AORTA jaarverslag 2018 - Stad van Morgen

Page 1

STAD VAN MORGEN

JAARVERANTWOORDING 2018


WONDERWOODS // MVSA ARCHITECTS


INLEIDING

AORTA agendeert met haar programma voortdurend de rol

nieuwe woningen komen er juist kansen. Het is ook ingewik-

van ontwerp als een pleidooi om de inclusieve kracht van

keld want historische ontwerpprincipes en het betrekken

ontwerpend onderzoek te benutten voor complexe maat-

van verschillende schaalniveau’s maakt de opgave nog

schappelijke vraagstukken. De na-oorlogse wijken komen

complexer. Tegelijkertijd is het juist die verwevenheid van

steeds meer in de belangstelling te staan door de druk op

grote structuren met het fijnmazige netwerk wat ruimte biedt

de markt en de roep om de woningen te verduurzamen.

om deze wijken te versterken. Niet rucksichtslos bouwen

Dat brengt een grote uitdaging met zich mee, want hoe doe je

in de grote maat maar juist heel precies kijken hoe het

dat. Bieden de verschillende bouwsystemen waar deze wijken

repeterende ruimtelijke netwerk verstevigt kan worden, en

mee zijn gebouwd kansen om op te schalen? Gaan techniek

dan pas het laadvermogen van de wijk opnieuw bekijken.

en ontwerp hand in hand? En welke rol speelt erfgoed?

Wat willen de bewoners en wat biedt het de wijk? In de

Omdat onbekend onbemind maakt, brachten we historische

publicatie Kracht van (Over)Vecht zien we hoe Overvecht

kennis over het oorspronkelijke ontwerp op veel manieren

robuuster kan worden. De kansenkaart introduceert een

onder de aandacht, met tours, ontwerpend onderzoek,

nieuwe schaal: die van ‘dichtbij’ met meer aanleiding voor

blogs en publicaties.

contact, beweging en ondernemerschap.

Zo zien we in Kanaleneiland hoe de oorspronkelijke groene

We zochten een breder publiek op met de serie Stad van

ontwerpprincipes een nieuwe rol krijgen in het vraagstuk van

morgen, een reeks waarin alle grote systeemvraagstukken

klimaatverandering. Welke motieven zijn destijds gebruikt om

van dit moment aan bod kwamen. Hoe gaan we om met het

het groen in te richten en de positie van de bouwblokken te

ruimtelijk beslag van de energievraag, het klimaat, data en

versterken? De ruimtelijke kracht van deze wijken zit juist in

ontstaat er nieuwe architectuur, door de circulaire economie?

het feit dat zij als één grote compositie zijn gemaakt: steden-

Goed bezochte avonden die telkens weer aantonen dat inno-

bouw, groen en architectuur gaan hand in hand. Het is net als

vatie kan, en dat ontwerpers met hun vermogen om ruimte

een patchwork: haal je er één draadje uit dan valt het netwerk

te verbinden aan technische innovatie de leefomgeving aan-

uit elkaar. Benut ook die kennis voor nieuwe vraagstukken!

genamer maken. En tijdens de Dag van de Architectuur kreeg je een voorproefje van hoe dat er uit kan gaan zien!

Deze wijken zijn vooral ontworpen vanuit de wijkgedachte, waarbij alle voorzieningen op loopafstand van de woning beschikbaar waren. Kinderen liepen door het groen naar school. Woningen werden ontwikkeld voor elke levensfase, zodat men op de oude dag, binnen de wijk kan doorschuiven naar een passende woning. Ook stond de auto centraal, met een vast geloof in nieuwe vormen van mobiliteit. Anno 2018 is er weer behoefte aan kleinschalige voorzieningen voor kleine ondernemers, ontmoetingsplekken, gebruiksgroen en veiligheid. In combinatie met de energietransitie, oplossingen voor extreme klimaatscenario’s en behoefte aan

Eveline Paalvast. April 2019

3


4 DE VECHT LANGS DE VECHTZOOM // HET UTRECHTS ARCHIEF

‘EEN KWESTIE VAN VERANTWOORDELIJKHEID’


5

DE NAOOLOGSE WIJKEN Over het atelier Kracht van (Over)Vecht Publicatie Kracht van (Over)Vecht Lunchpresentatie Kracht van (Over)Vecht Ronde tafel naoorlogse bouwsystemen Workshop verduurzaming naoorlogse woningen Verdiepingsessie Overvecht Noord aardgas vrij Stedenbouw voor extremen II Drie wijktours culturele zondagen Noordwaarts

06 07 07 08 08 08 09 09

ANDERS DENKEN Debat het gas eraf Omgevingsvisie Lunetten The art of city making

10 10 11

SERIE STAD VAN MORGEN #1 Climate kick #2 Positive energy #3 Zero waste #4 Who owns the city

12 12 13 14

LECTURES GEZONDE VERSTEDELIJKING IN DE PROVINCIE #1 Let’s dense #2 Let’s move

16 17

CITYZINE Nieuwjaarsduik 18 Dag van de architectuur 18 20 Jaar, 20 gebouwen 20 Tours 21 EDUCATIE Straatbeelden Creating cities

23 23

AORTA ONLINE 24 JAARCIJFERS 25z OVER AORTA 28 Missie en koers 28 Medewerkers 29 Colofon 30


6

DE NA-OORLOGSE WIJKEN

OVER HET ATELIER KRACHT VAN [OVER]VECHT

KRACHT VAN (OVERVECHT)

Overvecht ligt langs de Vecht. Maar de rivier en haar oevers

DATUM 10 januari en 21 februari // FINANCIERS Gemeente Utrecht,

zijn nauwelijks zichtbaar.

Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, TAUW // BEZOEKERSAANTAL 34 en 53

De Vecht kan zoveel meer zijn dan waterafvoer van de stad.

Kan de Vechtzone als groen-blauwe corridor tussen binnen­

Een groene en waterrijke omgeving nodigt uit om naar buiten

stad en buitengebied meer betekenis krijgen voor de wijk

te gaan, te bewegen, uit te rusten of mensen te ontmoeten.

Overvecht? Gedurende enkele maanden onderzocht een

De Vechtzone wordt ook belangrijker omdat het steeds vaker

team van ontwerpers en adviseurs verschillende scenario’s

extreem hard zal gaan regenen. De Vechtzone kan dan grote

waarbij de Vechtzone meer positieve betekenis krijgt voor de

hoeveelheden water uit de wijk opvangen en afvoeren. Water

wijk Overvecht. Er werd rekening gehouden met de sociale

en groen geven verkoeling op extreem warme dagen, die in

betekenis, toekomstige klimaatontwikkelingen, de ambities

de toekomst vaker voor komen. Ook kan de Vechtzone een

om over te stappen op schone energiebronnen en afval-

rol spelen bij het opwekken van schone energie voor de wijk

stromen te minimaliseren. Het team was onderverdeeld in

Overvecht. Energie opgewekt door wind, zon, aardwarmte of

drie koppels, die ieder een thema uitwerkten: ‘gezond en

hergebruik van restwarmte.

sociaal’, ‘water en klimaat’, ‘energie en circulair’. Het team werd geadviseerd door betrokken organisaties, bewoners en

AORTA heeft het initiatief genomen voor een stadsatelier om

ondernemers uit de omgeving en werkte van november 2017

de potentie van de Vecht voor Overvecht in kaart te brengen

t/m februari 2018 onder leiding van een ateliermeester aan

en krachtig te verbeelden. Tijdens een aantal atelierbijeen-

de kansenkaart voor de Vechtzone.

komsten verkennen drie stedenbouwkundige en landschappelijke ontwerpbureaus samen met gebiedsexperts de kansen

Op 10 januari presenteerde het team een aantal denkrichtin-

die de Vecht biedt op de genoemde terreinen. Zij starten op

gen voor de kansenkaart. Hierna werd aan drie thematafels

het schaalniveau van de wijk om van daaruit door te werken

met betrokken ondernemers, bewoners en organisaties uit

naar de Vechtzone. Dat is belangrijk want om klimaat- en

Overvecht, gesproken over de denkrichtingen. Wat zijn goede

energievraagstukken op te lossen moet je aanhaken bij het

voorstellen en wat juist niet? Welke ideeën zijn geschikt om

grotere netwerk. In een aantal scenario’s blikken we vooruit

verder aan te scherpen en uit te werken? Wat mist er?

op een verdere toekomst, om vervolgens de stappen te

Ook vroegen we een aantal deskundigen om mee te denken:

beschrijven die we nu kunnen zetten om daarop in te spelen.

Marianne Lensink [programmamanager kwaliteit openbare ruimte en klimaatadaptie, Gemeente Utrecht], Paul Achter-

De ontdekkingen en de verbanden komen samen in schetsen,

berg [landschapsarchitect Atelier QUADRAT, deskundige

kaartbeelden en doorkijken. De kansenkaart die zo ontstaat

ontwerpprincipes naoorlogse wijken], Sander Rombout

brengt ideeën samen die kunnen bijdragen aan een gezonde

[tuin- en landschapsarchitect Copijn, landschapsarchitecten

leefomgeving; groen, sociaal, met schone energie, en voor-

en boomspecialisten], Emile Revier [partner en architect

bereid op extreme weerscenario’s. De gemeente Utrecht

Posad, Spatial Strategies].

ondersteunt het initiatief en wil de resultaten gebruiken om een toekomstvisie voor de Vechtzone te ontwikkelen, samen

In de laatste meetup van 21 februari presenteerde AORTA

met bewoners, eigenaren en gebruikers. De kansenkaart is

de kansenkaart voor Overvecht en de Vechtzone. De kansen-

een startpunt voor het gesprek hierover.

kaart brengt in beeld hoe de wijk zich de komende jaren kan voorbereiden op toekomstige uitdagingen. Onder leiding van Danielle Arets voerden we het gesprek met bewoners, ondernemers, organisaties en gebiedsdeskundigen.


PROGRAMMA

PUBLICATIE KRACHT VAN (OVER)VECHT

LUNCHPRESENTATIE KRACHT VAN (OVER)VECHT

DATUM 25 juni

DATUM 14 mei // FINANCIERS programmateam Overvecht Noord aard gasvrij PARTNERS afdeling ruimte // AANTAL DEELNEMERS 110, op uitnodiging

De opbrengsten van deze bijeenkomst verwerkte AORTA samen met de kansenkaart in een online publicatie. Opvallend is

Als voorbeeld van een inspirerende werkwijze presenteert

de veelbelovende positie van de wijk in stad en landschap en

AORTA het project Kracht van (Over)Vecht aan iedereen van

de sterke karaktertrekken. Ook zagen we dat Overvecht in het

de gemeente Utrecht die werkt aan ruimtelijke ontwikkeling.

licht van klimaatverandering en energietransitie robuuster en

AORTA heeft het initiatief genomen voor een stadsatelier om

weerbaarder kan worden. We zien een ‘kantel’-proces voor

de potentie van de Vecht voor Overvecht in kaart te brengen

ons. Gedragen door de schouders in de wijk wordt Overvecht

en krachtig te verbeelden. De kansenkaart brengt ideeën

beter verbonden aan de omgeving met een minder centrale

samen die kunnen bijdragen aan een gezonde leefomgeving;

plek voor de auto. De publieke ruimte wordt bruikbaarder

groen, sociaal, met schone energie, en voorbereid op extreme

en rijker geschakeerd. De wijk wordt zachter en er is meer

weerscenario’s. De gemeente Utrecht ondersteunt het initiatief

aanleiding voor contact en beweging. Er is voor meer wat

en wil de resultaten gebruiken om een toekomstvisie voor de

wils en er wordt een nieuwe schaal geïntroduceerd: die van

Vechtzone te ontwikkelen, samen met bewoners, eigenaren en

het overzichtelijke, behapbare en het ‘dichterbij’.

gebruikers. De kansenkaart is een startpunt voor het gesprek hierover.

De publicatie kun je hier downloaden: PUBLICATIE KRACHT VAN [OVER]VECHT VERDIEPINGSESSIE DATUM 14 mei // FINANCIERS: programmateam Overvecht Noord aardgasvrij

TEAM

PARTNERS Programmateam Overvecht aardgasvrij, corporaties, Eneco,

Landschapsontwerpers Eek van der Krogt [Flux Lands-

energie U, team Kracht van (Over)Vecht // AANTAL DEELNEMERS 25

cape Architecture] en Simon Verbeeck [Lola Landscape Interventions], stedenbouwkundig ontwerper Sven van

Op verzoek van de programmamanager Utrecht Noord

Oosten [Buro MA.AN], adviseur water en [geo]hydrologie

aardgasvrij, presenteerde het ontwerpteam de resultaten

Mark de Weerd [Tauw], adviseur ruimtelijke ontwikkeling

van Kracht van (Over)Vecht aan de handelende partijen.

en klimaatadaptatie Joris Viscaal [Tauw], adviseur

(gemeente, corporaties, energiepartijen). Het doel was, naast

energie, materialenstromen en circulaire economie Jacob

inspiratie, de alternatieve warmtebronnen uit het onderzoek

Verhaart [Except] en adviseur sociaal en duurzaam onder-

van AORTA, te delen. Ook werd gezocht naar meekoppelende

nemerschap Robbert Maas [SOON].

belangen. Een belangrijke uitkomst was dat er veel meer

Onder de bezielde leiding van landschapsarchitect en

gedeeld moet worden, niet alleen de diverse planningen

adviseur Jandirk Hoekstra [H+N+S Landschapsarchitecten].

maar juist ook de geplande investeringen.

7


8

DE NA-OORLOGSE WIJKEN

RONDE TAFEL/TOOLKIT BOUWSYSTEMEN

zijn relevant bij (her)ontwikkeling? Cultuurhistorie biedt

DATUM 26 april // FINANCIERS Rijksdienst Cultureel Erfgoed // PARTNERS

ruimte voor veranderingen die recht doen aan het bestaande

Rijksdienst Cultureel Erfgoed // AANTAL DEELNEMERS 34, op uitnodiging

karakter // Dr Leo Oorschot -onderzocht met een multidisciplinaire onderzoeksgroep van de TU Delft het ideale model

Een verkenning naar de potentie van een praktische toolkit

om portiekwoongebouwen uit het interbellum en de wederop-

voor alle partijen betrokken bij het verduurzamen van de

bouw te verduurzamen én rekening te houden met de wensen

naoorlogse woningvoorraad. De architectuur en de steden-

van bewoners. [Onderzoek: Beyond the Current TU Delft] //

bouw van de na- oorlogse voorraad komt steeds meer in

Dr Haico van Nunen – is adviseur en partner bij [Bouwhulp-

de belangstelling. Grootscheepse renovatie programma’s

groep] over zijn onderzoek en ervaring met het verduurza-

worden uitgevoerd om de maar liefst 2,6 miljoen woningen

men van bouwsystemen. ‘ Wat levert opschaling van de reno-

toekomstbestendig te maken. De wens om de woningen en

vatie op? // Drs Bettina van Santen – ‘ als erfgoed adviseur

flats te verduurzamen gaat hand in hand met verschillende

bij de gemeente Utrecht betrokken bij de planvorming en

technologische mogelijkheden om energie te besparen, of

renovatie van Kanaleneiland. Zuid. Welke lessen kunnen we

zelfs op te wekken. Isolatie en omschakelen naar nieuwe

leren als corporaties samen een plan van aanpak opstellen?

energiebronnen vraagt veel kennis van de bouwtechnische

Is een architectonisch kader een werkbaar instrument?

mogelijkheden én van de lokale mogelijkheden voor energiebronnen. Ook andere wensen op het gebied van veiligheid en sociale differentiatie spelen een rol.

WORKSHOP TIJDENS CONFERENTIE NEDERLAND

Van de 1,8 miljoen meergezinswoningen uit de naoorlogse

VERANDERD/T

periode is een kwart gebouwd in zogenaamde ‘bouwsystemen’.

DATUM 3 december // FINANCIERS Rijksdienst Cultureel Erfgoed // PARTNERS

Die werden gebruikt om in korte tijd – tegen lage kosten –

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en wetenschap // BEZOEKERSAANTAL 15

zoveel mogelijk woningen te bouwen. De grootschalige toepassing van deze systemen, met name in de (middel-)

Veel naoorlogse woningen voldoen niet aan de huidige

hoogbouw, maakt dat de renovatieopgave in grote delen van

kwaliteits- en wooneisen. Wordt deze generatie woningen

Nederland eenzelfde karakter heeft. Juist dat biedt kansen

gesloopt? Woningen die wellicht óók belangrijk zijn vanuit

om kennis te delen, en met zorg naar het oorspronkelijke ont-

cultuurhistorisch oogpunt en wetende dat Nederland in de

werp te kijken. Welke oplossingen doen recht aan het ontwerp,

toekomst een miljoen woningen extra nodig heeft? Een praat-

welke energie besparende maatregelen kun je toepassen, wat

plaat kan de mogelijkheden in kaart brengen.

werkt goed in het meekrijgen van bewoners, en hoe zit het

In opdracht van de Rijksdienst ontwikkelde architectuur-

met de financiering? Veel partijen zoeken vooral binnen het

centrum AORTA een ‘praatplaat’ voor de Utrechtse wijk

eigen project naar probleemoplossingen. Terwijl landelijk ie-

Overvecht. De portieketageflat, gebouwd in het Intervam-

dereen tegen vergelijkbare problemen aanloopt. Helpt bij het

systeem, is gerenoveerd naar Nul-op-de-meter. Hoe hebben

versnellen van de opgave een landelijk toegankelijk informatie

de oorspronkelijke ontwerpprincipes doorgewerkt in deze

systeem, een digitaal platform, inspirerende bijeenkomsten

verduurzamingsopgave? Tijdens de workshop werd aan de

en/of voorbeeldprojecten? We starten met een ronde tafel in

aanwezigen gevraagd welke dilemma’s zij tegen komen in

Utrecht, samen met betrokken handelende partijen.

hun werk en welke rol erfgoed speelt in de discussies. Met de resultaten wordt een serie praatplaten ontwikkeld.

Inleidende presentaties: Dr Marinke Steenhuis – ‘De cultuur-

www.magazine-on-the-spot.nl/nederland-veranderdt/editie-

historische context’ [SteenhuisMeurs] Welke ontwerpthema’s

2/#praatplaat


PROGRAMMA AORTA doet haar onderzoek in het kader van het Ontwerpprogramma Erfgoed en Ruimte van Het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Dat programma betrekt ontwerpers en erfgoed professionals bij actuele vraagstukken op het snijvlak van klimaat, energie, ruimte en erfgoed met als doel een toekomstgerichte benadering van het Nederlandse cultuurlandschap en een duurzame ontwikkeling van onze dagelijkse leefomgeving. Het onderzoek van AORTA is één van de 16 projecten in Nederland. www.stimuleringsfonds.nl/nl/urbanisatie STEDENBOUW VOOR EXTREMEN II

DRIE WIJKTOURS CULTURELE ZONDAGEN NOORDWAARTS

DATUM september 2018-juni 2019 // FINANCIERS Stimuleringsfonds Creatieve

DATUM 23 april // FINANCIERS Utrecht Marketing // PARTNER Culturele

Industrie, Gemeente Utrecht, gebiedseigenaren // PARTNERS Gemeente

zondagen // BEZOEKERSAANTAL 169

Utrecht, corporaties, waterschap, TAUW // AANTAL DEELNEMERS 20, op uitnodiging

// ZUILEN Zuilen, van origine een aparte gemeente waar voornamelijk

Veel partijen werken in de naoorlogse wijken aan slimme

arbeiders werden gehuisvest, is veranderd in een gemêleerde

oplossingen voor nieuwe vraagstukken zoals energie en

woonwijk van Utrecht. Tijdens deze wandeling blijkt hoe

het klimaat. Ook zijn er wensen om de woningvoorraad te

moderne bebouwing is ingepast in de oude structuur en hoe

differentiëren, en te verdichten. AORTA start met ontwer-

ook groen hierbij een rol speelt. Je bezoekt onder meer het

pend onderzoek naar de toepassing van de oorspronkelijke

Vorstelijk Complex, het oude stadhuis, de Springertuin

ontwerp­principes voor een klimaatrobuuste omgeving.

en verschillende woonwijken.

De kennis over de principes achter het groen van toen en de relatie tussen bebouwing en groen, mist in het idioom van

// ONDIEP

de gemeente, waterschap en corporaties. De nieuwe opgave

Ondiep is een typische volkswijk. De bouw van de eerste

van klimaatadaptatie lijkt goed aan te kunnen sluiten bij de

woningen begon in 1915. Vanaf 2010 zijn onder meer in

oorspronkelijke cultuurhistorische kwaliteiten. Daarom willen

Het Kleine Wijk en de Fruitbuurt oude huizen vervangen voor

we een voorbeeldstellende, toekomstbestendige ontwerp-

nieuwbouw. De buurtsamenstelling verandert en er komen

grammatica maken voor vergelijkbare naoorlogse wijken. Het

steeds meer werkende jongeren en studenten in de wijk wonen.

resultaat is de routekaart CIAM 2.0. Deze ontwerpgrammatica

We laten je met een rondje door Ondiep het verleden van

is ook in te zetten voor andere vraagstukken die ingrijpen in

de wijk zien, zoals het slachthuis en het hof van Chartreuse,

de publieke ruimte, zoals de energietransitie en verdichten.

maar ook de nieuwbouw in de verschillende buurten. Heeft Ondiep het dorpse karakter weten te behouden?

De naoorlogse wijk Kanaleneiland wordt landelijk gezien als één van de betere. De waarde zit met name in het ruime

// OVERVECHT

groen, en de stedenbouwkundige opzet. Deze grote maat

Overvecht is één van de grootste naoorlogse wijken en onder-

biedt veel kansen voor een moderne omgang met groen,

tussen na 50 jaar ook onderdeel geworden van ons erfgoed.

water en klimaatadaptatie. Tegelijkertijd is er een kans omdat

De wijk lijkt op het oog te bestaan uit flats, maar is bijzonder

deze wijken aan de beurt zijn voor grootschalige renovatie en

groen en wijds opgezet, met parken en drie oude forten van

herontwikkeling. De fijnzinnige opzet van naoorlogse wijken

de Utrechtse waterlinie. Ook wat architectuur betreft valt

zoals Kanaleneiland waarbij bebouwing, openbare ruimte en

er nog zoveel meer te ontdekken, vooral bijzondere woon-

groen elkaar versterken en aanvullen, is tegelijkertijd erg

vormen zoals de doorzonwoning en experimentele flats die

kwetsbaar. Als op microniveau een aanpassing wordt gedaan,

toentertijd ongekende luxe boden.

heeft dat vaak een repeterend negatief effect op het totaal. Inzicht in deze oorspronkelijke samenhang in de ontwerpgrammatica is essentieel om met de juiste argumenten deze wel of niet te benutten. Ook houdt de projectgedreven aanpak vaak geen rekening met grotere stedenbouwkundige en landschappelijke structuren.

9


10

ANDERS DENKEN

DEBAT HET GAS ERAF

OMGEVINGSVISIE LUNETTEN

DATUM 14 MAART // FINANCIERS GEMEENTE UTRECHT [INITIATIEVEN-

DATUM 5 maart // FINANCIERS gemeente Utrecht

FONDS], STIMULERINGSFONDS CREATIEVE INDUSTRIE // BEZOEKERSAANTAL 45

Binnen LunettenLab werkt de gemeente samen met wijkbewoners, ondernemers en andere betrokkenen aan de

Architectuurcentrum AORTA organiseerde in aanloop op

Omgevingsvisie Lunetten. Wat willen we in Lunetten behou-

de verkiezingen een debat over de ambities van Utrecht in

den? Wat willen we dat er verandert? Zo werken we samen

de strijd voor een schone stad en aardbol. De stad wil in

aan een lange termijnplan; de Omgevingsvisie Lunetten. De

2030 energieneutraal zijn. Maar hoe schoon is de Utrechtse

resultaten van de Burgertop van 4 november 2017 vormen

energie over 12 jaar werkelijk? Zijn we met de komst van

de basis. De stedelijke Omgevingsvisie 1.0 is het kader. De

de eerste aardgasvrije wijken en de groei van het aantal

Omgevingsvisie Lunetten die zo in co-creatie tot stand komt,

zonnedaken op de goede weg? Of zijn er echt meer of andere

wordt voorgelegd aan de gemeenteraad. Een omgevingsvisie

maatregelen nodig? En hoe gaan we deze enorme operatie

is belangrijk voor de wijk en wijkbewoners, want alle nieuwe

eigenlijk betalen?

plannen hier aan worden getoetst.

Hierover gingen we in gesprek met de bezoekers en Anne-Jo Visser [programmamanager Energie, Gemeente Utrecht],

AORTA vroeg aan Heren5 architecten om een bijdrage te

Sander Willemsen [Energie-U], Alex Kaat [communicatie

geven aan de vraag: hoe willen we over 20 jaar wonen? Met

en public affairs, Eneco], Bert Strijker [Energie Collectief

inspiratie en ondersteuning van de deelnemers aan de tafel

Utrechtse Bedrijven], Joop Oude Lohuis [programmadirecteur

wonen.

Energie, Gemeente Utrecht], FrÊderique Houben [programmamanager Energie, Vastgoed en Campus, Universiteit Utrecht] en Jeroen Niemans [programmamanager Energietransitie, Ruimtevolk] onder leiding van moderator Patrick van der Hijden. Het debat maakte deel uit van Utrecht2030, een serie debatten in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen, georganiseerd door TivoliVredenburg, Bibliotheek Utrecht, De Kargadoor, Expodium, Architectuurcentrum AORTA, Stadspodium Utrecht, De Metaal Kathedraal, Krachtstation, ’t Hoogt, ZIMIHC Stefanus. // BLOG Maurice Hengeveld schreef een blog over de avond: www.aorta.nu/blog/van-het-gas-af-dus-het-gas-erop/ // STRIP We sloten de avond af met een wrap-up door illustrator en live-tekenaar Ronald van der Heide: www.aorta.nu/Debat-Het-gas-eraf-.jpg


PROGRAMMA 11

THE ART OF CITY MAKING DATUM MAANDAG 21 mei OPENINGSDAG EU GREEN WEEK // FINANCIERS Planbureau voor de Leefomgeving en gemeente Utrecht // PARTNERS EU Green Week, Planbureau voor de Leefomgeving en gemeente Utrecht en team Kracht van (Over)Vecht // AANTAL BEZOEKERS DEELPROGRAMMA AORTA 40

Maandag 21 mei opende de EU GREEN WEEK in Utrecht. Een week waarin samen werken aan een groene en gezonde stad centraal staat. Hoe maken we van onze stad een fijne en gezonde plek om te leven, wonen en werken? In Utrecht worden lokale duurzame initiatieven gestimuleerd, want een gezonde stad begint in onze eigen straat en wijk. Onder leiding van Tracy Metz startte het programma met een welkom door Karmenu Vella (European ENV Commissaris), Stientje van Veldhoven (Minister van infrastructuur en waterstaat, Jan van Zanen (Burgemeester van Utrecht) en Erik Solheim (Directeur United Nations Environment Programme). AORTA organiseerde zes pitches over samen gezond stad maken van stedelijke pioniers. Gerwin de Vries [Flux landscape] vertelt oa over zijn ontwerp voor een klimaatadaptieve openbare ruimte in Deelgebied 5 van het Merwedekanaalzone. Joris Viscaal [Tauw] en Sven van Oosten [M.A.A.N] presenteert het onderzoek ‘Kracht van (Over)Vecht’, een initiatief van AORTA om de potentie van de wijk te versterken. De oplossingen liggen in thema’s als groen, energie en sociaal. Floris Schifleri [Superuse Studios] spreekt over Blue city, het zwembad waar bedrijven hun reststromen aan elkaar koppelen, en waar de blauwe circulaire economie in praktijk wordt gebracht. Marthijn de Jong [Space & matter] vertelt over Europa’s grootste dakboerderij op een voormalige Philips-fabriek in Den Haag. De ‘urban farm’ heeft een kassencomplex, viskwekerij en een dakterras open voor bezoek. Charlotte Ernst presenteert Hof van Cartesius een circulaire werkomgeving voor duurzame creatieve ondernemers over ‘doe het zelf’ circulair bouwen in Utrecht.


12

SERIE STAD VAN MORGEN

STAD VAN MORGEN In een serie inspirerende bijeenkomsten over de toekomst

Een aantal mensen uit de praktijk gevraagd mee te denken

van onze leefomgeving ontrafelen we de uitdagingen voor

met hun kennis en ervaring. Edwin van der Straat, mana-

de stad van morgen. Voorafgaand aan elke editie publiceert

ger klimaatadaptatie bij TAUW; Wiebke Klemm van Ur-

DUIC een artikel over het onderwerp. Over de avond zelf

banGreenScape en beleidsmedewerker Gemeente Den Haag;

wordt een blog geschreven. Aan het einde van de serie een

Harry Boeschoten, programmadirecteur Groene Metropool

samenvattend artikel door een vakjournalist. Daar maken we

bij Staatsbosbeheer en van de gemeente Utrecht; Jeroen

in 2019 een online publicatie van.

Schenkels Senior Adviseur/Programmamanager meerjaren

De avonden gemodereerd door Danielle Arets, associate lector

groenprogramma; Marianne Lensink, programmamanager

journalistiek en innovatie Fontys Hogeschool en Design

Kwaliteit Openbare Ruimte en Klimaatadaptatie en Maarten

Academy Eindhoven. We gaan in discussie met bouwers,

Hensbroek projectmanager gemeente Utrecht.

ontwikkelaars, politiek, ontwerpers en de genodigden. De serie loopt door in 2019.

// ARTIKEL DUIC

FINANCIERS Tauw, Synchroon ontwikkelaars, AM Bouwin-

Hoe gaan we stad klaarmaken voor het weer van de toekomst?

vest, Hurks, Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en de

www.aorta.nu/nieuws

gemeente Utrecht. SAMENWERKINGSPARTNERS DUIC en TivoliVredenburg.

// BLOG Martine Bakker schreef een blog over de avond: www.aorta.nu/blog/blog-stad-van-morgen-1-climate-kick/

#1 CLIMATE KICK DATUM 26 september // AANTAL BEZOEKERS 127

#2 POSITIVE ENERGY In de eerste aflevering zoomen we in op de leefomgeving

DATUM 27 oktober // AANTAL BEZOEKERS 85

bij extreem weer. Drie korte presentaties nemen ons mee in nieuwe mogelijk­

Een ding is zeker: we moeten naar een alternatief voor

heden, waarna we telkens met elkaar in gesprek gaan over

fossiele brandstof. Energie uit aardgas, kolen en olie loopt op

deze opgave. Jeroen Schilder van MVSA Architects presen-

z’n eind. Alternatieven zijn elektriciteit uit wind en zon

teert zijn ontwerp voor de tweede toren van het Wonder-

en warmte via warmte/koude opslag, maar ook aardwarmte

woods project, het icoonproject van het Beurskwartier.

of restwarmte uit industrie of ons rioleringssysteem. Wat is

Dit ambitieuze project combineert een verticaal park met

de impact van de energietransitie op onze leefomgeving?

hoogstedelijke verdichting. Florian Boer van De Urbanisten

Hoe kan ontwerp bijdragen aan een logische en vriendelijke

werkt samen met ambtenaren van de Gemeente Leiden aan

inpassing van duurzame energie? In deze bijeenkomst maken

het integreren van klimaatrobuuste ontwerpoplossingen

we een verkenningstocht naar de ruimtelijke gevolgen van

voor het handboek openbare ruimte. Want hoe we de stad

de energierevolutie.

klimaatadaptief in kunnen richten is technisch wel berekend

Frank Stedehouder van Mex architects presenteert het Inside-

en bedacht. Maar van weten naar daadwerkelijk doen zit nog

Out modulair renovatiesysteem waarmee hoogbouwflats uit

een groot gat. Samenwerken is van groot belang, zo blijkt,

de jaren 60-70 kunnen worden gerenoveerd naar energie­

net zoals het delen van de juiste kennis. Zo kan klimaat ook

leverend. Opdrachtgever Stichting Bo-Ex test nu in een con-

bijdragen aan meer leefbaarheid.

sortium van diverse partijen een prototype van het ontwerp.


13

Do Janne Vermeulen van Team V presenteert haar ontwerp

#3 ZERO WASTE

voor de 21 verdiepingen tellende houten Amsterdamse

DATUM 13 november // AANTAL BEZOEKERS 98

hybride woontoren HAUT met energie-opwekkende gevels. Ontwikkeld in opdracht van Lingotto en uitgewerkt met inge-

Niet alleen onze fossiele brandstoffen zijn eindig. Ook onze

nieursbureau Arup.

grondstoffen voor bouwmaterialen zijn schaars. Bovendien

Jeroen Atteveld van Heren 5 bespreekt zijn ontwerpen in

vormt het afval die bij de bouw en sloop vrijkomt een grote

Utrecht voor Leeuweplaats en Lieflandpark. De ontwerpen

aanslag op het milieu. Hoe verminderen we het gebruik van

zijn gebaseerd op het bekende trias-energetica, met een laag

nieuwe grondstoffen? Hoe verminderen we afval en zorgen

verbruik, terugwinning en opwekking van duurzame energie.

we ervoor dat we gebruikte bouwmaterialen opnieuw kunnen inzetten? Wat is er nodig om woningen of een hele wijk

Wethouder Lot van Hooijdonk, Gemeente Utrecht, Rolf van

circulair te bouwen? En hoe kan ontwerp bijdragen aan een

der Weiden, Manager Strategie en Beleid van stichting Bo-Ex,

logische en aantrekkelijke inpassing? Kunnen we de over-

Patrick van Bladel regiomanager Utrecht bij Synchroon en

gang naar circulaire bouw versnellen?

Anne-Jo Visser, Programmamanager Energie bij de Gemeente Utrecht mengden zich in de discussie met de zaal.

Charlotte Ernst van Cistain en Het Hof van Cartesius spreekt over Het Hof als fysieke proeftuin voor de circulaire economie,

// ARTIKEL DUIC

waarbij ze op alle vlakken experimenteren met het terug-

Voorafgaand aan deze avond publiceert DUIC een interview

brengen van afval- en reststromen. Daarnaast gaat ze in op

met wethouder Lot van Hooijdonk en architect Jeroen

de circulaire en duurzame ontwikkeling van het Werkspoor-

Atteveld.

kwartier. Menno Rubbens van cepezedprojects vertelde over

www.aorta.nu/nieuws/stad-van-morgen-2-positive-energy/

de circulaire gebouwen The Green House en de Tijdelijke Rechtbank Amsterdam. Bij deze projecten zijn op een slimme

// BLOG

manier herbruikbare materialen toegepast en was het streven

Martine Bakker schreef een blog over de avond:

het gebouw een hoge intrinsieke waarde te geven. Daarmee

www.aorta.nu/blog/stad-van-morgen-2-positive-energy-2/

maken ze het gebouw goed aanpasbaar, zodat de functie kan veranderen en het gebouw zelfs geheel verplaatst kan worden. Noud Paes van Paul de Ruiter architects gaat in hun ontwerp voor woongebouwen op de NPD Strook in Overvecht en het QO Hotel in Amsterdam. Hier ontwerpen ze het gebouw als eco-systeem, waarbij ze alle kringlopen proberen te sluiten, of het nu energie, CO2, water of afval betreft. // ARTIKEL DUIC Hoe bouwen we de stad van de toekomst? www.aorta.nu/blog/stad-van-morgen-3-zero-waste/ // BLOG Maurice Hengeveld schreef een blog over de avond: www.aorta.nu/blog/stad-van-morgen-3-zero-waste-2/


14 STAD VAN MORGEN

#4 WHO OWNS THE CITY

Utrecht vertelt over het gebruik van data en 3D-visualisaties

DATA 11 december // AANTAL BEZOEKERS 96

in het ontwerp en de ontwikkeling van Utrecht. Zo kunnen op basis van een met data verrijkt digitaal 3D model van

Het gebruik van informatietechnologie en data neemt de

de Merwedekanaalzone vele partijen en omwonenden

laatste jaren snel toe. Big data, sensortechnologie, ‘the

meepraten en meedenken over deze nieuwe wijk, over een

internet of things’ en nieuwe computertechnieken bieden ons

onderwerp als het fietsbereik tot en met een serious game

de mogelijkheden om kennis te delen en plannen te verrijken.

over een gezonde inrichting. Het is de bedoeling dat dit plan

Er is ook zorg dat het verzamelen van data en het monitoren

ook deel gaat uitmaken van een integraal 3D-platform van

onze anonimiteit, privacy en zelfstandigheid aantasten. Tot

Utrecht. Een digitale omgeving waar veel verschillende data

nog toe beperkte dit vraagstuk zich vooral tot de wereld

en simulaties, van gebouwinformatie tot verkeersbewegingen

van het internet. Maar steeds vaker maken en beïnvloeden

samenkomen, en waar weer nieuwe plannen kunnen worden

data onze publieke ruimten. Wat kan data toevoegen aan het

getoetst en besproken.

ontwerp, gebruik en de beleving van de stad? En op welke

Joost van Faassen van de gemeente Utrecht en Ton van Mil

manier beïnvloed dit onze ‘gemeenschappelijke’ regie over de

van de Economic Board Utrecht, mengden zich in de discussie

publieke ruimte? Welke kansen liggen er voor data-gedreven

met de zaal vol met bouwers, ontwikkelaars, politiek, archi-

gebiedsontwikkeling? Hoe zorgen we dat gevoel en beleving

tecten, ontwerpers en geïnteresseerden.

niet wordt weg-gerationaliseerd? Hoe zet de stad Utrecht informatietechnologie eigenlijk in, wat voor data verzamelen

// ARTIKEL DUIC

we, met wie en hoe ver gaan we hierin?

Slimme stad maken met data:

Dingeman Deijs van dingeman deijs architects spreekt over

www.aorta.nu/blog/stad-van-morgen-4-data-en-de-stad/

het Fundahuis. Op basis van big data die huizensite Funda ter beschikking heeft gesteld, ontwierpen architecten Jeroen

// BLOG

Atteveld en Dingeman Deijs een woonhuis. Deze woning is

Maurice Hengeveld schreef een blog over de avond:

optimaal afgestemd op de gemiddelde eisen van Funda-

www.aorta.nu/blog/stad-van-morgen-4-data-en-de-stad-2/

gebruikers. Bij het ontwerp hebben de architecten het droomhuis van de Funda-gebruikers (een kasteel) gematcht met het huis dat veruit het vaakst wordt gekocht (het rijtjeshuis). Dat heeft geleid tot wat de ontwerpers een rijtjeskasteel noemen. Arda Basak van ontwikkelaar Lingotto presenteerde het Smakkelaarspark, een plan voor een park met woningen voor het Smakkelaarsveld in Utrecht. Het unieke ontwerp is mede te danken aan de inzet van computersimulaties. Honderden varianten zijn doorgerekend op basis van vele parameters als maximale bezonning, geluidsniveaus, windhinder, maar ook op sociale veiligheid door voldoende zicht op alle plekken te bieden. Samen met het team, de gemeente, omwonenden en kritische Utrechtse denkers is zo een optimaal én aantrekkelijk plan gemaakt. Marcel Duffhuis, informatiemanager van de gemeente


THE GREEN HOUSE // CEPEZED // LUCAS VAN DER WEE

CITYZINE 15

‘GROEN IS NIET DUUR OF LASTIG. DIT GAAT VERDER DAN ALLEEN EEN TECHNISCHE OPLOSSING. WE MOETEN MENSEN LEREN ANDERS TE DENKEN.’


16

LECTURES GEZONDE VERSTEDELIJKING IN DE PROVINCIE

VAN LIEFLANDPARK // HEREN 5 ARCHITECTEN LANDSCHAPSARCHITECT // CARVE

LET’S DENSE #1 DATUM 12 juni // AANTAL BEZOEKERS 120 // FINANCIER van de lectures is Provincie Utrecht // SAMENWERKINGSPARTNER is het Aanjaagprogramma gezonde leefomgeving

In 2040 is het aantal inwoners in Nederland gestegen met ruim 1 miljoen mensen. De bevolking van de provincie Utrecht groeit in de periode van 2016 tot 2040 naar verwachting met minimaal 165.000 inwoners. Dit is een stijging van 13%, tegenover een groei van 7% voor Nederland als geheel. De grootste groei in de provincie Utrecht zal plaatsvinden in de steden Utrecht en Amersfoort. Hoe zorgen we er voor dat onze dorpen en steden ook in 2040 fijne en gezonde plekken zijn om te wonen, werken en verblijven? Hoe gaan we om met onderwerpen als klimaatverandering, energietransitie, bereikbaarheid en verdichting? Daar moeten we nu samen over nadenken en mee aan de slag gaan, want dit vraagt om innovatieve manieren van inrichten en bouwen. Veel partijen zijn hier al mee bezig. De provincie Utrecht biedt graag een podium om inspirerende voorbeelden te delen over hoe we in 2040 zo prettig mogelijk kunnen leven. AORTA organiseerde twee bijeenkomsten over gezonde verstedelijking. Tafelgasten waren: Marco Broekman [Marco Broekman Urbanism | Research | Architecture], Albert Herder [STUDIONINEDOTS], Froukje van de Klundert [Posad Spatial Strategies] en Paul Roncken (onafhankelijk adviseur ruimtelijke kwaliteit van de provincie Utrecht) // STRIP We sloten de avond af met een wrap-up door illustrator en live-tekenaar Ronald van der Heide: http://www.aorta.nu//lets-dense_getekend-verslag.jpg // BLOG Martien Bakker schreef een blog over de avond: www.aorta.nu/blog/lets-dense/


LECTURES 17

LET’S MOVE #2 DATUM 15 november

voetgangersvriendelijker maken, en wat de positieve gevol// AANTAL BEZOEKERS 66

gen daarvan kunnen zijn. “Een voetgangersvriendelijke omgeving levert meer op dan

Fietsen en wandelen dragen bij aan een gezonde stedelijke

je denkt. Voor de mensen zelf, voor gemeenten en voor de

omgeving én de gezondheid van mensen zelf. Waar vroeger

maatschappij als geheel. Sommige voordelen liggen voor de

vooral een technisch veilige route werd aangelegd, zijn aan-

hand, zoals gezondheidswinst als gevolg van meer bewegen.

trekkelijkheid en gezondheid tegenwoordig steeds belang-

Andere voordelen zijn minder evident en verdienen meer

rijker bij het ontwerpen van infrastructuur voor fietsers en

aandacht.”

voetgangers. Wat maakt een route voor hen aantrekkelijk? Hoe stroomlijnen we de toenemende drukte op het fietspad

De sociale kracht van de stoep – Stadspsycholoog Sander

en de stoep? En hoe beïnvloeden we de keuzes van fietsers

van der Ham laat in zijn presentatie zien hoe iedere steden-

en voetgangers? Kortom, hoe maken we onze fietsers en

bouwer, architect, bewoner en liefhebber van fijne plekken bij

voetgangers gelukkig?

kan dragen aan het maken van een sociale stoep. “Op de stoep kun je meer dan alleen wandelen. Je kunt er ook

Onder leiding van moderator Bart Cosijn zochten we

tuinieren, zitten en bovenal ontmoeten. Onderzoek laat zien

antwoorden op deze vragen. Gastspreker Rients Dijkstra

dat 80% van het informele contact tussen buren en straat­

en architect/partner bij PosadMaxwan, hoogleraar Urban

genoten ontstaat voor de voordeur. Terugkerende contacten

Design aan de TU Delft en voormalig Rijksadviseur voor

en sterke buurtnetwerken kunnen zomaar ontstaan op de

Infrastructuur en stad. Dijkstra gaf na elke presentatie een

stoep. Nog te vaak heeft de sociale kracht van de stoep echter

korte reflectie. Het programma werd geopend door Dennis

een lage prioriteit in straatontwerp. Terwijl de uitgangspunten

Straat, gedeputeerde Mobiliteit, Integraal Gebieds Program-

om een sociale stoep te maken vaak eenvoudig zijn en goed

ma, Financiën, Bedrijfsvoering, Communicatie en Utrecht

passen bij een aantrekkelijke straat. Sterker nog, de sociale

Oost/Utrecht Science Park – provincie Utrecht.

stoep voegt een dimensie toe die wandelen en fietsen leuk en uitnodigend maken. En de sociale stoep kan ook helpen bij de

Hoe we fietsgedrag kunnen beïnvloeden –Verkeerspsychologe

grote opgaven rondom klimaat, water en energie.”

Miranda Thush laat zien hoe we met het plannen en inrichten van de gebouwde omgeving invloed kunnen uitoefenen op het

// STRIP

fietsgedrag van mensen.

We sloten de avond af met een wrap-up door illustrator en

“Lang hebben we gedacht dat fietsers zich als een ‘homo

live-tekenaar Ronald van der Heide:

economicus’ gedroegen. Voor ze op stap gaan zouden ze alle

www.aorta.nu/lets-move_getekend-verslag.jpg

voors- en tegens van routes en modaliteiten tegen elkaar afwegen. Inmiddels weten we beter. Fietsers kiezen, net als

// BLOG

andere gewone mensen, vaak onbewust. Maar dat wil niet

Martine Bakker schreef een blog over de avond:

zeggen dat we daarop als beleidsmakers en ontwerpers

www.aorta.nu/blog/zien-fietsen-doet-fietsen/

geen invloed kunnen uitoefenen.” Voordelen van een voetgangersvriendelijke omgeving – Stedenbouwkundige en voetgangersspecialist Annemieke Molster vertelt welke ingrepen helpen om een stad of dorp


18

CITYZINE

NIEUWJAARSDUIK

DAG VAN DE ARCHITECTUUR

DATUM 14 januari // AANTAL BEZOEKERS 130

DATA 1,2 en 3 juni // FINANCIERS Tauw, Synchroon ontwikkelaars, Elise Mathilde Fonds, Gemeente Utrecht, a.s.r. verzekeringsmaatschappij, Bouwinvest,

Het culturele kalenderjaar werd op zondag 14 januari af­

CU2030 en K.F.Hein Fonds. // PARTNERS Gemeente Utrecht, Dura Vermeer,

getrapt met de Culturele Zondag Nieuwjaarsduik. Een mooie

A.B.C. Planontwikkeling, Venhoeven CS, Ector Hoogstad Architecten, Buro Sant

kans om kennis te maken van het Utrechtse Stadhuis. Een

& co, Royal Haskoning, CEPEZED, Albron, Kadans, Pastoefabriek, De Zagerij, Het

tour over architectuur en democratie voor het hele gezin!

Ketelhuis, Stadsinitiatief Rotsoord, Leidsche Rijn Centrum, Kollhoff Architecten, De Zwarte Hond, Kokon, AWG Architecten, Jo Coenen Architects and Urbanists,

Het stadhuis van Utrecht is een bonte verzameling van oude

Geurst en Schulze Architecten, RPHS+, Hof van Cartesius, de Werkspoorkathe-

woonhuizen en stadskastelen die door de eeuwen heen stukje

draal, Professor Loep, Pecha Kucha Night Utrecht, MONK Architecten, a.s.r. ver-

bij beetje aan elkaar gesmolten zijn. Een kruipdoor-sluipdoor

zekeringen, Villa Jongerius, Jebber, Domstad Architecten, gidsen, vrijwilligers

van huiskamers, gangen en statige trappenhuizen. In 2000

en vele anderen. // AANTAL BEZOEKERS 4.350

heeft de Spaanse architect Miralles het eeuwenoude stadhuis een merkwaardig modern tintje gegeven.

Op vrijdag 1, zaterdag 2 en zondag 3 juni vond de Dag van

Is het hem gelukt een modern en toegankelijk stadhuis te

de Architectuur 2018 plaats. In het hele land openen bijzon-

maken? We bezoeken de mooiste kamers van het stadhuis,

dere gebouwen hun deuren voor publiek. Naast de vele open

van raadszaal tot trouwzaal. Het is echt een rondleiding voor

huizen konden bezoekers deelnemen aan discussies, excur-

jong en oud! Kinderen maken ook kennis met de Utrechtse

sies, expedities, lezingen, films, workshops en presentaties

democratie, maar hoogstwaarschijnlijk steek je er zelf ook

waarin ontwerpkracht en de bijdrage aan de leefomgeving

nog wat van op. Wat doen de burgemeester, wethouders en

wordt gevierd. Ook in Utrecht konden bezoekers deelnemen

raadsleden? Wat zou je zelf in de gemeenteraad aan de orde

aan inspirerende activiteiten.

willen stellen? Onder leiding van een gids en met een routekaart in de hand kwamen bezoekers alles over de bijzondere

Dag van de Architectuur Utrecht opende op vrijdag met een

geschiedenis van het Utrechtse stadhuis.

speciale stadsmakers editie van Pecha Kucha Night Utrecht. 12 makers presenteren in 20×20 seconden hun project, werk of idee voor een betere toekomst voor de stad. Deze editie van PKNU vindt plaats bij restaurant LE:EN op Rotsoord met stadsmakers Joris Roovers van Awesome Utrecht, Maureen Baas van De Metaalkathedraal, Rob van Dam, Rinke Vreeke van RAUM, Marc Kikkert van Vinderhof Maximapark, Pieter Akkermans van de Makelaars van de Tussentijd, Onur Can Tepe en Esther Estevez met kunstproject brieven uit 2050, Siri Berends van Setup Utrecht, Natasja Oosterloo bewoonster tiny village ‘Kleinhuizen’, Rowin Snijder bouwer van ‘wormen­hotels’, Flux landscape architecture, project Koningshof en Esther Vlaswinkel directeur van SVP Architectuur en Stedenbouw. De avond werd afgesloten met de film Playtime, het magnum opus van Jacques Tati’. Een mooie samenwerking met flimtheater ’t Hoogt.


CITYZINE 19

// STAD VAN MORGEN

gebouwde Hof.

We blikken vooruit op de stad van morgen. Utrecht groeit.

De animo voor het programma bleek weer groot. Een aantal

En daarmee verandert ons stedelijk landschap met de dag.

dagen voor de Dag van de Architectuur was een groot deel

Duizenden nieuwe woningen zijn nodig voor de vele nieuwe

van de activiteiten waarvoor aanmelding nodig was als

inwoners. Overal in de stad wordt gewerkt om de open-

volgeboekt.

bare ruimte aangenamer te maken. Minder auto’s voor meer mensen en veel aandacht voor groen. De stad maakt zich klaar

// BLOGS

voor morgen; gezond, circulair, energieneutraal.

Een kwestie van verantwoordelijkheid. Het circulaire verhaal

Op geen andere plek is de groei van de stad meer zichtbaar

van The Green House door Martine Bakker

dan in Leidsche Rijn. Het piepjonge stadsdeel bestaat dit jaar

www.aorta.nu/blog/een-kwestie-van-verantwoordelijkheid/

20 jaar. En dat vierden we tijdens de Dag van de Architectuur met een speciale fietstour, een architectenestafette in het

Jongerius Kantoor duurzaam gerenoveerd door Arjan den

net geopende Leidsche Rijn Centrum en een spraakmakende

Boer

kunst- en architectuurmanifestatie bij het naastgelegen

www.aorta.nu/blog/jongerius-kantoor-duurzaam-gerestau-

RAUM. Op Rotsoord konden bezoekers de vorig jaar heropen-

reerd/

de Pastoefabriek bezoeken, een rondleiding bijwonen door de nieuwbouw van de Trip of de prachtig getransformeerde

Beeldblog Leidsche Rijn Centrum Mathijs Boer

watertoren of de gebiedsexpositie Proeftuin van Vernieuwing

www.aorta.nu/nieuws/leidsche-rijn-centrum-in-beeld-2/

van het Stadsinitiatief Rotsoord. // FOTOVERSLAG In het Stationsgebied trok de Dag van de Architectuur samen

Door Andre Russcher en Bas van Setten

op met De Dag van de Bouw. Hijskranen maken plaats voor

www.aorta.nu/nieuws/dag-van-de-architectuur-utrecht/

een levendig nieuw Stationsplein met een iconisch hagelwit bollendak. Aan de andere kant van de sporen zijn het duurzaam getransformeerde Rijkskantoor De Knoop en circulair paviljoen The Green House nog maar net geopend. De architecten van Cepezed en cateraar Albron vertelden over hun zoektochten tijdens dit circulaire avontuur in bouwproces, exploitatie en keuken. Ook waren een aantal bijzonder Utrechtse iconen geopend zoals het duurzaam getransformeerde a.s.r Hoofdkantoor, met dit jaar ook aandacht voor de bijzondere kunst- en erfgoedcollectie van de verzekeringsmaatschappij. Na de Villa Jongerius is nu ook het schitterende Jongerius Kantoor duurzaam gerenoveerd en op de Dag van de Architectuur open voor publiek. In het werkspoorkwartier maakten bezoekers kennis met het Hof van Cartesius, creatieve hub en proeftuin van de circulaire economie. Vorig jaar was de grond net bouwklaar, nu is er volop leven in het volledig duurzaam


20 CITYZINE

20 JAAR, 20 GEBOUWEN

over hun wijk. Ze hield bij het ontwerpen rekening met er al

DATA FIETSTOURS 26 mei, 2 juni, 30 juni, 25 augustus, 22 september, 13 oktober

was, zoals oude landschappelijke structuren. Ook dat was

// DATUM UITZENDING DOCUMENTAIRE 2 september // PARTNERS EN

een radicaal andere aanpak dan het “schoon vegen’ van een

FINANCIERS RTV Utrecht, Stichting 20 Jaar Leidsche Rijn, Utrecht Marketing

gebied en opnieuw beginnen. De mensen van de Metaal­

AANTAL BEZOEKERS FIETSTOURS 73

kathedraal, de Kersentuin en de Vlinderhof in het Maximapark vertellen hoe ze zelf de regie nemen in hoe ze willen wonen

// JUBILEUM FIETSTOUR

en werken. het zijn plekken waar natuur, cultuur en architec-

Leidsche Rijn bestaat twintig jaar. En dat vierden we met een

tuur samenkomen.

jubileum editie van AORTA’s fietstour. Tijdens een fietstocht

Leidsche Rijn verrees op oude grond waar lange tijd de

toont architectuurgids Jan Maarten Dalmeijer met twintig

Romeinen woonden. Midden in Leidsche Rijn is het Castellum

gebouwen hoe het piepjonge stadsdeel in twintig jaar

Hoge Woerd herbouwd, precies op de plek waar de Romeinen

gevormd is. Tijdens de fietstour werd kennis gemaakt met

dit fort bouwden om de noordelijke grens te bewaken. Bij de

de rijke historische gelaagdheid van de nieuwe wijken, de

aanleg van de wijk werd een compleet schip opgegraven, dat

veelzijdige openbare ruimte en bijzondere initiatieven zoals

nu te bezichtigen is in het Castellum.

de Vlinderhof in het Maximapark, woonbuurt de Kersentuin

De documentaire wordt op 2 september vanaf 7.10 uur ’s

en archeologisch park Hoge Woerd. Tijdens elke tour werd

ochtends, elk uur uitgezonden. Op zaterdag 8 september is

een selectie van ongeveer vijftien gebouwen getoond.

de DocU opnieuw te zien op RTV Utrecht. daarna kunt u het

De selectie varieerde per tour. Daarnaast was het mogelijk

terug kijken via www.rtvutrecht.nl/gemist

om met behulp van een routekaart met korte beschrijvingen per gebouw de tour op eigen gelegenheid te fietsen. Dit programma maakte deel uit van 20 jaar Leidsche Rijn, 20 jaar Nieuwe Buren. // BLOG Mark Hendrik schreef op verzoek van AORTA een blog over de eerste fietstour. www.aorta.nu/blog/een-ontdekkingstocht-door-leidsche-rijn/ // DOCUMENTAIRE 20 JAAR LEIDSCHE RIJN Zondag 2 september zend RTV Utrecht de DocU: 20 jaar leidsche Rijn, portret van een eigenzinnige Vinexwijk uit. Een mooie terugblik op twee decennia bouwen en wonen in een nieuw stuk Utrecht. De documentaire is rijk aan archief- en dronebeelden, en verhalen van betrokkenen. Aan de hand van een fietstocht met een rondleider van AORTA, geeft het programma een prachtig beeld van deze nieuwe maar volwassen wijk. In de documentaire vertelt Riek Bakker, de stedenbouwkundige die het masterplan ontwierp, hoe revolutionair het toen was om mensen mee te laten denken


TOURS

21

TOURS LOCATIE DE STAD // DATUM GEHELE JAAR // AANTAL DEELNEMERS 993 // VORM RONDLEIDINGEN //

Al twintig jaar organiseert Aorta tours op het gebied van architectuur, stedenbouw en ruimtelijke ontwikkelingen voor (inter)nationale gezelschappen vakgenoten, studenten en liefhebbers. In 2017 wordt het aanbod stadstours volledig geactualiseerd, de professionele gidsen bijgeschoold en worden nieuwe netwerken aangesproken om internationale bekendheid van Utrecht als architectuurstad te versterken. In de maandelijkse Urban Tours programmeren we een jaar lang tours langs de meest actuele ontwikkelingen in de stad. In 2017 organiseerde AORTA verschillende bijscholingsactiviteiten voor de gidsen in het Stationsgebied, Utrecht Science Park en Leidsche Rijn. Naast architectuurliefhebbers, is er veel animo voor onze rondleidingen onder ontwerpers en architectuurstudenten uit binnen- en buitenland. Ook raadsleden en bestuurders laten zich door gidsen van Aorta graag informeren over de ruimtelijke ontwikkelingen in de stad. www.aorta.nu/tours/

LEIDSCHE RIJN CENTRUM // ANDRÉ RUSSCHER


NOORDGEBOUW // ANDRÉ RUSSCHER


EDUCATIE

23

STRAATBEELDEN // BASISONDERWIJS

CREATING CITIES // VOORTGEZET ONDERWIJS

LOCATIES BLAUWE AVENTURIJN – PIETERSKERKHOF - BOOMGAARD //

LOCATIES AMADEUS LYCEUM [LEIDSCHE RIJN] // DATUM 6-10 maart 2018

DATUM JANUARI-DECEMBER 2018 // AANTAL DEELNEMERS 1150 [MEER-

// AANTAL DEELNEMERS 60 [MEERDERE LESSEN] // VORM ONDERZOEK

DERE LESSEN] // VORM DOORLOPENDE LEERLIJN OMGEVINGSEDUCATIE //

& ONTWERPOPGAVE // SAMENWERKINGSPARTNERS AMADEUS LYCEUM –

SAMENWERKINGSPARTNERS BLAUWE AVENTURIJN - PIETERSKERKHOF –

GEMEENTE UTRECHT // FINANCIERS AMADEUS LYCEUM

DE BOOMGAARD – CLICK F1 – GEMEENTE UTRECHT – UTRECHTS CENTRUM VOOR DE KUNSTEN – HOGESCHOOL VOOR DE KUNSTEN //

Creating Cities is een ontwerpchallenge voor het voortgezet

FINANCIERS GEMEENTE UTRECHT – FONDS VOOR CULTUURPARTICIPATIE

onderwijs, dit jaar voor de zesde keer uitgevoerd met het Amadeus Lyceum.

In Straatbeelden werkt Architectuurcentrum Aorta samen

Zestig leerlingen van VWO vier namen deel aan de wedstrijd

met Click F1 en Utrechtse basisscholen aan de ontwikkeling

waarin twee klassen een ontwikkelingsvisie en ontwerp

van een cultureel onderwijscurriculum voor het primair

maakten voor de toekomstige woonwijk Leeuwensteyn-Noord.

onderwijs op het gebied van omgevings- en media-educatie.

Hoe ziet de ideale woonwijk eruit? De opdracht werd aan

In 2018 werkten we samen met de leerkrachten van de

het begin van de week uitgereikt door Liesbeth Groenveld,

Blauwe Aventurijn, Pieterskerkhof en De Boomgaard aan de

project­leider voor Leeuwensteyn-Noord bij de gemeente

verdere ontwikkeling van de leerlijn omgevingseducatie

Utrecht. Aan het eind van de week beoordeelde zij de produc-

binnen het curriculum en onderwijsmethodes van de school.

ten van de teams. De leerlingen worden begeleidt door ontwerpcoach Charlotte

www.aorta.nu/educatie/straatbeelden/

Ernst, stedenbouwkundige en initiatiefnemer ’t Hof Cartesius. www.aorta.nu/educatie/creating-cities/


24

AORTA ONLINE

PUBLICATIES Deze kunt u vinden onder de verschillende programma’s op onze website.

SOCIAL MEDIA LINKEDIN // 2.132 volgers www.linkedin.com/in/architectuurcentrum-aorta TWITTER // 1.953 volgers www.twitter.com/AortaUtrecht YOUTUBE https://www.youtube.com/user/AortaUtrecht FACEBOOK // 1344 volgers www.facebook.com/AortaUtrecht INSTAGRAM https://www.instagram.com/aortaarchitecture PINTEREST www.pinterest.com/aortautrecht/


JAARCIJFERS

25

BALANS PER 31 DECEMBER 2018 31 12 2018

31 12 2017

ACTIVA Materiele vaste activa

692

1.087

8.031

62.868

256.789

201.486

265.512

201.486

Stichtingsvermogen

107.072

105.311

Kortlopende schulden

158.440

96.175

265.512

201.486

2018

2017

Subsidies gemeente Utrecht

86.707

104.440

Subsidies SCI

25.400

73.800

Vorderingen Liquide middelen PASSIVA

BATEN EN LASTEN OVER 2016 Baten

Stimuleringsregeling Cultuureducatie

15.000

18.750

Baten van vermogensfondsen

11.500

10.500

Baten als tegenprestatie van geleverde diensten

75.801

54.729

Baten van bedrijfsleven

27.863

33.270

487

3.807

242.758

299.296

191.958

250.995

Overige baten SOM DER BATEN Lasten Besteed aan doelstellingen Wervingskosten Beheer en administratie Saldo voor financiële baten en lasten

6.203

12.928

42.715

32.316

1.882

3.057

Rentebaten

76

265

Rentelasten

-197

-194

1.761

3.128

SALDO VAN BATEN EN LASTEN


26 JAARCIJFERS

GRONDSLAGEN VOOR DE BALANSWAARDERING

Stichtingsvermogen

Algemeen

Het eigen vermogen van Stichting Aorta wordt verdeeld

De jaarrekening is opgesteld conform de richtlijn kleine

over diverse reserves. Jaarlijks wordt het resultaat door het

fondswervende organisaties en de algemene bepalingen voor

bestuur bestemd. Eerst wordt de continuïteitsreserve opge-

kleine organisatie zonder winststreven, zoals gepubliceerd

bouwd. Vervolgens worden bestemmingsreserves gevormd.

door de Raad voor de Jaarverslaggeving.

De bestemmingsreserves worden goedgekeurd door de Raad

De waardering van activa en passiva vindt plaats op basis

van Toezicht.

van historische kosten. Tenzij bij de desbetreffende grondslag voor de specifieke balanspost anders wordt vermeld, worden

Kortlopende schulden

de activa en passiva opgenomen tegen nominale waarde.

De kortlopende schulden betreffen de schulden met een looptijd korter dan één jaar. Deze worden bij eerste verwerking

Materiële vaste activa

opgenomen tegen reële waarde en vervolgens gewaardeerd

De materiële vaste activa worden gewaardeerd op ver-

tegen de geamortiseerde kostprijs.

krijgingsprijs of vervaardigingskosten, verminderd met de cumulatieve afschrijvingen en indien van toepassing met bijzondere waardeverminderingen. De afschrijvingen worden gebaseerd op de geschatte economische levensduur en worden berekend op basis van een vast percentage van de verkrijgingsprijs of vervaardigingskosten, rekening houdend met een eventuele residuwaarde. Er wordt afgeschreven vanaf het moment van ingebruikneming. Op terreinen wordt niet afgeschreven. Vorderingen De kortlopende vorderingen betreffen de vorderingen met een looptijd korter dan één jaar. Deze worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de reële waarde en vervolgens gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs. De reële waarde en geamortiseerde kostprijs zijn gelijk aan de nominale waarde. Noodzakelijk geachte voorzieningen voor het risico van oninbaarheid worden in mindering gebracht. Deze voorzieningen worden bepaald op basis van individuele beoordeling van de vorderingen. Liquide middelen De liquide middelen worden gewaardeerd tegen nominale waarde en staan, voor zover niet anders vermeld, ter vrije beschikking van de onderneming. Het betreffen de direct opeisbare vorderingen op kredietinstellingen en kasmiddelen.


JAARCIJFERS 27

GRONDSLAGEN VOOR DE RESULTAATBEPALING

Lasten

Algemeen

De lasten bestaan uit kosten besteed aan de doelstellingen,

Het overschot of tekort wordt bepaald als het verschil tussen

werving baten en beheer en administratie. De kosten worden

de som van de baten en de som van de lasten. Baten en lasten

toegerekend aan het verslagjaar waarop zij betrekking heb-

worden toegerekend aan het jaar waarop deze betrekking

ben. Directe activiteitkosten worden meteen toegewezen

hebben. Bij deze toerekening wordt rekening gehouden met

waarop ze betrekking hebben. Indirecte kosten worden

de aan een periode toe te rekenen bedragen die in een andere

verdeeld op basis van een kostenverdeelsleutel. Deze kosten-

periode zijn of worden ontvangen dan wel betaald. Verliezen

verdeelsleutel is gebaseerd op de verhouding van bestede

worden verantwoord als deze voorzienbaar zijn; baten

uren van de medewerkers van Stichting Aorta over de doel-

worden verantwoord als deze gerealiseerd zijn.

stellingen, werving baten en beheer en administratie. Hierbij is geen wegingsfactor toegepast. De berekening wordt jaar-

Baten van subsidies

lijks geactualiseerd.

Onder baten van subsidies worden subsidies verantwoord welke zijn ontvangen. De subsidies die de Stichting ontvangt

FinanciĂŤle baten en lasten

worden direct opgenomen in de staat van baten en lasten,

De financiÍle baten en lasten betreffen de op de verslag­

tenzij de subsidies voorwaardelijk zijn verstrekt en pas na

periode betrekking hebbende renteopbrengsten en kosten

afronding van een project definitief zijn. In dat geval worden

van uitgegeven en ontvangen leningen en tegoeden.

de vooruitontvangen subsidies opgenomen onder de post overlopende passiva. Baten van vermogensfondsen Onder baten van vermogensfondsen wordt verstaan ontvangen bijdragen van vermogensfondsen en andere stichtingen. Baten als tegenprestatie van geleverde diensten Onder baten als tegenprestatie voor diensten worden onder andere verantwoord baten ontvangen van rondleidingen en lezingen, alsmede door Stichting Aorta uitgevoerde en doorbelaste werkzaamheden. Baten van bedrijven Onder de baten van bedrijven wordt verstaan ontvangen sponsorgelden. Overige baten Onder de overige baten worden diverse kleine baten verantwoord.


28

OVER AORTA

MISSIE

KOERS 2017 – 2018

AORTA is het onafhankelijk platform voor ontwerp van de

In 2018 zal Aorta –nog meer dan nu-aan de voorkant van

leefomgeving van Utrecht. Met een gevarieerde program-

ontwikkelingen gaan anticiperen op de maatschappelijk

mering verbinden wij de creatieve industrie en wetenschap

relevante vraagstukken en de consequenties daarvan voor

met (landelijk en stedelijk) beleid, bouwende partijen, lokale

de gebouwde omgeving. Dit doet AORTA door de rol van

initiatieven, bewoners en politiek rond ruimtelijke vraag-

ontwerp en de meerwaarde voor grote maatschappelijke

stukken. We doen dit samen met een breed netwerk van

vraagstukken te presenteren. De meer thematische ontwik-

organisaties, bedrijven, kennisinstellingen en bewoners­

kelingen als zelforganisatie, de energie transitie, klimaat,

platforms.

circulaire economie, duurzaamheid en technologische ontwikkelingen doorkruizen de traditio¬nele sectoren. Als onafhan-

Ons kleine team met ervaren programmamakers is gedreven

kelijk platform kan Aorta juist aanhaken op de behoefte van

in het verbinden van de juiste mensen en netwerken en het

uiteenlopende gebruikers en handelende partijen om samen

samenstellen, organiseren en communiceren van toegankelijk

te zoeken naar de juiste argumenten voor (gebieds) ontwik-

programma over de meest urgente ruimtelijke uitdagingen.

kelingen. Zo wil Aorta een krachtiger pleidooi voeren voor de

Samen met onze partners zetten wij ons in voor het verbeteren

voortdurende zoektocht naar meer ruimtelijke kwaliteit, het

van de kwaliteit van de leefomgeving.

goed doordenken door de schalen heen en het verbinden van werk met werk.

Om de agenda van buurt, stad en regio te inspireren en bediscussiëren, organiseren wij ateliers, dialogen en ruimte­

De volgende speerpunten zijn geformuleerd:

cafés over urgente maatschappelijke en ruimtelijke vraag-

> samenwerken met nieuwe partijen uit het domein van

stukken. Daarnaast hebben wij een doorlopend educatief

de zorg, techniek, klimaat, energie en duurzaamheid.

programma voor basis- en voortgezet onderwijs ontwikkeld.

> allianties met kennisinstellingen, podia en initiatiefnemers

Met de jaarlijkse Dag van de Architectuur, de stadstours en

> uitbouwen van de educatieve allianties met het basis–

deelname aan culturele evenementen betrekt AORTA al ruim 20 jaar een breed publiek bij het gesprek over de kwaliteit van de ontwikkeling van stad en regio.

onderwijs en het voortgezet onderwijs > verder uitbouwen van een slimme communicatiestrategie


OVER AORTA 29

MEDEWERKERS

RAAD VAN TOEZICHT

Eveline Paalvast directeur | bestuurder (0,8 fte)

De Raad van Toezicht bestond in 2018 uit:

Rianne Pruis projectleider (0,8 fte) (tot juli 2018) Paul Dijkstra programmamaker (sinds september 2019)

Oedzge Atzema, hoogleraar economische geografie universiteit Utrecht

VRIJWILLIGERS

Emmylou Aben, Conceptmanager PitZtop

Het werk van Architectuurcentrum Aorta zou niet mogelijk

Helene Wust, (tot 1 juli 2018). Programmadirecteur Erasmus

zijn zonder de energie en inzet van vrijwilligers. Aorta werd in

Centrum voor Zorgbestuur, raad van bestuur woonzorg

2018 bijgestaan door de volgende enthousiaste vrijwilligers:

concern IJsselheem

Paul Peek, Maurice Tuunter, Michiel Moll en Sanne van

Jeroen van Rossen, (tot 1 juli 2018). Programmadirecteur

Drenth.

Erasmus Centrum voor Zorgbestuur, CFO Alfen BV Marjon van Caspel, voormalig gebiedsmanager Centrum en

GIDSEN In 2018 zijn veel gidsen voor Aorta actief geweest: Marlies Adriaansen, Go Bruens, Jan Maarten Dalmeijer, Martin de Jong, Andy Kilian, Renette Niekerk, Cora Rooker, Sabine Todd, Xandra Knoth. SAMENWERKEN AORTA wordt per project geadviseerd over haar programma en gebruikt daarbij haar uitgebreide netwerk. AORTA werkt intensief samen met diverse projectpartners voor de uitvoering van haar programma. Zo sluit het programma goed aan bij actuele ontwikkelingen en activiteiten in cultureel Utrecht.

Uithof Gemeente Utrecht


30 COLOFON

COLOFON Š Architectuurcentrum Aorta, april 2019. Niets in deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbenden. REDACTIE Eveline Paalvast, Anja Romar ONTWERP EN LAYOUT: AtelierOost, Utrecht FOTO COVER Robert van Oosterbroek Met dank aan iedereen die heeft bijgedragen aan de totstandkoming van het jaarboek 2018. Niet alle rechthebbenden van de gebruikte illustraties konden worden achterhaald.


KANALENEILAND // HET UTRECHTS ARCHIEF


32


Issuu converts static files into: digital portfolios, online yearbooks, online catalogs, digital photo albums and more. Sign up and create your flipbook.