkue-Fernandez (Azpeitia), UriaArtetxe).

Migel Arakistain MURGI (Azpeitia) Nik oso oroitzapen onak ditut Zestoako

udaretako

Oroitzapenak

partidu

haietaz. Lehenbiziko aldiz 1949 inguruan jokatu nuen, soldadutzatik etorri berritan. Eguerdi batean Azpeitian txapelketako partidua jokatu eta Martin Txiki agertu zitzaidan, ea arratsaldean Zestoan jokatuko al nuen.

Nire lehen partidu horretan 115 pezeta kobratu nituen; banekien besteek zenbat kobratzen zuten eta nik haiek hainbat eskatu nuen eta horixe ordaindu zidaten, orduan diru asko zen hori.

Hurrengo egunean ere jokatu nuen. Horrelaxe hasi nintzen sarri-sarri jokatzen. Asko jokatzen genuen. Uda batean 59 par-

Ezkerrean Zelestino Azkue eta eskuinean Roke Astigarraga.

Telesforo Fernandez Arregi FERNANDEZ II.a (1886). Anaia Zakariasekin bikote oso ezaguna urte haietan.

Baina, beharbada, bere lagun eta herritar Ansolarekin jokatutako partiduengatik izan zen ezagunena eta horrela azaltzen da Gurutzeagan jokatutako gehienetan: 1925eko irailaren 9an, Ansola-Fernandez, Altuna-Txortena; 1925eko irailaren 13an, Azkue-Fernandez, Uria-Artetxe; 1926ko irailaren 8an, Etxabe III.aIrureta I.a, Ansola-Fernandez-Alkorta; 1927ko irailaren 9an, Etxabe IV.a-Alkorta, Ansola-Fernandez; 1928ko irailaren 8an, Etxabe IV.a bakarrik, Ansola-Fernandez.

tidu jokatuta nago. Julian Etxeberria

Xarrak

nire

partidu

guztiak apuntatzen zituen.

San Joan egunean hasi, eta irailaren 20 ingurura arte etengabe jokatzen genuen. San Migel bezpera arte jokatuta gaude urte batean Gurutzeagan.

Garai hartan, izan ere, dirua jokatzera joaten zen jendea, bai

Gregorio Ansola Erkizia ANSOLA (1896-09-09). Lehen esan bezala, Fernandez izan zuen pilotari lagun. Besteak beste, Irureta anaien, Zabala II.aren, Atano II.aren eta Sustarraren garaiko pilotaria. Gurutzeagan Fernan-

azpeitiarrak

azpeitiarrak

Oroitzapenak

-81

dezekin jokatutako partiduak azaltzen dira.

Benito Astigarraga Amenabar OLKI (1924-01-13). Gurutzeagan partidu asko jokatua. Hona horietako bi: 1944ko irailaren 9an, Konfites-Astigarraga, Etxabe VII.a-Kerejeta; 1949ko irailaren 9an, Juanillo-Etxaniz I.a, Korta II.a-Astigarraga.

Jose Mari Olaizola KONFITES (191405-14). Azpeitiko orduko frontoi txikian eman zituen lehen pausoak, azkenean profesional mailara pasatuz. Jaioterrian, Saninaziotan, hainbat partidu jokatu zuen eta nahiko ezaguna izan zen. Olaizolak zeukan maila, 1941ean Gurutzeagan jokatutako partiduan garbi ikusten da: Etxabe IV.a-Artetxe I.a, Konfites-Aranburu; 1942ko irailaren 9an, Etxabe anaiak (VII.a eta VIII.a), Konfites-Lasa; 1944an, Etxabe VIII.a-Kerejeta, Konfites-Astigarraga.

Azpeitian hil zen 34 urterekin.

bertakoak, eta baita kanpotarrak ere: kubanoak, portugaldarrak, Zaragozakoak…

Hura oso giro berezia zen.

Gogoratzen naiz inoiz, partidua jokatu, Iraetara joan, han txuleta ederra jan, azkeneko trenak hanka egin eta Asuntzionera nola joaten ginen Ipintzaren bila taxian Azpeitira joateko. Hoteleko bere gelako leihora harria botatzen genion, baina batzuetan ez zen ateratzen, eta orduan oinez joan behar izaten genuen Azpeitira… eta hurrengo egune-

Pedro Zendoia Periko Eloi.

Pedro Zendoia Egiguren PERIKO ELOI (1917-05-19). Orain arte aipatutako azpeitiarren laguna zen. Bere ibilbidea asko gogoratzen ez bada ere, Gurutzeagan, 1946ko irailaren 15ean, “Errepetizio” jaietan, jokatu zuen partidu bat: Matxin-Lertxundi, Eperra-Zendoia.

Migel Landa Elorza MATXIN (1922-1010). Aurreko pilotarien maila bertsuan jarduna, gure herrian aurreko pilotari horiek baino gehiagotan jokatu zuen; esaterako: 1942ko irailaren 6an, Etxabe IX.a Matxinen kontra; 1946an, MatxinLertxundi, Eperra-Zendoia; 1947an, Matxin-Ezpeleta, Eperra-Arregi.

Juan Azpeitia Iraola JUANILLO (192006-25). Ezagutu zutenek esan digutenez, oso pilotaria omen zen: lehen mailakoa ez izanda ere, maila onean jokatu zuena. Hona Gurutzeagan jokatutako partiduak: 1941ean, Juanillo-Kerejeta, Etxabe anaien (VII.a eta VI.a) aurka; 1947an, irailaren 8an, Etxabe VII.a-X.a, Juanillo-Larrañaga IV.a; 1949ko irailaren 9an, JuanilloEtxaniz I.a, Korta II.a-Astigarraga; 1953ko irailaren 10ean, Eperra-Arruti, Juanillo-Etxabe.

an berriro Zestoara partidua jokatzera.

Garai hartako anbientea ikaragarria

zen,

beldurtzekoa…

Frontoia jendez beteta…

Beste frontoiekin konparatuta, Zestoa kanpeon zen orduan.

Empresas Unidaseko jendeak, amorrua zigun, itzala egiten genielako.

Gogoratzeko moduko partiduak asko izan ziren, izan ere hainbeste jokatu nituen. Behin gogoan dut Iribar-Etxabe X.aren

Juan Altuna Astigarraga ALTUNA edo TOMATES (1926-03-30). 1949an, Ama Birjin egunez, Eperra, Etxabe VII.a eta Altuna Txikito Iraeta-Kerejetaren aurka azaltzen dira. 1950ean, Ama Birjin egunez baita ere, Altuna-Irureta III.a, Txikito IV.a-Etxabe VI.a. Urte bereko irailaren 10ean, Altuna-Larrañaga IV.a, Juanillo-Alberdi II.a.

kontra nola 17-5 galtzen joan eta irabazi egin genuen. Batzuetan, aurrelaria izanda ere, sakea jasotzera neu joaten nintzen, atzelaria ezinean ikusten banuen.

Beste

behin

gogoan

dut

Potxoloren arreba Lurdes, kategoriko neska, takillan egoten zen, eta 18-5 galtzen ari ginen.

Tarte batean esan zidan Lurdesek: “Partidua irabazten baduzu musu emango dizut”. Suertea

tokatu, eta irabazi egin genuen.

Gero plazara joan musika, jendea… Orduan, ba al dakizue zer zen neska batek musu ematea?

Pello Egiguren SATUR (Azpeitia) Zestoan 1959an hamazazpi urterekin jokatu nuen lehen partidua. Zestoako frontoiak guretzat izen handia zuen, pilotarako balio zenuen ala ez, Zestoan probatzen zen.

Serio jokatzen zen: artekariak, apustua, ‘beraneantea’k, azpeitiar ezagunak eta lagunak ere ikusle. Partiduz partidu, lehen mailako partiduak jokatzera iritsi nintzen. Hogeitaka urterekin Garate

Murgi-Kaxka, eta

pilotari

Alberdihaiekin

jokatzea niretzat pozgarria zen.

Ez naiz gogoratzen lehen partiduan zenbat diru jaso nuen, baina gogoan dut ondorengo partiduetan propina jasotzen nuela.

Gustuko lana egin eta gainera dirua jaso, hori zen garai haietan

82Santiago Agirre Segurola TXIKURI I.a (Urrestilla, 1904-08-17). Altuna baserrian jaio zen. Baserriak hiru etxebizitza zituen: Txardane, Luxie eta Txikuri. Azken honetatik datorkio Txikuri izena familiari. 1924an egin zen ezagun pilotari bezala eta Azpeitiko Vista Alegren eskuz banaka jokatutako partiduak dira nabarmentzekoak. Gorriti, Peru eta abarren kontra neurtu omen zituen indarrak. 1941ean erretiratu zen. Hona hemen, Gurutzeagan jokatutako hainbat partidu dira: 1927ko irailaren 11n, Gorritiren aurka jokatu zuen; 1930eko irailaren 8an, TxikuriIrureta I.a, Etxabe III.a-Etxaniz I.aren aurka; 1931n, aurreko partidu bera jokatu zuten; 1934ko irailaren 9an, Txikuri-Etxaniz Ia., Etxabe III.a-Irureta I.aren aurka; 1935eko irailaren 9an, Txikito Iraeta-Irureta I.a, Txikuri-Artetxe I.aren aurka.

Ignazio Agirre Alberdi TXIKURI (193201-18). 1950ean Eibarko Astelenan jokatu zuen lehen partidu profesionala: Rubio-Txikuri, Arakistain-Legarraren kontra. Bere garaiko pilotaririk onenekin neurtu zen: Garzia Ariño, Ogeta, Soroa, Etxabe X.a, Irureta III.a, Barberito eta abar. Zestoan oso ezaguna zen nahiz eta Amabirjinetan behin baino ez zuen jokatu. 1953ko irailaren 8an, Txikuri-Arruti, Txikito Iraeta-Atano IV.aren aurka jokatu zuen.

Erretiratu eta gerora ere, jokatu zuen gure herrian, argazki batean edo bestean azaltzen baita.

Zestoako Gurutzeaga pilotalekua.

Arruti eta Eperra pilotari azpeitiarrak.

Oroitzapenak

Justo Arruti Arrillaga ARRUTI (192005-14). Eibarko Astelenan 1944an debutatu zuen profesionaletan, Azkoitiko Peru lagun zuela, Etxabe V.aArtanoren aurka. Bere ibilbidea luzea izan ez bazen ere, Gurutzeaga frontoian hainbat partidu jokatu zuen.

Bada bere biografian zestoarrontzat pasarte kuriosoa: “En 1950 acompañado de Corta venció en el torneo veraniego de Cestona enfrentándose en la final a Echave III (hijo) y Alberdi.

En aquel campeonato habían tomado

azpeitiarrak

azpeitiarrak

Oroitzapenak

-83

parte treinta y dos parejas y los partidos se jugaron en el desaparecido frontón Eliz-Ondo. Según nos cuentan aquel partido fue el que dio el cierre oficial al frontón cestonés (...)”. Gurutzeagan hamalau partidutan azaltzen da. Hona horietako bi: 1945ean Etxabe VII.a-Arruti, Eperra-Larrañaga III.aren aurka jokatu zuen. Askotan herriko lagun Eperra izan zuen bikote; 1959an azkenekoa jokatu zuen: Atano X.a-Arruti, Zalla-Zangitu.

Roman Korta Zuloaga EPERRA (192006-27). Justo Arrutiren azalpenean esan bezala, bere lagun Arrutirekin bikote trebea osatzen zuen. Gurutzeagan modako bikotea izan zen.

Eperraren joko biziari eta Arrutiren segurtasunari esker bikote ederra osatzen zuten. Aurrez esan bezala, 1945ean, Arrutiren aurka jokatu zuen binaka. Bere maila ongi adierazten du honako partidu hauetan: 1948an Eperra-Arruti, Etxabe III.a semea-Etxabe X.a. 1949an, Txikito Iraeta-Badiola, Eperra-Uranga. Eta azkena jokatu zuena 1954an: Eperra-Arruti, Arakistain-Alberdi. Bere heriotza zela eta, herriko kronikan Potxolok honela idatzi zuen: “Hace algunos días falleció en Azpeitia el que fuera primera figura de la pelota a mano en el histórico frontón Gurutzeaga de nuestra villa. Nos referimos a don Ramón Korta, más conocido por ‘Eperra’. Se habrá ido a unirse con su amigo y compañe-

ro don Justo Arruti. ¡Cómo sonaba y llenaba el frontón la pareja Eperra-Arruti! Goian bego, Roman”.

Enpresarioak Xabier Iriondo eta Juan Sanchez Maixu Txikia gogoratzen

ditut;

artekariak

Arrate, Takolo, Olarte, Joxe Goi-

Felix Egiguren Agirrezabal SATUR (1918-08-26). Altuna, Juanillo, Alberdi, Txikito Artadi izan zituen arerio. Festetako jaialdietan azaltzen ez bada ere, oso ezaguna izan behar zuen gure herrian.

koetxea… eta pilotarien artean giro oso ona izaten zen.

Tongo hitza ere entzuten zen, baina nire ustez arrazoi askorik gabe. Egia da zenbait pilotarik partidu asko jokatzen genituela eta beti eskuetatik ondo egotea

Frantzisko Egiguren Agirrezabal AZPEITIANO edo SATUR (1930-04-02).

Afizionatuetan hainbat txapelketatan parte hartutako pilotaria. Madrilera bizitzera joan zenez, Gaztela-Mantxako Federazioaren ordezkari izan zen urte askoan. Modesto Andueza, Andueza III.arekin, 1962an eta 1963an Espainiako Txapelketan parte hartu zuen. 1963koan txapela irabazi zuen.

Gurutzeagan ere jokatu zuen. Tapia anaien kontra jokatzen ikusi genuen.

1954ko irailaren 10ean, Satur-Elorza, Irureta IV.a-Arbelaitzen aurka jokatu zuten. 1958ko irailaren 9an berriz, Satur-Arruti, Egaña anaien aurka.

zaila zen, baina salbuespenak salbuespen ez nuen gertaera aipagarririk ezagutu.

Zorionak Gurutzeaga pilotalekuari eta eskerrak nirekin gogoratu zaretenoi.

Ezkerretik eskuinera: Frantzisko Egiguren Satur; Pitxin Bartzelonan ibilitako pilotaria eta Modesto Andueza Andueza III.a.

Migel Gallastegi (Eibar) Egia hauxe da: hara joaten ginen exibizio

moduan

jokatzera,

korredoreekin eta. Kobratu Zestoan? Beste tokietan kobratzen

84Pello Egiguren Altuna EGIGUREN I.a (1942-06-30). Afizionatuetan hainbat partidu jokatu zuen. Gipuzkoako Banakako Txapeldun izan zen 1966an eta 1967an. 1968an profesionaletan debutatu zuen eta binaka nahiz banaka partidu asko jokatu zituen. Pascual, Ezkurra, Nalda, Iribarrek badute Pello Egigurenen berri. Gurutzeagan ere hainbat partidu jokatu zuen eta gogoan dugu Lau t’erdian jokatu zen bat, ikusgarria. Txapelketaren finala zen eta Zumaiako Joxe Zubizarreta zuen aurkari. Gure garaikoek gogoan dugu partidu hura.

Oroitzapenak

azpeitiarrak

Migel Arakistain Salaberria MURGI (1926-01-22). Seguru asko, Gurutzeaga pilotalekuan izan den pilotaririk bereziena. Lasturko Murgi baserritik datorkio izena, hango jatorrikoa baita.

Gurutzeaga pilotalekuko historian izen bereziekin, inongo dudarik gabe, jarri behar den pilotaria izan zen Murgi.

Denetarik esan zen Murgiri buruz, onerako eta txarrerako, baina esamesa guztiak alde batera utzita, esan behar da artekari lanak ez beste guztiak egin zituela. Pilotari eta enpresario izan zen 1950. urtetik hasi eta 1975. urteraino. Banaka, binaka eta

nuenarekin konparatuta gutxi, baina Zestoara pozik joaten nintzen! Zestoa gauza espeziala zen.

Partidua bukatuta soziedade batera ere joaten ginen... Gure Txokora eta han batek tantoa nola egin zuen eta besteak nola kontatzen ibiltzen ginen.

Gogoan dut, nola ez Murgi, baita ere Arriaran III.a, Etxabe VI.a, Etxabe IX.a, Sabino Irureta... Denak mutil onak, beno, kantxan jokatzeko zeozer eduki behar zen, baina kantxatik kanpora denok lagun. Behin Vallellano ministroa etorri zen eta partidua

bukatuta

gonbidatu

Bainuetxera

gintuen

afaltzera,

gizon sinpatikoa zen hura.

Frontoia txikia zen eta pilota motelak ibiltzen genituen, baina pilota hari eman egin behar zitzaion, izerdia atera behar eta bajatu egin behar! Ez oraingo pilotekin bezala, zesta puntakoak ematen dute eta!

Makina bat partidu jokatu zuen Murgi azpeitiarrak Gurutzeagan.

azpeitiarrak

Oroitzapenak

-85

Dena zen polita, batzuk amor propio gehiago jarriko zuten, beste batzuk gutxiago, baina ni behintzat pozik joaten nintzen.

Zestoa herri txikia zen eta izen handia zuen. Ez dakit inon gertatu den halako herri txikian hainbeste pilotari elkartzea.

Ezkerretik eskuinera: Tomas Bereziartua Olarte, Luzio Zendoia Luxio Eloi, Otaegi Beixaura, Inazio Bereziartua Inaxito Olarte, Deabru, Alberto Bereziartua Alberto Olarte, Juan Altuna Tomates, Goenaga Zartaia.

egun berean bi partidutan parte hartu izan zuen. Egunero jokatzeko ere ez zuen arazorik eta horren lekuko estatistika hauxe: 1954. urtean Ama Birjin jaietan hilaren 8an, 9an, 11n eta 12an jokatu zuen. Garai hartako kanpotarrek asko maite eta miresten zuten, aitzakiarik gabekoa, edonoren aurka jokatzeko beti prest, ahalegin guztia behin eta berriz egiten zuen pertsona.

Bertute horiek eta beste hainbat esan litezke Murgiri buruz. Zestoan pilotari gutxiri egin zaie omenaldia. Gogoratzekoak bi izan ziren eta biak azpeitiarrei: Justo Arruti eta Arakistain Murgiri.

Partidu berezi asko jokatu zituen.

Horietako bat 1955eko abuztuaren 20an: Arakistain-Gallastegi, Txikito Artadi-Etxabe X.a. 1956an, Ama Birjin egunez, Arakistain-Etxabe XI.a, Atano X.a-Arruti; 1957an, Arakistain-Ega単a, Atano X.a-IX.aren aurka. Oso partidu

bereziak izan ziren haiek: ArakistainAlberdi Pollerua, Arakistain-Zurdo Madariaga, Arakistain-Arruti Tapia anaien kontra... Amaitzen ez den zerrenda da.

Jesus Arakistain Olaizola ARAKISTAIN II.a. Zestoako herritarren artean nahiko ezaguna izan zen Jesus Arakistain Tanbor. Moto gorrian etorri ohi zen partidua jokatzera, beti berandu eta presaka, baina beti azaltzen zen. Arakistainentzat ahal zuena eta ezin zena gauza bera zen, borrokalaria eta langilea hitz bitan esateko. 1958ko irailaren 14an honako partidua jokatu zuen: Arakistain I.a-II.a, Zurdo MadariagaArruti. Arakistain abizeneko pilotari gehiago ere izan genituen Zestoan: Fernando Arakistain Olaizola, Arakistain III.a eta Anjel Arakistain Olaizola Txikia.

-87

Juan Jose Saezmiera Maixua errioxarrak hainbat urte igaro zituen Zestoan eta gure herriari buruzko hainbat kontakizun bildu zituen Zestoari gorazarre liburuan. Segidan datozen bi artikuluak ez dira kontakizun bilduma horretakoak, 1971n eta 1984an idatzitako artikulu solteak baizik, biak Gurutzeagari buruzkoak.

Adiós mi querido frontón Me dicen los amigos cestoneses, siempre recordados, que el viejo frontón Gurutzeaga está a punto de desaparecer para siempre. Y quiero darle mi sentido adiós.

Escribir del frontón Gurutzeaga de Cestona es traer a estas columnas del Diario Vasco el “siglo de oro” de la villa veraniega con, acaso, el mejor balneario de todos los tiempos, de todas las épocas, de todos los pueblos.

Quiero, mi viejo, recordado y querido frontón cestonés, dedicarte mi despedida emocionada porque en tu suelo, entre tus paredes, quedaron esculpidas mis alegrías infantiles, mis años jóvenes que si de verdad fueron felices lo fueron por ti, palestra inolvidable de mis santas ilusiones.

Fuiste tan amigo, tan sincero, tan cariñoso que sería un ingrato si no supiera expresarte una agradecida dedicatoria en tu triste y amargo adiós para siempre.

Siendo muy niño jugué con aquellas pelotas de “real” que vendía “Gaztaño” en el txoko que formaban los últimos cuadros de tu cancha y la pared de la panadería Zabaleta. Coloqué muchas, muchísimas veces las sillas plegables puestas en una, dos o tres filas según los partidos anunciados. Y puse, adosadas a la pared de la panadería, aquellas butacas de mimbre para que se sentaran en ellas los “señoritos” del Balneario que podían pagar el duro que costaban por partido.

Más tarde, siendo estudiante, anunciaba la hora de los partidos, lanzando al aire los cohetes estruendosos después de oir a Carmelo Arrizabalaga o al inquieto Anastasio Alcorta (empresario) su mandato: “Maixua, bota ichaferuac”. Y me iba a las verjas del Hotel Zurbano, ilusionado y orgulloso al saber tirar los cohetes ante la admiración de los demás chavales asombrados de mi arte pirotécnico.

88Hice pinitos de corredor de apuestas con bastante dificultad. Y fui juez de centro muchas veces y de pasa, otras. El recordado Juan Artano, otro empresario, me tuvo de taquillero alternando con Luis Echave “Chipi”. Es verdad que algunas veces no cuadraban las cuentas y en ciertas ocasiones una misma entrada servía para varias personas que habían pagado religiosamente, en taquilla, cada una de ellas. Para ello “Chipi” se acercaba al portero diciéndole: “Layozu pasatzen. Pagatudu”.

Es que por las noches había que alternar por las cafeterías, los “pubs” de “chulo” y Buena Vista. Había que recitar “Un duro al año” y beber vino Rioja o café, copa y farias...

En ese frontón, ¡cómo lo recuerdo!, en un “sokatira” Cestona contra Aizarna, arrastrándome conseguí tirar de la punta de la cuerda que colgaba del bando cestonés y ganaron los míos. ¡Qué negras, por no usar otra palabra! las pasé después cuando se enteraron los de Aizarna de mi ayuda al bando querido.

Cómo olvidar, querido frontón cestonés, aquellos partidos de futbol en el que los habilidosos marcaban los goles de “dos paredes”. ¡Frontón Gurutzeaga! Escenario de miles de partidos. Trampolín de los más consumados pelotaris porque todos los que colocaron su nombre en escalafón de la pelota, comenzaron y jugaron en tu cancha. No digo nombres porque la lista sería interminable. Ya digo todos, menos, claro está, los de esta última hornada porque ya viejo, casi olvidado, dejaste de ser palestra y trampolín.

Te digo adiós con el corazón. Y pido al pueblo cestonés que cuando tu suelo sea solar para nuevos edificios, cuando una nueva urbanización borre tu presencia, sepa colocar, en el frontispicio de los nuevos edificios, una placa blanca, con franjas roja y azúl, símbolo del juego vasco, y en la que se lea por todos esta leyenda: “Aquí estuvo el más glorioso frontón de Euskadi”.

El Diario Vascon argitaratua 1984ko ekainaren 24an.

Oharra: Denok dakigu Gurutzeaga frontoiak zutik segitzen duela, baina egia da 1984an frontoia eraisteko erabakia hartu zela.

-89

El frontón Gurutzeaga Cuando el viejo, veterano mejor dicho frontón cestonés, sufrió una sanción federativa tuve la idea de escribir un artículo de desagravio en la prensa guipuzcoana. Porque el frontón Gurutzeaga de Cestona, acaso la mejor palestra manista de todos los tiempos, nunca mereció aquel desprecio oficial en respeto a sus años dedicados, entregados al viril y bello deporte vasco de la pelota que ha sido el que ha llevado apellidos de la tierra euskaldun por todos los confines del mundo. Pero aquel artículo quedó sin escribirse, y es ahora en este libreto festero, cuando, inspirado en mis recuerdos, le dedico esta ofrenda como homenaje sincero a su entrega, a su misión, a su veterana vocación de apostolado manista.

Estoy viendo ahora, tras la cortina de los años al primer corredor de frontón que mis ojos vieron: Juan Jose “Paiyo”. Eran los tiempos en los que vocear papeletas de cinco duros era un verdadero escándalo. Y con él, algunos días, otro corredor de apuestas: “Shiete” de Aizarnazabal.

Los que fuisteis niños cuando yo lo fui, los que habeis disfrutado a mi lado y yo con vosotros de ese Cestona hermoso e inolvidable, recordareis algo de todo esto.

Que sirvan estas líneas escritas con el corazón y sobre cuartillas de emoción y de recuerdos, como un cálido homenaje al veterano Frontón Gurutzeaga.

Y a los que Dios llamó para ser pelotaris, corredores, empresarios y porteros en los frontones del cielo, mi oración y mi sincero y póstumo homenaje.

1971ko abuztuaren 1ean.

-91

Zumaiarrak Zestoarrak askotan joaten ziren Zumaiara partiduak jokatzera; egun berean Zestoan eta Zumaian jokatzen zuten. Alderantziz ere gertatuko zen, zumaiarrak Gurutzeagako partiduetan dezente azaltzen baitira. Frontoi Zaharrean jokatu zuten Zallak, Ega単a anaiek, Nolaskoainek, Alberdik, Sasiainek...

Sasiainek jokatu zuen Gurutzeagan.

92Jeronimo Egaña Goikoetxea EGAÑA I.a (1933-02-25). Gure herrian oso ezaguna izan zen, anaia Jose Marirekin hainbat partidu jokatu baitzuen.

Zestoako festetan 1952ko irailaren 9an jokatu zuen bigarren partidua Etxabe XI.a-Arbelaitz Egaña-Alberdiren kontra.

Keperin Sasiain (Zumaia) Zestoan aurreneko partidua Eliz Ondo frontoian jokatu nuen Zendoiarekin; finala galdu egin genuen Frantxesa eta Txispasen kontra.

Gurutzeagan 1952an jokatu nuen lehenbiziko partidua, hiru duro eta erdi kobratuta, buruz buru Txoniren kontra.

Lehenbiziko urte pare batean oso partidu gutxi jokatu nuen Zestoan. Gero handik aurrera bai, asko, ez dakit zenbat. Txikito Iraetarekin ere urtero jokatzen nuen partiduren bat.

Lagata egon nintzen, 30 urterekin. Baina ezin egon eta hurrengo urtean berriro hasi nintzen pilotan, eta hura izan

Jose Mari Egaña Goikoetxea EGAÑA II.a. Zestoan, anaiarekin batera ezagutu bagenuen ere, bailarako frontoietan bere maila erakutsi ondoren, profesionaletan ere, bere lekua ederki bete zuela aitortu behar. Zestoan bertan, 1960ko abuztuaren 18an, IribarSorazu, Ezkurra-Egaña II.a partidua jokatu zuen. Laukote berak Zumaian 1961eko uztailaren 9an jokatu zuen.

1962ko otsailaren 18an Eibarko Astelenan Lejarazu-Egaña II.a, IribarGallastegi II.a partidua jokatu zuten eta 1966an Urretxun Iribar-Egaña II.a, Galarza-Saizar. Gurutzeagan jokatutako partiduak: 1958ko irailaren 9an: Egaña I.a-Egaña II.a, Zalla-Alberdi; 1959ko irailaren 8an: Zurdo Madariaga-Esparza, Arakistain-Egaña II.a; 1969ko irailaren 21ean: Iribar-Egaña II.a, Egiguren-Sorazu.

zen nire denboraldi onena: Zestoan, Zumaian, Bermeon… partidu asko jokatu nituen.

Gurutzeaga oso frontoi tranposoa zen. Jokalari batzuekin akordatzen naiz. Pilotari berri bat ekartzen zutenean, beste nonbaiten nabarmendutakoa...

Luis Mari Nolaskoain Iraundegi NOLASKOAIN (1930-11-19). Euskal Herriko frontoietan pilotari eleganteak izan dira eta horietako bat izan da Nolaskoain. Dotoreetan dotorea, gauza guztiak erraz egiten zituena.

Figura izateko dohainak zituen pilota-

Ba, haiek beti dirua kontra jokatzen zuten, onena izanda ere, lehenbiziko partidua denek beti

Egaña II.a eta Egaña I.a.

Oroitzapenak

ria zen eta pilotazaleek pozik ikusten zuten bere jokoa. Afizionatuetan Nolaskoain-Alberdi bikoteak txapelketa asko irabazi zituen. Txapelketa Probintziala jokatu zuen bikote horrek, baina orduan, Atano X.a eta Etxabe XI.aren aurka galdu egin zuen. Añorgako Txapelketa ezaguna 1954an Nolaskoain-Alberdik irabazi zuten.

Gurutzeagan, hainbat partidu jokatu zuen. Partidu arrakastatsua izan zen 1952ko irailaren 14an jokatutakoa: Nolaskoain-Arakistain buruz buru.

Jose Mari Alberdi Ibarra ALBERDI (1924-03-14). Herriko eta bailarako Txapelketetan Nolaskoainekin osatzen zuen bikotea. Pilotari serioa, zuzena eta langilea. Gurutzeagan ezaguna izan zen; Nolaskoainekin ez ezik, beste hainbat aurrelarirekin bikotea osatu zuen. Murgi berak gogoko zuen lagun bezala, ez aurkari. 1952ko irailaren 9an: Egañarekin jokatu zuen Etxabe XI.a-Arbelaitzen aurka;

zumaiarrak

zumaiarrak

Oroitzapenak

-93

1953ko irailaren 9an: Arakistain-Alberdi, Arbizu-Legarra; 1954an EpeldeArruti, Zurdo-Alberdi. Urte berean Eperra-Arruti, Arakistain-Alberdi.

1957an Zalla-Alberdi, Ega単a anaiak; 1959ko irailaren 9an: Zalla-Zangitu, Atano X.a-Arruti; 1960an, Zalla-Ituarte, Arakistain-Mujika; 1962an ZallaSorazu, Arakistain-Ituarte.

galdu egiten zuten Zestoan.

Egunero samar ziren partiduak, euriarekin suspenditzen ez bazen, behintzat. Guk berriz, eguraldi dudosoa bazen partidua hastea nahi izaten genuen. Hasi-

Zalla pilotari zumaiarra.

Jesus Zalla Beristain ZALLA (Arroa, 1936-02-06). Pilotarako ezaugarri izugarriak zituen pilotaria, ezker-eskuin suelto eta egokiak. Profesional modura ere hainbat partidu jokatu zituen, baina seguruenik Gurutzeagan izan zuen bere momenturik gozoena:

Beste hainbat pilotari zumaiarrek ere Gurutzeagan jokatu izan dute, eta beharbada, hemen aipatutako batzuk baino partidu gehiago jokatuko zituzten. Hala ere, lortutako mailagatik eta guztiak aipatzeko tokirik ez dugulako begirune osoz segidako hauek aipatu nahi ditugu: Sasian atzelari trebea, hainbat aldiz jokatutakoa Murgi lagun eta arerio zuela. Zendoia, Yeregi eta Agustin Etxabe ere gogoan hartzekoak dira. Aperribai nabarmendu nahi genuke; pilotari handia izateko itxurak zituen eta eskuz bere maila eman zuen. Ez dira ahaztekoak Orena I.a, Balentziaga eta Rioja, profesional izana. Jose Zubizarretak berriz, partidu asko jokatu ez bazituen ere, zumaiar eta zestoar askok bere etorkizunean itxaropen handia jarri zuten.

Mutil zintzo, leial eta langilea zen.

ta suspendituz gero kobratu egiten genuen, bestela ez.

Ezkerretik hasita bigarrena Nolaskoain eta hirugarrena Alberdi.

Ega単a I.a eta Sasiain.

-95

Nere Bordatxotik Basarri bertsolariak El Diario Vasco egunkariko bere txokotik Zestoako Pelotari Egunari buruz idatzi zuen 1984ko uztailaren 3an. Hementxe duzue artikulua irakurtzeko moduan idatzia. Irudian berriz, 1984an euskaraz zein gaztelaniaz argitaratutako orrialdea.

PELOTARI EGUNA Jun bagiñan jun giñan Zestua’ra, ta... etzitzaigun damutu.

Igaro gendun eguna baiño ederragorik ez dago izaterik.

Pelotari zarrak gaztetu bat artu zutela esango nuke nik.

Auxe etorri zitzaidan burura: Olako ta alako kintatako soldaduak urtean bein beren anaitasun eguna ospatzen duten bezela, zergatik autatu ez urtean egun bat PELOTARI EGUNA ospatzeko?

Erri aldatzea egoki izango litzake, billerak Gipuzkoa’n, Bizkaia’n, Araba’n eta Naparroa’n egiñez. Lau probintziak eman baitituzte oso pelotari onak.

Meza nagusiarekin asera, pelotari artean oitura danez.

Mezaemale eta izlari: Joxe Mari Larrañaga “Txortena”, apaiza ta pelotari trebea, bide batez. Zakutik iriña, esaera danaz.

Eguneko berri-ona, ebanjelioa adierazi ondoren, aitamen egokiak izan zitun pelotarientzat. Pelotari kristauak ez, baiña KRISTAU PELOTARIak dirala, gogorazi zigun.

96Gurutzeaga pelotalekura jo gendun ondoren. Lenengo partiduan, Erostarbe ta Karretero’k amalau tanto, Txikuri ta Tapia lenengoak, amaika.

Bigarrenean: Txoni’k eta Aizarna’ko Txikiak hamabost tanto, Fati ta Etxaniz’k, amabi.

Berri auxe jakin gendun: Txoni’k, egun artantxe betetzen zitula berrogei ta amar urte. Zorionak emateko biderik onena ura zala-ta, aiek txaloak jo zizkion jendeak!

Berreun bazkalderretik gora Ur-Etxeko jan-gela nagusian. Ura tokia ta ura edertasuna!

Sartzen ere lotsatu egin bear gu bezelakoak alako toki batean. An daude lengo ezaugarriak; garbiro agertzen da an garai bateko bere aunditasuna, bere mailla arrigarria.

Anastasio Alkorta jaunak, berrogei ta amar urtean egin du lana Zestua’ko Ur-Etxean (Balnearioan). Iñork bada-ta, gizon onek daki ango berri. Alboan izan nun bazkari denboran, eta albiste jakingarri bat eman zidan. Gurutzeaga noiz zabaldu zan askotan esan da, ta bai idatzi ere, azken egunetan. Inauguraketa zein egunetan izan zan ez ordea. Ezta lenengo partidua nortzuk jokatu zuten ere.

1906’garren urteko agorrillaren zortzian onetsi edo bedeinkatu zan Gurutzeaga. Amabirjiñaren jaiotzegunean.

Orduko erretore D. Beningno Gonzalez jaunak bedeinkatu zun. Bi pelotari neurtu ziran gizonetik gizonera. Auetxek: Azpeiti’ko Joxe Antonio Kanpos “Ttantto”, ta Oikia’ko “Txortena”.

Anastasio’ri berri auek eman zizkion gizona Irureta lenengoa izan zan. Bernardino Irureta jauna. Baditu berekin larogei ta zortzi urte, ta antxe zan bazkaltzen.

-97 An bildutako pelotari danen izenak emateko ez det tokirik, eta barkatuko didazute. Batzuk aitatu gabe ezin gelditu ordea: Atano irugarrena, Atano laugarrena, Gallastegi, Zabala, Kortabitarte, Lazkano, Ogeta, Ladutxe (aita), Akarregi, Mendieta, Zugadu, Anduezatarrak, Etxabetarrak‌ eta, Jainkoak daki zenbat geiago!

Zestua’ko musikalariak etziran geldi egonak. Egun osoan aritu ziren gogotsu, ta, batez ere, bazkalondoa aiek alaitu zuten.

Ango anaitasuna ikusirik, zeru txiki bat iruditu zitzaidan Zestua.

Gelditzen zaizkidan urte bakarretan gogoan izango det Zestua’ko PELOTARI EGUNA. Zorionak antolatzaille maiteori!

Zuek dakizute gauzak pulamentuz egiten.

-99

Partiduen zerrenda Gurutzeaga frontoiko partiduak Amabirjinetan

1925

1931

1937

Irailak 8 Azkue (Azpeitia)/Alkorta (Zestoa) Irailak 8 Altuna (Getaria)/Artazo II.a (Elgoibar) Irailak 9 Azkue (Azpeitia)/Salegi (Oikia) Irailak 9 Ansola-Fernandez (Azpeitia)/ Altuna (Getaria)-Txortena (Oikia) Irailak 10 Irureta I.a/E. Alkorta-A. Iriondo Irailak 13 Azkue-Fernandez/ Uria (Oikia)-Artetxe (Zumaia)

Irailak 8 Etxabe III.a-Etxaniz I.a/ Txikuri-Irureta I.a Irailak 9 Txikito Iraeta/Flores (Zumaia) Irailak 9 Etxaide-Irureta I.a/ Etxabe V.a-Etxaniz I.a Irailak 10 Gorriti-Etxabe VI.a/ Etxaniz II.a-Uria

Irailak 8 Txikito Iraeta-Aranburu/ Peru-Atano IV.a

1926 Irailak 8 Etxabe III.a-Irureta I.a/ Ansola-Fernandez-Alkorta Irailak 9 Ulazia-Uribe/ Etxabe III.a-Irureta I.a

1927 Irailak 8 Irureta anaiak/ Etxabe III.a-Peque単o II.a Irailak 9 Etxabe IV.a-Alkorta / Ansola-Fernandez Irailak 11 Txikuri/Gorriti Irailak 11 Barrena anaiak/ Etxaide-Unzueta

1932 Irailak 8 Ulazia-Aranburu/ Etxabe V.a-Irureta I.a Irailak 9 Olaizola (Azpeitia)/Etxaniz III.a (Azkoitia) Irailak 9 Txikito Iraeta-Txikito Durango/ Txikuri-Aranburu

1933 Irailak 8 Etxabe V.a-Artazo/ Atano VII.a-Aranburu Irailak 9 Etxabe IV.a-Irureta I.a/ Peru-Artazo Irailak 10 Etxabe III.a-Atano II.a/ Etxaniz anaiak

1934

Irailak 8 Etxabe IV.a/ Ansola-Fernandez Irailak 9 Etxabe anaiak/ Etxaide-Alkorta-Irureta

Irailak 8 Etxabe IV.a-Irureta I.a/ Ulazia-Altuna Irailak 9 Txikuri-Etxaniz I.a/ Etxabe III.a-Irureta I.a Irailak 10 Txortena (Oikia)/Kantabria (Arrate)

1930

1935

Irailak 7 Etxaide-Aranburu/ Etxaniz anaiak Irailak 8 Etxabe III.a-Etxaniz I.a/ Txikuri-Irureta I.a Irailak 9 Etxabe IV.a-Juaristi/ Peru-Irureta I.a

Irailak 8 Atano VII.a-II.a/ Etxabe V.a-Rubio-Irureta I.a Irailak 9 Txikito Iraeta-Irureta I.a/ Txikuri-Artetxe I.a Irailak 10 Etxaide-Kerejeta/ Casteig-Etxaniz III.a

1928

100-

1939 Irailak 8 Etxabe IV.a-V.a/ Txikito Iraeta-Zabala Irailak 9 Olaskoaga-Ulazia I.a Zabaleta-Artetxe I.a Irailak 10 Txikito Iraeta-Etxaniz I.a/ Etxabe III.a semea, V.a eta VI.a

1940 Irailak 8 Etxabe V.a-Lazkano/ Peru-Artazo Irailak 9 Txikito Iraeta-Kerejeta/ Etxabe IV.a-Gallastegi Irailak 15 Etxabe V.a-Artetxe I.a/ Etxaniz anaiak

1941 Irailak 7 Arrien II.a-Aranburu/ Txikito Iraeta-Aginagalde Irailak 8 Etxabe IV.a-Artetxe I.a/ Konfites-Aranburu Irailak 9 Etxabe VII.a eta VI.a/ Juanillo-Kerejeta Irailak 14 Txikito Iraeta-Irureta I.a/ Etxabe V.a, VII.a, VIII.a

1942 Irailak 6 Matxin/Etxabe IX.a Irailak 7 Etxabe V.a-Kerejeta/ Peru-Etxaniz I.a Irailak 8 Zurdo Mondragon-Txara/ Etxaniz II.a-Artetxe I.a Irailak 9 Konfites-Lasa/ Etxabe VII.a eta VIII.a Irailak 13 Etxabe V.a eta VI.a/ Urzelai III.a-Kerejeta

zerrenda

zerrenda

-101

1944 Irailak 8 Urzelai II.a-Mondragones/ Etxabe V.a-VIII.a Irailak 9 Konfites-Astigarraga/ Etxabe VII.a-Kerejeta Irailak 10 Etxabe IV.a-Artetxe I.a/ Peru-Artazo

1945 Irailak 8 Etxabe IX.a-Artetxe I.a/ Epelde-Artazo Irailak 9 Etxabe V.a-Etxaniz I.a/ Urkidi-Kerejeta Irailak 10 Etxabe VII.a-Arruti/ Eperra-Larrañaga III.a

1946 Irailak 8 Atano III.a-Lertxundi/ Eperra-Fermin-Kerejeta Irailak 9 Fermin-Etxaniz I.a/ Arteondo-Zaporra I.a Irailak 15 Matxin-Lertxundi/ Eperra-Zendoia

1947 Irailak 7 Eperra-Arruti/ Etxabe III.a semea-Txikito Mendaro Irailak 8 Etxabe VII.a eta X.a/ Juanillo-Larrañaga IV.a Irailak 9 Fermin-Etxaniz I.a/ Arteondo-Lertxundi II.a Irailak 10 Zaporra II.a-Lazkano II.a/ Altuna-Konfites II.a Irailak 14 Matxin-Ezpeleta/ Eperra-Arregi

1948 Irailak 8 Arrien-Irureta III.a/ Txikito Iraeta-Etxabe VIII.a Irailak 9 Etxabe IX.a-Etxabe VI.a/ Txikito Artadi-Uranga

Irailak 10 Eperra-Arruti/ Etxabe III.a semea-Etxabe X.a Irailak 12 Akarregi/ Etxabe VII.a eta VIII.a

1949 Irailak 8 Txikito Iraeta-Kerejeta/ Eperra-Altuna-Etxabe VII.a Irailak 9 Juanillo-Etxaniz I.a/ Korta II.a-Astigarraga Irailak 10 Etxabe VII.a-Karmelo/ Larrañaga-Beristain Irailak 11 Txikito Iraeta-Badiola/ Eperra-Uranga

1950 Irailak 8 Altuna-Aranburu/ Txikito IV.a-Etxabe VI.a Irailak 9 Eperra-Arruti/ Arakistain-Txikuri II.a Irailak 10 Altuna-Larrañaga IV.a/ Juanillo-Alberdi II.a Irailak 17 Txikito IV.a-Altuna/ Juanillo-Txikuri II.a

1951 Irailak 8 Arriaran III.a eta II.a/ Fermin-Irureta III.a Irailak 9 Txikito Iraeta-Lazkano/ Zurdo Mondragon-Uranga Irailak 10 Eperra-Arruti/ Juanillo-Etxabe VIII.a Irailak 16 Txikito Iraeta-Etxabe X.a/ Fermin-Irureta III.a

1952 Irailak 7 Txikito Iraeta-Atano IV.a/ Korta II.a-Irureta III.a Irailak 7 Arakistain/Alberdi Irailak 8 Fermin-Juanillo/ Arriaran III.a-Etxabe VIII.a Irailak 8 Nolaskoain/Lete

Irailak 9 Korta II.a-Etxabe III.a/ Arakistain-Arruti Irailak 9 Etxabe XI.a-Arbelaitz Egaña-Alberdi Irailak 14 Txikito Iraeta-Juanillo/ Fermin-Uranga Irailak 14 Nolaskoain-Arakistain

1953 Irailak 8 Txikuri-Arruti/ Txikito Iraeta-Atano IV.a Irailak 9 Arbizu-Legarra/ Arakistain-Alberdi I.a Irailak 10 Sorazu-Etxabe X.a/ Arakistain-Arruti Irailak 13 Txikito Artadi-Atano IX.a/ Felipe-Etxabe X.a

1954 Irailak 8 Arbizu-Mendizabal/ Arakistain-Etxeberria Irailak 9 Zurdo Madariaga-Egaña/ Arakistain-Aizpurua Irailak 9 Eperra-Alberdi/ Intziarte-Etxeberria Irailak 9 Altuna/Goikoetxea Irailak 10 Satur-Elorza/ Irureta IV.a-Arbelaitz Irailak 10 Epelde-Arruti/ Zurdo-Alberdi (Zumaia) Irailak 10 Ibarguren-Txikito Aizarnazabal/ Artano-Aizpurua Irailak 11 Iribar-Egaña/ Irureta-Arbelaitz Irailak 11 Eperra-Arruti/ Arakistain-Alberdi Irailak 11 Erentxun-Txikito Aizarnazabal/ Odriozola-Goikoetxea

Irailak 12 Arbizu-Etxeberria/ Arakistain-Alberdi Irailak 12 Ibarguren/Arakistain III.a

1955 Irailak 8 Barberito III.a-Titin/ Arbizu III.a-Mujika Irailak 9 Txikito Artadi-Alberdi/ Arakistain-Larrañaga II.a Irailak 11 Txikito IV.a-Zangitu/ Iribar-Alberdi

1956 Irailak 8 Arakistain-Etxabe XI.a/ Atano X.a-Arruti Irailak 9 Txikito Iraeta-Alberdi/ Retegi-Mendizabal

1957 Irailak 8 Atano X.a eta IX.a/ Arakistain-Egaña Irailak 9 Atano III.a-VIII.a/ Txikito Artadi-Zangitu Irailak 10 Egaña anaiak/ Zalla-Alberdi Irailak 15 Arakistain-Arruti/ Zurdo Madariaga-Mendikute

Irailak 8 Zurdo Madariaga-Esparza/ Arakistain-Egaña II.a Irailak 9 Atano X.a-Arruti/ Zalla-Zangitu Irailak 13 Arakistain/Zurdo Madariaga

1960 Irailak 8 Iribar-Sorazu/ Lejarazu-Etxabe XI.a Irailak 9 Urien-Uranga/ Zurdo Madariaga-Berasaluze Irailak 10 Arakistain-Mujika/ Zalla-Ituarte Irailak 11 Otxoa-Galarreta/ Iribar-Uranga

1962 Irailak 8 Zurdo Madariaga-Irureta III.a/ Iribar-Etxabe XI.a Irailak 9 Zalla-Sorazu/ Arakistain-Ituarte Irailak 10 Zurdo Madariaga-Garate/ Bengoetxea-Juaristi

1964 Irailak 9 Beitia-Sorazu/ Iribar-Sasiain

1958

1967

Irailak 7 Barberito III.a-Etxabe XI.a/ Atano X.a-Egaña II.a Irailak 8 Barberito III.a-Zangitu/ Arakistain-Alberdi Irailak 9 Egaña anaiak/ Satur-Arruti Irailak 14 Zurdo Madariaga-Arruti/ Arakistain I.a eta II.a

Irailak 9 Arriola IV.a-Sorazu/ Iribar-Martinez Irailak 10 Andueza IV.a-Sorazu/ Iribar-Txikito Aizarna

1959 Irailak 6 Nalda-Titin/ Atano X.a-Larrañaga III.a

1969 Irailak 8 Txikito Iraeta-Gallastegi/ Olariaga-Akarregi Irailak 21 Egiguren II.a-Sorazu/ Iribar-Egaña II.a

1973 Irailak 8 Iribar-Barandiaran/ Beristain-Etxabe XI.a

102Irailak 9 Etxarte-Martinez/ Txikuri-Leibar

1974 Irailak 8 Iribar-Etxabe XI.a/ Compañon-Baros Irailak 9 Paskual-Etxabe X.a/ Beristain-Martinez Irailak 9 Egiguren III.a-Otaegi/ Samaniego-Azpitarte

1975 Irailak 7 Atano XII.a-Gerediaga/ Ladutxe-Zubizarreta Irailak 9 Samaniego-Intxaurrondo/ Egiguren-Otaegi

1976 Irailak 8 Erostarbe II.a-Tapia I.a/ Alberdi-Barandiaran Irailak 8 Aranzeta-Azpitarte/ Mujika-Aurtenetxe Irailak 9 Erostarbe II.a-Astarloa/ Etxarte-Oteiza Irailak 9 Samaniego-Berasaluze/ Amilibia-Garmendia

1977 Atano XIII.a-Agirre/ Iriondo-Andueza Idiakez-Odriozola IV.a/ Larrañaga-Zarrabeitia

1979 Irailak 8 Atano X.a-Etxabe X.a/ Iribar-Odriozola I.a Oharra: Zerrenda honetan ez daude Gurutzeagan Amabirjinetan jokatutako partidu guzti-guztiak, urte batzuetako partiduen informaziorik ez baitugu eskuratu. Bestalde, hauek iragarritako partiduak dira, seguruasko dauden daudenean ez ziren jokatuko partidu guztiak.

zerrenda

zerrenda

-103

-105

Jose Mari Palacios “Ogeta” Zestoan ibili zenekoa 1948ko udazkenean Txikito Iraeta eta Justo Larrañaga Iraetako kojua ehizara joan ziren Bernedo aldera. Han hamahiru urteko mutiko bat ikusi zuten pilotan eta aparteko dohaiak sumatu zizkioten. Mutikoarekin eta haren aitarekin harremanetan jarri ziren eta baita lagun egin ere. Horrela, hurrengo udaran (1949) Ogeta aita-semeak Zestoara etorri ziren eta semea hemen gelditu zen uda pasatzen Justo Larrañagak gonbidatuta. Izan ere, Justok urte haietan frontoi zaharreko ardura izan baitzuen udarako pilota emankizunetako enpresario bezala. Jose Mari Ogetak Justoren etxean pasa zuen 1949ko uda, San Joan aldean, orain Iraotarrak bizi diren etxean. Ogetaren aita Esteban ere pilotaria zen, Arabako lehen profesionala, hain zuzen.

Ez dakigu ziur Ogeta gazteak lehenbiziko aldiz non jantzi izango zituen galtza zuriak, agian Zestoan bertan, baina ziur gaude artekariekin lehenbiziko aldiz Gurutzeaga pilotalekuan jokatu zuela.

Zestoara etorri eta berehala jokatu zuten lehen partidu ofiziala, Ogeta aita-semeak Patxi Irureta (Irureta IV.a) eta Elorza azpeitiarraren aurka. Arabarrek ozta-ozta irabazi zuten (22-21). Bi-bitara jokatutako partiduez gain, beste hamar bat jokatu zituen buruz buru. Bat izan ezik, buruz buru jokatutako beste partidu guztiak irabazi egin zituen orduan hamahiru urte besterik ez zituen Jose Mari Ogeta gazteak. Hain zuzen Joxe Migel Ibarguren Rubio izan zen Gurutzeaga pilotalekuan Ogeta mendean hartu zuen pilotari bakarra.

106Buruz buru izan zituen beste aurkarien artean Bereziartua, Otxua, Txikito Aizarnazabal... zeuden. Binaka ere partidu dezente jokatu zituen eta gehienak irabazi, gainera, nahiz eta bera baino zaharragoekin jokatu. Gainontzean gazte baten bizimodu normala egin zuen Zestoan Ogetak 1949ko uda hartan, herriko gazteen oso lagun egin zen. Iriondo, Txoni, Iribar, Etxabe, Artano, Sorazu... izan ziren Ogetaren lagunetako batzuk.

Uda hartako partiduez gain, Ogetak ez zuen sekula gehiago jokatu Zestoan, nahiz eta tarteka gure herrira etorri zen bisitan. Hala eta guztiz ere, Ogetak harreman estua izaten jarraitu zuen Zestoako pilotazaleekin eta pilotariekin. Ez da ahaztu behar Ogetak, besteak beste, hainbat partiduetan parte hartu zuela Irureta III.a eta Etxabe XI.a pilotariekin.

Xabier Iriondo Manuel Arregi Danbolin (2003ko apirila, 28. zenbakia)

-107

Jose Mari Palacios Ogeta Gasteizen jaio zen 1935eko irailaren 2an. Ogeta izena aitarengandik hartu zuen. Hamahiru urterekin plazaratu zen lehenbiziko aldiz eta hamaseirekin profesionaletara pasa zen. Aurrelari paregabe bezala gogoratzen dute pilotazaleek, oso pilotari elegantea zen. Bi aldiz izan zen txapeldun buruz buru (1958-1959). Arabako zikloia (Cicl贸n alav茅s) deitzen zioten eta pilota jokoak eman duen aurrelaririk onenetakoa izan da. Azken urteetan telebistako esatari ibili zen pilota partiduetako komentarioak eginez. 2002ko apirilaren 21ean hil zen bere jaioterrian.

-109

Pilota irudietan Hurrengo orrietan argazki mordoa aurkituko duzue.

Herritarrak eta inguruetakoak, pilotarien artean bikainenak eta erdi mailakoak, gaztetxoak eta ilea zuritutakoak. Gurutzeaga ederki ezagutu zuten pilotari horiek.

Ikusleek partiduaz gozatu eta batzuetan dirua jokatzen zuten.

Goiko argazkia Eliz Ondo frontoiaren aurrean pilotariak. Makurtutakoak ezkerretik eskuinera: Xabier Iriondo, Joxe Artano, Fidel Etxabe, I単aki Iriondo, Txispas, Txoni eta Txispero. Tente ezkerretik eskuinera: Patxi Herrero, Blas Barrena, Don Emeterio, Nikolas Etxeberria Kontxekutxe, Joxe Manuel Errexil, Puertoko Julian, Odriozola (Zubiaurre), Intxina, Altuna, Tomates eta Kerejeta.

Beheko argazkia Txikito Iraetak Gure Txokoa elkarteko kide guztientzat sinatu zuen argazkia. Ezkerretik eskuinera: I単aki Eizmendi Basarri, Gallastegi, Txikito Iraeta, Atano III.a eta Kortabitarte.

Laurek jokatu zuten Gurutzeagan behin baino gehiagotan.

Eskuineko argazkia Patxi Alberdi Herrero eta Joxe Manuel Regil Errexil Eliz Ondo frontoiaren aurrean.

Beheko argazkia Larra単aga, Atxukarro, I単aki Iriondo eta Inaxio Sorazu.

1

2

(1) Justo Arruti azpeitiarrari omenaldia egin ziotenekoa. Ezkerrean Potxolo dago, erdian omendua eta eskuinean Martin Iriondo.

(2) Unanue-Txortena eta Arruti-Sorazu.

(3) Joxe Ugarte, Rafael Larra単aga, Patxi Etxabe eta Sabino Irureta (Zestoako Maristetan, 1939).

(4) Inaxio Sorazuk (ezkerrean) 1958ko Espainiako Txapelketan, Burgosen, Alvarezi (eskuinean) irabazi zion finalean.

(5) Iribar egarria asetzen.

4

3

5

2

(1-2) Gurutzeaga frontoia 1999an berritu zutenekoa.

(3) Tente ezkerretik eskuinera: Florentino Alkorta Exkerra, Gallastegi, Ladutxe, Akarregi, Tapia I.a eta Irureta III.a.

Makurtuta ezkerretik eskuinera: Txikito Iraeta, Txikito Eibar, Andueza III.a, Artetxe I.a. (Zestoa, 1969).

(4) Txoni ikusleei begira tantoen arteko atsedenean.

Atzean ikusten da Jabier Lizaso artekaria.

(5) Ezkerretik eskuinera: Jose Kruz Etxaniz, Fati, Ezenarro eta Otxaka.

(6) Ezkerretik eskuinera: Fati, Txoni, Murgi eta Ipintza.

1

3

4

5

6

(1) Txikito Iraeta, eta atzean Manolo Sagarzazu eta Gallastegi.

(2) Irureta I.ari (ezkerrean) eta Florentino Alkortari (eskuinean) omenaldia egin ziotenekoa.

(3) Etxabe I.a., Luis Etxeberria Alanbrex, Blas Barrena eta Juanito Odriozola Zubiaurre. Errebotean emakumeak eta haurrak partidua ikusteko zain.

(4) Txikito Iraeta.

1

3

2

4

1

Goiko argazkia Ezkerretik eskuinera: Ajerrista, Txikito Aizarna, Urtain, Murgi eta Larramendi.

Ezkerreko argazkia Joxeantonio Legoia, Gloria Agirre, Jabier Lizaso Ipintza eta Benito Mujika. Gloria Agirre, garai hartan, Gurutzeagan jokatu zuen neska bakarra izan zen. Gero Madrilen ibili zen erraketaz.

2

Gurutzeagan jokatutako azken partidua Gurutzeagaren lekukoa kiroldegiko pilotalekuak hartu zuen 1980an eta beraz, Frontoi Zaharrean profesionalek jokatutako azken partidua 1979ko irailaren 8an izan zen. Ordukoa da argazkia. Hauexek jokatu zuten partidu hura: ezkerretik eskuinera; Etxabe X.a, Joxe Manuel Odriozola, Iribar eta Atano X.a.

-121

Aizkora apustuak, harri-jasotzeak, berbenak... Gurutzeagan Herri gehienetan, denetan ez esatearren, pilotalekua pilotaz gain beste zenbait ekintzetarako leku aproposa bihurtu izan da. Gure Frontoi Zaharra (horrela deitzen diogu betidanik ezagutu dugulako), hainbat jolasen, apusturen, festen eta esamesen lekuko izan da. Gertaera horietako batzuk aipatu gabe ezin utzi.

Sokatiran Juan Jose Saezmierak Zestoari gorazarre liburuan honela kontatzen digu pasarte bat, “Sokatira� ataltxoan: “Euskal kirolen artean, tentsioa eta urduritasuna eragiten dituen eta eztarritik soinurik zaratatsuenak sorrarazten dituenetako bat sokatira da. Kirol kementsua, eguneroko lan gogorrean aritzen diren gizonentzat aproposa.

Gurutzeaga frontoian Aizarnako eta Zestoako mutilen arteko desafioa jokatzekoa zen. (...). Bi bando elkarren aurka borrokan; bi bandok, bi giza talde indartsu, lehiaketarako grina agerian jartzen zuten, bihotz eta arima. Lehia berdinduta zegoen, soka geldi, erdi-erdian. Bi taldeen aldeko oihuak zeruraino iristen ziren. Bat-batean Aizarnako gazteak, izugarrizko ahaleginaren poderioz, lehia beren aldera bideratzen hasi ziren. Zestoarrok arima airean genuela, geure hondamendia gertu ikusi genuen. Ikusle sufrituen artean han nintzen ni ere, mukizu lotsagabea eta ausarta. Suge baten modura lurrean arrastaka joan eta sokaren muturrari heldu, eta nire indar guztiaz tira egin nion. Zestoarrek, laguntzatxo harekin, lehendabizi berdindu eta gero desafioa irabaztea lortu zuten�.

Aizkoran Apustu dezente jokatu dira Gurutzeagan, ia denak herritarren, auzotarren artean. Berezienak edo zeresana eman zutenak aipatuko ditugu.

122Benito Txapartegi eta Fernando Astigarraga. Benito Ariztain baserriko semeak eta Fernando Astigarraga Madariaga auzoko mutilak, 1958an, lau kana erdiko moztea zuten eginkizuna.

Orduan ikusle izan zen batek kontatu digunaren arabera, Ariztain bonbatxo batzuk jantzita joan omen zen frontoira. Jokoa hasi eta nahikoa estuasun bazuen aizkolariak. Bonbatxoei gora tiraka omen zebilen, baina nahikoa lanekin, eskuak izerdituta baitzituen. Bonbatxoen lokarria gomazkoa izan eta hara non goma puskatu eta bonbatxoak erori omen zitzaizkion. Irabazi egin zuenez, dena ondo bukatu omen zen baina... galdu izan balu izango omen zen zeresanik.

Benito berari pasarte hau kontatu genionean, ez zuen gezurtatu, begiak argitu eta irribarre zabala atera zitzaion. Beraz, egiatzat jo beharko dugu kontatutakoa.

Pedro Arzalluz Luxia. Akoa bailarako Aurrekoetxea baserrian jaioa.

Apustu bat baino gehiago jokatu zituen.

1961eko maiatzaren 6an, apustua jokatu zuen Migel Arregi Lopene lagun zuela. Behin bakarrik txandatuz, kanako egurra 35 minututan moztu baietz. Irabazi eta 4.000 pezetako saria jaso zuten.

1962ko maiatzaren 6an, antzeko apustua jokatu zuen, baina orduan bakarrik. 108 ontzako egurra 50 minututan moztu baietz. Irabaztea lortu zuen.

Auzoko Joxe Albizuren aurka 1963an jokatutakoak nahikoa zalaparta sortu omen zuen Akoa bailaran, auzotarrak izanik biak, temako apustua izan omen zen. Bete beharreko lana bi enbor kana erdikoak eta lau 15 ontzakoak. Luxiak irabazi zuen.

Jose Mari Loiola Kortatxo. Itziarko Usanga baserrian jaioa. Iraetako Kami単erokoan bizi zela, Gurutzeagan apustua jokatu omen zuen. Egin beharreko lana kanako egurra 60 minutuan moztu baietz. Moztu, moztu zuen, baina ordubete pasata.

Joan Aginagalde Etxetxo eta Joxe Gelaburu Karpo. 1970eko martxoaren 19an, San Jose egunez, jokatu zuten apustua Etxetxok eta Karpok. Egin beharreko lana bi kana erdiko eta bost 15 ontzako.

Arroako bi auzotar haien apustua oso ezaguna izan zen, auzotarrak bataren edo bestearen alde jarri ziren apustua egiteko.

1961ean, Lopenek eta Luxiak jokatutako apustua.

-123 Apustu hura, Arroabeko taberna batean, igandez, afalondoan sortu omen zen. Egun hartan Donostian aizkora apustua izan omen zen eta handik bueltan, afalondoren gertatu ohi den bezala, denak bero-bero izango ziren.

Desafioa batetik eta desafioa bestetik, azkenean bi hilabeteko tartean jokatzekotan 1.000 pezetako seinalea bota eta 25.000 pezeta jokatu omen zituzten.

Non jokatu le贸n-castillo bota omen zuten; Azpeitiko zezen plazan edo Zestoan. Etxetxok irabazi zuenez Gurutzeagan jokatu zen. Frontoia gainezka zen eta nahiko erraz Joan Aginagalde Etxetxo irabazle.

Jesus Goikoetxea Fati. Kirolari trebea, pilotan hainbat partidu jokatutakoa, txirrindularia, korrikalaria, futbolaria... Kirol denak probatu nahi izaten zituen eta aizkoran ere apustua egin zuen. Kaletar batentzako moduko apustua egin zuen: hiru kana erdiko ordubetean moztu baietz. Aise irabazi zuen.

Egiari zor, esan beharra daukagu, apustu hura frontoian egurrak jarri eta prestatu zela, baina hasteko orduan euria egin zuenez, San Jose 1963an, Luxiak eta Albizuk jokatu zuten apustua. eskolako frontoian jokatu zela.

Fidel Etxabe Etxabe XI.a. Pilotari profesionala zen, baina eztabaida sortu eta Jesus Goikoetxearen apustu ber-bera jokatu zuen, hau da, hiru kana erdiko egur moztea ordubetean. Asko sufrituta, baina apustua irabaztea lortu zuen.

1962an, Luxiak bakarrik egin zuen apustuaren kartela eta argazkia.

124-

Harri-jasotzaileak Kirol horrek ere izan zuen presentzia gure frontoian. Dirudienez, Arroa alde horretan bazen indarra. Berriz ere bi auzotar aipatu behar indarrak neurtu nahian, oraingoan harri jasotzen.

Alde batetik, Arroako Fausto Uranga Oliden eta bestetik, Migel Uzkudun, IbaĂąarrietako Galtxagorri baserrikoa.

Apustu hura 1972ko apirilaren 30ean jokatu zen. Egin beharreko lana, 100 kiloko zilindro zaharrarekin bost minutuko hiru txanda edo kintze.

Jendea erruz izan zen, horrelakoetan gertatu ohi zen bezala; bi gazte indarrak neurtzen eta bi auzoetako ikusleak apustu giroan. Beti gertatu ohi den bezala, irabazleak lan oso txukuna egin omen zuen eta galtzaileak uste baino gutxiago. Olidenek irabazi zuen.

Azkonarra eta txakurra aurrez aurre Beste ikuskizun bat ere izan zen hemen aipatzeko modukoa. Benito Unsain Etxetak bizirik harrapatuta etxean zeukan azkonarra, eta animalia horren eta Alberdingo txakurraren arteko borroka antolatu zuen. Kaiola handi baten barnean bi animaliak jarri zituzten, erdierdian azkonarra, txakurra bueltan-bueltan, alde batera nahiz bestera ibili zen, baina ez zieten elkarri eraso eta ikuskizuna hortxe amaitu zen.

Hockey patinetan Ikuskizun bitxi hori Luis Cristobal donostiar abokatuak antolatu zuen.

Gizon hura Zestoan nahiko ezaguna zen bere lanbideagatik eta baita zine zalea zelako ere. Zestoako Zine Forum saioetako zuzendari izan zen. Dena dela, berak hockeya egiten zuen Donostiako AtlĂŠtico San Sebastian klubean eta beste talde baten aurka Gurutzeagan partidua jokatu zuten. 1965-67 artean jokatuko zen partidu hura.

Fausto Uranga Oliden 1972ko apustuan.

-125

Berbenak Gurutzeagak, pilotari esker, makina bat jende biltzen zuen, baina jende gehien batzen zuten festak, Eguberri bigarren egunez egindakoa eta udako berbenak izaten ziren. Bereziki, udan, larunbat gauez antolatzen ziren dantzaldietara joaten zen jendea.

Gaur egun urtetan aurrera goazenok gogoan ditugu berbena haiek. Bertako gazteok ez ezik, auzoetakoak eta kanpotarrak hurreratzen ziren dantzaldietara.

Batzuetan, bildutako dirua antolatzaileentzako izaten zen, beste batzuetan herriko gazteen ekintzetarako, bestetan ikastolaren alde...

Udan zehar hainbat berbena antolatzen ziren. Miss Cestona eta Miss Veraneante izendatzeko egindako berbenak arrakasta handikoak izaten ziren. Izenak, eta baita izanak ere, gorde egingo ditugu, batzuk gogoan eta beste batzuk ahaztuta ditugu-eta.

Zesta-punta Liburu honetan esku huska jokatutako partiduak bakarrik aipatu ditugu, hori izan baita kirol nagusia Gurutzeagan. Baina erremonte, eta palaz egindako hainbat saio eta entrenaldiz gain, duela berrogei urte pasa, behin behintzat, jokatu zen zesta-puntako partidu “ofizial� bat.

Udan jokatzen ziren ohiko jaialdi haietako baten barruan jokatu zuten Andoaingo zesta-punta eskolako gazteek. Beti bezala, bi partidu jokatu ziren egun hartan Frontoi Zaharrean, bat eskuz, baina bestea zestaz, korredore eta guzti.

-127

Izenen aurkibidea Agirre, Ignazio. Txikuri. . . . . . . . . . . . . .82

Etxabe, Fidel. Etxabe XI.a. . . . . . . . . . .54, 27

Juaristi, Luis. Atano IX.a. . . . . . . . . . . . .64

Agirre, Santiago. Txikuri I.a. . . . . . . . . .82

Etxabe, Frantzisko, Etxabe I.a. . . . . . . .50

Juaristi, Luziano. Atano II.a. . . . . . . . . .62

Alberdi, Agustin. Txikito Aizarnazabal . .32

Etxabe, Jose. Etxabe V.a. . . . . . . . . . . .51

Juaristi, Luziano. Atano X.a. . . . . . . . . .64, 62

Alberdi, Jose Mari. . . . . . . . . . . . . . . . . .92

Etxabe, Joxe Mari. Etxabe X.a. . . . . . . .53

Juaristi, Mariano. Atano III.a. . . . . . . . . .62

Alberdi, Joxe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33, 22

Etxabe, Karmelo. Etxabe III.a. . . . . . . .50

Juaristi, Martzelino. Atano IV.a. . . . . . . .63

Alberdi, Migel. Kaxka. . . . . . . . . . . . . . .66

Etxabe, Karmelo. . . . . . . . . . . . . . . . . .54

Juaristi, Pedro. Atano VIII.a. . . . . . . . . .63

Alkorta, Florentino. Exkerra . . . . . . . . . .26

Etxabe, Luis. Etxabe VII.a. . . . . . . . . . .52

Kanpos, Jose Antonio. Kanpos I.a. . . . .18

Altuna, Juan. Tomates. . . . . . . . . . . . . .81

Etxabe, Patxi. Etxabe III.a semea. . . . .54

Kerejeta, Periko. . . . . . . . . . . . . . . . . . .27

Andueza, Modesto. Andueza III.a. . . . .66

Etxabe, Romualdo. Etxabe VI.a. . . . . . .51

Korta, Roman. Eperra. . . . . . . . . . . . . .83

Ansola, Gregorio. . . . . . . . . . . . . . . . . .80

Etxaide, Joxe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65

Landa, Migel. Matxin. . . . . . . . . . . . . . .81

Arakistain, Jesus. Arakistain II.a. . . . . .85

Etxaniz, Jose Kruz. . . . . . . . . . . . . . . . .28

Larramendi, Joxe. . . . . . . . . . . . . . . . . .63

Arakistain, Migel. Murgi. . . . . . . . . . . . .84, 80

Etxaniz, Luis. Etxaniz I.a. . . . . . . . . . . .65

Larrañaga, Inazio. Peru. . . . . . . . . . . . .65

Arbelaitz, Jose Luis. Sastre. . . . . . . . . .32

Fernandez, Telesforo. Fernandez II.a. .80

Larrañaga, Joan Jose. Txortena II.a. . .19

Arruti, Justo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82

Gabilondo, Pedro Mari. Karretero. . . . .55

Larrañaga, Lope. Txikito IV.a. . . . . . . . .65

Artano, Joxe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33, 24

Gallastegi, Migel. . . . . . . . . . . . . . . . . .84

Larrañaga, Pako. Txikito Iraeta . . . . . . .25

Artetxe, Juan. Etxabe IV.a. . . . . . . . . . .50

Goia, Agustin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31

Mendizabal, Luis. Gexala. . . . . . . . . . .41

Artetxe, Romualdo. Artetxe I.a. . . . . . . .51

Goikoetxea, Jesus. Fati. . . . . . . . . . . . .30

Nolaskoain, Luis Mari. . . . . . . . . . . . . . .92

Astigarraga, Benito. Olki. . . . . . . . . . . . .81

Goikotxeatarrak. . . . . . . . . . . . . . . . . . .30

Odriozola, Bixente. Odriozola II.a. . . . .41

Astigarraga, J. J. Zurdo Madariaga. . . .67, 53

Gonzalez, Joxe Mari. Benexi. . . . . . . . .32

Odriozola, Joxe Manuel. Odriozola I.a. .40

Azkue, Zelestino. . . . . . . . . . . . . . . . . . .80

Ibarguren, Andoni. Txoni. . . . . . . . . . . .33

Olaizola, Jose Mari. Konfites. . . . . . . . .81

Azpeitia, Juan. Juanillo. . . . . . . . . . . . . .81

Ibargurendarrak. . . . . . . . . . . . . . . . . . .32

Palacios, Jose Mari. Ogeta. . . . . . . . . .105

Egaña, Jeronimo. Egaña I.a. . . . . . . . . .92

Iribar, Joxe Mari. . . . . . . . . . . . . . . . . . .28, 34

Sagarzazu, Manolo. . . . . . . . . . . . . . . .31,50

Egaña, Jose Mari. Egaña II.a. . . . . . . . .92

Iriondo, Joxe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36

Sasiain, Keperin. . . . . . . . . . . . . . . . . .92

Egiguren, Antonio. Txikito Aizarna. . . . .35, 25

Iriondo, Xabier. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37

Sorazu, Inazio. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28, 52

Egiguren, Felix. Satur. . . . . . . . . . . . . . .83

Iriondotarrak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32

Tapia anaiak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67

Egiguren, Frantzisko. Satur. Azpeitiano. 83

Irureta, Bernardo. Irureta I.a. . . . . . . . . .22

Tapia, Fernando. Tapia I.a . . . . . . . . . .67

Egiguren, Pello. Egiguren I.a. . . . . . . .84, 82

Irureta, Felix. Irureta II.a. . . . . . . . . . . . .23

Tapia, Juan Ramon. Tapia II.a . . . . . . .65

Etxabe, Bibiano. Etxabe IX.a. . . . . . . . .53

Irureta, Patxi, Irureta IV.a. . . . . . . . . . .24, 39

Uria, Luis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65

Etxabe, Estanis. Etxabe VIII.a. . . . . . . .52

Irureta, Sabino. Irureta III.a. . . . . . . . . .23, 40

Zalla, Jesus. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .93

Etxabe, Estanis. Txikito Artadi. . . . . . . .54

Juaristi, Joxe Mari. Atano VII.a. . . . . . . .63

Zendoia, Pedro. Periko Eloi. . . . . . . . . .81