Ίων Χ. Περδικάρης, «Το Χέρι της Μοίρας», alphatrust 2025

ΤΟ ΧΕΡΙ ΤΗΣ ΜΟΙΡΑΣ

ΙΩΝ Χ. ΠΕΡΔΙΚΑΡΗΣ (1840-1925)

ΙΩΝ Χ. ΠΕΡΔΙΚΑΡΗΣ

Το χέρι της μοίρας

Μετάφραση Ισμήνη-Λουίζα Ταμβακάκη Πρόλογος Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

ΚΗΦ ΙΣΙΑ 2025

ISBN: 978-618-5894-02-3 Τίτλος πρωτοτύπου: Ιοn H. Perdicaris, The Hand of Fate, London: Holden & Hardingham Ltd., 1921. Νέα έκδοση: Δεκέμβριος 2025 Σελιδοποίηση: Ιωάν. Σαντοριναίος & ΣΙΑ Ε .Ε . Ε πιμέλεια-διόρθωση: Δ ώρα Καραφύλλη Εκτύπωση: A. Xονδρορίζος & Σία O.E. Βιβλιοδεσία: Αφοί Ηλιόπουλοι & Π. Ροδόπουλος Ο.Ε. Παραγωγή έκδοσης: Ιωάννα Κομπιλίρη © Μονοπρόσωπη Ανώνυμη Εταιρεία Διαχείρισης Αμοιβαίων Κεφαλαίων και Οργανισμών Εναλλακτικών Επενδύσεων

Τατοΐου 21, Τ.Κ. 14561, Κηφισιά www.alphatrust.gr

Προλογικό σημείωμα Το ανά χείρας βιβλίο αποτελεί την ελληνική μετάφραση των αναμνήσεων του Ίωνα Περδικάρη, γόνου της γνωστής οικογένειας Περδικάρη, που η ζωή της γνώρισε δραματικά σκαμπανεβάσματα στη διάρκεια του 19 ου αιώνα. Ο Ίων Περδικάρης υπήρξε γιος του Γρηγόρη Περδικάρη, ο οποίος γεννήθηκε μάλλον το 1802, όπως αναφέρει στις αναμνήσεις του ο γιος του Ίωνας, ή το 1804, σύμφωνα με άλλες πηγές, στην πόλη της Βέροιας. Όπως όλα τα παιδιά των επιφανών οικογενειών, ο Γρηγόρης έλαβε αξιόλογη μόρφωση. Στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης εγκλωβίστηκε με την οικογένειά του στην πόλη της Νάουσας, η εξέγερση της οποίας, τον Φεβρουάριο του 1822, οδήγησε σε τρομερά αντίποινα από την πλευρά των Οθωμανών, με γενικευμένη σφαγή των χριστιανών κατοίκων της. Ο Γρηγόρης υπήρξε τυχερός, καθώς ήταν ένας από τους ελάχιστους που κατόρθωσε να διαφύγει από τη μακεδονική πόλη. Διέφυγε στο Άγιο Όρος, όπου παρέμεινε για έναν περίπου χρόνο. Κατά την παραμονή του στο «περιβόλι της Π αναγίας» ο Γ ρηγόρης έμαθε γαλλικά, ιταλικά και λίγα αγγλικά. Α κολούθως, μετά από επικοινωνία με τον πατέρα του, που του 7

έστειλε χρήματα, ο Γρηγόρης ταξίδεψε στην Αίγυπτο, όπου ήταν εγκαταστημένος ένας αδελφός του, ο οποίος εργαζόταν ως ιατρικός αντιπρόσωπος του χεδίβη της Αιγύπτου. Ωστόσο, τα βάσανα του νεαρού Γρηγόρη δεν είχαν λάβει τέλος. Μόλις έφτασε στην Αλεξάνδρεια πληροφορήθηκε πως ο αδελφός του είχε εκτελεστεί από κάποιον ανταγωνιστή του. Αποφάσισε έτσι να επιστρέψει στην πατρίδα του τη Νάουσα, ωστόσο το πλοίο που τον μετέφερε βυθίστηκε και ο ίδιος υπήρξε ο μοναδικός επιζών του ναυαγίου. Αυτά τα αλλεπάλληλα παιχνίδια και γυρίσματα της τύχης οδήγησαν τελικά τον Γρηγόρη, ναυαγό, στο σημείο όπου βρισκόταν το προξενείο των ΗΠΑ. Με μεσολάβηση των Αμερικανών διπλωματών ο Γρηγόρης Περδικάρης συναντήθηκε με τους Αμερικανούς ιεραποστόλους και θεολόγους Πλίνι Φισκ και Γιόνας Κινγκ (Jonas King). Ο Περδικάρης εντάχθηκε στην ομάδα τους και ταξίδεψε μαζί τους στα Ιεροσόλυμα, στη Βηρυτό και στη Σμύρνη, ενώ τελικά το 1826 μετέβη στις ΗΠΑ σε αναζήτηση καλύτερης τύχης. Αρχικά σπούδασε στο Mount Pleasant Classical Institute του Άμχερστ. Ακολούθως δίδαξε αρχαία ελληνικά στο Harvard. Ο Περδικάρης παντρεύτηκε μια πλούσια Αμερικανίδα από τη Νότια Καρολίνα, τη Μ.Ε. Χάνφορντ (M.E. Hanford). Εργάσθηκε, επίσης, ως δάσκαλος ελληνικών και βιβλιοθηκάριος στο Washington College (σημερινό Trinity College), στο Χάρτφορντ του Κο8

νέκτικατ. Μάλιστα, ήταν μέλος της φιλολογικής λέσχης Athenaeum Society του εν λόγω πανεπιστημίου. Σύντομα ο Γρηγόρης Περδικάρης αναμείχθηκε στους λογοτεχνικούς κύκλους των Ηνωμένων Πολιτειών και σχετίσθηκε με εμβληματικές μορφές της αμερικανικής λογοτεχνίας. Ανάμεσα σε αυτές συγκαταλεγόταν και ο διάσημος Αμερικανός ποιητής και λογοτέχνης της περιόδου του Ρομαντισμού, ο Έντγκαρ Άλλαν Πόε (Edgar Allan Poe). Ο Πόε αρθρογραφούσε τη δεκαετία του 1830 στο λογοτεχνικό περιοδικό Southern Literary Messenger, ένα από τα πιο γνωστά περιοδικά του αμερικανικού Νότου, το οποίο έδρευε στο Ρίτσμοντ της Βιρτζίνια. Οι συντάκτες του περιοδικού γρήγορα εντόπισαν τον Περδικάρη και φαίνεται πως εντυπωσιάστηκαν από την καλλιέργειά του. Το 1835 ένας από τους αναγνώστες του περιοδικού δημοσίευσε επιστολή, στην οποία αναφερόταν στη γνωριμία του με τον Περδικάρη, που τότε έδινε διαλέξεις για τη λογοτεχνική και πολιτική ιστορία της Ελλάδας. «Χαρακτηρίζεται από μια πλούσια αλλά αγνή φαντασία, μια γενναιόδωρη λάμψη πατριωτικού ενθουσιασμού και ευγλωττία που φυσικά εμπνέουν», σημείωνε στην επιστολή του προς το περιοδικό. Σε μία από τις διαλέξεις του το 1837 στο τοπικό κοινοβούλιο της Βιρτζίνια, μπροστά σε πυκνό ακροατήριο, ο Περδικάρης πληροφόρησε τους Αμερικανούς για την κατάσταση που επικρατούσε στην 9

Ελλάδα και για τον χαρακτήρα των Ελλήνων. Επρόκειτο για προετοιμασία ενόψει της επίσημης αποστολής του, η οποία σύντομα θα ξεκινούσε. Την ίδια χρονιά ο Γρηγόρης Περδικάρης διορίστηκε Πρόξενος των ΗΠΑ στην Αθήνα, θέση στην οποία παρέμεινε για δέκα ολόκληρα χρόνια, μέχρι το 1847. Ανέλαβε επίσημα τα καθήκοντά του, αφού πρώτα ο βασιλιάς Όθωνας υπέγραψε τον διορισμό του, στις 26 Μαρτίου του 1838. Λίγο αργότερα, την 1η Απριλίου 1840, ο Περδικάρης απέκτησε έναν γιο, τον οποίο ονόμασε Ίωνα (John). Το 1866 ο Γρηγόρης Περδικάρης επέστρεψε ξανά στις Ηνωμένες Πολιτείες μαζί με τον Αμερικανό φιλέλληνα Σάμιουελ Χάου, με σκοπό να συγκεντρώσει χρήματα για την επανάσταση στην Κρήτη. Κατόπιν μετακόμισε στο Τρέντον, την πρωτεύουσα του Νιου Τζέρσεϊ. Εκεί συνεργάσθηκε με την εταιρεία Trenton Gas Co. και πλούτισε από την εκμετάλλευση της εταιρείας γκαζιού του Τρέντον. Μάλιστα στην πόλη έχουν δώσει το όνομα Περδικάρης (Perdicaris place) σε έναν δρόμο, αφιερωμένο σε αυτόν και στον γιο του, ως εξέχοντα μέλη της κοινότητας. Στα χρόνια του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου κινδύνευσε να χάσει την περιουσία του. Ο Περδικάρης έφυγε από τη ζωή το 1872, σε ηλικία 68 ετών. Είναι συγγραφέας του βιβλίου The Greece of the Greeks (Η Ελλάδα των Ελλήνων), το οποίο κυκλοφόρησε το 1845, ενώ ακόμα ήταν Πρόξενος. Εξίσου μυθιστορηματική υπήρξε η ζωή και του 10

γιου του, Ίωνα Περδικάρη, η οποία ξετυλίγεται γλαφυρά μέσα στις σελίδες του ανά χείρας βιβλίου. Ο Ίων μετανάστευσε στην Ταγγέρη, όπου έχτισε ένα πολύ όμορφο σπίτι, που έμεινε γνωστό ως «Τόπος Αηδονιών» και ήταν γεμάτο με εξωτικά ζώα. Το 1871 συνάντησε τη γυναίκα του Άγγλου μηχανικού Κρόμγουελ Φλίτγουντ Βάρλεϊ (Cromwell Fleetwood Varley), την Έλεν (Ellen). Την ερωτεύθηκε με την πρώτη ματιά και έζησε μαζί της. Το 1904 ο Ίωνας απήχθη στο Μαρόκο από τον διαβόητο ληστή Raisouli, με αποτέλεσμα να ξεσπάσει ένταση στις σχέσεις των ΗΠΑ με το Μαρόκο. Επρόκειτο για το περίφημο «Επεισόδιο Περδικάρη» (Perdicaris Incident), κατά τη διάρκεια του οποίου ο τότε Πρόεδρος των ΗΠΑ Θεόδωρος Ρούσβελτ απέστειλε μία μοίρα του αμερικανικού Στόλου στην Ταγγέρη, απαιτώντας την άμεση απελευθέρωσή του. Προειδοποιώντας τους Μαροκινούς για το τι τους περίμενε αν δεν απελευθερωνόταν ο Ίωνας, ο Αμερικανός υπουργός των Εξωτερικών Τζον Χέι (John Hay) δήλωσε εμφατικά: «Perdicaris alive or Raisouli dead». Τελικά η κυβέρνηση του Μαρόκου πλήρωσε τα λύτρα και ο Περδικάρης απελευθερώθηκε. Το 1975 η απαγωγή του Περδικάρη έγινε ταινία στο Χόλιγουντ από τον Τζον Μίλιους (John Milius), με τίτλο The Wind and the Lion, με πρωταγωνιστή τον Σον Κόνερι στον ρόλο του Raisouli και την Κάντις Μπέργκεν (Candice Bergen) στον ρόλο του Περδικάρη.

11

Οι αναμνήσεις του Ίωνα Περδικάρη με τίτλο The Hand of Fate κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά το 1921. Η ελληνική έκδοσή τους αποτελεί μια ακόμη πολύτιμη συνεισφορά της Alpha Trust Holdings, η οποία συνεχίζει τη μακρά παράδοση των εκδόσεών της για θέματα που αφορούν την ελληνική ιστορία. Ο Ίων Περδικάρης εξιστορεί με γλαφυρό τρόπο πώς «το χέρι της μοίρας» άλλαξε τη ζωή του ίδιου και της οικογένειάς του. Αυτό ακριβώς «το χέρι της μοίρας» άλλαξε όμως και τη ζωή δεκάδων νεαρών Ελληνόπουλων στις αρχές του 18ου αιώνα. Τα πιο τυχερά από αυτά κατόρθωσαν να διασωθούν από τις γενικευμένες σφαγές και την ανθρωπιστική κρίση που μάστιζε την ελληνική χερσόνησο στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης και κάτω από μυθιστορηματικές συνθήκες να ταξιδέψουν στον Νέο Κόσμο, να φιλοξενηθούν από φιλάνθρωπες και φιλελεύθερες αμερικανικές οικογένειες της ανατολικής ακτής, να σπουδάσουν σε μερικά από τα καλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου και να ακολουθήσουν έκτοτε στη συντριπτική πλειοψηφία τους μια συναρπαστική και επιτυχημένη ζωή. Όταν βρισκόμουν στις ΗΠΑ αναζητώντας σε διάφορα αμερικανικά αρχεία τα ίχνη των ορφανών νεαρών Ελληνόπουλων, ούτε κι ο ίδιος γνώριζα τις δραματικές ιστορίες, τις πολλαπλές διαδρομές, τα διαδοχικά παιχνίδια της τύχης και τις ποικίλες ανατροπές στη ζωή τους. Οι συγκινήσεις που αποκόμι12

σα διαδέχονταν η μία την άλλη. Κατά την άποψή μου, οι ιστορίες των ορφανών Ελληνόπουλων αλλά και αρκετών απογόνων τους, όπως ο Ίων Περδικάρης, εμπεριέχουν μυθιστορηματικές διαστάσεις, που μόνο σε χολυγουντιανές ταινίες μυθοπλασίας μπορεί να τις συναντήσει κανείς. Με τον τρόπο αυτό αναδεικνύουν στον ύψιστο βαθμό τις οικουμενικές διαστάσεις της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων και τα πανανθρώπινα ιδανικά που την ενέπνευσαν. Οι αναμνήσεις του Ίωνα Περδικάρη έρχονται έτσι να προστεθούν σε μια ογκώδη βιβλιογραφία για την Ελληνική Επανάσταση αλλά και τον «μακρύ 19ο αιώνα», εμπλουτίζοντας έτσι ακόμη περισσότερο τις γνώσεις μας για την εποχή εκείνη των μεγάλων οραμάτων και των σπουδαίων ιδεολογιών. ΙΑΚΩΒΟΣ Δ. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ Καθηγητής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

13

Εισαγωγή Το βιβλίο αυτό είναι μια βιογραφία που δείχνει πώς το Χέρι της Μοίρας οδήγησε τον Συγγραφέα σε μια ζωή με ποικίλες εμπειρίες.

15

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι Ο πατέρας μου, ο Γρηγόριος Αντώνιος Περδικάρης, γεννήθηκε στο μακεδονικό χωριό της Νάουσας το χίλια οχτακόσια δύο (1802), σε μια πόλη πάνω σε ύψωμα με θέα τη μακρινή λίμνη των Γιαννιτσών, που τον καιρό του Φιλίππου του Μακεδόνα ήταν γνωστή σαν Λίμνη της Πέλλας, στις όχθες της οποίας χτίστηκε η πρωτεύουσα του Φιλίππου. Κι εδώ γεννήθηκε το 323 π.Χ. ο γιος του Φιλίππου, ο Μέγας Αλέξανδρος, ο μεγαλύτερος κατακτητής που γνώρισε ο κόσμος. Παραθέτω αυτά τα στοιχεία γιατί τον πιο αγαπημένο στρατηγό του Αλέξανδρου τον έλεγαν Περδίκα, όνομα απ’ το οποίο πιθανόν προέκυψε το όνομα της οικογένειάς μου. Εμείς όμως δεν προφασιζόμαστε πως είμαστε απόγονοι του πιο αγαπημένου στρατηγού του Αλέξανδρου, αφού εκείνη την εποχή τα οικογενειακά ονόματα συνήθως δεν τα χρησιμοποιούσαν. Ένας σύγχρονος Έλληνας ιστορικός όμως, ο Σάθας, αναφέρει έναν Κόμη Περδικάρη, που ζούσε κάπου εβδομήντα χρόνια πριν από την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους το έτος 1453 μ.Χ. Από αυτόν τον «Κόμη Περδικάρη» είναι πολύ πιθανό να προέκυψε το οικογενειακό μας όνομα.

17

Ανατρέχω σε αυτά τα γεγονότα για να τονίσω απλώς τη θλιβερή αντίθεση ανάμεσα στη γειτονική περιοχή της Πέλλας, που άκμαζε τον καιρό του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και την πάμφτωχη εικόνα του χωριού της Νάουσας στο αντικρινό ύψωμα, πέρα από τις πεδιάδες που χώριζαν αυτά τα μέρη, τη χρονιά ή την περίοδο που γεννήθηκε ο πατέρας μου. Το όνομα του χωριού, Νάουσα, ή Νιούσα όπως αποκαλείται καμιά φορά, είναι υπόμνηση ή ρωμαϊκή παραφθορά του αρχικού ονόματος «Neo Augusto», ή ορθότερα «Novo Augustus», όνομα που δόθηκε προς τιμήν του άμεσου διαδόχου του πρώην μονάρχη, του πρώτου Ρωμαίου αυτοκράτορα που έλαβε τον τίτλο του «Αυγούστου», που σημαίνει «κεχρισμένος» ή «σεβαστός», και είναι όρος που αντιστοιχεί στο ελληνικό ρήμα «χρίω» [“chreine”]. Όπως ίσως θυμόμαστε, αυτός ο Γάιος Αύγουστος ήταν σύγχρονος του Βιργιλίου, του Ορατίου και πολλών άλλων διάσημων συγγραφέων της πιο λαμπρής περιόδου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας! Κι ας ξαναγυρίσω τώρα στη γέννηση του πατέρα μου το έτος 1802. Πρέπει να θυμίσω μια πρόβλεψη που έκανε ο ντόπιος αστρολόγος στη Νάουσα, ότι «αυτό το παιδί» που έμελλε να γίνει ο πατέρας μου «μια μέρα θα γινόταν σπουδαίος ταξιδιώτης! Και αργότερα θα παντρευόταν μια γυναίκα ξένη και θα πέθαινε πλούσιος!» Ασφαλώς έχω πλήρη επίγνωση για την περι18

φρόνηση με την οποία θα γίνει αποδεκτή μια τέτοια πρόβλεψη στην «πεφωτισμένη εποχή μας!» Είναι ωστόσο γεγονός ότι και το παραμικρό που περιείχε αυτή η πρόβλεψη για το μέλλον του πατέρα μου πραγματοποιήθηκε με απόλυτη ακρίβεια, είτε πριν από τη γέννησή μου στην Αθήνα το 1840, είτε αργότερα, όταν έμελλε να συμβούν όλα, παρά τις δυσκολίες που έπρεπε να ξεπεραστούν, προτού ακόμα επιτευχθεί ή εκπληρωθεί το πρώτο γεγονός αυτής της πρόβλεψης. Στο μεταξύ μεσολάβησαν πολλά θλιβερά συμβάντα, ορισμένα μόνο απ’ τα οποία θα αναφέρω, ώστε να καταλάβει ο αναγνώστης πόσο σοβαρή είναι η υπόθεση με την οποία καταπιάνομαι. Η πιο τρομακτική ήταν η σφοδρή επίθεση στην πόλη της Νάουσας από μεγάλη δύναμη τουρκικών στρατευμάτων, που διέπραξε φοβερές αγριότητες, προκαλώντας θλίψη και δυστυχία στους κατοίκους της δύσμοιρης αυτής περιοχής! Κι όταν η ηρωική αντίσταση των γενναίων αυτών Ελλήνων υπηκόων ηττήθηκε από τους πολυάριθμους επιδρομείς, τότε εκτυλίχθηκε ένα γενικευμένο ο σώζων εαυτόν σωθήτω, όπου ο μεγαλύτερος αδελφός του πατέρα μου, παιδάκι τότε, πάσχισε μάταια να οδηγήσει τον μικρότερο αδελφό του σε μέρος ασφαλές. Τον μεγαλύτερο όμως αυτόν αδελφό τον σκότωσαν οι άσπλαχνοι εχθροί, την ώρα που κρατούσε από το χέρι το αδερφάκι του, τον Γρηγόριο!

19

Όλως παραδόξως ο Γρηγόριος διέφυγε σώος. Τρέχοντας σαν τρελός μέρα νύχτα, έφτασε τελικά σ’ ένα μοναστήρι στο όρος Άθως, όπου ηγούμενος ήταν ένας θείος του. Το θρησκευτικό αυτό ίδρυμα βρισκόταν ευτυχώς σε ζώνη υπό την προστασία της Ρωσίας, μιας δύναμης που τότε θεωρούσαν την ισχυρότερη από κάθε μεγάλο έθνος! Κι εδώ, σ’ αυτό το μοναστήρι, ο Γρηγόριος παρέμεινε για ένα ή περισσότερα χρόνια, και στο διάστημα αυτό αφοσιώθηκε στην εκμάθηση ιταλικών, γαλλικών και λίγων αγγλικών, χάρη στην εκεί παρουσία ορισμένων μοναχών που είχαν ζήσει αρκετά χρόνια στις διάφορες αυτές χώρες. Κι εδώ το νεαρότερο μέλος της οικογένειας Περδικάρη, που είχε δεχθεί μια τόσο άγρια επίθεση στη Νάουσα, έμαθε ότι δύο από τις μεγαλύτερες αδελφές του, παντρεμένες κι οι δυο, που οι άντρες τους είχαν πεθάνει στην επίθεση της Νάουσας, είχαν κι αυτές θαφτεί βάναυσα και οι δυο ως τον λαιμό μέσα στο χώμα, ενώ οι ανελέητοι Τούρκοι εχθροί τους είχαν βάλει φρουρούς στα δύστυχά τους θύματα, ώσπου τ’ αμέτρητα κοράκια της περιοχής να ξεριζώσουν τα μάτια των ανυπεράσπιστων αυτών μελών της οικογένειάς μας, που τερμάτισαν έτσι φρικτά την επίγεια ζωή τους στη Νάουσα. Πρέπει όμως ν’ αναφέρω ότι σκοπός της καταφυγής του Γρηγορίου στο μοναστήρι με ηγούμενο τον 20

θείο του ήταν να γλυτώσει από τον αφανισμό που τον είχε απειλήσει, και δεν θα μπορούσε να γυρίσει ασφαλής στη Νάουσα, όπου ολόκληρος ο πληθυσμός είχε είτε σφαγιαστεί είτε δραπευτεύσει, όπως κι ο ίδιος, μέσα στον άγριο φόβο. Κι εδώ, σ’ αυτό το εκκλησιαστικό ίδρυμα όπου ήταν ηγούμενος ο θείος του, τον Γρηγόριο δίδαξαν κάποιοι από τους μοναχούς του μοναστηριού που είχαν επισκεφθεί διάφορες χώρες και είχαν αποκτήσει κάποιες γνώσεις αγγλικών, γαλλικών και ιταλικών, που και ο Γρηγόριος τα έμαθε κάπως. Αργότερα ο Γρηγόριος έλαβε μια επιστολή από τον πατέρα του, που είχε φύγει ευτυχώς από τη Νάουσα ένα ή περισσότερους μήνες πριν από την επίθεση των τουρκικών δυνάμεων, στην οποία συμβούλευε τον Γρηγόριο να πάει και να συναντήσει έναν μεγαλύτερο αδελφό, που είχε δεχτεί διορισμό στο Κάιρο ως γιατρός του Χεδίβη της Αιγύπτου. Αυτή η επιστολή περιείχε και μια επιταγή, για να καλύψει τα έξοδα του ταξιδιού του Γρηγορίου στην Αλεξάνδρεια. Έτσι το νεαρότερο μέλος της πολυμελούς οικογένειας Περδικάρη ξεκίνησε επιτέλους την καριέρα του σαν ταξιδιώτης, σύμφωνα με την πρώτη απ’ τις προβλέψεις που είχαν αναγγελθεί ή ανακοινωθεί από τον ντόπιο αστρολόγο στη Νάουσα για την καριέρα αυτού του νεαρού! Όμως το πρώτο αυτό συμβάν δεν οδήγησε αμέσως στο αναμενόμενο επιτυχημένο αποτέλεσμα, αφού 21

ο Γρηγόρης, όπως θα τον αποκαλώ στο εξής, μόλις έφτασε στην Αλεξάνδρεια έμαθε ότι ο μεγαλύτερος αδελφός του δεν ζούσε πια, γιατί τον είχε δολοφονήσει ένας αντιπρόσωπος του Χεδίβη που ζήλευε τον νεοαφιχθέντα Έλληνα γιατρό, κι έτσι ο Γρηγόρης βρέθηκε στην Αλεξάνδρεια χωρίς τα απαιτούμενα για να συντηρηθεί στα ξένα ή για να τα καταφέρει να γυρίσει στη Νάουσα! Χάρη, όμως, στην αναπάντεχη γενναιοδωρία του καπετάνιου του ελληνικού πλοίου που είχε φέρει τον Γρηγόρη στην Αλεξάνδρεια, του προσφέρθηκε ένα ποσό αρκετό ώστε να επιστρέψει στην πατρίδα του ή να συντηρηθεί για ένα διάστημα στα ξένα. Με τη λύση όμως αυτή έμελλε ολοφάνερα να διαφωνεί «το Χέρι της Μοίρας». Κι έτσι, ή ίσως συμπτωματικά, το καράβι που πήρε ο Γρηγόρης με την ελπίδα να γυρίσει στη Νάουσα βούλιαξε σε μια μεγάλη θαλασσοταραχή έξω από τις ακτές της αρχαίας πόλης Τύρου, που τώρα είναι γνωστή ως «Σουρ» [Sur] ή «Τζαζ» [Jaz], και μόνο ο Γρηγόρης και δυο ναύτες κατόρθωσαν να φτάσουν στην ακτή. Κι εδώ, αυτός που αργότερα ήταν γραφτό να γίνει ο πατέρας μου, σκαρφάλωνε στην ακτή «σαν μισοπνιγμένος ποντικός», σύμφωνα με τα λεγόμενά του, όταν πρόσεξε εκεί κοντά ένα κτίριο που πάνω του κυμάτιζε μια σημαία με τ’ αστέρια και τις λωρίδες των Ηνωμένων Πολιτειών της Βορείου Αμερικής.

22

Εκεί παρουσιάστηκε μουσκεμένος, στάζοντας ο Γρηγόρης, και ζήτησε να τον στείλουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, χώρα που είχε ακούσει να την επαινούν κάποιοι από τους μοναχούς στο μοναστήρι όπου ήταν ηγούμενος ο θείος του. Ο αντιπρόσωπος των ΗΠΑ στον οποίο απευθύνθηκε ο νεαρός απάντησε «πως δεν είχε την αρμοδιότητα να ανταποκριθεί στο αίτημά του». Ωστόσο, είπε στον Γρηγόρη πως είχε μόλις καταφθάσει μια ομάδα ξένων, κι ένας απ’ αυτούς ήταν Αμερικανός ιεραπόστολος που είχε απόλυτη ανάγκη από έναν βοηθό για να τον συνοδεύσει στα Ιεροσόλυμα. Ο αντιπρόσωπος των Ηνωμένων Πολιτειών παραχώρησε στον Γρηγόρη ένα σημείωμα προς τον ιεραπόστολο που είχε μόλις φτάσει, και ο οποίος, έτσι όπως όλα σχεδόν έδειχαν, είχε παραμείνει εδώ στην Τύρο για να περιμένει την απρόσμενη άφιξη του Γρηγόρη, ώστε ο αποκαμωμένος νεαρός να συνοδεύσει τον ευγενικό ιεραπόστολο στην Ιερουσαλήμ. Εκεί ο εράσμιος ιερωμένος επέδειξε μεγάλη φροντίδα και ενδιαφέρον για τη μόρφωση του Γρηγόρη, χάρη στη λαχτάρα του νεαρού να επισκεφθεί τις Ηνωμένες Πολιτείες της Βορείου Αμερικής. Και τι παράξενο, λες και μια τέτοια πρόθεση να ήταν αναμενόμενη, ο εξαίρετος ιεραπόστολος έλαβε μια αναπάντεχη προσφορά για δωρεάν μαθήματα προς έναν οποιονδήποτε νεαρό σπουδαστή από ξένη χώρα, για διάστημα τεσσάρων ετών, σε Κολέγιο 23

της Νέας Αγγλίας, στην περιοχή της Βοστόνης των Ηνωμένων Πολιτειών. Κι έτσι, χάρη στη μοναδική αυτή προσφορά, ο νεαρός Γρηγόρης Α. Περδικάρης ήταν γραφτό του χωρίς να το ξέρει να γίνει Αμερικανός αξιωματούχος, χάρη στον γάμο του, κάπου εννέα ή δέκα χρόνια αργότερα, με τη χαριτωμένη κληρονόμο από τη Νότιο Καρολίνα, όπως υποτίθεται ότι ήταν, και πράγματι κληρονόμος θα γινόταν, αν δεν έλειπε η απερισκεψία ενός στενού συγγενούς των νεκρών γονιών της, στον οποίο είχαν εμπιστευθεί τη διαχείριση της σημαντικής περιουσίας που της είχε κληροδοτηθεί από τους γονείς της, οι οποίοι δυστυχώς είχαν πεθάνει και οι δυο, η μητέρα της στη γέννα του παιδιού της, και ο πατέρας της τρεις μέρες πιο νωρίς! Με άλλα λόγια, οι ατυχείς αυτές συγκυρίες συνιστούν ό,τι είναι γνωστό στους δικηγόρους ως Μεταθανάτια Γέννηση! Κι έτσι πλησιάζουμε στο δεύτερο στοιχείο της πρόβλεψης που είχε κάνει ο ντόπιος αστρολόγος στη Νάουσα, ότι «Αυτό το παιδί», κι αναφερόταν στη γέννηση του πατέρα μου στη Νάουσα, «ο Γρηγόριος Αντωνίου Περδικάρης θα γινόταν σπουδαίος ταξιδιώτης και θα παντρευόταν μια γυναίκα ξένη!». Δεν υπήρχε αναφορά στην ημερομηνία, ούτε καμιά πληροφορία για την ηλικία των προσώπων που αφορούσε ή όριζε η πρόβλεψη του ντόπιου αστρολόγου.

24

Κι εδώ κλείνουμε το εισαγωγικό κεφάλαιο. Μια σημείωση του συγγραφέα, που είναι ο μοναδικός γιος των γονέων του, οι οποίοι έχουν πεθάνει εδώ και χρόνια. «Προκειμένου ν’ αποκλείσουμε και ν’ αποφύγουμε οποιαδήποτε εντύπωση ότι δήθεν τα παραπάνω περιστατικά είναι φανταστικά ή ψεύτικα. Θυμάμαι τη γνωριμία μου, πολύ καιρό μετά τον θάνατο των γονιών μου, με την κ. Γουλφ [Wolfe], που μου την είχε συστήσει ένας διακεκριμένος φίλος στο Νιούπορτ, στο Ρόουντ Άιλαντ! Αυτή η κυρία, η κ. Γουλφ, ήταν η χήρα του κ. Γουλφ, ο οποίος είχε κάνει την πρόσκληση σε ξένους σπουδαστές, και από τον οποίο είχε ευεργετηθεί ο πατέρας μου, χάρη στην παραίνεση του εξαίρετου ιεραποστόλου στην Ιερουσαλήμ που τον είχε πάρει υπό την προστασία του στην πόλη της Τύρου – ένα μέρος όπου ο μελλοντικός πατέρας μου είχε σχεδόν χάσει τη ζωή του. ΙΩΝ Χ. ΠΕΡΔΙΚΑΡΗΣ

25

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ Και τώρα θα στραφούμε απ’ τον Γρηγόρη στη νεαρή κοπέλα από την Καρολίνα που έγινε αργότερα μητέρα μου. Πρέπει να αναφέρω πως ήταν απόγονος ενός Βαρόνου ντε Βιτ [Baron de Witt], Ολλανδού που είχε αγοράσει το μεγαλύτερο κομμάτι γης που είχε αγοραστεί από ένα και μοναδικό άτομο στην πολιτεία της Νότιας Καρολίνας εκείνη την περίοδο. Ένα κομμάτι γης που έκτοτε έγινε γνωστό, λόγω αυτής της αγοράς, ως «Η ολλανδική καμπή του ποταμού Πηντή [Pedee]». Τη Μάργκαρετ Χάνφορντ [Margaret Hanford], έτσι έλεγαν το παιδί, τη μεγάλωσε μια μεγαλύτερη αδελφή, η οποία τη φρόντιζε με γενναιοδωρία, στοργή και αφοσίωση, που πολύ τα εκτιμούσε η μικρή ορφανή. Μεταξύ των πολλών συγγενών αυτής της πολυμελούς οικογένειας ήταν και μια θεία που είχε παντρευτεί έναν Άγγλο γιατρό, ο οποίος απολάμβανε κυρίως την κατοχή μιας βιβλιοθήκης, πλούσιας σε ιστορικά αρχεία και κλασική λογοτεχνία. Κι εκεί το ορφανό παιδί περνούσε πολλές ώρες με κομμένη την ανάσα από το ενδιαφέρον όσο μεγάλωνε! Λίγα ήταν τα κορίτσια της ηλικίας της που έρχονταν σ’ επαφή με τόσο σοβαρά έργα, ακόμα και με 26

την «Παρακμή και πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» του Γίββωνα, όπως αυτό το ορφανό παιδί. Κάποια στιγμή, ανάμεσα στα δεκατέσσερα και τα δεκαπέντε, μπήκε σ’ ένα σχολείο στο Νιου Χέιβεν [New Haven], στην πολιτεία του Κονέκτικατ [Connecticut], όπου επικεφαλής ήταν μια Αγγλίδα με εξαιρετικές ικανότητες, η Μις Ντέλια Μπέικον [Delia Bacon], που δήλωνε απόγονος της οικογένειας του Σερ Φράνσις Μπέικον [Sir Francis Bacon], ο οποίος έγινε αργότερα γνωστός ως Λόρδος Βέρουλαμ [Lord Verulam]. Η Μις Ντέλια Μπέικον ήταν εκείνη που πρώτη αμφισβήτησε την πατρότητα των θεατρικών έργων που αποδίδονταν στον Γουίλιαμ Σαίξπηρ και ισχυρίστηκε ότι τουλάχιστον κάποια από αυτά, που αφορούσαν ιστορικά θέματα, θα έπρεπε οπωσδήποτε ν’ αποδοθούν στον Σερ Φράνσις Μπέικον. Όπως και να έχει, σε αυτό το σχολείο όπου ήταν επικεφαλής η Μις Ντέλια Μπέικον, εισέβαλε για πρώτη φορά «Το Χέρι της Μοίρας» σε ό,τι αφορούσε τη Μις Χάνφορντ, αφού μεταξύ των φίλων της Μις Ντέλια Μπέικον που ζούσαν στο Νιου Χέιβεν ήταν κι ένας από τους πιο διάσημους δικηγόρους των Ηνωμένων Πολιτειών της Βορείου Αμερικής, ο κ. Τζον Φορσάιθ [John Forsyth], τον οποίο ενίοτε συνόδευε ένας νεαρός φοιτητής που γνωρίσαμε προηγουμένως, ο Γρηγόρης Α. Περδικάρης, που ζούσε πια στις Ηνωμένες Πολιτείες, εδώ και οχτώ ή εννέα χρόνια. Για τη Μις Χάνφορντ, που ζούσε αριστοκρατικά 27

στο Νιου Χέιβεν, έχοντας άμαξα με άλογα, αυτός ο νεαρός φοιτητής της Νομικής ίσως να θεωρούνταν απλώς ένας ξένος από μια σχεδόν άγνωστη περιοχή, που τράβηξε την προσοχή της μόνο και μόνο επειδή ήταν ξένος. Όσο για τον κ. Φορσάιθ, ήταν πράγματι αξιόλογο πρόσωπο, που η στήριξή του επρόκειτο ν’ αποδειχτεί ιδιαιτέρως χρήσιμη, όχι μόνο στον Έλληνα φοιτητή αλλά και στη Μις Χάνφορντ. Έτυχε ωστόσο να την καλέσουν πίσω στη Νότια Καρολίνα μετά από αυτή τη σύντομη και παροδκή γνωριμία. Κι ο Γρηγόρης έφυγε κι αυτός σε λίγο καιρό απ’ το Νιου Χέιβεν σε περιοδεία όπου έδινε διαλέξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, χάρη στις συστάσεις που του έκαναν κάποια αξιόλογα πρόσωπα, άνθρωποι που έμεναν σε διάφορες πόλεις ή μεγαλουπόλεις. Δυστυχώς για τη Μις Χάνφορντ, την κάλεσαν απρόσμενα στο Τσέρω [Cheraw], την πόλη της Νότιας Καρολίνας όπου ζούσαν οι περισσότεροι συγγενείς της, καθότι είχε πια ενηλικιωθεί και έπρεπε συνεπώς να αναλάβει την περιουσία που της είχε παραχωρηθεί από τους γονείς της, που είχαν ήδη πεθάνει από καιρό. Αυτό αποδείχθηκε μια πολύ κρίσιμη και δυσάρεστη στιγμή, καθώς πληροφορήθηκε ότι μεγάλο μέρος της περιουσίας που της είχε αποδοθεί, είχε χαθεί ή σπαταληθεί από τον συγγενή της, τον δικη28

γόρο στον οποίο είχαν εμπιστευεί τη διαχείριση των συμφερόντων της. Έτυχε επίσης κάτι που στοίχισε εξίσου στη Μις Χάνφορντ, προκαλώντας της ανησυχία ή απογοήτευση, ότι σύμφωνα με την ίδια κληρονομιά, της είχαν κληροδοτηθεί τέσσερις νέγροι σκλάβοι (δυο άνδρες και δυο γυναίκες), όλοι τους εκπαιδευμένοι και ικανοί οικιακοί υπηρέτες. Όμως η Μις Χάνφορντ είχε επιστρέψει απ’ το Νιου Χέιβεν με την αμετάκλητη απόφαση να παραχωρήσει την ελευθερία στους τέσσερις αυτούς υπηρέτες, κι ας προσπαθούσαν να την αποτρέψουν απ’ την πρόθεσή της! Όταν αυτό έγινε γνωστό, ξεσήκωσε την αγανάκτηση ολόκληρου του πληθυσμού της πόλης του Τσερώ. Στο μεταξύ, ο δικηγόρος που του είχαν εμπιστευτεί να φροντίζει την περιουσία της αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι τουλάχιστον τα δύο τρίτα της περιουσίας της είχαν είτε αστόχαστα επενδυθεί είτε απερίσκεπτα σκορπιστεί. Αυτή ήταν μια αποκάλυψη που όχι μόνο κατέστρεψε τις ελπίδες της νεαρής που διεκδικούσε την περιουσία της, αλλά και μια αποκάλυψη που εμπεριείχε φοβερή ταπείνωση, καθώς ο ένοχος ήταν μέλος της ίδιας της οικογένειάς της, και όλοι ήταν αντίθετοι στην ανάληψη δράσης εναντίον αυτού του θλιβερά αναξιόπιστου προστάτη.

29

Ενώ η Μάργκαρετ αναλογιζόταν τις δυσάρεστες αυτές καταστάσεις, μια γειτόνισσα μπήκε στο δωμάτιο αναφωνώντας, «Αυτά κι αν είναι νέα! Έχει απάνω στην πόρτα του Δημαρχείου μια αφίσα που ανακοινώνει ότι θα δώσει διάλεξη ένας Έλληνας! Καλά, δεν είν’ απίστευτο;» Λίγο αργότερα εμφανίστηκε ο ίδιος ο Γρηγόρης στην κατοικία της οικογένειας, ζητώντας να δει τη Μις Χάνφορντ – γεγονός που ισοδυναμεί με κατάφωρη διαμεσολάβηση από «Το Χέρι της Μοίρας». Αποτέλεσμα του απρόσμενου αυτού συμβάντος ήταν η παρουσία στο Δημαρχείο το επόμενο απόγευμα της Μις Χάνφορντ και αρκετών μελών της οικογένειάς της, που όλοι τους άκουσαν με τεταμένη προσοχή την ομιλία τού εν λόγω ξένου. Κι όταν αυτή τελείωσε, συνόδευσε τους καλεσμένους του στην κατοικία τους! Ο Γρηγόρης δεν έφυγε απ’ την πόλη όσο σύντομα ίσως αναμενόταν. Αντίθετα, παρέτεινε τη διαμονή του, τελείως αδικαιολόγητα, σύμφωνα με την άποψη ορισμένων συγγενών της Μάργκαρετ. Και τελικά έκανε επισήμως πρόταση γάμου. Η Μάργκαρετ φοβόταν μήπως του είχε δώσει τη λανθασμένη εντύπωση πως η ίδια ήταν κληρονόμος μιας σεβαστής περιουσίας που της άφησαν οι γονείς της. «Είν’ αλήθεια», απάντησε ο Γρηγόρης, «πως άκουσα να λένε κάτι τέτοιο, όμως επίτρεψέ μου να 30

εξηγήσω πως αυτό από μόνο του δεν θα με οδηγούσε στο ρίσκο να σου κάνω την πρόταση, εκτός αν εσύ είχες μια μικρή συνεισφορά στην κοινή μας διαβίωση». Κι έτσι έγινε τελικά μια συμφωνία για τον γάμο αυτών των νέων, με αποτέλεσμα ο διορισμός του ήδη πολιτογραφημένου πολίτη των Ηνωμένων Πολιτειών της Βορείου Αμερικής, Γρηγόρη Α. Περδικάρη, ως του αντιπροσώπου της χώρας στην Αθήνα, πρωτεύουσα του Νέας Ελληνικής Κυβέρνησης, να υποστηριχθεί από τον κ. Έβανς της Νότιας Καρολίνας και από τον γερουσιαστή Φορσάιθ της πολιτείας του Κονέκτικατ· κάτι που ολοκληρώθηκε με επιτυχία και έγινε δεκτό απ’ το Κονγκρέσο των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ουάσινγκτον. Κι έτσι πραγματοποιήθηκε μια από τις προβλέψεις που είχαν γίνει από τον ντόπιο αστρολόγο όταν γεννήθηκε ο πατέρας μου στη Νάουσα, δηλαδή ότι εκείνος, το εν λόγω παιδί, θα παντρευτεί μια γυναίκα ξένη. Μια πράξη, ο εν λόγω γάμος, που έλαβε χώρα στο Τσερώ, στη Νότια Καρολίνα. Πρέπει εδώ ν’ αναφέρω ότι η Μις Χάνφορντ, πλέον «κυρία Περδικάρη», εξασφάλισε στις Βόρειες Πολιτείες εργασία για τους τέσσερις απελευθερωμένους νέγρους που της είχαν κληροδοτηθεί από τους ήδη προ πολλού θανόντες γονείς της.

31

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ Τίποτα σπουδαίο δεν συνέβη όσο αυτοί οι επιβάτες βρίσκονταν στον Ατλαντικό, ούτε μέχρι το ελληνικό καράβι όπου είχαν επιβιβαστεί να περάσει το όρος Θέουτα [Ceuta], στη νότια ακτή των στενών του Γιβραλτάρ, οπότε η κυρία Περδικάρη, σύζυγος του Προξένου, ξαφνιάστηκε μες στην καμπίνα της από την εισβολή μιας ομάδας αγριεμένων Ελλήνων ναυτών που τη διέταξαν να βγει απ’ το δωμάτιο για ν’ ανοίξουν μια καταπακτή στο πάτωμα της καμπίνας, και κατέβηκαν στο κάτω κατάστρωμα, απ’ όπου έβγαλαν όπλα, πυρομαχικά και μπάλες κανονιού και τα δώσαν στους συντρόφους τους στο κατάστρωμα του καραβιού. Η ξαφνιασμένη επιβάτις, που είχε βγει τώρα στο κατάστρωμα, πρόσεξε ένα σκούρο σκάφος που πλησίαζε με ανοιχτά πανιά, ενώ αρκετοί άνδρες πάνω σ’ αυτό το διαβολεμένο σκάφος τραβούσαν κουπί όσο πιο δυνατά μπορούσαν και προχωρούσαν προς το πλοίο, απ’ το κατάστρωμα του οποίου εκείνη παρακολουθούσε την τροχιά τους. Πλησίασε τον άντρα της και ρώτησε, «Ποιος ο λόγος αυτής της καταδίωξης;» «Ο καπετάνιος λέει πως είναι πειρατικό σκάφος απ’ την ακτή του Ριφ [Riff ]», απάντησε ο άντρας της.

32

«Αυτό σημαίνει πως θα μας επιτεθούν;» ρώτησε η σύζυγος. Ο σύζυγος δίστασε, όμως παραδέχτηκε πως ήταν επικίνδυνη η περιοχή. Στο μεταξύ, τα εχθρικά σκάφη, που είχαν τα πανιά τους απλωμένα για τον άνεμο, πλησίαζαν το εμπορικό πλοίο, το οποίο προσπαθούσαν πια να το περικυκλώσουν. Όμως ο καπετάνιος του ελληνικού πλοίου κατόρθωσε, αλλάζοντας τη ρότα του σκάφους του και ρίχνοντας κανονιές με το μικρό κανόνι του, ν’ απομακρύνει τους πειρατές και να χτυπήσει όσους βρίσκονταν μες στο βεληνεκές των όπλων του. Έτσι κάθε αγωνία καταλάγιασε σιγά-σιγά, και η σύζυγος του Πρόξενου μπορούσε πια να αφοσιωθεί στη σκοτεινή και απειλητική εικόνα της ακτής του Ριφ και στα μελαγχολικά υψώματα που δέσποζαν πάνω από την επικίνδυνη αυτή ακτή. Δεν είδε ωστόσο στ’ όνειρό της η γοητευτική αυτή και ευφυής παρατηρήτρια ότι μια μέρα ο γιος της, που ακόμα η γέννησή του δεν αναμενόταν, μπορεί και να βρισκόταν κρατούμενος για λύτρα πάνω στα ίδια αυτά επικίνδυνα υψώματα που πλαισιώναν τώρα την αποκάτω ακτή! Το κακό όμως δεν ήταν γραφτό να συμβεί προτού η αγαπητή και λαμπρή αυτή ψυχή διαβεί τα όρια απ’ όπου δεν έχει γυρισμό, εκτός από λίγες άφωνες ψυχές, ανίκανες να ευχαριστήσουν τον πονεμένο που 33

υποφέρει και ακουμπά θλιμμένος στον φτωχό μας κόσμο, με μια ελάχιστη ελπίδα σωτηρίας! Και τώρα ας επιστρέψουμε στους επιβάτες του ελληνικού πλοίου στον δρόμο του για την Αθήνα, όπου έφτασε σώο και αβλαβές, κάπου τρεις εβδομάδες αργότερα, αφού πέρασε πρώτα από το Γιβραλτάρ ή το όρος Θέουτα στην απέναντι όχθη, χάρη στο σταθερό δυτικό αεράκι που οδήγησε ευχάριστα τους επιβάτες στον Πειραιά, όπως λέγεται το λιμάνι της Αθήνας. Κι εκεί το ελληνικό πλοίο αποβίβασε τους ταξιδιώτες, που ούτε καν ονειρεύονταν ότι το λιμάνι αυτό θα ήταν το τελευταίο μέρος όπου θα έπιανε το πλοίο που τους είχε φέρει! Ο νεοδιόριστος Πρόξενος των Ηνωμένων Πολιτειών πράγματι είχε μόλις τακτοποιηθεί στο ξενοδοχείο στην Πλατεία Ανακτόρων, όταν οι ταξιδιώτες πληροφορήθηκαν πως το πλοίο που μόλις εγκατέλειψαν είχε πάρει φωτιά! Από το μπαλκόνι στο πίσω μέρος του ξενοδοχείου διέκριναν μια λάμψη που φώτιζε τον ορίζοντα στα νότια. Αν η μεγάλη αυτή πυρκαγιά είχε συμβεί όταν το πλοίο ήταν στη θάλασσα, θα είχε πιθανότατα μπει ένα τέλος στη ζωή όχι μόνο των δύο ταξιδιωτών αλλά και όλων των επιβατών του άτυχου σκάφους! Και ούτε εγώ, ο μέλλων γιος τους, θα είχα εμφανιστεί σ’ αυτόν τον κόσμο. Ούτε ποτέ θα είχα συναντήσει μερικά από τα πλέον παράξενα ή μυστηριώ34

δη φαινόμενα που έζησα εδώ, ή σε αγγλικό έδαφος, σύμφωνα τουλάχιστον με όσα γνωρίζω, ούτε όσοι σαν κι εμένα τα έζησαν θα μπορούσαν να εξηγήσουν τον σκοπό τους ή να ελέγξουν τη διενέργειά τους. Για όλα τα σχετικά θέματα επιφυλάσσομαι να διηγηθώ τις εμπειρίες μου μέχρι το τελευταίο μέρος αυτού εδώ του τόμου. Οφείλω όμως ν’ αναφέρω πως η άφιξη των δύο ταξιδιωτών, οι οποίοι σε επτά περίπου χρόνια έμελλε να γίνουν οι γονείς μου εδώ στην Αθήνα, συνέβη κατά το έτος 1833, όταν ο δευτερότοκος γιος του βασιλιά της Βαυαρίας, ο οποίος είχε πρόσφατα κληθεί να αναλάβει τον ελληνικό θρόνο στην Αθήνα, είχε μόλις φτάσει στο ίδιο αυτό λιμάνι που είναι γνωστό ως «Πειραιάς». Όσο για τον μέλλοντα πατέρα μου, έγινε τότε εγκάρδια δεκτός από την ελληνική κοινότητα, αλλά και από τον νεαρό βασιλιά Όθωνα, που είχε γεννηθεί στο Σάλ[τ]σμπουργκ [Salsburg], μια γερμανική πόλη, το 1815. Μεταξύ εκείνων για τους οποίους ο Αμερικανός αντιπρόσωπος και η νεαρή σύζυγός του έτρεφαν μεγάλη εκτίμηση, κατά στην άφιξή τους στην Αθήνα, ήταν και ο κ. Έντουαρντ Νόελ [Eduard Noel], στενός συγγενής του Λόρδου Μπάυρον, του πιο αξιόλογου ποιητή της εποχής. Και οι δύο, ο Μπάυρον και ο νεαρός συγγενής του, είχαν ταξιδέψει στην Ανατολή, όπου και οι δύο είχαν δώσει αγώνες για την Ελλη35

νική Ανεξαρτησία, πριν από την άφιξη στην Αθήνα των ταξιδιωτών που έμελλε να γίνουν γονείς μου. Ο Νόελ είχε παντρευτεί την κόρη μιας Ινδής πριγκίπισσας, και οι γονείς μου ήταν πανευτυχείς με τη γνωριμία αυτής της αξιαγάπητης οικογένειας, που είχε αποκτήσει μια σημαντική έκταση στο νησί της Εύβοιας, στο Αιγαίο πέλαγος, και μάλιστα κοντά στην ελληνική στεριά, κι εκεί οι γονείς μου περνούσαν αρκετές εβδομάδες με διάφορες ευκαιρίες. Ο ίδιος ο Νόελ, που ήταν ειδικός σε θέματα ελληνικής λογοτεχνίας, εξασφάλισε πολλές σημαντικές μεταφράσεις κλασικών τόμων για τη νεαρή σύζυγο του νεοαφιχθέντος αντιπροσώπου των Ηνωμένων Πολιτειών, μια κυρία που ενδιαφερόταν για ό,τι αφορούσε την τέχνη και τη λογοτεχνία της αρχαιότητας. Εγώ θυμάμαι, χάρη σ’ έναν σφραγιδόλιθο που έχω τώρα στην κατοχή μου, κάποια αξιομνημόνευτα γεγονότα που έχουν σχέση με τον συγγενή του Νόελ, τον Λόρδο Μπάυρον, ο οποίος είχε προσπαθήσει να ξεσηκώσει τον ελληνικό λαό σε αρκετές περιπτώσεις, αφότου οι Έλληνες διέσωσαν από τους Τούρκους το Μεσολόγγι στη βορειοδυτική ακτή της Ελλάδος το 1822-23, όταν ο Μπάυρον είχε κληθεί να συναντήσει τους λίγους γενναίους Ευρωπαίους που είχαν βοηθήσει τις ελληνικές δυνάμεις, μόνο και μόνο για να βρεθούν τελικά περικυκλωμένοι από τους επιτιθέμενους Τούρκους εχθρούς. Κάποιοι από τους φίλους του Μπάυρον, διαφό36

ρων εθνικοτήτων, που είχαν τότε πολιορκηθεί από τους Τούρκους στο Μεσολόγγι, τώρα του έγραφαν και τον παρακαλούσαν να σπεύσει να τους βοηθήσει. Δυστυχώς τότε ο Μπάυρον είχε αφιερωμένη την προσοχή του στην όμορφη κόμισσα Γκουιτσιόλι [Guiccioly] στη Ραβέννα, στα ιταλικά παράλια. Τώρα όμως ο ποιητής αφυπνίστηκε χάρη στην τρομερά επείγουσα κατάσταση και έσπευσε να επιβιβαστεί στο πρώτο πλοίο που έφευγε για Πάτρα, μια ελληνική πόλη στα νοτιότερα παράλια της Ελλάδος. Όταν έφτασαν αυτά τα νέα στο Λονδίνο, η Λαίδη Μπάυρον κάλεσε τον Έντουαρντ Νόελ, που έτυχε και βρισκόταν εκεί κοντά, και τον παρακάλεσε να σπεύσει προς βοήθεια του συζύγου της, που είχε μείνει δυστυχώς εγκαταλελειμμένος. Για να προστατέψει τον Μπάυρον από τον όποιο άμεσο κίνδυνο, η Λαίδη Μπάυρον εμπιστεύτηκε στον Νόελ ένα ποσό που με δυσκολία είχε εξοικονομίσει, και τον παρακάλεσε να το παραδώσει στον Μπάυρον. Μόλις ο Νόελ ανέλαβε να φέρει σε πέρας την αποστολή αυτή, παρακάλεσε τη Λαίδη Μπάυρον να του δώσει ένα ενθύμιο ή αντικείμενο που ο σύζυγός της θα αναγνώριζε ότι προέρχεται από τη γυναίκα του, που εδώ και χρόνια την παραμελούσε. Αφού το σκέφτηκε για λίγο η Λαίδη Μπάυρον, θυμήθηκε έναν σφραγιδόλιθο με χαραγμένο πάνω του ένα προφίλ του Μπάυρον, ενθύμιο από πιο ευτυχισμένες εποχές, και το έδωσε στον Νόελ, παρα37

καλώντας τον να σπεύσει να βοηθήσει τον άπιστο σύζυγό της. Προτού ο Νόελ καταφέρει να φτάσει στα περίχωρα του Μεσολογγίου, ο Μπάυρον και οι φίλοι που συνάντησε εκεί είχαν περικυκλωθεί από τις τουρκικές δυνάμεις! Λίγο αργότερα ο Νόελ έμαθε ότι ο ήρωας ήταν ανήμπορος να επιχειρήσει οτιδήποτε γιατί υπέφερε από μαλάρια, πυρετό που είχε εξοντώσει πολλούς από τους υπερασπιστές του αγώνα, για τον οποίο είχαν διακινδυνεύσει τη ζωή τους. Και στις 19 Απριλίου 1824 ο ποιητής πέθανε, ψιθυρίζοντας τα ονόματα της μητέρας του, της αδελφής του, το παιδιού του και, τελευταίο απ’ όλα, της γυναίκας του. Όλως περιέργως, ο θάνατος του πολεμικού αυτού ήρωα πρόσφερε μεγάλες υπηρεσίες στον αγώνα για τον οποίο είχε διακινδυνεύσει τη ζωή του, πέρα από κάθε άλλο κατόρθωμα που θα πετύχαινε με τα όπλα, αφού αφύπνισε το ενδιαφέρον και βοήθησε στη σωτηρία των Ελλήνων από την τουρκική υποταγή και καταδυνάστευση, μια κι έγινε το θέμα της ημέρας, όχι μόνο στην Αγγλία αλλά και σε άλλες ξένες χώρες, καθώς οι συζητήσεις για το ζήτημα είχαν ξεκινήσει στη Ρωσία, αλλά βρήκαν υποστήριξη και από την Αγγλία και τη Γαλλία. Κι έτσι το 1815 ένα μέρος των περιοχών της σύγχρονης Ελλάδας απελευθερώθηκε από τον τουρκικό έλεγχο, και μετά από πολλές συζητήσεις η επιθυμία 38

των Ελλήνων για δημοκρατική διακυβέρνηση παραχωρήθηκε κάπως δύσκολα από τις προαναφερθείσες δυνάμεις, όταν ο Κόμης Καποδίστριας, Έλληνας αξιωματούχος στο διπλωματικό σώμα της Ρωσίας, εξελέγη πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας. Δυστυχώς, ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε εξαιτίας του φθόνου κάποιων ντόπιων μεγιστάνων που είχαν διακινδυνεύσει τη ζωή τους στη διάρκεια του πολέμου με τους Τούρκους και πίστευαν ότι τη θέση αυτή δικαιούνται οι ίδιοι και όχι ο Καποδίστριας, τον οποίο θεωρούσαν απλώς έναν Ρώσο αξιωματούχο. Μετά από ένα μεγάλο διάστημα σύγχυσης και βιαιοτήτων, συνήλθε μια συνέλευση αντιπροσώπων από διάφορες ευρωπαϊκές δυνάμεις στο Σάλτσμπουργκ, μια αυστριακή πόλη, και η ανακήρυξη του πρίγκιπα Όθωνα, δευτερότοκου γιου του Βασιλιά της Βαυαρίας, εξασφάλισε την έγκριση των τριών δυνάμεων· οπότε, ο νεαρός Πρίγκιψ ενθρονίστηκε δεόντως στην Αθήνα, σχεδόν συγχρόνως με την άφιξη των μελλοντικών γονιών μου, το έτος 1833. Έξι περίπου χρόνια αργότερα, η μητέρα συνόδευσε τον σύζυγό της στη Θεσσαλονίκη, όπου διέμεινε στο κεντρικό ξενοδοχείο της πόλης, ενώ ο σύζυγός της πήγε στη Νάουσα να δει τους γονείς του και να βοηθήσει στην αποκατάσταση της κατοικίας τους, που είχε καταστραφεί σοβαρά κατά την επίθεση των τουρκικών στρατευμάτων, απ’ την οποία ο πατέρας μου είχε προλάβει να αποδράσει σώος.

39

Στη διάρκεια της εκεί παρουσίας του, μερικά από τα νεότερα μέλη της πολυμελούς οικογένειας Περδικάρη ήρθαν τότε να επισκεφθούν τη σύζυγο του μεγαλύτερου αδελφού τους, που έλειπε εδώ και χρόνια, και με την ευκαιρία έφεραν το βιβλιαράκι που περιείχε την πρόβλεψη του ντόπιου αστρολόγου στη Νάουσα, «σχετικά με τη γέννηση του πατέρα μου και τον γάμο του με μια γυναίκα ξένη». Το περιστατικό αυτό δεν έγινε με ευχαρίστηση αποδεκτό απ’ την αγαπητή αυτή ψυχή που έμελλε σύντομα να γίνει η μητέρα μου. Το σπίτι που είχε εξασφαλίσει ο άνδρας της πήρε φωτιά, όσο εκείνοι απουσίαζαν στη Θεσσαλονίκη, και είχε καταστραφεί ολοσχερώς! Η συμφορά αυτή συνέβη λίγο προτού επιστρέψουν στην Αθήνα, όπου γεννήθηκα, την πρώτη Απριλίου του 1840. Τότε η Βασίλισσα Αμαλία, η ωραία σύζυγος του νεαρού Βαυαρού κατόχου του ελληνικού θρόνου, έδωσε εντολή στον διοικητή του Βασιλικού Ιππικού να στέλνει καθημερινά έναν ιππέα από αυτό το σώμα, καθ’ όλη τη διάρκεια του πρώτου μήνα της ζωής μου, να ρωτά για την υγεία της μητέρας μου και τη δική μου. Ένα ακόμα θέμα που σχετίζεται με τον ερχομό μου εδώ στην Αθήνα ήταν πως οι γονείς μου είχαν εξασφαλίσει για χάρη μου, επί ένα ή περισσότερα χρόνια μετά τη γέννησή μου, τις υπηρεσίες ενός νεαρού Έλληνα που τον έλεγαν Σωτιέ [Sautier]! Το όνο40

μα αυτού του νεαρού σημαίνει σε μετάφραση Σωτήρας. Πράγματι, σωτήρας αποδείχθηκε αργότερα, κάποια στιγμή. Η αφοσίωση που μου έδειξε αυτός ο νεαρός ήταν αληθινά ξεχωριστή, όπως θα αποδείξει ένα γεγονός που συνέβη όταν ήμουν μεταξύ τεσσάρων και πέντε ετών. Αυτό συνέβη σε μια εκδρομή των γονιών μου με άλογα, λίγο πριν αναχωρήσουν από την Αθήνα, με σκοπό να επισκεφθούν μια ωραία τοποθεσία που ήταν γνωστή ως «Η κατοικία του αηδονιού» ή «Αηδόνια», όπως ήταν το ελληνικό όνομα της τοποθεσίας. Αυτή τη φορά καθόμουν μπροστά από τον «Σωτιερέ» [Sotieré], όπως ήταν το παρατσούκλι του, πάνω σ’ ένα μουλάρι που του άρεσαν οι περιπέτειες! Το ζώο αυτό, αντί ν’ ακολουθήσει τους γονείς μου διαγωνίως όταν περνούσαμε το ρέμα, έκανε μια ξαφνική έφοδο στην αντίπερα όχθη, πάνω σε μια απότομη πλαγιά, ρίχνοντας κάτω τον Σωτιερέ με την πλάτη, μέσα στο ρέμα, όπου το νερό τού έφτανε ως τη μέση. Όταν το μουλάρι άρχισε να κλωτσάει τόσο άγρια ώστε να γλιστρήσω κι εγώ και να πέσω, τότε ο Σωτιερέ, που είχε σταθεί ξανά στα πόδια του, με πήρε στα χέρια και μου έσωσε έτσι τη ζωή. Όλες τις λεπτομέρειες του περιστατικού αυτού τις θυμάμαι ολοκάθαρα, παρόλο που δεν θυμάμαι την κατοικία του αηδονιού στα Αηδόνια, την όμορφη τοποθεσία που ανακαλούσε συχνά η μητέρα μου στη μνήμη της τα επόμενα χρόνια.

41

Μια άλλη δουλειά που έκανε για χάρη μου ο Σωτιέ ή Σωτιερέ, όπως τον έλεγα, ήταν ότι οδηγούσε προσεκτικά τον γάιδαρο με τον οποίο έκανα τις καθημερινές μου βόλτες μέσα και γύρω από την πόλη της Αθήνας, όταν επισκεπτόμασταν τους πολλούς ερειπωμένους ναούς που είχαν ανεγερθεί σε αλλοτινούς καιρούς, ξεκινώντας από τον Παρθενώνα, τον πιο αριστοκρατικό και επιβλητικό απ’ όλους τους ναούς στο σπουδαίο κάποτε Ελληνικό Βασίλειο, καθώς στέκεται πάνω σ’ έναν απόκρημνο και υψηλό βράχο, με θέα όχι μόνο της Αθήνας αλλά και της γύρω περιοχής, απ’ όπου μπορεί κανείς να παρατηρήσει τις διάφορες οροσειρές ή πεδιάδες στους πρόποδες του ευγενέστερου απ’ όλα τα διαφορετικά μνημεία της αρχαίας αρχιτεκτονικής, τα διακοσμημένα με λαμπρά δείγματα γλυπτικής ικανότητας. Ενώ πέρα μακριά, η θέα αγκαλιάζει τη θάλασσα, με τα ελληνικά νησιά, σκορπισμένα εδώ κι εκεί στα νερά του Αιγαίου. Καμιά φορά, η αγαπημένη μου μητέρα μάς συνόδευε στις επισκέψεις μας στα ερειπωμένα μνημεία και μ’ έβαζε να επαναλαμβάνω τα ονόματα εκείνων που, σαν τον Θησέα ή τον Κίμωνα παλιότερα, ή σαν τον Περικλή μετέπειτα, είχαν συμβάλει στην ανέγερση των λαμπρά σχεδιασμένων και αριστοκρατικών κτιρίων ή μνημείων. Λίγο αργότερα οι γονείς μου ένιωσαν την επιθυμία να εγκαταλείψουν την Ελλάδα, όχι επειδή είχε 42

ανακληθεί ο πατέρας μου αλλά για να έχω εγώ την ευκαιρία να εκπαιδευτώ στις Ηνωμένες Πολιτείες, πατρίδα της μητέρας μου. Τότε, ο κ. Νόελ, ο ανεκτίμητος φίλος των γονιών μου, μας συνόδευσε στον Πειραιά για να μας πει το «Αντίο» ή έστω ένα προσωρινό κατευόδιο, καθώς θα τον συναντούσαμε αργότερα στην Αγγλία· κι εδώ στον Πειραιά έδωσε ο Νόελ στον πατέρα μου τον σφραγιδόλιθο που του είχε εμπιστευτεί η Λαίδη Μπάυρον. Ο Νόελ είχε φέρει τότε μαζί του κι ένα ελαφρύ δράμα που είχε γράψει, όπου με τη φαντασία του είχε παραχωρήσει στους γονείς μου για μελλοντικό τους σπίτι ένα εξοχικό, στην όχθη του ποταμού Ντέλαγουερ [Delaware]. Κι εδώ στον Πειραιά ο αξιαγάπητος αυτός φίλος μάς έγνεψε το αντίο! Λίγες μέρες μετά την αναχώρησή μας από την Αθήνα πήγαμε στην Τσίβιτα Βέκια [Civita Ve[c]chia, αρχαία πόλη] στη δυτική ακτή της Ιταλίας, απ’ όπου με άμαξα κατευθυνθήκαμε προς τη Ρώμη. Ακόμα θυμάμαι πόσο πολύ με στενοχωρούσαν τα βαριά σιδερόφρακτα παράθυρα των σπιτιών στον δρόμο προς τη Ρώμη, μια πόλη που κάποτε ήταν διαρκής κίνδυνος για όλη την υπόλοιπη Ευρώπη. Από τη Ρώμη πήγαμε στη Φλωρεντία, και από εκεί στη Γενεύη, όπου περάσαμε αρκετές ημέρες σ’ ένα όμορφο ξενοδοχείο στην αριστερή όχθη του Ρο43

δανού. Κι εδώ ο Σωτιερέ, που με κρατούσε στην αγκαλιά του, στην κορυφή μιας μεγάλης μαρμάρινης σκάλας, πήγε απροειδοποίητα προς τα πίσω και γλίστρησε κρατώντας με ψηλά στα χέρια του, για να μη χτυπήσω, παρόλο που χτύπησε τόσο πολύ στο κακόμοιρο το κεφάλι του ώστε παρέμεινε στο κρεβάτι για κάμποσες ημέρες. Από τη Γενεύη πήγαμε στην Μπαλ [Bale; Βασιλεία;], απ’ όπου πήραμε ένα μικρό ατμόπλοιο στον Ρήνο. Διατηρώ λιγοστές μόνο αναμνήσεις από το ταξίδι μας καθώς κατεβαίναμε τον σημαντικό αυτό ποταμό· την προσοχή μου τράβηξαν τα αναρίθμητα κάστρα πάνω στα υψώματα, στη δεξιά όχθη, παρότι δεν ήμουν ούτε έξι χρονών. Η μητέρα μου αργότερα μου είπε πόσο πολύ είχα εντυπωσιάσει έναν γηραιό Γερμανό καθηγητή χρησιμοποιώντας την ελληνική γλώσσα, ενώ ο ίδιος δυσκολευόταν πολύ να μεταδώσει αυτή τη γλώσσα στους μαθητές του, που ήταν όλοι τους πολύ μεγαλύτεροι από εμένα! Είναι περίεργο ότι δεν θυμάμαι καθόλου το ταξίδι μας από την Ολλανδία στην Αγγλία. Όμως μόλις φτάσαμε στο Λονδίνο θυμάμαι την ανησυχία μας, μπαίνοντας στο τρένο για να πάμε στο Τσέλτενχαμ [Cheltenham], όπου μας περίμεναν οι Νόελ, όταν ανακαλύψαμε πως έλειπε ο αγαπημένος μας Σωτιερέ. Ο πατέρας μου βγήκε βιαστικά από το κου44

πέ όπου καθόμασταν κι έτρεξε στο πίσω μέρος του τρένου, όπου βρήκε τον Σωτιερέ γονατιστό, να ψαχουλεύει με τα χέρια του τις γραμμές, σε μια μάταιη προσπάθεια ν’ ανακαλύψει τη μυστηριώδη δύναμη που έκανε αυτή τη μακριά σειρά από βαγόνια να κινείται, ένα σύστημα που ήταν γι’ αυτόν πρωτόγνωρο. Ευτυχώς, ο πατέρας μου έφτασε πάνω στην ώρα για να πιάσει τον φέρελπι εξερευνητή των ανεξήγητων, γι’ αυτόν, μυστηρίων και να τραβήξει τον καημένο τον Σωτιερέ στο βαγόνι όπου καθόμασταν η μητέρα μου κι εγώ, προτού ξεκινήσει το τρένο. Η παραμονή μας στο Τσέλτενχαμ δεν είχε κανένα ενδιαφέρον ούτε για τον Σωτιερέ ούτε για μένα. Τι είχε δηλαδή να προσφέρει η αγγλική αυτή πόλη σε σχέση με τα τεράστια και υπέροχα ελληνικά πανοράματα, θαλάσσια και ορεινά, ή με τα πιο μεγάλα ύψη των ελβετικών βουνών ή με τα ύψη των Άλπεων, για να μην αναφέρω τα κάστρα στις όχθες του Ρήνου; Ούτε εγώ ούτε ο Σωτιερέ είδαμε αρκετά τους Νόελ ή τους γονείς μου, όσο περιφερόμασταν παραμελημένοι στους δρόμους του Τσέλτενχαμ. Μετά την αδιάφορη αυτή πόλη πήγαμε στο Λίβερπουλ, όπου επιβιβαστήκαμε σ’ ένα αμερικανικό πλοίο της γραμμής που το έλεγαν «Ο Πάτρικ Χένρυ» [The Patrick Henry]. Και από τη Νέα Υόρκη, όπου αποβιβαστήκαμε, πήγαμε με τρένο στο Τσερώ, στη Νότια Καρολίνα. Εδώ μου έκανε εντύπωση 45

η ευγενική συμπεριφορά που είχαν οι νέγροι υπηρέτες των κάπως υπεροπτικών συγγενών της μητέρας μου, όπως μου φάνηκαν εμένα. Ενώ οι χαρωποί νέγροι, οι σκλάβοι τους, μου άρεσαν πολύ γιατί ήταν φιλικότατοι! Μια κατάσταση που έφερε μεγάλη θλίψη στον αφοσιωμένο μου Σωτιερέ. Ευτυχώς για εκείνον, η παραμονή μας δεν διήρκεσε περισσότερο από ένα μήνα, οπότε πήγαμε προς τις βόρειες πολιτείες. Και τότε μετά βίας γλυτώσαμε από μεγάλη συμφορά, καθώς εκείνη την περίοδο ταξιδεύαμε σε άμαξα με τέσσερα άλογα, που τότε την αποκαλούσαν «κάρο και τέσσερα», σ’ έναν δρόμο που τον έλεγαν «ξυλόδρομο» και ήταν φτιαγμένος από μια σειρά κορμούς δέντρων, τοποθετημένους έτσι ώστε να μη βουλιάξει η άμαξα στη μαλακιά λάσπη που υπήρχε στις τραχιές ακόμα αυτές περιοχές, και από τους κορμούς αυτούς τα τέσσερα άλογα της άμαξάς μας πέρασαν καλπάζοντας! Ο αμαξάς ίσα που συγκρατούσε την τετράδα των αλόγων με το καμουτσίκι, ενώ εμείς τιναζόμασταν και χοροπηδούσαμε πάνω σ’ αυτόν τον πρωτόγονο και κακοφτιαγμένο δρόμο, ώσπου τελικά η άμαξα έγειρε στο πλάι, όταν ένας άτυχος κύριος που καθόταν κοντά στον μεθυσμένο ή ηλίθιο αμαξά τινάχτηκε κι έπεσε με σπασμένο τον γοφό, ενόσω ο Σωτιερέ, που καθόταν στη γωνία κοντά στο παράθυρο, από την πλευρά που έγειρε η άμαξα, και με κρατούσε αγκαλιά, κόπηκε στον αυχένα απ’ το σπασμένο τζάμι του παραθύρου 46

εκεί που καθόταν, κι όλοι τρομάξαμε. Ο Σ ωτιερέ, όμως, παρά το αίμα που έτρεχε στον αυχένα του, δεν μ’ άφησε από τα χέρια του. Πήρε αρκετή ώρα να στηθεί ξανά όρθια η άμαξα και να σηκωθούν τ’ άλογα να προχωρήσουν. Όμως εγώ δεν θα ξεχάσω ποτέ τα μουγγρητά του δύστυχου κυρίου που είχε σπάσει το ισχίο του, όταν έπεσε απ’ το κάθισμα κοντά στον οδηγό. Λίγο πριν βραδιάσει, φτάσαμε σ’ έναν σταθμό, απ’ όπου ένα τρένο μάς πήρε για τις βόρειες πολιτείες της Ένωσης, ώσπου σταμάτησε κοντά στο σημείο που αργότερα έγινε γνωστό σαν «γραμμή Μέισον και Ντίξον» [Mason and Dixon’s Line], δηλαδή στην «οριοθέτηση μεταξύ Βόρειων και Νότιων Πολιτειών της Ένωσης». Κι εκεί ο πατέρας μου επέμεινε να παραμείνουμε, για να μπορέσει να επισκεφθεί ένα ακίνητο στον Νότο, που το πουλούσαν. Η αγαπημένη μου μητέρα, όμως, διαφωνούσε τόσο πολύ στην αγορά αυτού του κτήματος με σκλάβους, ώστε ο πατέρας μου αναγκάστηκε, παρά τη θέλησή του, να το απορρίψει. Ήταν μεγάλη σύμπτωση ότι εδώ, σ’ αυτήν την περιοχή, έγινε η πρώτη μάχη ανάμεσα στις Βόρειες και τις Νότιες Πολιτείες, που είναι γνωστή ως «Η μάχη του Μπουλ Ραν [Bull Run, φυγή του βούβαλου]». Αν και τότε νίκησαν οι Νότιες πολιτείες, αργότερα επικράτησαν οι μεγαλύτεροι στρατοί των Βορείων.

47

Από αυτό το επικίνδυνο για μας σημείο προχωρήσαμε βόρεια με τρένο προς τη Φιλαδέλφεια, μια από τις πιο σημαντικές πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών, εκείνη την περίοδο. Εκεί πρότεινε ο πατέρας μου να εγκατασταθούμε, καθώς είχε συστατικές επιστολές προς ορισμένους από τους πιο αξιόλογους πολίτες της πόλης. Όμως τότε έτυχε να μεσολαβήσει ένας επικίνδυνος εμφύλιος πόλεμος, εξαιτίας του ανταγωνισμού των ντόπιων εργατών της Φιλαδέλφειας με τον ιρλανδικό πληθυσμό, που όλοι τους έπαιρναν για την εργασία τους λιγότερα απ’ όσα ζητούσαν οι Αμερικανοί εργάτες. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης, ο κ. Ουίλερ [Wheeler], κάτοικος του Τρέντον [Trenton] του Νιου Τζέρσεϊ [New Jersey], προειδοποίησε τον πατέρα μου πως η ξενική προφορά του μπορεί να τον εξέθετε σε κίνδυνο λόγω του άγριου ανταγωνισμού που έτυχε τώρα να βράζει στη Φιλαδέλφεια, την πόλη που υποτίθεται πως είναι η πόλη της «της αδελφικής αγάπης». Επίσης, ο κ. Ουίλερ διαβεβαίωσε τους γονείς μου πως θα ήταν ευπρόσδεκτοι στο Τρέντον, πρωτεύουσα του Νιου Τζέρσεϊ. Χάρη στα απροσδόκητα αυτά περιστατικά δέχτηκε ο πατέρας μου, όχι χωρίς κάποιο δισταγμό, την ευγενική πρόταση και φιλική προσφορά αυτού του κυρίου.

48

Η μητέρα μου όμως δέχτηκε αυτή την πρόσκληση εξαιτίας του φόβου της ότι διαφορετικά μπορεί να βρισκόμασταν σε κίνδυνο και, συνεπώς, το επόμενο πρωί, ενώ έπεφταν οι κανονιές της εξέγερσης, η μητέρα μου, ο πατέρας μου κι εγώ, συνοδευόμενοι από τον αγαπημένο μου Σωτιερέ, επιβιβαστήκαμε βιαστικά σ’ ένα ατμόπλοιο που μας πήρε μακριά, ανεβαίνοντας τον ποταμό Ντέλαγουερ. Και δεν ήμασταν τότε οι μοναδικοί, καθώς το πλοίο ήταν γεμάτο επιβάτες, μαζί και ορισμένους μάλιστα επισήμους της Φιλαδέλφειας. Με την άφιξή μας στο Τρέντον, πρωτεύουσα του Νιου Τζέρσεϊ, μας υποδέχθηκαν θερμά η κ. Ουίλερ και η χαριτωμένη κόρη της. Το άλλο πρωί, ο κ. Ουίλερ παρουσίασε τον πατέρα μου σε αρκετούς αξιόλογους πολίτες του Τρέντον, μεταξύ αυτών και σε κάποιους τραπεζίτες εξαιρετικής φήμης, που ο ένας τους αποδείχθηκε αδελφός του ευγενικού και αξιοθαύμαστου Αμερικανού ιεραπόστολου στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος είχε τόσο γενναιόδωρα αφιερωθεί στη μόρφωση του νεαρού που τώρα ήταν μεσήλικας και θα αντιμετώπιζε τις δυσκολίες διαφόρων οικονομικών επιχειρήσεων! Μα δεν είναι υπερβολικά παράξενο που η επικίνδυνη κατάσταση των πραγμάτων στη Φιλαδέλφεια έφερε τους γονείς μου στο Τρέντον, όπου ο αδελφός του ευγενικού ιεραπόστολου, ο οποίος είχε τόσο γενναιόδωρα αφιερωθεί στη μόρφωση του πατέρα μου, θα μπορούσε τώρα να καθοδηγήσει και να κατευθύνει 49

την πορεία της γοργής ανάπτυξης και ευημερίας του πατέρα μου εδώ στο Τρέντον, μια πόλη στην όχθη του ποταμού Ντέλαγουερ, τοποθεσία που ο φίλος του πατέρα μου στην Αθήνα, ο Έντουαρντ Νόελ, φίλος και συγγενής του Μπάυρον, είχε προτείνει σαν το κατάλληλο μέρος για να εγκατασταθούν οι γονείς μου; Πρέπει να υπενθυμίσω στον αναγνώστη ότι όλα αυτά δεν είναι μυθοπλαστικές δηλώσεις, ούτε παραμύθι που επινόησε ένας μυθιστοριογράφος, αλλά μία καλή τη πίστει αφήγηση γεγονότων σχετικά με τους γονείς του, που την καταγράφει το μοναδικό παιδί τους, το οποίο έχει πια ενηλικιωθεί και η μνήμη του είναι ακόμα γερή και αξιόπιστη, παρότι δεν προσπαθεί να ωραιοποιήσει ή να υπερβάλει στην ακριβή και αληθινή έκθεση των γεγονότων, ορισμένα από τα οποία και ο ίδιος κατανοεί πως είναι περίεργα και μοναδικά, σχεδόν απίστευτα. Πρέπει όμως εδώ να επιστρέψω σε ορισμένα θλιβερά περιστατικά που στενοχώρησαν τον Νόελ, τον εξαιρετικό αυτόν φίλο των γονιών μου, που τώρα μας έγραψε για να μας πληροφορήσει πως αυτός και η οικογένειά του υπέστησαν μια φοβερή συμφορά στο Αχμέταγα [Achmetega], στο νησί [Εύβοια] όπου έμεναν, όταν τους επιτέθηκαν κάποιοι στεριανοί ορεσίβιοι ή κακοποιοί, με την ευκαιρία του τρύγου, το φθινόπωρο ή εκεί κοντά στο τέλος της εποχής των γεωργικών εργασιών· γιατί αυτή ήταν η μόνη σημαντική σοδειά που μπορούσαν τότε να παρά50

γουν, αφού είχαν το έθιμο να μειώνουν τον όγκο των σταφυλιών και να τα κάνουν χυμό, βράζοντάς τα σε μια τεράστια μεταλλική χύτρα, και παράγοντας έτσι ένα είδος εκλεκτού κρασιού που πολύ το εκτιμούσαν οι ντόπιοι της περιοχής. Τότε οι επιδρομείς από τα στεριανά βουνά είχαν ανακαλύψει ή πληροφορηθεί ότι ο Νόελ είχε πάρει πρόσφατα από τους τραπεζίτες του στην Αθήνα ένα σημαντικό ποσό ώστε να αποζημιώσει τους εργάτες του για τις εποχιακές υπηρεσίες τους, σύμφωνα με το ελληνικό έθιμο για την εποχή αυτή του χρόνου. Αυτή η πληροφορία έκανε τους πολυάριθμους αυτούς στεριανούς ορεσίβιους να ειδοποιήσουν τον Νόελ «πως έπρεπε να παραδώσει το ποσό σ’ εκείνους», επιμένοντας πως αν αρνιόταν να συμβιβαστεί με αυτή τους την απαίτηση, θα τον έβαζαν στο μεγάλο καζάνι όπου έβραζαν τώρα τα σταφύλια. Το γεγονός ότι έναν πλούσιο ντόπιο, γείτονα του Νόελ, που τον είχαν απειλήσει αλλά αυτός είχε απορρίψει την απειλή, τον είχαν ρίξει, λόγω της άρνησής του, μέσα στο καζάνι, όπου έβρασε αργά και πέθανε, και τότε οι θρήνοι και οι ικευτευτικές κραυγές του είχαν κατατρομοκρατήσει τη γυναίκα και τις κόρες του Νόελ, είχε ως αποτέλεσμα, όταν η ίδια απειλή απευθύνθηκε τώρα στον ίδιο τον Νόελ, τότε η γυναίκα και η μεγαλύτερή του κόρη να τρομάξουν τόσο πολύ ώστε να τον ικευτεύσουν να παραδώσει αμέσως το ποσό που του ζητούσαν.

51

Παρόλο που ο Νόελ είχε συμβιβαστεί απρόθυμα με τις εξωφρενικές απαιτήσεις τους, και πάλι η γυναίκα και η μεγαλύτερη κόρη του πέθαναν από τον φόβο και την ανεξέλεγκτη θλίψη και αγωνία! Μόνο ο ίδιος ο Νόελ, μαζί κι ο γιος του και η μικρότερη κόρη του, επέζησαν από τη φοβερή αυτή απειλή ή ταλαιπωρία. Όπως μπορεί να φανταστεί κανείς, και οι δυο γονείς μου και εγώ, παρόλο που ήμουν μικρός, στενοχωρηθήκαμε με αυτά τα φοβερά νέα για τους αγαπητούς αυτούς ανθρώπους.

52

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV Και τώρα να περάσουμε σε τελείως διαφορετικά γεγονότα και καταστάσεις. Η μητέρα μου, λίγο καιρό αργότερα, ενθουσιάστηκε με το θρησκευτικό κίνημα του Σβέντενμποργκ [Swedenborgian Faith], χάρη στα πολλά έργα του αξιόλογου αυτού Σουηδού συγγραφέα που τα δάνεισε στη μητέρα μου ο γιατρός της, και αποσπάσματά τους μου διάβαζε συχνά, όταν ήμουν μικρός κι άκουγα με μοναδικό ενδιαφέρον τα εκπληκτικά εκείνα σημεία που αφορούσαν «τη ζωή πέραν του τάφου!» Η μητέρα μου, η οποία, όπως είπα, ενδιαφερόταν πολύ γι’ αυτά τα παράξενα γραπτά, με πήρε στη Φιλαδέλφεια, όπου παρακολουθήσαμε μια τελετή των οπαδών του Σβέντενμποργκ και μυηθήκαμε και οι δυο μας ή πιστοποιηθήκαμε ως μέλη του εκκλησιάσματος αυτού. Λίγο μετά την τελετή, ένας φίλος του πατέρα μου, αξιόλογος καθηγητής από τη Νέα Υόρκη, μας επισκέφτηκε στο σπίτι μας, κι αυτός ο μορφωμένος κύριος, ο Καθηγητής Μπους [Busch], μας είπε πως είχε μόλις υπάρξει μάρτυρας ενός παράξενου [παραψυχολογικού] φαινομένου στο θέρετρο ενός κ. Όγκντεν [Ogden], ενός αξιόλογου προσώπου. Μεταξύ άλλων πρωτοφανών φαινομένων συνέβη η ανύ53

ψωση ενός μεγάλου τραπεζιού, γύρω απ’ το οποίο ήταν συγκεντρωμένη μια μεγάλη ομάδα, που οι πιο πολλοί κάθονταν στο τραπέζι, ενόσω η ίδια η αίθουσα ήταν κατάφωτη. Τις κινήσεις του τραπεζιού καθοδηγούσε, όπως μας διαβεβαίωσε ο διάσημος καθηγητής, ένας νεαρός με τ’ όνομα «Ντάνιελ Χομ» [Daniel Home], που προφέρεται «Χιουμ» [Hume]. Ο νεαρός καθόταν μόνος στην άκρη του μεγάλου τραπεζιού, που αιωρούνταν κάπου έξι ή επτά ίντσες πάνω από το δάπεδο της αίθουσας, η οποία, όπως μας είπε ο Καθηγητής Μπους, ήταν κατάφωτη. Καθένας από τους καλεσμένους κλήθηκε να κοιτάξει κάτω απ’ τραπέζι για ν’ ανακαλύψει τον λόγο ανύψωσης ενός επίπλου που είναι τόσο βαρύ. Κανείς από τους καλεσμένους όμως δεν κατόρθωσε να εξηγήσει ή ν’ ανακαλύψει την αιτία αυτής της περίεργης ανύψωσης. Όλα αυτά τα λεγόμενα μ’ ενδιάφεραν πολύ, αν και δεν πίστευα ποτέ ότι αργότερα θα γνώριζα αρκετά από τα μέλη της οικογένειας Όγκντεν, κι ότι θα συναντούσα επίσης τον Ντάνιελ Χομ (που προφέρεται Χιουμ) στο Λονδίνο, ακόμα πιο μετά. Πρέπει ν’ αναφέρω εδώ πως αυτός ο κ. Όγκντεν ήταν ένα ιδιαίτερα αξιόλογο πρόσωπο, καθώς είχε χρηματοδοτήσει την επανάσταση του Μπολιβάρ στη Νότιο Αμερική, έναν ξεσηκωμό που εξασφάλισε μια πολύ καλύτερη κατάσταση για το κράτος που έκτοτε είναι γνωστό σαν Βολιβία, προς τιμήν του 54

ίδιου του Σιμόν Μπολιβάρ, ενός από τους πιο διακεκριμένους πολίτες του Περού. Και τώρα ας περάσω στη δική μου ταπεινή θέση. Λίγο αργότερα έγινα δεκτός ως ο νεότερος μαθητής στην Ακαδημία του Τρέντον! Ήμουν πολύ τυχερός που το πιο ευγενικό και μορφωμένο μέλος των καθηγητών της Ακαδημίας ήταν ο κ. Σάμιουελ Μπάκους [Samuel Backus], που μου φερόταν με μια ευγένεια και φροντίδα που ποτέ δεν θα ξεχάσω. Αυτό το γεγονός με έκανε να υποφέρω λιγότερο για την απώλεια του αγαπημένου μου Σωτιερέ ή «Σωτιέ», που ο πατέρας μου του είχε βρει απασχόληση στην Κωνσταντινούπολη. Πρέπει να ομολογήσω ότι στενοχωρήθηκα πολύ που έχασα αυτόν τον αγαπημένο και αφοσιωμένο συνοδό, αν και κάπως ανακουφίστηκα που έλαβε το πλουσιοπάροχο ποσό των πέντε χρυσών δολαρίων για τη μακρά και πιστή υπηρεσία του. Είχα ήδη γίνει ένας ατρόμητος ιππέας, χάρη στην απόκτηση ενός πολύ νεαρού και ζωηρού αλόγου που ο πατέρας μου ονόμασε Σελίμ, προς τιμήν ενός αλόγου με το ίδιο όνομα και χρώμα, που το ήξερε άλλοτε ο πατέρας μου στη Θεσσαλονίκη. Όταν ήμουν μεταξύ εννέα και δέκα ετών, ξεμυαλίστηκα με το έργο του «Ιουλίου Καίσαρα» που διάβαζα και ξαναδιάβαζα ώσπου δεν μπορούσα άλλο, μέχρι που φώναξα στη μητέρα μου: «Τι υπέροχος άνθρωπος πρέπει να ήταν αυτός ο Σαίξπηρ!».

55

«Ναι», απάντησε η μητέρα μου, «αν ο Σαίξπηρ έγραψε όλα τα έργα που του αποδόθηκαν». Αργότερα, μου εξήγησε η μητέρα μου πολλά περίεργα συμβάντα που σχετίζονταν με τη βασιλεία της βασίλισσας Ελισάβετ, που καλό θα ήταν να τα εξέταζα μόνος μου, όταν θα μεγάλωνα. Επίσης, μου ανέφερε ορισμένα συμβάντα σχετικά με τη γέννηση του Σερ Φράνσις Μπέικον και τη στοργή που του έδειχνε η Βασίλισσα Ελισάβετ, η οποία είχε περιοριστεί, ίσως με δική της απαίτηση, σ’ έναν πύργο στη δεξιά όχθη του Τάμεση στο κάτω Λονδίνο, όπου ήταν κρατούμενς και ο Λέστερ [Leiceter], με ονομαστικό έλεγχο του Σερ Νίκολας Μπέικον! Κι εδώ γεννήθηκε ο Φράνσις Μπέικον. Πολλοί πίστευαν πως ο Φράνσις ήταν γιος του Νίκολας, αλλά ήταν πιθανότερο να είναι στην πραγματικότητα γιος της Ελισάβετ της ίδιας, που ζούσε υπό περιορισμό ή της επιτρεπόταν να παραμένει εκεί στον πύργο μαζί με τον Λέστερ. Μια υπόθεση που φαίνεται να διαβεβαιώνεται από το γεγονός πως ο Άντονυ Μπέικον, ένας επόμενος ή νεότερος γιος του Σερ Νίκολας, ήταν πολύ πιο προικισμένος, ή με πιο πολλά κεφάλαια από τον λιγότερο τυχερό Φράνσις, που είχε αποδοθεί από την Ελισάβετ στον Σερ Νίκολας Μπέικον, ένα πολύ αγαπητό και συγκαταβατικό πρόσωπο· ενώ η πολύ μορφωμένη σύζυγος μπορεί και πιθανόν να αποδέχτηκε την επιθυμία της Ελισάβετ να διατηρήσει τη θέση της ή να 56

αξιώνει ως ανύπαντρη κληρονόμος τον θρόνο του βασιλιά πατέρα της, του Ερρίκου του Όγδοου! «Και πιθανόν γι’ αυτό ο Λέστερ διώχθηκε μετά τη γέννηση του Φράνσις Μπέικον, ο οποίος προκάλεσε αργότερα τη Βασίλισσα Ελισάβετ, αν και λιγότερο από έναν άλλο μεγαλύτερο γιο, που έγινε ο Δούκας του Έσεξ και προκάλεσε τόσο πολύ αυτήν τη θηλυκή τίγρη, γνωστή ως «Καλή Βασίλισσα Μπες» [Good Queen Bess] (Ο Θ εός να τη φυλάει!) ώστε έδειξε πόσο ευγενική και αξιαγάπητη ήταν βάζοντας να του κόψουν το κεφάλι του [Δούκα του] Έσεξ!» Όμως όλα αυτά θα τα συζητήσουμε αργότερα, ιδιαίτερα ό,τι αφορά τον Σερ Φράνσις Μπέικον και τα έργα του Σαίξπηρ.

57

ΚΕΦΑΛΑΙΟ V Ένα άλλο θέμα που ενδιέφερε και τους δυο γονείς μου και εμένα ήταν ορισμένα γεγονότα που προηγήθηκαν του Κριμαϊκού Πολέμου αλλά αγνοήθηκαν απ’ τον πολύ κόσμο, όχι τόσο στην Ευρώπη αλλά ειδικότερα στις Ηνωμένες Πολιτείες! Οφείλονταν κυρίως στη σφοδρή αποφασιστικότητα εκ μέρους των μελών της Γαλλικής Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στην Ιερουσαλήμ να στερήσουν από τα μέλη της Ελληνικής Εκκλησίας τον προ πολλού καθιερωμένο έλεγχο των αριστοκρατικών εκκλησιαστικών κτιρίων που είχαν ανεγερθεί από την ελληνική θρησκευτική κοινότητα κάπου έξι αιώνες πριν! Αυτή η προσπάθεια εκ μέρους της γαλλικής κυβέρνησης είχε προκαλέσει τη διαμεσολάβηση της Ρωσίας υπέρ της Ελληνικής Εκκλησίας! Γεγονός που όλως παραδόξως μετέφερε τη στρατιωτική σύγκρουση από την Ιερουσαλήμ στη Ρωσία, ή μάλλον στην Κριμαία, τη νότια απόληξη της Ρωσίας, κι εκεί μεσολάβησαν επίσης η Αγγλία και η Ιταλία, μια κατάσταση που παραδόξως αποκάλυψε την ελλιπή προετοιμασία της Αγγλίας, η οποία οδήγησε στο να χαθούν πολλές ζωές ευγενών υπερασπιστών της τιμής και της καλής φήμης της πατρίδας τους. Με όλα αυτά τα γεγονότα καταπιάστηκα σε κά58

ποιο βαθμό, σε διάφορες περιστάσεις, όσο ήμουν ακόμα νεαρό αγόρι, όχι μόνο στην Ακαδημία Τρέντον αλλά και σε άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Ένα άλλο γεγονός που συνδέεται με τις νεανικές μου καλλιτεχνικές απόπειρες χρωστά πολλά στις λίγες μέρες που περνούσα κάθε βδομάδα στο ατελιέ ενός διακεκριμένου ξένου καλλιτέχνη στη Φιλαδέλφεια. Κι εκεί, ένα έργο μου εκτέθηκε στην τοπική ακαδημία καλών τεχνών, μια απόπειρα ή ένα έργο το οποίο, προς μεγάλη μου έκπληξη, ανακηρύχθηκε από μια καθημερινή εφημερίδα της Φιλαδέλφειας ως «το καλύτερο από τα πολλά έργα τέχνης σε αυτή την έκθεση». Άποψη που δεν συμμερίστηκα ή ενέκρινα, αλλά που ευχαρίστησε απέραντα τον πατέρα μου! Η επόμενη κίνηση ήταν να εισαχθώ σαν φοιτητής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, που η έδρα του ήταν στο Κέιμπριτζ, κοντά στη Βοστόνη, ενώ αρκετά άλλα τμήματά του χτίστηκαν αργότερα στη Βοστόνη. Είχα ήδη συναντήσει τον Καθηγητή Φέλτον [Felton], επικεφαλής του Κλασικού Τμήματος, που ήταν παλιός φίλος του πατέρα μου, ενώ ένας άλλος φίλος του πατέρα μου ήταν ο «Κύριος Σοφοκλής», άνθρωπος με μοναδικές ικανότητες και ελληνική καταγωγή, κι όταν γνωριστήκαμε καλύτερα μου εξομολογήθηκε πως η πηγή ή αιτία μιας κάποιας δυσθυμίας του ήταν το γεγονός πως είχε υποχρεωθεί να εξακολουθεί να διδάσκει τους μαθητές του όχι 59

σύμφωνα με τη γνήσια ελληνική προφορά ή διατύπωση αλλά σύμφωνα με την απολύτως ανόητη και ανθελληνική κακή προφορά των αγγλικών πανεπιστημίων, γεγονός που, όπως ήταν λογικό, τον πίκραινε, κι εγώ δεν μπορούσα παρά να συμμεριστώ τη στενοχώρια του. Πράγματι, δεν μπήκα φοιτητής στο Χάρβαρντ από δική μου επιθυμία αλλά υπακούοντας απλώς στην επιθυμία του πατέρα μου. Απολάμβανα όμως εκεί την επικοινωνία με τόσο υπέροχους φίλους και γνωστούς, ώστε οπωσδήποτε χαιρόμουν που εξασφάλισα την είσοδο μου σ’ αυτό το εξαιρετικό ίδρυμα. Εκεί όμως μεσολάβησε «Το χέρι της μοίρας». Τον δεύτερο χρόνο της υποτροφίας, πέτυχα έναν θρίαμβο στο Δέλτα, στον ετήσιο αγώνα ποδοσφαίρου, και λίγο αργότερα με προέτρεψε ένα μέλος της τάξης μου να τον συνοδεύσω στη Βοστόνη, το βράδυ εκείνης της ημέρας που ήμουν τόσο πολύ καταβεβλημένος, καθώς η Σάρλοτ Κούσμαν [Charlotte Cushman] θα εμφανιζόταν τότε ως «Βασίλισσα Αικατερίνη», σύζυγος του Ερρίκου Η' ! Και τότε, απ’ τη μεγάλη κούραση στο γήπεδο, έχασα ξαφνικά τις αισθήσεις μου και σωριάστηκα στο δάπεδο. Ο φίλος μου όμως κατάφερε να με μεταφέρει στο δωμάτιό μου στο Κέιμπριτζ, αλλά δεν συνήλθα πριν από το επόμενο πρωί, παρέμεινα όμως σοβαρά άρρωστος και είχα ελάχιστα τις αισθήσεις μου για αρκετές ημέρες, κι ο γιατρός που ήρθε να με δει επέμεινε 60

να φύγω από το Κέμπριτζ, μόλις θα μπορούσα να μετακινηθώ. Έμοιαζε σχεδόν λες και η ζωή μου και η πορεία της να κυβερνιόταν από κάποια αόρατη δύναμη, κι εγώ δεν ήμουν ικανός να την κατευθύνω ή να την ορίσω, αφού, καθώς λέει κι ένας ποιητής της Ανατολής [: Ομάρ Καγιάμ], από αλλοτινούς καιρούς, συμβαίνει το εξής: «Γράφει το χέρι· κι όταν πια θα έχει γράψει προχωράει και πάει, μήτε ευλάβεια μήτε νους το ξελογιάζουν να γυρίσει και να σβήσει ούτε σειρά, ούτε όλα σου τα δάκρυα θα διαγράψουν μία λέξη».

61

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI Όταν έφτασα στο σπίτι μου στο Τρέντον, έτυχε ο πατέρας μου να είναι απασχολημένος με την αγορά μιας έκτασης στη μακρινή ακτή του Ασαμπίνκ [Assampink], που την είχε αγοράσει ο ίδιος και οι συνέταιροί του, και τη διαχειριζόταν με την επίβλεψη του πατέρα μου ένας νεαρός μηχανικός από τη Φιλαδέλφεια που τον έλεγαν Λάμπορν [Lamborn], που μου τον σύστησαν όταν είχα συνέλθει αρκετά και μπορούσα να κάθομαι στο κρεβάτι, και ανταλλάζαμε απόψεις για διάφορα θέματα, ή για τα έργα ορισμένων συγγραφέων. Μεταξύ των βιβλίων που μου υπέδειξε ο Λάμπορν ήταν κι ένας τόμος με τον τίτλο «Ωρόρα Λη» [Aurora Leigh], ένα έργο σε στίχους της κυρίας Ρόμπερτ Μπράουνινγκ [Robert Browining, δηλ. της Eli abeth Barrett Browning], που περιγράφει ένα ωραίο τοπίο πάνω σε ύψωμα στην περιοχή της Φλωρεντίας, ή Φιρέντσε, όπως λέγεται στα ιταλικά η πόλη. Ούτε που μου πέρασε από το μυαλό, καθώς διάβαζα το χαριτωμένο αυτό μυθοπλαστικό έργο, ότι πολύ σύντομα θα περνούσα τέσσερα χρόνια στη Φλωρεντία. Σε μια συζήτηση με τον Λάμπορν, όταν ακόμα έπρεπε να είμαι στο κρεβάτι, έτυχε ν’ αναφέρω ένα περίεργο γεγονός που συνέβη στο Εκκλησια62

στικό Τμήμα του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, όσο ήμουν εκεί. Ήταν η περίπτωση ενός φοιτητή που είχε σχεδόν ολοκληρώσει τη φοίτησή του, και ο οποίος είχε αναπτύξει μια περίεργη ικανότητα ή ενδιαφέρον για τα ψυχικά φαινόμενα [: παραφυσικά, παραψυχολογικά], και χάρη σ’ αυτό είχε κάποιες φορές προκαλέσει την ανύψωση ενός τραπεζιού! Ο Λάμπερτ διαμαρτυρήθηκε αμέσως πως δεν υπάρχουν τέτοια φαινόμενα! Αποκρίθηκα ότι αρκετοί καθηγητές του Χάρβαρντ είχαν παραστεί σε τέτοιες συνεδρίες και ήταν μάρτυρες σε τέτοια φαινόμενα! «Μπορεί να ακούσατε τίποτα τέτοιες ανοησίες», είπε ο Λάμπορν, συμπληρώνοντας πως κανένας λογικός καθηγητής δεν θα επέτρεπε να τον ξεγελάσουν έτσι. «Αυτό που μπορώ να σου πω», απάντησα «είναι ότι ήμουν παρών σε μια τέτοια συγκέντρωση στην κατοικία του επίσημου αντιπρόσωπου του Χάρβαρντ, προκειμένου αυτός ν’ ανακαλύψει ή να επινοήσει έναν τρόπο για να διερευνά δήθεν μηχανορραφίες τέτοιας φύσεως». «Και λοιπόν», διέκοψε ο Λάμπορν, «κατάφεραν ν’ ανακαλύψουν τη μέθοδο για ένα τέτοιο κόλπο, έστι δεν είναι;» «Αντίθετα!» απάντησα «οι μορφωμένοι αυτοί καθηγητές απέτυχαν στην προσπάθειά τους». «Ανοησίες», είπε ο Λάμπορν «δεν τα πιστεύω κάτι τέτοια».

63

Δεν συγχώρεσα ποτέ τον Λάμπορν για την αναίδειά του. Όμως, παρότι στενοχωρήθηκα, έμαθα πως ο πατέρας μου είχε ορίσει τον Λάμπορν για συνοδό μου στην Ευρώπη, κάτι το οποίο είχε την έγκριση και των δυο γονιών μου. Όλως περιέργως, τότε η παλιά μου φίλη η «Μοίρα» μεσολάβησε για χάρη μου, στην αρχή περιορισμένα, έπειτα ολοκληρωτικά, προς μεγάλη μου ικανοποίηση. Προτού φύγω απ’ τις Ηνωμένες Πολιτείες, συνόδευσα τον πατέρα μου στην Ουάσινγκτον, όπου με σύστησε στον Πρόεδρο Μπιουκάναν [Buchanon], έναν καλοπροαίρετο άνθρωπο, που δυστυχώς όμως ήδη τον προβλημάτιζε η επαπειλούμενη σύγκρουση μεταξύ Βορείων και Νοτίων Πολιτειών. Εκεί συνάντησα και τον Γερουσιαστή Έβανς, της Νότιας Καρολίνας, που η γυναίκα του, όσο θυμάμαι, ήταν συγγενής της μητέρας μου. Μια άλλη γνωριμία που έκανα τότε ήταν μια χαριτωμένη νεαρή κυρία, που λίγο μετά την αναχώρησή μου από την Ουάσινγκτον παντρεύτηκε τον Στρατηγό ΜακΚλέλαν [Mac[C]lel[l]an], έναν αξιωματικό που έγινε αργότερα Αρχιστράτηγος του στρατού των Βορείων Πολιτειών, ο οποίος όμως νικήθηκε στη μάχη του Μπουλ Ραν [Bull’s Run]! Ας επιστρέψω σε μια παλαιότερη περίοδο και σε μια πολύ θλιβερή αναποδιά, η οποία καθυστέρησε πολύ την αναχώρησή μου, εξαιτίας της επι64

δείνωσης της υγείας του κ. Μπάκους [Backus], του παλιού καλού μου καθηγητή, που τον συνάντησα ενώ σουλατσάριζα στην περιοχή όπου κατοικούσαν οι γονείς μου, και ο οποίος μόλις με είδε αναφώνησε: «Τι τυχερός που είμαι να σε συναντώ εδώ, καθώς ερχόμουν να παρακαλέσω για τη βοήθειά σου σε κάτι πολύ σημαντικό! Καθώς ξέρεις», συνέχισε, «ξεκίνησα μια πολύ δύσκολη προσπάθεια, να μετατρέψω την Ακαδημία Τρέντον σε σχολή και για τα δύο φύλα». «Αγαπητέ κ. Μπάκους», είπα «γνωρίζετε πως με μεγάλη χαρά θα σας βοηθούσα κατά το δυνατόν, αλλά φοβάμαι πως αυτή τη στιγμή τα χέρια μου είναι δεμένα, κατά κάποιο τρόπο. Όμως, σας παρακαλώ, πείτε μου, ποιο μπορεί να είναι το αντικείμενο του αιτήματός σας;» «Αυτή είναι η κατάσταση στην οποία έχω περιέλθει», είπε ο αγαπητός φίλος και πρώην καθηγητής μου! «Όπως γνωρίζεις», συνέχισε, «ανέλαβα τη διοίκηση της Ακαδημίας Τρέντον και τώρα μου λέει ο γιατρός μου πως πρέπει να εγκαταλείψω τα καθήκοντά μου για λίγους μήνες λόγω της υγείας μου! Αν τα οικονομικά μου το επέτρεπαν να πάρω έναν αντικαταστάτη, θα ήταν όλα καλά, όμως δυστυχώς δεν είμαι σε θέση να το κάνω. Ήρθα λοιπόν να σε παρακαλέσω να πάρεις εσύ τη θέση μου, μέχρι να είμαι πάλι ικανός να αναλάβω τη διοίκηση». Απάντησα πως θα ρωτούσα τους γονείς μου, αλλά 65

ο κ. Μπάκους με διέκοψε λέγοντας ότι είχε ήδη πάρει την έγκρισή τους, προσθέτοντας πως αυτό που επιθυμούσε ειδικότερα ήταν οι φοιτητές να επωφεληθούν από την εξοικείωσή μου με τα ιστορικά γεγονότα και γενικά με τη λογοτεχνία. «Θα κάνω ό,τι καλύτερο μπορώ», απάντησα διστακτικά «για ν’ ανταποκριθώ στο αίτημά σας», προσθέτοντας, «ελπίζω όμως να επιστρέψετε το ταχύτερο δυνατόν, ανανεωμένος και αναζωογονημένος». Την επομένη, συνόδευσα τον παλιό αγαπητό μου φίλο και καθηγητή στην Ακαδημία, όπου με παρουσίασε στους καθηγητές των διαφόρων τμημάτων και στους φοιτητές και των δύο φύλων. Με δέχθηκαν με τον δέοντα σεβασμό οι νεαροί της δεξιάς πλευράς της σχολής, που όλοι τους ήταν νεότεροι από εμένα. Όμως από την άλλη πλευρά της Ακαδημίας, όπου συνάντησα μέλη του γυναικείου φύλου, που ήταν συνομήλικες ή και μεγαλύτερές μου, βρέθηκα εκτεθειμένος σε μια υποδοχή διαφορετική και καθόλου ευνοϊκή, καθώς πολλές από αυτές τις νεαρές κυρίες που είχα γνωρίσει προηγουμένως, ήταν τώρα ή σαστισμένες ή ευχάριστα απορημένες! Αυτές οι τελευταίες μού έδωσαν την εντύπωση πως ήθελαν να με πειράξουν ή να με ενοχλήσουν παρά να με υποδεχθούν, ή με άλλα λόγια, αυτές οι παλιές γνωστές μου ήταν εκεί για διασκέδαση παρά για μόρφωση. Όμως παρηγορήθηκα από τους πολύ αξιοπρεπείς 66

φοιτητές στην άλλη πλευρά του κτιρίου, που κανείς τους δεν με ενόχλησε ή εκνεύρισε ποτέ! Ήταν όμως και κάτι άλλο που δεν μου προκάλεσε μάλλον ενόχληση αλλά μου κίνησε το ενδιαφέρον για ένα πολύ νεαρό μέλος του άλλου φύλου που είχα δει στη σκηνή του τοπικού θεάτρου και που τώρα εμφανίστηκε σαν φοιτήτρια στην Ακαδημία, μαζί με ένα ακόμα μέλος του ίδιου φύλου, που έμοιαζε να της ρίχνει δηλητήριο σχετικά μ’ εμένα, κατάσταση που με ενόχλησε ιδιαίτερα, γιατί δεν θυμόμουν να έχω ξανασυναντήσει αυτό το νεαρό πρόσωπο. Έμαθα, όμως, αργότερα πως ήταν η κόρη ενός βιβλιοπώλη τον οποίο είχα συναντήσει αρκετές φορές, και το κορίτσι είχε θυμώσει που δεν την είχα αναγνωρίσει! Έτσι εξηγείται, όπως έμαθα αργότερα, που είχε προτείνει στο κορίτσι που είχα δει στη σκηνή, να τη συστήσει σαν φοιτήτρια στην Ακαδημία, μόνο και μόνο για να με πειράξει. Ανέφερα λοιπόν το περιστατικό στους κυρίους της Ακαδημίας και όλοι συμφώνησαν με την πρότασή μου η κόρη του βιβλιοπώλη να αποβληθεί από τη σχολή. Λίγο μετά απ’ αυτό το περιστατικό, εμφανίστηκε ο άμοιρος φίλος μου ο κ. Μπάκους, πολύ χειρότερα άρρωστος απ’ όταν είχε φύγει απ’ το Τρέντον, καθώς ήταν τώρα υποχρεωμένος να μένει στο κρεβάτι, και λίγες μέρες αργότερα μου έτυχε ο κλήρος να είμαι μαζί του την τελευταία νύχτα της επίγειας 67

ζωής του. Γιατί καθώς ο πρωινός ήλιος φώτισε το δωμάτιο με τις χρυσές αχτίδες του, η σπάνια και πολύτιμη ψυχή του αγαπημένου μου δασκάλου άφησε τον φτωχό αυτό και συχνά θλιβερό κόσμο, τον γεμάτο μέριμνες.

68

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII Καθώς πλησίαζε η στιγμή που έπρεπε να εγκαταλείψω τις κάποτε ενωμένες και τώρα δυστυχώς τεμαχισμένες Πολιτείες της άλλοτε μετά πολλών επαίνων αναγνωρισμένης Ένωσης, ήμουν πολύ λυπημένος εξαιτίας της μεγάλης αγωνίας και θλίψης για την κακή υγεία της αγαπημένης μου μητέρας, που της ήμουν απολύτως αφοσιωμένος και η οποία σίγουρα θα στενοχωριόταν με την αναχώρησή μου, που η ίδια με είχε πιέσει ν’ αναλάβω χωρίς καθυστέρηση, καθώς ήδη είχαν δοθεί εντολές για επιστράτευση στις Βόρειες Πολιτείες, ώστε να επιτεθούν στις Πολιτείες του Νότου «στη γραμμή Μέισον και Ντίξον». Καθώς εκεί οι συγγενείς της μητέρας μου οργάνωναν τις δυνάμεις τους ώστε να αποκρούσουν την επαπειλούμενη επίθεση του Στρατού των Βόρειων Πολιτειών, επηρεάστηκα συναισθηματικά όσο ποτέ άλλοτε. Αφού αποχαιρέτησα τη μητέρα μου, πήρα το τρένο για τη Νέα Υόρκη, όταν με έκπληξη βρήκα συγκεντρωμένους στην πλατφόρμα του σταθμού του Τρέντον όλους τους νεαρούς απ’ την Ακαδημία, που είχαν έρθει για να με αποχαιρετήσουν, και όλοι τους προσπαθούσαν να με πλησιάσουν και να μ’ ευχαριστήσουν για την υπηρεσία μου στη σχολή, εκεί όπου ήταν κάποτε πρόεδρος ο προσφιλέστατος καθηγητής μου, ο κ. Μπάκους.

69

Έφτασα στη Βοστόνη το απόγευμα της επομένης, και συνέχισα για το Κέιμπριτζ, όπου με συνάντησε ο πατέρας μου. Κι εκεί αποχαιρέτησα όλους τους ευγενικούς μου φίλους και εξαιρετικούς καθηγητές. Αργότερα, εκεί στη Βοστόνη, όπου με συνόδευσε ο πατέρας μου, επιβιβάστηκα σ’ ένα αγγλικό ατμόπλοιο με πλαϊνούς τροχούς και τον αποχαιρέτησα. Η μοναδική ενδιαφέρουσα εμπειρία που είχα τότε ήταν όταν περάσαμε κοντά από ένα υπέροχο παγόβουνο που όρθωνε την κορφή του μερικές εκατοντάδες πόδια πάνω από τα κύματα του ωκεανού, δείχνοντας κάμποσους καταρράκτες και κούφιες σπηλιές καθώς βούλιαζε, όταν η κορυφή του εξαφανιζόταν κάτω από τ’ αγριεμένα κύματα! Η θάλασσα ήταν πολύ φουρτουνιασμένη και ξαφνιαστήκαμε αρκετά από την ξαφνική ανατροπή της παγωμένης μάζας που έκανε το ατμόπλοιό μας να υψωθεί και να πέσει με μια τόσο απρόσμενη ορμή, ώστε με δυσκολία κρατηθήκαμε για να μην πέσουμε! Το βαπόρι δυσκολεύτηκε να ξαναβρεί τον δρόμο του προτού αφήσουμε πίσω μας αυτό το αναποδογυρισμένο παγόβουνο. Όταν φτάσαμε στο Λίβερπουλ, εντυπωσιάστηκα με την έκταση που είχαν οι τεράστιες αποβάθρες της πόλης, ενώ στη στεριά με εξέπληξαν εξίσου οι ακανόνιστοι και στενοί δρόμοι, και η γενική κατήφεια και σκοτεινιά στην ατμόσφαιρα.

70

Με είχαν συμβουλεύσει να γευματίσω σ’ ένα παλιομοδίτικο πανδοχείο, σκηνικό ενός περιστατικού που περιέγραφε ο Ντίκενς, συγγραφέας που μου σύστησαν σε επόμενη ευκαιρία. Τώρα πήγαινα από το άθλιο αυτό μέρος στο γραφείο του Προξενείου του Ηνωμένων Πολιτειών, όπου ήταν διευθυντής ένας συγγενής της μητέρας μου. Αυτός ο επίσημος με κάλεσε ευγενικά να τον συνοδεύσω στην κατοικία του, σ’ ένα ωραίο πάρκο, ένα ή παραπάνω μίλια μακριά από το Λίβερπουλ· εκεί με υποδέχθηκαν με μεγάλη εγκαρδιότητα τα μέλη της οικογένειάς του. Ανέφερα την επιθυμία μου να επισκεφθώ κάποιες από τις πιο ενδιαφέρουσες τοποθεσίες στην Αγγλία, τη Σκωτία και την Ιρλανδία, προτού πάω στο Λονδίνο, όπου θα συναντούσα τον Λάμπορν. Ο αγαπητός μου συγγενής έφερε μπροστά μου αρκετούς χάρτες για να μου σχεδιάσει μια διαδρομή που θα μπορούσα ν’ ακολουθήσω. Το πρώτο ενδιαφέρον μέρος προς το οποίο κατεύθυνε την προσοχή μου ήταν το Κάστρο Κένιλουορθ [Kenilworth Castle] στην κομητεία του Γουόρικ [Warwick], η κατοικία του Ρόμπερτ Ντάντλεϊ [Robert Dudley], που μετέπειτα η Βασίλισσα Ελισάβετ τον έκανε «Κόμη του Λέστερ» [The Earl o Leiceter]. Κι εκεί χάθηκε η καημένη Έιμυ Ρόμπσαρτ [Amy Robsart], πρώην σύζυγος του Κόμη ή ίσως απλά ερωμένη του!

71

Όπως κι εν έχει, σ’ εμένα και σε μια ομάδα επισκεπτών έδειξαν ένα σπάσιμο, δηλαδή μια ρωγμή στη μαρμάρινη πινακοθήκη στον δεύτερο όροφο του κτιρίου, και μας εξήγησαν πως αυτό ήταν η αιτία ή το σημείο θανάτου της άτυχης λαίδης. Από τον Κένιλουορθ πήγα σ’ ένα άλλο γνωστό κτίσμα, το Κάστρο του Γουόρικ, ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα και πανέμορφα κτίσματα της φεουδαρχικής εποχής. Από το Γουόρικ πήγα στο Εδιμβούργο, όπου τα πιο ενδιαφέροντα αξιοθέατα ήταν «το κάστρο», «το παλάτι» και «το αβαείο του Χόλυρουντ» [Holyrood], που συμπεριλαμβάνει και το γνωστό ως «Κάθισμα του Αρθούρου», ένα μέρος που σχηματίζει, δηλαδή αποτελεί αυτό που είναι γνωστό ως «Βράχοι του Σάλσμπερυ» [The Salisbury Crags]. Τοποθεσία που έγινε διάσημη από το μυθιστόρημα του Σερ Ουόλτερ Σκοτ [Sir Walter Scott] με τίτλο «Η καρδιά του Μιντλόθιαν» [The Heart of Midlothian]. Την επομένη πήγα με τρένο στο Στίρλινγκ [Stirling], πόλη στα ανατολικά σύνορα της ομώνυμης κομητείας, που το δυτικότερο μέρος της περιλαμβάνει την περιοχή με το όνομα «Η χώρα του Ρομπ Ρόυ» [Rob Roy’s Country]. Αγόρασα μια θέση πλάι στον οδηγό της άμαξας που διέσχισε αυτή την άγρια και κάπως έρημη περιφέρεια ή περιοχή, οπότε πρόσεξα πως σ’ ένα κάθισμα ακριβώς πίσω από τον οδηγό καθόταν ένας 72

γηραιός κύριος με τη γυναίκα του και τις δύο κόρες του. Καθώς φεύγαμε, μία απ’ τις νεαρές εξέφρασε τη λύπη της που δεν μπόρεσε να αποκτήσει έναν τόμο, δηλαδή αντίτυπο, του μυθιστορήματος του Σερ Ουόλτερ Σκοτ με τον τίτλο «Ρομπ Ρόυ». Καθώς διασχίζαμε τότε αυτή την τοποθεσία, πρόσφερα το δικό μου αντίτυπο του μυθιστορήματος στον πατέρα των νεαρών κοριτσιών, και όλη η χαρούμενη οικογένεια ενθουσιάστηκε. Όσο οι κόρες είχαν αφιερώσει την προσοχή τους στο μυθιστόρημα, οι γονείς κι εγώ συζητούσαμε, κι έτσι όταν φτάσαμε στο ξενοδοχείο στο Μπεν Λόμοντ [Ben Lomond], είχαμε αποκτήσει φιλία. Έτυχε ν’ αναφέρω ότι σκόπευα ν’ ανέβω σ’ αυτό το ύψωμα το άλλο πρωί, και ο γηραιός κύριος με ρώτησε αν θα επέτρεπα στις δύο κόρες του να με συνοδεύσουν. Δέχθηκα ευχαρίστως την πρότασή του. Όταν φτάσαμε στο ξενοδοχείο στους πρόποδες του βουνού, ρώτησα αν μπορούσαμε να έχουμε έναν οδηγό να μας συνοδεύσει την επομένη. Με πληροφόρησαν πως όλοι οι οδηγοί της περιοχής είχαν κλειστεί από άλλες ομάδες, όμως το μονοπάτι που οδηγούσε στην κορυφή του Μπεν Λόμοντ ήταν τόσο καλοστρωμένο και χαραγμένο που θα ήταν δύσκολο να χαθούμε. Και καθώς δεν είχαν αντίρρηση οι γονείς των νεαρών κοριτσιών, ξεκινήσαμε το πρωί της επομένης, καθένας κρατώντας κι από ένα καλάθι με το μεσημεριανό του.

73

Κάθε τόσο σταματούσαμε στον δρόμο προς την κορυφή για να κοιτάξουμε πίσω τα νερά της Λοχ Λόμοντ, μιας ωραίας λίμνης που, όσο σκαρφαλώναμε την απότομη ανηφόρα απέναντί μας, τόσο πιο μεγάλη και γοητευτική φαινόταν. Τελικά φτάσαμε στην περιοχή της κορυφής, απ’ όπου βλέπαμε κάτω τις πεδιάδες που είχε διασχίσει η άμαξά μας την προηγουμένη. Κι εκεί σταματήσαμε για ν’ απολαύσουμε τη θέα και να φάμε το κολατσιό μας. Ενώ γευματίζαμε, μας ξάφνιασε μια σειρά από μαύρα σύννεφα που σκοτείνιασαν τη θέα νοτιοδυτικά, στον δρόμο που είχαμε διασχίσει την προηγουμένη. Κι αυτή δεν ήταν η μοναδική δυσκολία στην οποία βρεθήκαμε τότε εκτεθειμένοι, μιας και προτού φτάσουμε στην κορυφή του Μπεν Λόμοντ, μια καταρρακτώδης βροχή μάς επιτέθηκε σκοτεινιάζοντας το μονοπάτι που ακολουθούσαμε. Και καθώς προσέξαμε ότι το σκοτάδι μεγάλωνε, αστραπές συνοδεύτηκαν από βροντές, και σ’ όλα αυτά μαζί προστέθηκε μια δυνατή καταιγίδα. Ευτυχώς είχα μια αρκετά καλή αίσθηση της περιοχής, κι αυτό μας βοήθησε να κατεβούμε και να φτάσουμε στον δρόμο που βρισκόταν στις παρυφές του Μπεν Λόμοντ, παρόλο που δεν είχαμε την τύχη ν’ αντικρίσουμε το ξενοδοχείο μας φτάνοντας στους πρόποδες του απόκρημνου λόφου. Οι νεαρές συνοδοί μου ήταν βέβαιες πως το κτίριο βρισκόταν στ’ αριστερά, ενώ εγώ ήμουν βέβαιος 74

πως έπρεπε να ακολουθήσουμε τον ίδιο δρόμο στα δεξιά. Μετά από μια έντονη συζήτηση, σχεδόν τις εξανάγκασα να με συνοδεύσουν προς τα δεξιά, όπου και συναντήσαμε τους γονείς τους, που όργωναν την περιοχή κοντά στο ξενοδοχείο με ομπρέλες στα χέρια. Ευτυχώς, η χαρά τους που ξαναβρήκαν ανέλπιστα τα χαμένα κοριτσάκια τους αποκατέστησε σύντομα την εμπιστοσύνη των γονιών προς εμένα, «τον άξιο οδηγό», ο οποίος όμως το πήρε απόφαση ότι ποτέ των ποτών δεν θ’ αναλάμβανε ξανά να οδηγήσει πάνω σε βουνό νεαρές κυρίες, όσο γοητευτικές κι ωραίες κι αν ήταν. Όσο για τους γονείς των νεαρών αυτών πλασμάτων, κρατούσαν τουλάχιστον ομπρέλες, ενώ οι κόρες τους κι εγώ είχαμε γίνει μούσκεμα απ’ την κορφή ως τα νύχια και τρέμαμε από την κούραση. Ξαφνικά θυμήθηκα ένα τραγούδι που άκουγα συχνά, που το τραγουδούσαν οι νέγροι όταν ήμουν στις Νότιες Πολιτείες, κι έλεγε «Τζόρνταν, είναι δύσκολο να παίρνεις τον δρόμο του ταξιδιού!» [Jordan am a hard road to Trabble, to Trabble! (: Jordan am a hard road to travel)]. Στίχος που έμοιαζε ή ταίριαζε ακριβώς με την άποψη που είχα για το Μπεν Λόμοντ. Το άλλο πρωί συνέχισα το μοναχικό μου ταξίδι, αφήνοντας πίσω μου τα νερά της Λοχ Λόμοντ, καθώς προχωρούσα για το «Κάστρο Ουίλιαμ» [Fort William] στην κομητεία του Ινβερνές [Inverness], 75

που ονομάστηκε έτσι στη μνήμη του Βασιλιά Γουλιέλμου Γ' · στην τοποθεσία εκείνη έφθασα αφού πέρασα από ένα ιδιαίτερα μελαγχολικό τοπίο, όπου είχε γίνει μια φοβερή σφαγή στην Κοιλάδα του Γκλένκο [Valley of Glencoe], όσο ήταν βασιλιάς ο ίδιος μονάρχης, που έδωσε και την εντολή για τη σφαγή. Αφού επισκέφθηκα τη Λοχ Άμπερ [Loch Aber] και τη Λοχ Έιλ [Loch Eil], στράφηκα προς τη νότια ακτή της Σκωτίας, όπου μπήκα σ’ ένα ατμόπλοιο που πήγαινε στο Μπέλφαστ, κοντά στη βόρεια ακτή της Ιρλανδίας, κι αφού επισκέφθηκα την πολυάσχολη αυτή και πλούσια πόλη, συνέχισα με τρένο για να εξερευνήσω το «μονοπάτι του Γίγαντα» [Giant ’s Causeway] στη βόρεια ακτή της Ιρλανδίας. Πάντως δεν ωφελεί να προσπαθήσεις να περιγράψεις αυτή τη σπάνια και υπέροχη σειρά από σπηλιές, καθώς οι λέξεις μόνο θ’ αδικήσουν τα παράξενα αυτά επιβλητικά έργα του «Χρόνου και της Φύσης». Και από αυτό το εντυπωσιακότατο τοπίο ξεκίνησα μια πιο κουραστική ακόμα διαδρομή στη βόρεια και βορειοδυτική ακτή της Ιρλανδίας. Καθώς δεν μπόρεσα να βρω ούτε τρένο ούτε άμαξα, νοίκιασα αυτό που είναι γνωστό στην Ιρλανδία σαν «εξωτερική άμαξα» ή, με άλλα λόγια, «μια άμαξα χωρίς εσωτερικό!» Ο οδηγός είχε ένα κάθισμα πίσω απ’ το άλογο, κι έδειχνε να είναι ο μοναδικός υπεύθυνος για την επιτυχία ή αποτυχία του ταξιδιού.

76

Την έβδομη ή όγδοη μέρα της κουραστικής διαδρομής μου στον δρόμο που οδηγούσε προς τη δυτική ακτή της Ιρλανδίας, βρεθήκαμε με θέα τον Ατλαντικό ωκεανό, και τότε άρχισα να καταλαβαίνω ότι προχωρούσαμε προς την ανατολική πλευρά πάνω σ’ έναν δρόμο κάπως κακοφτιαγμένο και λασπερό· λίγο αργότερα διέκρινα να πλησιάζει μια μεγάλη και ωραία άμαξα με τέσσερα άλογα, από τον δρόμο όπου είχα κάνει μια κουραστική κι αδιάφορη διαδρομή, όταν έκπληκτος είδα την ωραία αυτή άμαξα, που διέσχιζε πιτσιλώντας τον λασπόδρομο, να ταλαντεύεται τώρα προς το πλάι, και δύο άνδρες με λιβρέα να πηδάνε έξω, απ’ την πίσω μεριά της άμαξας, και να έρχονται μπροστά για να βοηθήσουν τον οδηγό, που προσπαθούσε να συγκρατήσει τα τρομαγμένα άλογα. Και τώρα βοηθούσαν τον κύριο, δηλαδή τον ευγενή αριστοκράτη όπως αποδείχθηκε, να βγει από τη μισοαναποδογυρισμένη άμαξα, κι αυτός με τη σειρά του βοήθησε δυο νεαρές κυρίες, δυο κορίτσια δηλαδή, να γλυτώσουν μαζί με τις χειραποσκευές τους από την άμαξα με τα τέσσερα άλογα. Και τότε προς έκπληξή μου τους είδα όλους να κατευθύνονται προς τη δική μου εξωτερική άμαξα! Ο ένας από τους καλοβαλμένους αμαξάδες που περπατούσε μπροστά από τον ευγενή κύριο και τις κόρες του, πλησίασε τότε το κάρο όπου καθόμουν και μου ζήτησε να επιτρέψω στην εξοχότητά του τον λόρδο, του οποίου το όνομα μού ανέφερε αλλά 77

τώρα μου διαφεύγει, να χρησιμοποιήσει τη δική μου εξωτερική άμαξα για να μεταφερθεί ο ίδιος και οι δυο του κόρες στο «Σλίγκο» [Sligo]. Απάντησα πως με λύπη μου δεν μπορούσα ν’ ανταποκριθώ στο αίτημά του γιατί ήμουν ξένος και δεν θα μπορούσα να φτάσω στο Σλίγκο μόνος μου με τα πόδια. Στο μεταξύ ο λόρδος και οι δύο κόρες του με πλησίασαν, κι όταν άκουσαν την απάντησή μου, ο ευγενής κύριος μού εξήγησε πως δεν σκόπευε να επιτάξει την άμαξά μου, αλλά ήταν πολύ σημαντικό για εκείνον να φτάσει εκείνο το βράδυ στο Σλίγκο, κι αυτό που ζητούσε ήταν να με συνοδεύσει ο ίδιος και οι δυο του κόρες, που η καθεμιά τους, καθώς πρόσεξα τώρα, κρατούσε κι από ένα βαλιτσάκι στο χέρι, όπως κι ο πατέρας τους. «Θα ήμουν ευτυχής να ανταποκριθώ στο αίτημά σας», απάντησα, «αν αυτό το σαράβαλο μπορούσε να εξασφαλίσει ό,τι ζητάτε». «Ω, σας εγγυώμαι πως θα μας βολέψει όλους με ασφάλεια μέχρι το Σλίγκο!» απάντησε ο ευγενής. «Ο οδηγός σας», συνέχισε «με γνωρίζει καλά, και είμαι βέβαιος πως θα επιβεβαιώσει την άποψή μου. Και είμαι επίσης βέβαιος για την ικανότητα του αλόγου του, και δεν θα ζητήσω κάθισμα για μένα». «Εννοείτε ότι προτείνετε να ξαποστείλετε τις νεαρές αυτές κυρίες μόνες τους;» ρώτησα. «Μα όχι βέβαια!» αναφώνησε ο πατέρας, προ78

σθέτοντας: «Προτείνω να τις συνοδεύσω. Αν και δεν θα πάρω θέση στο κάρο σας!» «Με προβληματίζετε!» απάντησα «για το πώς θα συνεχίσετε τον δρόμο σας, ειδικά μάλιστα με την αποσκευή που παρατήρησα ότι κρατάτε, η οποία δεν είναι ελαφριά». «Ω, έχετε πολλά ακόμη να μάθετε», είπε ο λόρδος, «δεν ξέρετε πόσο ζωηρό και έξυπνο είναι αυτό το αλογάκι του Πάτρικ, οπότε η παρουσία η δική μου και της συνοδείας μου, μαζί με τις αποσκευές μας, δεν θα του είναι υπερβολικά μεγάλο βάρος! Ρωτήστε τον Πάτρικ», συνέχισε ο λόρδος, «και θα σας πει για την ικανότητα που έχει το αλογάκι να σηκώνει αυτά τα βάρη». «Βεβαίως, κύριε!» αναφώνησε ο Πάτρικ, «έτσι ακριβώς είναι!» Αυτό έδειχνε να δίνει μια λύση, όσο τουλάχιστον με αφορούσε, αν και δεν ήμουν καθόλου βέβαιος ως προς το αποτέλεσμα του εγχειρήματος, όταν ρώτησα αν ο λόρδος μπορούσε ν’ απαντήσει εκ μέρους του ίδιου του αλόγου σχετικά με αυτή την πρόταση. «Όχι βέβαια!» απάντησε ο ευγενής. «Όμως μπορώ να απαντήσω στο περίπου! Στο μεταξύ», συνέχισε «προτείνω να σας δείξω πώς προτίθεμαι να λύσω το πρόβλημα. Πρώτα θα βάλω τη μικρή μου κόρη να καθίσει δίπλα σας», είπε και πρόσθεσε, «Νομίζω ότι καθόσασταν στην αριστερή πλευρά του αλόγου! Κι εδώ θα βάλω τον ταξιδιωτικό της σάκο!»

79

«Παρακαλώ», απάντησα, «γιατί αν έχει καθόλου αίσθημα ή πνεύμα γαλαντομίας το άλογο, τότε σίγουρα θα προτιμά τη δική της παρουσία από τη δική μου». «Βλέπω πως δεν σας λείπει το χιούμορ», απάντησε ο πατέρας της, προσθέτοντας: «Καλά! Ούτε κι από εμάς τους Ιρλανδούς λείπει το χιούμορ». «Δεν συμφωνώ μ’ αυτή την τοποθέτηση», αναφώνησα. «Μα γιατί;» ρώτησε ο πατέρας της, «αν τη βάλω μπροστά σας, θα σας κρύψει τη θέα του τοπίου». « Δ εν με πειράζει», απάντησα προσθέτοντας: «Έχω κιόλας χορτάσει το τοπίο». «Είστε πολύ αχάριστος», είπε ο πατέρας της νεαρής κοπέλας, χαμογελώντας καθώς μιλούσε. « Υποθέτω πως εσείς θα καθίσετε δίπλα της;» είπα. Ο πατέρας της δεν μπορούσε παρά να χαμογελάσει ενώ ανταπαντούσε: «Δυστυχώς με αδικείτε», προσθέτοντας: «Προτείνω να σας αποδείξω πόσο ανιδιοτελής είμαι αν χρειαστεί». «Ομολογώ πως δεν καταλαβαίνω τι εννοείτε!» απάντησα. «Εκτός αν σκοπεύετε να κρατάτε το χέρι της κόρης σας όσο θα τρέχετε δίπλα στην άμαξα». «Ασφαλώς και δεν σκοπεύω να τρέχω πλάι στην άμαξα! Έλα», είπε ο ευγενής στον αμαξά, «κράτα τη βαλίτσα μου, Πάτρικ, μέχρι ν’ ανέβω εδώ στην άκρη των δύο αξόνων που προεξέχουν στο πίσω μέρος της άμαξας», και πρόσθεσε: «Εδώ σκοπεύω να κουρνιάσω ώσπου να φτάσουμε στο Σλίγκο».

80

«Και η βαλίτσα σου, πατέρα; » ρώτησε η πιο μεγάλη κόρη, «τι θα την κάνεις;» «Θα την κρατώ στα χέρια μου», απάντησε ο πατέρας της. Κι έτσι έκανε, στεκόταν εκεί και κρατούσε τη βαριά βαλίτσα του στο ένα ή το άλλο χέρι, σε όλη τη διαδρομή προς το Σλίγκο, διατηρώντας την άβολη στάση του για τέσσερις με πέντε αξέχαστες ώρες! Πρέπει να ομολογήσω πως είχα μείνει έκθαμβος με τη μοναδική ανιδιοτελή συμπεριφορά του. «Η αλήθεια είναι», είπε ο λόρδος, «ότι ο λόγος που πήρα αυτή τη θέση ήταν μόνο και μόνο για να ελαφρύνω την πίεση από τους άξονες πάνω στην πλάτη του καημένου του αλόγου». «Ακούτε;» ψιθύρισε η μικρή του κόρη, που καθόταν πλάι μου, «πόσο ειλικρινής και υπέροχα ανιδιοτελής είναι ο αγαπημένος μου πατέρας, όχι μόνο τώρα αλλά πάντα! Δεν έχω λόγια να περιγράψω πόσο περήφανοι είμαστε όλοι μας γι’ αυτόν». «Μπορώ να καταλάβω τον θαυμασμό σας», απάντησα, «αλλά πιστεύετε ειλικρινά πως θα αντέξει να στέκεται εκεί, ανάμεσα σ’ αυτούς τους δύο άξονες, κρατώντας τη βαλίτσα του, σε όλο τον δρόμο μέχρι το Σλίγκο;» «Α, μα και βέβαια θα μπορέσει, να είστε σίγουρος!» «Λοιπόν! Εγώ αυτό το αποκαλώ μεγαλειώδες!» απάντησα. «Και μου επιτρέπετε να ρωτήσω αν εσείς και η αδελφή σας σκοπεύετε όταν μεγαλώσετε να του μοιάσετε στον χαρακτήρα και στις πράξεις;» 81

«Όχι!» απάντησε η μεγάλη κόρη, που καθόταν στην άλλη πλευρά του αλόγου. «Εμείς ποτέ μας δεν θα γίνουμε τόσο ανιδιοτελείς σαν εκείνον! Είναι απλούστατα αδύνατον». «Αναρωτιέμαι!» είπα μετά από μια στιγμή που το σκέφτηκα, «τι να νομίζει άραγε το άλογο για την ανιδιοτέλεια του πατέρα σας». «Ω, μα είστε αγενής!» φώναξε η νεαρή σύνοδός μου· και καθώς πρόσεξα τα μάγουλά της να κοκκινίζουν και να την κάνουν ακόμα πιο όμορφη, ένιωσα δυστυχώς την ανάγκη να την πειράξω κι άλλο. Όμως η σύνεση μού υπέδειξε: «Ως εδώ και μη παρέκει», και σ’ αυτό το σημείο διέκοψα μια περαιτέρω εριστική συζήτηση. Κι ήταν καλύτερα έτσι, γιατί ο πατέρας της με ρώτησε τώρα αν είχα φίλους στο Σλίγκο. «Κανέναν!» του απάντησα, «ούτε στο Σλίγκο ούτε πουθενά στην Ιρλανδία». «Και πού θα πάτε όταν φύγετε απ’ το Σλίγκο;» ρώτησε ο λόρδος. «Απλά θα συνεχίσω για το Γκόλγουεϊ [Galway]», απάντησα, «για να παρακολουθήσω την αναχώρηση του πρώτου ατμόπλοιου απ’ αυτό το λιμάνι για τη Νέα Υόρκη». «Αλήθεια;» αναφώνησε ο αξιαγάπητος λόρδος, προσθέτοντας: «Αν αυτό προτίθεστε να κάνετε, θα σας δώσω ένα συστατικό σημείωμα προς τον Δήμαρχο του Γκόλγουεϊ, ζητώντας του να σας βοη82

θήσει να πραγματοποιήσετε την επιθυμία σας. Μου επιτρέπετε να σας ρωτήσω αν σκοπεύετε να πάρετε αυτό το ατμόπλοιο για να επιστρέψετε στις Ηνωμένες Πολιτείες;» «Όχι!» απάντησα, «θα περάσουν αρκετά χρόνια μέχρι να επιστρέψω εκεί!» «Υποθέτω», συνέχισε ο καλόκαρδος ευγενής «πως εγκαταλείψατε τη χώρα σας για να αποφύγετε το ξέσπασμα του Εμφυλίου Πολέμου;» Εξήγησα ότι παρόλο που οι γονείς μου ζούσαν στις Βόρειες Π ολιτείες της Έ νωσης, η μητέρα μου ήταν μέλος μιας οικογένειας από τη Νότια Καρολίνα. Πλησιάζαμε πια στο Σλίγκο, όπου ο αξιαγάπητος ευγενής και οι δύο κόρες του θα περνούσαν ένα βράδυ με φίλους τους· κι εκεί, στην πόρτα του σπιτιού όπου κατοικούσαν οι φίλοι τους, αποχαιρέτησα με λύπη μου τους ευγενικότατους και καταδεκτικότατους συνοδούς μου.

83

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIII Το άλλο πρωί, ο Πάτρικ, που του είχα πληρώσει τον λογαριασμό το προηγούμενο βράδυ, ξαναεμφανίστηκε με το συστατικό σημείωμα προς τον Δήμαρχο του Γκόλγουεϊ, το οποίο δεν είχε ξεχάσει να μου στείλει ο παροδικός μα συμπαθέστατος και ξεχωριστός φίλος της προηγουμένης. Το ίδιο πρωί πήρα το τρένο για το Γκόλγουεϊ και βρήκα την πόλη σε αναβρασμό από ενθουσιώδη χαρά. Στο μεταξύ, ο Δήμαρχος της πόλης, στο σπίτι του οποίου είχα αφήσει το σημείωμα που μου είχε δώσει ο αξιαγάπητος ευγενής, του οποίου όμως το όνομα έχω έκτοτε ξεχάσει, με συνάντησε στο ξενοδοχείο όπου είχα κλείσει δωμάτιο, και με πληροφόρησε πως είχε για μένα ένα εισιτήριο στο τοπικό ατμόπλοιο που είχε κλείσει για τον ίδιο και το προσωπικό του για την επομένη, ώστε να συνοδεύσουμε το ατμόπλοιο της γραμμής του Ατλαντικού για ένα ή δύο μίλια στον δρόμο προς τη Νέα Υόρκη. «Είναι για μας σημαντική στιγμή», είπε ο Δήμαρχος, «διότι αν πετύχει αυτό το τόλμημα, θα αναδείξει την πόλη μας και ολόκληρη την κομητεία του Γκόλγουεϊ. Μεθαύριο», πρόσθεσε «μπορώ να σας δώσω την ευκαιρία να παραστείτε στη δίκη ενός πολύ 84

διασκεδαστικού αχρείου που δεν ξέρει άλλη γλώσσα εκτός απ’ τα ιρλανδικά». Ευχαρίστησα τον Δήμαρχο, προσθέτοντας πως δεν είχα ποτέ σπουδάσει αυτή τη γλώσσα και φοβάμαι ότι δεν θα εκτιμούσα τα αστεία και το χιούμορ αυτής της υπόθεσης στο δικαστήριο! «Ω, φυσικά γνωρίζω αυτή τη δυσκολία», είπε ο Δήμαρχος «κι έχω ζητήσει από έναν φίλο μου να καθίσει δίπλα σας και να σας μεταφράζει τη διάλεκτο στα αγγλικά, ώστε να μπορείτε να παρακολουθήσετε την υπόθεση». Ευχαρίστησα τον Δήμαρχο για την ευγενική του πρόταση. Το άλλο πρωί επιβιβάστηκα μαζί του στο ατμόπλοιο που είχε κλείσει για εκείνον και το προσωπικό του, ή για φίλους, προκειμένου για να συνοδεύσουν το υπερωκεάνειο στην πορεία προς τη Νέα Υόρκη. Το μετρίου μεγέθους αυτό ατμόπλοιο είχε μόλις αναχωρήσει από την προβλήτα, όταν ένα πολύ μικρότερο ιστιοφόρο σκάφος, γεμάτο άνδρες, γυναίκες και παιδιά, προσπάθησε να μας κόψει τον δρόμο, οπότε ξεκίνησε μια άγρια οχλαγωγία, και στο δικό μας ατμόπλοιο και στους επιβάτες του σκάφους. Κι αν το σχοινί που κρατούσε τον φλόκο του μικρού ιστιοπλοϊκού δεν είχε πιαστεί από τον πρόβολο του ατμόπλοιου, κι αν δεν κρατιόταν εξαιτίας του μπλεξίματος, τότε το μικρό σκάφος μπορεί να είχε πάει στον πάτο, μαζί με τους περισσότερους 85

επιβάτες του, που όλοι τους τώρα στρίγγλιζαν και ούρλιαζαν έξαλλοι! Το ατμόπλοιο στο μεταξύ συνέχιζε αργά τον δρόμο του, παρόλο που οι μηχανές είχαν σταματήσει. Κι έτσι τραβούσε μαζί και το μικρό σκάφος, όταν η πρύμνη του γύρισε προς τα πίσω κι ακούμπησε την πλώρη του ατμόπλοιου που προχωρούσε αργά, οπότε όλοι οι άντρες επιβάτες απ’ το μικρό σκάφος σκαρφάλωσαν στο ατμόπλοιο, κι ακολουθήσαν οι γυναίκες, άφησαν όμως πίσω στο σκάφος μια κοπέλα που κρατούσε ένα μωρό στα χέρια, ενώ έμπαινε νερό στο σκάφος. Ευτυχώς κάποιοι άνδρες του ατμόπλοιου έσκυψαν απ’ την κουπαστή και βούτηξαν το μωρό από τα χέρια της κοπέλας, που ήταν παιδί κι η ίδια, και τώρα την τραβούσαν στο κατάστρωμα του ατμόπλοιου, πάνω ακριβώς που κόπηκε το πιασμένο στον πρόβολο του ατμόπλοιου σχοινί, και πλέον το μικρό σκάφος, που ευτυχώς το άτυχο πλήρωμα το είχε εγκαταλείψει, παρασυρόταν κάτω απ’ το ατμόπλοιο. Έχω βρεθεί αυτόπτης μάρτυρας σε πολλά συμβάντα, όμως ποτέ κανένα δεν μ’ εντυπωσίασε τόσο πολύ όσο η σωτηρία της κοπέλας αυτής, με το μωρό στην αγκαλιά, που δεν το εγκατέλειψε ποτέ, παραβλέποντας τον κίνδυνο. Από την άλλη, όμως, με αηδίασε η βαναυσότητα των ανδρών σ’ αυτό το αυτοσχέδιο πάρτι, που είχαν πιαστεί σε βρόμικο καυγά και σε κραυγές, κατηγορώντας ο ένας τον άλλον. Στο μεταξύ το ατμόπλοιο που πήγαινε στη Νέα 86

Υόρκη είχε απομακρυνθεί τόσο πολύ από εμάς, ώστε δεν υπήρχε περίπτωση να το πλησιάσουμε. Έμαθα όμως σε άλλη ευκαιρία ότι μέχρι να υπάρξει απευθείας σιδηροδρομική σύνδεση μεταξύ Δουβλίνου και Γκόλγουεϊ, δεν υπήρχε καμιά ελπίδα να πετύχει αυτή η πόλη να γίνει το λιμάνι για απευθείας σύνδεση μεταξύ Γκόλγουεϊ και Νέας Υόρκης, ή κάποιου άλλου αμερικανικού λιμανιού. Νωρίς το επόμενο πρωί πήρα το τρένο για το Λίμερικ [Limerick], μια σημαντική πόλη στις όχθες του Σάννον [Shannon], όπου έφτασα το άλλο απόγευμα, οπότε και μου σύστησε ο ιδιοκτήτης του ξενοδοχείου όπου κατέλυα να πάω μία βόλτα στις όχθες του Σάννον, μια τοποθεσία που δικαίωνε πλήρως το εγκώμιο του ξενοδόχου, καθώς η διαδρομή που πήρα κατά μήκος της όχθης του ποταμού ήταν πιο ωραία απ’ ό,τι περίμενα, χάρη στα ωραία δέντρα, που το φύλλωμά τους σχημάτιζε μια σειρά από σκιές στο μονοπάτι που περνούσα, καθώς το φώτιζαν οι χρυσές ακτίνες του ήλιου που έδυε. Την ώρα που παρατηρούσα την υπέροχη εικόνα που είχα μπροστά μου, θυμήθηκα το σημείωμα που μου είχε δώσει ο Δήμαρχος του Γκόλγουεϊ, με το οποίο με σύστηνε σε κάποιους φίλους του, και μια που ο φάκελος δεν ήταν σφραγισμένος, το έβγαλα για να δω πού και σε ποιον έπρεπε να το παραδώσω. Έτσι απασχολημένος που ήμουν, έτυχε να ρίξω μια ματιά σ’ ένα μονοπάτι κοντά στο ποτάμι, κα87

λυμμένο από βρύα, κι εκεί πρόσεξα δυο κορίτσια που με ακολουθούσαν, και το πιο μικρό έσπρωχνε τη φίλη της ενώ με ρωτούσε: «Η αγκαπούλα σου το στείλε, κύριος, ε;» [Is it a swate one she sint you, Sir?] Καμία από τις αναιδείς αυτές νεαρές παρείσακτες δεν περίμενε απάντηση, έτρεξαν γελώντας και με προσπέρασαν, προφανώς ήταν σίγουρες ότι το χρωματιστό χαρτί που κρατούσα ήταν ερωτικό ραβασάκι που είχα λάβει από κάποια ερωτευμένη εκπρόσωπο του φύλου τους. «Αυτό κι αν είναι τυπικά ιρλανδέζικο συμβάν! » σκέφτηκα. Όμως αργότερα, σε άλλη ευκαιρία, έμαθα ότι παρόλο που οι Ιρλανδές είχαν έντονη αίσθηση του χιούμορ, οι πιο μεγάλες όμως αδελφές συχνά εκφράζουν ένα ακόμα εντονότερο αίσθημα περί «Τιμής», αίσθημα που φοβάμαι ότι οι άρρενες στην Ιρλανδία δεν το συμμερίζονται. Όταν επέστρεψα στην πόλη, άφησα την κάρτα μου μαζί με το ροζ σημείωμα στη διεύθυνση που μου είχε υποδειχθεί, και καθώς πήρα ως απάντηση μια πρόσκληση, πέρασα μία πολύ ευχάριστη ώρα, ή και παραπάνω, χάρη στην παρουσία των κυριών της εύθυμης αυτής οικογένειας, που πολύ τις ενδιέφερε να μάθουν από μένα τα σχετικά με την αναχώρηση του αμερικανικού ατμόπλοιου από το Γκόλγουεΐ! Και σε αντάλλαγμα για την ενδιαφέρουσα συζήτηση, μου τραγούδησαν κάποια από τα μαγευτικά ιρλανδικά τραγούδια.

88

Την επομένη άφησα το Λίμερικ για το Κιλάρνεϊ [Killarnay], μια πόλη στην κομητεία του Κέρρυ [Kerry] στη νοτιοδυτική ακτή της Ιρλανδίας, καθώς αυτή ήταν η τελευταία και ωραιότερη απ’ όλες τις τοποθεσίες που η συγγενής της μητέρας μου στο Λίβερπουλ μού είχε συστήσει να επισκεφθώ, γιατί παρότι είχα δει πολλές ωραίες λιμνούλες, όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου υπάρχουν λίμνες και λιμνούλες, αλλά και σε πολλές άλλες ξένες χώρες, όμως αυτές οι τρεις λιμνούλες του Κιλάρνεϊ είναι πολύ μικρότερες απ’ όλες όσες είχα επισκεφθεί σε άλλες τοποθεσίες, ξεπερνούσαν ωστόσο σε ομορφιά όλες τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες που έτυχε να γνωρίσω. Ίσως φανεί περίεργο, αλλά η πιο αξιοθαύμαστη απ’ όλες είναι η μικρότερη απ’ αυτές τις υπέροχες λιμνούλες. Αργά εκείνο το απόγευμα του καλοκαιριού, η πληθώρα των ανθισμένων φυτών που καθρεφτίζονταν στα διάφανα νερά της λιμνούλας με μάγεψαν, ενώ τα ερείπια ενός παλιού κάστρου στην ακτή έδιναν στο τοπίο μια πινελιά από αλλοτινό ρομάντσο που δεν έλεγε να σβήσει. Στη διάρκεια αυτής μου της επίσκεψης, μια ξαφνική μπόρα με διέκοψε και με οδήγησε να καταφύγω μαζί με άλλους επισκέπτες σε μια γειτονική σπηλιά, όπου μας οδήγησαν κάτι νεαρές Ιρλανδές της περιοχής που πουλούσαν φωτογραφίες, απεικονίσεις και άλλα αναμνηστικά και ενθύμια του Κιλάρνεϊ, και οι οποίες με μεγάλη ευγένεια μας οδήγησαν στα υπό89

γεια αυτά καταφύγια, όπου περιμέναμε να τελειώσει η μπόρα. Κι εκεί μας δόθηκε η απρόσμενη ευκαιρία να γνωρίσουμε τον τίμιο χαρακτήρα τον ξυπόλυτων κοριτσιών, που όλες τους ανήκαν στον γειτονικό αγροτικό πληθυσμό. Όλοι οι επισκέπτες ήταν άρρενες, και κάποιοι τόλμησαν ν’ ανταλλάξουν απρεπή πειράγματα με τα ξυπόλυτα κορίτσια, που ήταν όλα τους εκλεκτά δείγματα της ντόπιας ιρλανδικής ομορφιάς. Σε κάποια από τα νεαρά κορίτσια ορισμένοι άρρενες επισκέπτες πρόσφεραν λιγοστά σελίνια για «ένα φιλί». Αν και ήταν φτωχές, ούτε μία απ’ αυτές δεν δέχτηκε την προσβλητική προσφορά, μερικές μάλιστα απέκρουσαν έντονα τους χυδαίους επισκέπτες, που ντροπιάστηκαν. Η πράξη που έκαναν οι νεαρές Ιρλανδές που πουλούσαν τα διάφορα ψιλοπράγματα ήταν ακόμα πιο αξιέπαινη εκ μέρους τους, γιατί αυτή η εποχή ήταν η πιο μεγάλη τους ευκαιρία να μαζέψουν προμήθειες για τον επερχόμενο χειμώνα. Μια συνέπεια που είχαν οι απρεπείς προσφορές των ανδρών ήταν ότι οι περισσότεροι έντιμοι επισκέπτες έσπευσαν ν’ αγοράσουν τα διάφορα αναμνηστικά του Κιλάρνεϊ που τους προτείνονταν, μάλλον σαν ένδειξη αποδοκιμασίας προς τους αγενέστερους επισκέπτες, παρά γιατί μας ένοιαζαν αυτά τα μικροπράγματα.

90

Από το Κιλάρνεϊ επέστρεψα προς την ανατολική ακτή μέσω Δουβλίνου, μιας πόλης που δεν μ’ εντυπωσίασε ιδιαίτερα. Κι από την πρωτεύουσα πέρασα στο Λίβερπουλ, κι εκεί με πληροφόρησαν ότι ο μακρινός αλλά προσφιλής συγγενής μου είχε προαχθεί στο Προξενείο των Ηνωμένων Πολιτειών στο Λονδίνο, όπου και ήταν πιο διευθύνων. Όταν έφτασα στη μεγάλη πόλη, πήγα στο Ξενοδοχείο Μόρλευ [Morley’s Hotel] στην πλατεία Τραφάλγκαρ [Trafalgar], όπου περίμενα να βρω τον Λάμπορν. Όχι μόνο δεν είχε φτάσει ακόμα, αλλά ήταν και όλα τα δωμάτια στο ξενοδοχείο κατειλημμένα. Ο υπάλληλος μού σύστησε να ψάξω για δωμάτιο στο «Χρυσό Λιοντάρι», εκεί κοντά στο ποτάμι, όπου έκλεισα ένα μεγάλο δωμάτιο στον πρώτο όροφο· όταν πήγα όμως να δειπνήσω, μου έδειξαν ένα «κελί» στο ισόγειο, που μ’ εντυπωσίασε γιατί νόμιζα ότι βρισκόμουν σε στάβλο! Αφέθηκα, ωστόσο, με λύπη, στη μοναδική αυτή και εξαιρετικά απογοητευτική για μένα εμπειρία, έστω και μόνο για εκείνη τη νύχτα! Την επομένη έκλεισα δωμάτιο κοντά στο Βρετανικό Μουσείο, και κοντά στην κατοικία ενός από τους διευθυντές του σπουδαίου αυτού ιδρύματος, προς τον οποίο είχα μια συστατική επιστολή απ’ τον πατέρα μου. Μεταξύ άλλων παρόμοιων επιστολών που είχα προμηθευτεί, είχα και μία για τον κ. Τζούνιους Σπένσερ Μόργκαν [Junius Spencer Morgan], τον πιο αξιόλογο από τους Αμερικανούς 91

χρηματιστές ή τραπεζίτες, που η κατοικία του έβλεπε το Χάιντ Πάρκ [Hyde Park], και ήταν μια από τις πρώτες όπου προσκλήθηκα σε δείπνο. Όμως η πιο ενδιαφέρουσα από τις εμπειρίες μου ήταν οι επισκέψεις μου στο Βρετανικό Μουσείο, όπου χάρη σε μια συστατική επιστολή του πατέρα μου προς έναν από τους επικεφαλής τότε του μουσείου, έναν διακεκριμένο Ιταλό αρχαιολόγο, μου έδειξαν τα σπασμένα κομμάτια των αγαλμάτων που είχε πάρει από τον Παρθενώνα ο λόρδος Έλγιν. Είχα, μεταξύ άλλων, και μια συστατική επιστολή προς τον Αμερικανό πληρεξούσιο Υπουργό στο Λονδίνο, τον κ. Τσαρλς Φράνσις Άνταμς [Charles Francis Adams], που τον επισκέφτηκα και με δέχθηκε με πολλή ευγένεια και εγκαρδιότητα. Καθώς συζητούσαμε, ανήγγειλαν τον Έλληνα αντιπρόσωπο στο Λονδίνο, στον οποίο με σύστησε ο κ. Άνταμς ως «τον γιο του πρώτου διορισμένου στην Αθήνα αντιπροσώπου της Κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών». «Θυμάμαι πολύ καλά τον πατέρα σας», είπε ο Έλληνας υπουργός. «Ήταν σχεδόν σαν μέλος της ελληνικής κυβέρνησης, ή σαν ένας από εμάς, καθώς απευθυνόμασταν σ’ εκείνον για συμβουλές σε κάθε σχεδόν σημαντική περίσταση, κυρίως σε ό,τι αφορούσε τις “Εξωτερικές Υποθέσεις”». Η επόμενη επίσκεψή μου ήταν στη Λαίδη Μπάυρον, χήρα του ποιητή, που τώρα έμενε στο Λονδίνο, 92

και προς την οποία μου είχε δώσει η μητέρα μου ένα γράμμα με ερωτήσεις για την τρέχουσα διεύθυνση του κ. Έντουαρντ Νόελ, καθώς ήθελε να συναντήσω τον πολύτιμο αυτόν φίλο, εάν έμενε στο Λονδίνο ή κάπου εκεί κοντά. Ο μπάτλερ που πήγε το γράμμα μου επάνω με πληροφόρησε επιστρέφοντας πως η Λαίδη λυπόταν που δεν αισθανόταν καλά για να με δει, αλλά αν περίμενα την άφιξη του Λόρδου Μπάυρον, η εξοχότης του θα απαντούσε στις ερωτήσεις που υπήρχαν στο γράμμα της μητέρας μου. Για μια στιγμή ξαφνιάστηκα, επειδή ήξερα πως ο Λόρδος Μπάυρον, ο διάσημος συγγραφέας του οποίου γνώριζα τα έργα, είχε πεθάνει στο Μεσολόγγι πολλά χρόνια πριν! Τότε ένας πολύ λεπτός νεαρός κύριος, αρκετά νεότερός μου, μπήκε στο δωμάτιο και εξήγησε «πως η γιαγιά του λυπόταν πολύ που η αδιαθεσία της την εμπόδιζε να με συναντήσει», προσθέτοντας: «πως ο κ. Νόελ έμενε τώρα στο κτήμα του στο Αχμέταγα, στην Εύβοια!» Αυτός ο νεαρός Λόρδος Μπάυρον ήταν ο εγγονός του Λόρδου Μπάυρον, του ποιητή, που τα συγγραφικά του χαρίσματα είχαν κάνει τόσο διακεκριμένο το όνομα που έφερε. Μια διάκριση που δεν μπορούσε να παραβλέψει τα πολλά παραπτώματα σε ζητήματα ηθικής, παρότι η ηρωική αυτοθυσία του για χάρη της Ελληνικής Ανεξαρτησίας έκανε παντοτινά προσφιλή τη μνήμη του, όχι μόνο σε κάθε Έλληνα 93

αλλά και σε κάθε απόγονο των μελών αυτού του έθνους. Ανάμεσα σε άλλες επιστολές που μου έδωσε η μητέρα μου, ήταν και μία για τον Δόκτορα Μπέιτμαν [Doctor Bateman], τον ιερουργούντα κληρικό της Εκκλησίας του Σβέντενβοργκ στο Ίσλινγκτον [Islington], ένα προάστιο κοντά στο Λονδίνο, όπου παλαιότερα κατοικούσε στα γεράματά του ο Εμμανουήλ Σβέντενμποργκ. Κι εκεί στο Ίσλινγκτον είχαν γραφτεί πολλά από τα ενδιαφέροντα έργα του που ασχολούνταν με τη «Ζωή πέρα απ’ τον τάφο», ενώ μια αγγλική εκδοχή των περίεργων αυτών βιβλίων είχε εκδοθεί από τον κ. Τζ. Τζ. Γκαρθ Γουίλκινσον [J. J. Garth Wilkinson], έναν διάσημο λόγιο που είχε γίνει σταθερός πιστός της «Ζωής πέρα απ’ τον τάφο». Καθώς ήξερα ότι θα πρόσφερα στην αγαπημένη μητέρα τη μεγαλύτερη ευχαρίστηση αν μάθαινε πως δεν παρέλειψα να επωφεληθώ από τη γνωριμία που μου πρότεινε, πήγα και παρακολούθησα τις ακολουθίες του Δόκτορα Μπέιτμαν, που ήταν γιατρός και κληρικός, και ενίοτε απόλαυσα στην κατοικία του την κοινωνική συνεύρεση με τους πολλούς συμπαθέστατους απογόνους του, και των δύο φύλων, και με τον μεγαλύτερο γιο και την κόρη του κράτησα φιλική επικοινωνία, δηλαδή αλληλογραφία. Εκτός από την ευχαρίστηση που μου έδινε η συντροφιά αυτών των νεαρών, εκείνο τον πρώτο και94

ρό, η γνωριμία με τον μεγαλύτερο αδελφό αυτής της εξαιρετικά συμπαθητικής οικογένειας έμελλε να μου προσφέρει μια πολύ ενδιαφέρουσα και απολαυστική διαμονή, γεγονός στο οποίο θα αναφερθώ αργότερα. Στο μεταξύ, ο Λάμπορν έκανε τελικά την εμφάνισή του και μου πρότεινε έτσι στην ψύχρα να τον συνοδεύσω στη Γερμανία! Εγώ όμως ήμουν αποφασισμένος να εγκατασταθώ στο Παρίσι, όπου σκεφτόμουν ν’ αφοσιωθώ στη μελέτη των καλών τεχνών. Φτάνοντας σ’ αυτή την πόλη το βράδυ, πήγα στο προσωρινό απλώς κατάλυμά μου στο Ξενοδοχείο Μερίς [Meurice], στην οδό Ριβολί [Rivoli], που είχε πάρει τ’ όνομά της σε ανάμνηση μιας από τις μεγαλύτερες νίκες του Ναπολέοντα. Τα παράθυρα του δωματίου μου άνοιγαν σ’ ένα μπαλκόνι που έβλεπε στην πολυσύχναστη αυτή λεωφόρο, που στο πλάι της ήταν οι κήποι των Τουιλερί [Tuileries, κήπος του Κεραμεικού], που μαζί με το ομώνυμο παλάτι μπόρεσα να τα δω ολοκάθαρα το επόμενο πρωί. Αλλά παρά την υπέροχη θέα, ποτέ δεν ένιωσα τόσο απογοητευμένος όσο τότε, αφού στη μεγάλη αυτή πόλη δεν είχα ούτε έναν γνωστό, δηλαδή κάποιον να του πω μια καλημέρα. Η άφιξή μου στο Λονδίνο με είχε κάπως ανησυχήσει και στενοχωρήσει, αλλά στη χειρότερη περίπτωση μπορούσα να μιλήσω στους κατοίκους και να με καταλάβουν, παρά την ασυνήθιστη προφορά, ενώ εδώ στο Παρίσι 95

ένιωθα εντελώς χαμένος κι απογοητευμένος, γιατί δεν είχα κανέναν να με καθοδηγήσει, ούτε έναν γνωστό να του ζητήσω βοήθεια ή συμβουλή. Προς μεγάλη μου έκπληξη όμως άκουσα ένα χτύπημα στην πόρτα, κι όταν την άνοιξα είδα έναν άγνωστο που αμέσως αναγνώρισα πως ήταν απ’ τη Νέα Αγγλία, αν και δεν τον είχα ξαναδεί ποτέ, ο οποίος με ρώτησε «αν ήμουν ο κ. Περδικάρης». «Δεν κάνετε λάθος», του είπα «αλλά μπορώ να ρωτήσω ποιος είστε;» «Ο πατέρας μου είναι φίλος του πατέρα σας», είπε ο επισκέπτης μου, προσθέτοντας: «Με ειδοποίησε πως ίσως έχετε ήδη φτάσει στο Παρίσι. Και καθώς έτυχε να βρίσκομαι κι εγώ σ’ αυτό το ξενοδοχείο, όταν έλαβα το γράμμα κοίταξα τη λίστα των χθεσινών αφίξεων και βρήκα τ’ όνομά σας. Και τώρα», συνέχισε «σας ερωτώ, τι μπορώ να κάνω για σας;» Δεν υπάρχουν λόγια να περιγράψω την ανακούφιση που μου έδωσε αυτή η τυχαία συνάντηση, καθώς έδειχνε την ανησυχία και τη μεσολάβηση των γονιών μου για χάρη μου, κι έτσι πήρα με ενθουσιασμό το χέρι αυτού του συμπατριώτη μου λέγοντας: «Είστε πράγματι ένας καλός φίλος που με επισκεφτήκατε μόλις έφτασα εδώ, και δεν μπορώ να σας πω πόσο υπόχρεος σάς είμαι που μπήκατε στον κόπο», προσθέτοντας: «Ήρθα στο Παρίσι για να μαθητεύσω στην τέχνη, όμως δεν ξέρω πώς να έρθω σ’ επαφή με 96

κάποιον αξιόλογο καλλιτέχνη». Μετά από λίγη σκέψη, ο νέος μου φίλος είπε: «Θα σας συμβούλευα να επισκεφτείτε κάποιες από τις πιο σημαντικές γκαλερί στην άλλη πλευρά του ποταμού, κι όταν αποφασίσετε ποια έργα σας αρέσουν από τους καλλιτέχνες που εκθέτουν εκεί, τότε θα βρούμε τη διεύθυνσή του και θα πάμε στο σπίτι ή στο εργαστήριό του». Και πρόσθεσε: «Υπάρχουν αρκετοί διακεκριμένοι καλλιτέχνες που δέχονται στο ατελιέ τους λίγους μαθητές ή ελέβ [éleves], όπως τους λένε εδώ. Όμως γενικά οι σπουδαστές εκπαιδεύονται σε άλλο μέρος, καθώς η παρουσία τους στο στούντιο του δασκάλου θα ήταν παρέμβαση στη δουλειά του ίδιου του καλλιτέχνη. Μπορούμε, ωστόσο, αν θέλετε, να περάσουμε μια-δυο ώρες στην Γκαλερί του Λούβρου, που είναι πολύ κοντά», και πρόσθεσε: «αυτό το παλάτι προοριζόταν αρχικά για τους πρώτους Γάλλους μονάρχες, και σ’ αυτή τη συλλογή ο Βοναπάρτης πρόσθεσε πολλούς αξιόλογους πίνακες που άρπαξε από την Ολλανδία, το Βέλγιο και την Ιταλία! Όμως κανένας απ’ αυτούς δεν είναι έργο σύγχρονων καλλιτεχνών. Οπότε δεν χρειάζεται να μείνουμε πολύ σ’ αυτό το παλάτι, αλλά αφού δούμε μερικούς αξιόλογους πίνακες, θα διασχίσουμε τον Σηκουάνα και θα γευματίσουμε από την άλλη πλευρά του ποταμού, και μετά θα επισκεφθούμε την Γκαλερί Μοντέρνων Έργων Τέχνης στο Παλάτι του Λουξεμβούργου». Δέχτηκα με πολλή χαρά τη συμβουλή του συ97

ντρόφου και συμπατριώτη μου, που με καταλάβαινε απόλυτα. Δεν αναφέρω τ’ όνομά του γιατί μεταγενέστερα έτυχαν κάποια θλιβερά συμβάντα.

98

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΧ Τολμώ να ζητήσω από τον αναγνώστη να δώσει προσοχή στην απρόσδοκητη συνάντησή μου με τον γιο ενός από τους φίλους του πατέρα μου από τη Νέα Αγγλία, την επομένη της άφιξής μου στο Π αρίσι, όταν ένιωθα τόσο μόνος και αποκαρδιωμένος σε μια ξένη χώρα όπου δεν γνώριζα κανέναν, ούτε μπορούσα να μιλήσω ελεύθερα με τους ντόπιους γιατί δεν ήξερα καλά γαλλικά! Όμως εδώ στο Παρίσι, προς μεγάλη μου έκπληξη, γνώρισα αυτόν τον νεαρό Α μερικανό, λίγα μόλις χρόνια μεγαλύτερό μου, που τόσο ευγενικά ήταν διατεθειμένος να με βοηθήσει, κι αυτό δεν ήταν ασυνήθιστο για μένα, αφού όπου και να πήγαινα έβρισκα πάντα ένα φιλικό χέρι να μου απλώνεται και να με καλωσορίζει! Στην παρούσα περίπτωση, μετά από μία ή παραπάνω ώρα που πέρασα θαυμάζοντας τα αριστουργηματικά έργα τέχνης που στολίζουν τις γκαλερί του Λούβρου, διασχίσαμε τον Σ ηκουάνα κι αφού πήραμε το γεύμα μας σ’ ένα τοπικό εστιατόριο, συνεχίσαμε προς τους κήπους του Παλατιού του Λουξεμβούργου, όπου τα μέλη της Γαλλικής Γερουσίας κάνουν τις συνελεύσεις τους στον πάνω όροφο, ενώ το ισόγειο εκείνη την περίοδο το χρησιμοποιούσαν 99

σαν γκαλερί μοντέρνας γαλλικής τέχνης. Κι εκεί την προσοχή μου τράβηξε ένα πίνακας με τίτλο «Η χαμένη ψευδαίσθηση» [L’ Illusion Perdue], έργο ενός αξιόλογου Ελβετού καλλιτέχνη, ένας πίνακας που δεν είχε καθόλου λαμπερά χρώματα αλλά μου άρεσε πολύ για την κλασική του γοητεία, καθώς παρουσίαζε έναν σοφό καθισμένο σε ακρογιαλιά, πλάι στο νερό, ενώ το χέρι του ακουμπούσε μια λύρα, και τα μάτια του παρακολουθούσαν τη θέα ενός αχνού αρχαίου πλοίου, πάνω στο οποίο είχε συγκεντρωθεί κοντά στο κατάρτι μια ομάδα από γυναίκες μουσικούς, ενώ ένας Έρωτας καθόταν στην πρύμνη του ίδιου αρχαίου πλοίου, με τα πόδια απλωμένα στο νερό, παίζοντας κι αυτός λύρα! Αυτές οι μορφές προφανώς απεικόνιζαν το φανταστικό όραμα του Σοφού, μαζί με τη μουσική επωδό ή τον ήχο της λύρας που ακουμπούσε στο γόνατό του, σαν όραμα που εμφανίστηκε και τώρα σβήνει από τα μάτια του. Αφού εξετάσαμε τον κατάλογο, βρήκαμε τη διεύθυνση του κυρίου Γκλαιρ [Gleyre] και σπεύσαμε στο εργαστήρι του, όπου είχαμε την τύχη να βρούμε αυτόν τον διάσημο Ελβετό καλλιτέχνη εκεί, να δουλεύει πάνω σ’ ένα ακόμα πιο ωραίο θέμα. Κι ο Αμερικανός φίλος μου του εξήγησε την επιθυμία μου να με δεχθεί για μαθητή του. Ο κ. Γκλαιρ ρώτησε ποιος μας τον σύστησε. Του απάντησα, κανείς. «Η ομορφιά του πίνακά σας “Χα100

μένη ψευδαίσθηση” με γοήτευσε τόσο, που ήρθα να σας ζητήσω να με δεχθείτε σαν μαθητή σας». Ο κ. Γκλαιρ έδειξε να χαίρεται. Όμως φρόντισε να μου υπενθυμίσει πως η μαθητεία που πρότεινα ν’ ακολουθήσω ήταν ταυτόχρονα από τις δυσκολότερες κι από κείνες που ελάχιστα σε αποζημιώνουν οικονομικά, καθότι, όπως ισχυρίστηκε: «Η κλασική τέχνη δεν είναι πλέον δημοφιλής· ούτε κι αυτή η παράξενη σημερινή γενιά αναζητά με λαχτάρα μια καθοδήγηση προς το μέλλον, ενώ περιφρονεί τις δόξες του παρελθόντος!». «Πράγματι», απάντησα στα γαλλικά όσο μπορούσα «η αίσθηση θλίψης όμως που προδίδεται από τον Σοφό στον πίνακά σας, καθώς βλέπει το όραμα της ομορφιάς να ξεθωριάζει, ενώ ο ίδιος το ατενίζει, αυτό είναι που με μαγεύει τόσο». «Υποθέτω», συνέχισε ο κύριος Γκλαιρ «ότι είστε ενήμερος πως δεν μπορώ να σας καλέσω εδώ να κάνετε το μάθημά σας. Και πρέπει να προσθέσω ότι μπορεί να βρείτε κάθε άλλο παρά ευχάριστες τις συνθήκες στις οποίες θα εκτεθείτε στο “Ατελιέ για μαθητές” που έχω». Απάντησα ότι το μόνο που επιθυμούσα ήταν να μάθω πότε θα ξεκινούσα τα μαθήματα στο στούντιο που ανέφερε. «Το πρωί της άλλης Δευτέρας, αν σας εξυπηρετεί», απάντησε ο κ. Γκλαιρ. «Στο μεταξύ», συνέχισε «πρέπει να σας ενημερώσω ότι θα χρειαστείτε ένα κα101

βαλέτο και μερικά άλλα είδη πρώτης ανάγκης· να ζητήσω από τον υπεύθυνο του ατελιέ να τα φροντίσει;» «Ναι, σας παρακαλώ», απάντησα, και πρόσθεσα: «Θα με υποχρέωνε ο υπεύθυνος αν με γλύτωνε απ’ αυτόν τον κόπο, να σας αφήσω ένα ποσό για αυτά τα έξοδα;» «Δεν χρειάζεται», απάντησε ο κ. Γκλαιρ, «ο υπεύθυνος θα φροντίσει να τα προμηθευτεί και θα τον πληρώσετε μετά. Αυτά είναι θέματα που δεν με απασχολούν!» είπε ο κ. Γκλαιρ προσθέτοντας: «Όμως θα φροντίσω νωρίτερα απ’ ό,τι κάνω συνήθως να έχετε ό,τι χρειάζεται». Ευχαρίστησα τον σοβαρό και εξαιρετικό σύμβουλο και επέστρεψα στο ξενοδοχείο, όπου με συνόδευσε ο Αμερικανός φίλος μου και μου υποσχέθηκε να με δει το επόμενο πρωί. Δεν μπορούσα παρά να συλλογιστώ έκπληκτος την ταχύτητα με την οποία κανονίστηκαν όλα στην εντέλεια. «Βέβαια», σκέφτηκα «ήμουν αρκετά τυχερός που βρήκα τόσο γρήγορα τον δρόμο μου». Το άλλο πρωί ο φίλος μου ο Κ. ήρθε όπως μου είχε υποσχεθεί. Μια που ήταν Κυριακή, πρότεινα να πάμε για τη λειτουργία στο Καθεδρικό Ναό της Νοτρ Νταμ [Notre Dame]. «Πρώτα δουλειά και ύστερα διασκέδαση!» απάντησε ο νέος μου φίλος, που για την ύπαρξή του δεν είχα ακούσει ποτέ.

102

«Μα καλά, τι πρέπει να κάνουμε σήμερα;» ρώτησα, προσθέτοντας: «Ασφαλώς, αν εσύ έχεις καμιά δουλειά, αυτό είναι άλλο ζήτημα». «Όχι», απάντησε ο Κ. «Για σένα και για τις δικές σου ανάγκες μιλάω. Ξέχασες», συνέχισε «ότι ζητάς να βρεις έναν δάσκαλο γαλλικών;» «Μα είναι Κυριακή!» απάντησα. «Μάλιστα, το ξέρω!» είπε ο Κ. «Αλλά ακριβώς γι’ αυτό είναι πιθανόν να βρούμε τον Καθηγητή Ζαν [Jeane] στο σπίτι!» «Είναι δασκάλα αυτή στην οποία αναφέρεσαι;» ρώτησα. «Όχι βέβαια», απάντησε ο Κ. «Το Ζαν ή Τζέιν [Jane] στα αγγλικά είναι θηλυκό όνομα, αλλά εδώ στη Γαλλία είναι οικογενειακό. Σχεδόν καθημερινά εκτός από Κυριακή, “ο πατήρ Ζαν” [Le Pere Jeane], όπως είναι γνωστός εδώ, ασχολείται νυχθημερόν με τους ξένους μαθητές του, που οι περισσότεροι είναι Βορειοαμερικανοί. Επιπλέον», πρόσθεσε ο Κ. «αμέσως μόλις σε πάω στο Ατελιέ των μαθητών, όπου είναι διευθυντής ο Γκλαιρ, πρέπει να φύγω για να πάρω το τρένο για Μυλχάουζεν [Mulhausen]! Έλα λοιπόν αμέσως μαζί μου, αλλιώς θα χάσουμε την ευκαιρία να σου γνωρίσω έναν εξαιρετικό καθηγητή, καθώς και μια βολική σειρά από διαμερίσματα». Έπαψα να φέρνω αντιρρήσεις σ’ αυτόν τον ταχύτατο φίλο, πήρα το καπέλο μου και ξεκινήσαμε για το Καρτιέ Λατέν [Quartier Latin], όπως λέγεται 103

η περιοχή των «σπουδαστών». Ευτυχώς φτάσαμε μπροστά στην πόρτα του σπιτιού του καθηγητή Ζαν πάνω στην ώρα ακριβώς που εκείνος ετοιμαζότανε να φύγει, κι ο φίλος μου ο Κ. με σύστησε αμέσως, προσθέτοντας πως δεν ήθελα απλώς να εξοικειωθώ με τη γαλλική γλώσσα αλλά και να συνεχίσω ένα μάθημα παγκόσμιας ιστορίας που είχα διακόψει φεύγοντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες. «Βεβαίως», απάντησε ο πατήρ Ζαν. «Θα χαρώ πολύ, γιατί δεν υπάρχει τίποτα πιο ενθαρρυντικό από έναν μαθητή που ενδιαφέρεται σοβαρά». Ο φίλος μου ο Κ. κι εγώ αρχίσαμε να ψάχνουμε για να νοικιάσω δωμάτιο, κι ήμασταν αρκετά τυχεροί που βρήκαμε δυο δωμάτια στον πρώτο όροφο ενός σπιτιού, αρκετά κοντά στο σπίτι του πατέρα Ζαν. «Και τώρα», είπε «μπορούμε να πάμε στην απογευματινή ακολουθία στον Καθεδρικό που τον λένε Νοτρ Νταμ». Πολύ εντυπωσιακή εμπειρία, όχι τόσο από θρησκευτικής πλευράς, καθώς ούτε ο κλήρος ούτε το σκόρπιο εκκλησίασμα έδειχνε βαθιά συγκινημένο· μάλλον η αρχιτεκτονική του υπέροχου κτιρίου και η μουσική με μάγεψαν. Αργότερα το απόγευμα επισκεφθήκαμε άλλα ενδιαφέροντα αξιοθέατα, και την άλλη μέρα ο Κ. είχε την καλοσύνη να με συνοδεύσει στο Ατελιέ των Μαθητών του κυρίου Γκλαιρ. Ζήτησα να δω τον υπεύθυνο, κι εμφανίστηκε ένα άτομο με πολύ συνηθισμένη όψη, πλησίασε κου104

τσαίνοντας και μου έδειξε ένα καβαλέτο στη γωνιά της αίθουσας, όπου επίσης μου έδειξε και μια παλέτα μαζί με μια σειρά πινέλα, χρώματα και το καβαλέτο, που ήταν όλα στη διάθεσή μου. Για όλα αυτά μου έδειξε ένα εξαιρετικά μικρό λογαριασμό, δηλαδή ένα σημείωμα, και τον πλήρωσα αμέσως. Ο Κ. δεν μπόρεσε να μη χαμογελάσει βλέποντας την απογοήτευσή μου. «Χαμογέλα, αγόρι μου!» αναφώνησε. «Το χρωματοπωλείο είναι εδώ κοντά και με λίγα φράγκα μπορείς ν’ αγοράσεις ό,τι χρειαστείς. Και τώρα», πρόσθεσε, «πρέπει να σ’ αφήσω, γιατί έχω πολύ λίγο χρόνο μέχρι να προφτάσω το τρένο για το Μυλχάουζεν». Μ’ αυτά του λόγια μού έσφιξε το χέρι κι έφυγε βιαστικά. Ήταν φοβερό πόσο απογοητεύτηκα μ’ αυτή την ξαφνική αναχώρηση· νόμιζα πως τίποτα δεν θ’ αναπλήρωνε την απώλεια του συμπατριώτη μου που τόσο αναπάντεχα εξαφανίστηκε από μπροστά μου. Όσο πιο πολύ συλλογιζόμουν την όχι και τόσο αξιοζήλευτη κατάστασή μου, τόσο πιο πολύ στενοχωριόμουν. Λίγες μέρες αργότερα, όμως, άρχισα να συνειδητοποιώ πόσο ανεκτίμητη ήταν η παρουσία του Κ. και πόσο παράξενο ήταν που είχε έρθει έτσι απροσδόκητα ουρανοκατέβατος, για να με τακτοποιήσει στη νέα μου γειτονιά! Πράγματι, το καθετί που σχετιζόταν με την άφιξή μου στο Παρίσι, τώρα μου έμοιαζε σαν ένα όνειρο περαστικό παρά σαν μια πραγματικότητα, και δεν ήταν αυτή η μο105

ναδική περίπτωση που η τύχη με ευνόησε! Κι έτσι σύντομα στρώθηκα στη δουλειά μου με μια αίσθηση δέους, όταν σκεφτόμουν τις περίεργες περιστάσεις που είχαν συνοδεύσει την άφιξή μου στο Παρίσι και τον παράξενο τρόπο με τον οποίο είχα βρεθεί πια εγκατεστημένος μέσα σε μια ομάδα τόσο εξαιρετικών συμφοιτητών, κι όλα αυτά σε τόσο σύντομο διάστημα. Το μοντέλο που πήρε τώρα τη θέση του πάνω σε μια εξέδρα ή πλατφόρμα στο κέντρο του εργαστηρίου το λέγαμε «ο Χριστός» [Le Christ] και ήταν ένα κακόμοιρο εξαντλημένο και γυμνό πλάσμα! Καθώς το μόνο υλικό που είχα στη διάθεσή μου ήταν ένα σκληρό χαρτί και μια μαύρη κιμωλία, δεν ήλπιζα και πολλά φτιάχνοντας το πορτρέτο αυτού του μελαγχολικού προσώπου. Βάλθηκα όμως να δουλεύω αποφασισμένος να κάνω ό,τι καλύτερο μπορούσα. Με έκπληξη είδα τον κ. Γκλαιρ να εμφανίζεται νωρίς το απόγευμα και να κάθεται μπροστά σε ένα πολύ έξυπνα φτιαγμένο και ολοκληρωμένο έγχρωμο σκίτσο, έργο ενός από τους πιο παλιούς μαθητές που ήταν τότε εκεί! Αφού έδειξε κάποια μικρολάθη, ο προσφιλής δάσκαλος συνεχάρη τον δημιουργό του σκίτσου για την επιτυχημένη εκτέλεση του θέματος και συνέχισε περνώντας από τον έναν μαθητή στον άλλον, ώσπου έφτασε στην καρέκλα μου, που του την παραχώρησα, όπως είχα δει να κάνουν και οι άλλοι μαθητές, οπότε με έκπληξη και ενόχληση παρατή106

ρησα ότι οι πιο πολλοί μαθητές είχαν τώρα μαζευτεί πίσω απ’ τον δάσκαλό τους, την ώρα που καθόταν μπροστά στην πολύ ακατέργαστη, για να μην πω χοντροκομμένη, απόπειρα που είχα κάνει να ζωγραφίσω το μοντέλο, καθώς αντίκριζα το ταλαίπωρο και κάθε άλλο παρά ωραίο πλάσμα να ποζάρει, έτσι εξαντλημένο, πάνω στο βάθρο ενώπιόν μου! Προς μεγάλη μου έκπληξη, ο κ. Γκλαιρ, αφού κοίταξε τη δουλειά μου απ’ άκρη σ’ άκρη, ενώ ένα γενικό μουρμουρητό πρόδιδε πόσο το διασκέδαζε η παρέα των μαθητών που είχαν μαζευτεί πίσω απ’ τον δάσκαλο, είπε: «Αυτό το πολύ ακατέργαστο έργο είναι περιέργως το πιο σωστό κι αληθινό απ’ όλα τα πορτρέτα του εξαντλημένου από την κούραση θέματος πάνω στο βάθρο». Αυτή η δήλωση προκάλεσε μια γενική παύση ή σιωπή, όταν κάποιοι από τους πιο παλιούς μαθητές είπαν: «C’ est vrai! Είν’ αλήθεια!» Έτσι γλύτωσα τη γενική καταδίκη που περίμενα. Παρ’ όλα αυτά, όπως ίσως αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης, αυτή η ευγενική υπεράσπιση του έργου μου, το οποίο στην πραγματικότητα δεν ήταν παρά μια ανεπαρκής αξιοθρήνητη απόπειρα, ήταν ένα είδος ευσπλαχνίας που δεν ξέχασα ποτέ! Οδήγησε μάλιστα σε μια θερμή και φιλικότατη αμοιβαία φροντίδα, που ο εξαιρετικός και καταξιωμένος καλλιτέχνης επέδειξε για μένα. Σύντομα άρχισα να κερδίζω τη φιλική προσοχή 107

μερικών από τους καλύτερους μαθητές, οι οποίοι, όπως κι εγώ, επωφελούνταν από την ανιδιοτελή φροντίδα του διακεκριμένου αυτού καλλιτέχνη! Μεταξύ τους ήταν κι ένας νεαρός της ηλικίας μου, που τον έλεγαν Ζυλ Ναιζόν [Jyles Naigeon], που ο πατέρας του ήταν διάσημος πορτρετίστας και που, όλως περιέργως, ήταν και Έφορος του Παλατιού του Λουξεμβούργου, όπου είχα τόσο μαγευτεί από τη «Χαμένη Ψευδαίσθηση». Σύντομα ο Ζυλ έγινε από τους καλύτερούς μου φίλους. Επίσης με σύστησε σε διάφορους φίλους των γονιών του· ανάμεσα σ’ αυτές τις τελευταίες γνωριμίες ήταν και μια Μαντεμουαζέλ ντε Ζομπέρ [Mademoiselle Des-Jobert], μια από τις πιο ενδιαφέρουσες φίλες που είχα την τύχη να γνωρίσω όσο ήμουν στο Παρίσι. Μια ακόμα γνωριμία που μου έκανε ο φίλος μου Ζυλ Ναιζόν ήταν ο κύριος Ντυβεριέ [Monsieur Duverier], αρχισυντάκτης της «Αυτοκρατορικής Γαλλικής Εγκυκλοπαίδειας». Αυτός ο κύριος γνώριζε κάθε σημαντικό πρόσωπο στο Παρίσι, και ήταν επιπλέον στενός φίλος με τη Μαντεμουαζέλ Ντε Ζομπέρ καθώς και με τη μητέρα της. Αυτή η τελευταία ήταν από τις πλουσιότερες γυναίκες στη Γαλλία, ιδιοκτήτρια μιας ανακτορικής κατοικίας σε μια από τις πιο αξιόλογες περιοχές του Παρισιού. Η τύχη το έφερε και η Μαντεμουαζέλ και ο φίλος της ο κύριος Ντυβεριέ έγιναν δύο από τους καλύ108

τερους και πιο ανιδιοτελείς μου φίλους, που έκτοτε απολαμβάνω την καλή τους θέληση και την εμπιστοσύνη τους. Ο φίλος μου ο Ζυλ, στον οποίο χρωστώ αυτή την ευτυχή γνωριμία, ήταν πολύ αφοσιωμένος στον αθλητισμό και, για να του ξεπληρώσω λίγη από την ευγένεια που έδειξε συστήνοντάς με στους γονείς και τους φίλους τους, νοίκιασα μια έκταση παρακείμενη στο κτήμα με κάστρο της Μαντεμουαζέλ Ντε-Ζομπέρ, ώστε ο Ζυλ να μπορεί να απολαμβάνει το άθλημα στο οποίο είχε τόσο προσκολληθεί· και για να μπορούμε να έχουμε ένα μέρος για ξεκούραση εκεί κοντά, η Μαντεμουαζέλ έθεσε στη διάθεσή μας ένα αγροτόσπιτο από την περιουσία της. Παρόλο που είχα προμηθευτεί όλο τον απαραίτητο εξοπλισμό για το εν λόγω αντικείμενο, σπάνια χρησιμοποίησα το όπλο μου [στο κυνήγι], γιατί προτιμούσα να σχεδιάζω το αριστοκρατικό τοπίο της περιοχής που είχα προσωρινά αποκτήσει, μάλλον για να ευχαριστήσω τον Ζυλ παρά για να ασχοληθώ με το κυνήγι. Κατά συνέπεια, ο Ζυλ έφερνε τους φασιανούς, ενώ εγώ βελτιωνόμουν στην τέχνη της ζωγραφικής. Εκτός από αυτή την απασχόληση, απολάμβανα έντονα και τη συντροφιά της Μαντεμουαζέλ και των φίλων της, που, παράλληλα με τον χρόνο που περνούσα στην πόλη μαθητεύοντας στον «πατέρα Ζαν», ωφελούσε ουσιαστικά όχι μόνο τη γνώση της 109

γαλλικής γλώσσας αλλά και τη γνωριμία μου με τη νεότερη ευρωπαϊκή ιστορία. Είχαν πια περάσει μία ή δύο σεζόν, στη διάρκεια των οποίων ο θαυμάσιος δάσκαλός μου, ο κ. Γκλαιρ, ωφέλησε ουσιαστικά τη γνώση μου στις Καλές Τέχνες, καθώς περιστασιακά άφηνε το εργαστήρι του ώστε να κατευθύνει τις προσπάθειές μου ως αντιγραφέα μερικών από τα πιο υπέροχα έργα των αξιολογότερων καλλιτεχνών του παρελθόντος.

110

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Χ Ο Ζυλ εξέφρασε την έντονη επιθυμία να επισκεφθεί την Ελβετία, οπότε ο κύριος Ντυβεριέ σχεδίασε μια διαδρομή για να την ακολουθήσουμε κατά την επίσκεψή μας σ’ αυτή τη χώρα με τις λίμνες και τα ποτάμια. Η απόφαση, ωστόσο, αυτή είχε μια έκβαση τελείως διαφορετική απ’ ό,τι περιμέναμε ή είχαμε υπολογίσει, αφού, σύμφωνα με τη συμβουλή του κυρίου Ντυβεριέ, πήραμε την απόφαση να διασφαλίσουμε ότι θα αντικρίσουμε για πρώτη φορά τα ελβετικά βουνά απ’ την απέναντι όχθη της Λίμνης της Κωνσταντίας [Lake Constance] στο Φρίντριχσχαφεν [Friedrichshaven], απ’ όπου με δέος απολαύσαμε τον απέραντο πίνακα των χιονισμένων κορυφών στις πάμπολλες οροσειρές των αλπικών βουνών, που μας πρόσφεραν ένα θέαμα ακόμα πιο έξοχο απ’ ό,τι τολμούσαμε να προσδοκούμε. Αλλά δεν προτίθεμαι να περιγράψω τα καταπληκτικά τοπία της Ελβετίας, αφού οι λέξεις δεν μπορούν τελικά από μόνες τους να αντικατοπτρίσουν όπως τους αξίζει τις αναρίθμητες ωραίες οροσειρές, την ομορφιά των υπέροχων κοιλάδων ή τις ακόμα πιο μαγευτικές λίμνες και τους καταρράκτες. Φτάνοντας στη λίμνη Λουγκάνο [Lugano] στα νότια όρια της Ελβετίας, βρήκαμε διαμονή στο Με111

νάτζιο [Menagio], ένα από τα μεγαλύτερα ξενοδοχεία στην ελβετική όχθη της λίμνης, όπου ήταν εγκλωβισμένοι αρκετοί Αυστριακοί αξιωματικοί, μετά την αποτυχία τους ν’ αντισταθούν στην πρόσφατη επίθεση των στρατευμάτων του Γκαριμπάλντι. Εγώ είχα μεγάλη περιέργεια να δω κάτι απ’ αυτόν τον πόλεμο που είχε ξεσπάσει τόσο πρόσφατα. Όταν μάθαμε πως ένα μέρος αυτών των δυνάμεων ήταν πολύ κοντά, ήμουν περίεργος να δω κάτι από την επικείμενη σύγκρουση. Ο φίλος μου όμως ο Ζυλ ήθελε να με συνοδεύσει μόνο σε μικρή απόσταση από τα ελβετικά σύνορα, γιατί ήξερε ότι θα δυσαρεστούσε και θ’ ανησυχούσε τους γονείς του, εάν βρισκόταν εκτεθειμένος σε οποιονδήποτε κίνδυνο ξεπερνώντας τα σύνορα της Ελβετίας! Δέχθηκε, ωστόσο, να με συνοδεύσει μέχρι το Κόμο [Como], στη γειτονική λίμνη του Λουγκάνο. Το πανδοχείο όπου θα γευματίζαμε ήταν τόσο ασφυκτικά γεμάτο, ώστε ίσα που καταφέραμε να μας εξυπηρετήσουν, όταν ανακοινώθηκε ότι το όχημα που θα μας μετέφερε στο Κόμο θα ξεκινούσε σε λίγο, άρα έπρεπε να βρούμε αμέσως θέσεις. Ήταν τόσο μεγάλη η βιασύνη μου, ώστε κατά λάθος παράτησα το πορτοφόλι και το διαβατήριό μου πάνω στο τραπέζι όπου φάγαμε! Αλλά με το που κάθισα δίπλα στον οδηγό, θυμήθηκα την απροσεξία μου. Ο οδηγός, παρ’ όλα αυτά, έδωσε μια με το κα112

μουτσίκι στ’ άλογά του, δηλώνοντας ότι είχε κιόλας καθυστερήσει τόσο πολύ που αμφέβαλλε αν θα κατάφερνε να φτάσει εγκαίρως στον σταθμό πέρα απ’ το Κόμο, για να προλάβουν οι επιβάτες του το τρένο που έπρεπε να πάρουν για να συνεχίσουν την πορεία τους προς τον επόμενο σταθμό. Δεν μπορούσαμε να κάνουμε τίποτα παρά να συνεχίσουμε το ταξίδι μας μέχρι να φτάσουμε στο Κόμο, όπου θα μπορούσαμε να στείλουμε τηλεγράφημα στο Βαρέζε [Varese], παρακαλώντας τον ιδιοκτήτη να μας στείλει το πορτοφόλι και κυρίως το διαβατήριό μου στο ξενοδοχείο στο Μενάτζιο, όπου θα επέστρεφε ο Ζυλ. Μια απρόσμενη δυσκολία προέκυψε όμως πριν φτάσουμε στο Κόμο, καθώς οι επιβάτες αγωνιούσαν να φτάσουν σ’ έναν σταθμό μετά την πόλη αυτή. Και φτάνοντας στον προηγούμενο σταθμό, μας πληροφόρησε ο οδηγός μας ότι εκεί μπορούσε να σταθεί για λίγο μόνο. Μόλις μας το ανήγγειλε, τράβηξε τα γκέμια και γνέφοντας σ’ ένα άτομο που έδειχνε να περιμένει επιβάτες, μας πληροφόρησε πως αυτός ο φουκαράς θα κουβαλούσε τις βαλίτσες μας και θα μας οδηγούσε στο Κόμο. Καθώς ο οδηγός ήταν κωφάλαλος, δεν είχαμε παρά να τον ακολουθήσουμε, δεν μπορούσαμε να τον ρωτήσουμε ή να τον συμβουλευτούμε τον καημένο· οπότε τον ακολουθούσαμε σιωπηλά, παρατηρώντας, μια που έδειχνε να ξέρει τον δρόμο που τραβούσα113

με. Μετά από μια κάπως μεγάλη διαδρομή φτάσαμε στην πόλη, κι ο κωφάλαλος μας οδήγησε στη πόρτα ενός ιδιαίτερα ωραίου κτιρίου, όπου ένας πορτιέρης με περίεργη στολή άνοιξε την πόρτα και μας έβαλε σ’ ένα μεγάλο χολ, όπου μας είπε να καθίσουμε βάζοντας πλάι μας τις αποσκευές. Όταν διαπίστωσε ότι δεν μιλούσαμε ιταλικά, προχώρησε κι άνοιξε μια πόρτα στον τοίχο του χολ, απ’ όπου έβγαλε μια ζυγαριά πάνω σε ρόδες και μας παρακάλεσε να ζυγιστούμε, πράγμα που αμέσως αρνήθηκα. Όμως ο φίλος μου ο Ζυλ δέχθηκε τη σιωπηλή πρόσκληση, και το άτομο αυτό έγραψε ή κατέγραψε το όνομα, την ηλικία και την εθνικότητα του Ζυλ, κι όλα αυτά τα έβαλε αμέσως στο βιβλιαράκι του, και μετά παρακίνησε κι εμένα ν’ ακολουθήσω το παράδειγμα του φίλου μου. Καθώς δεν υποχωρούσα στην απαίτησή του, μας παρακίνησε να τον ακολουθήσουμε σε μια πόρτα κοντά στην είσοδο του χολ, που άνοιγε τακτικά για να περνούν διάφοροι επισκέπτες απ’ έξω, κάποιοι ντυμένοι σαν αξιωματικοί ή στρατιώτες. Ο επίδοξος οδηγός μας μάς παρακίνησε να τον ακολουθήσουμε στο εν λόγω δωμάτιο, που τα παράθυρά του άνοιγαν στον δρόμο, ενώ στην απέναντι μεριά του δωματίου υπήρχε ένα μεγάλο γραφείο ή πάγκος, πίσω από το οποίο ήταν διάφορα άτομα, κάποια με στολή, άλλα με πολιτικά, κι όλοι τους έγραφαν σημειώματα ή κάρτες που τα έδιναν στους νεαρούς ή στους άντρες, οι οποίοι έβγαιναν βιαστι114

κά, ενώ έμπαιναν απ’ έξω άλλοι για να κλείσουν θέση σε διαφορετικές ή παρόμοιες αποστολές! Ένας υψηλόβαθμος αξιωματικός καθόταν πίσω από τον πάγκο στα αριστερά μου και με ρώτησε τι ήθελα ή ποιον ήθελα να συναντήσω. Μια ερώτηση που μου απηύθυνε στα γαλλικά. Του είπα πως επιθυμούσα να στείλω ένα τηλεγράφημα στο Βαρέζε. «Ξέρεις σε ποιον απευθύνεσαι;» ρώτησε ο αξιωματικός. «Όχι!» απάντησα. «Δεν είμαι τόσο τυχερός, δεν έχω την παραμικρή ιδέα ούτε για το πού βρίσκομαι ούτε γιατί με έφεραν εδώ. Το μόνο που ξέρω», συνέχισα, «είναι πως το άτομο που με έφερε επέμενε να ζυγιστώ σε μια ζυγαριά, κάτι που εγώ αρνήθηκα». Ο αξιωματικός που μου μίλησε έδειξε ενοχλημένος, αλλά δεν κατάφερε να συγκρατήσει ένα χαμόγελο καθώς έλεγε, «Επιτρέψτε να σας πληροφορήσω ότι είμαι υπαρχηγός του Στρατηγού Γκαριμπάλντι! Εδώ», συνέχισε «είναι το δημαρχείο του Κόμο, όπου στρατολογούμε. Με πληροφόρησαν ότι εσείς κι ο φίλος σας επιθυμείτε να ενταχθείτε στη δύναμη που στρατολογείται εδώ». Απάντησα ότι θαύμαζα τον Στρατηγό Γκαριμπάλντι κι ότι, αν ήμουν ελεύθερος να το πράξω, ευχαρίστως θα έμπαινα στο στράτευμά του, «αλλά», πρόσθεσα «και εγώ και ο φίλος μου ο Ζυλ Ναιζόν είμαστε φοιτητές στη Σχολή Καλών Τεχνών 115

στο Παρίσι κι έχουμε εντολή να επιστρέψουμε σύντομα εκεί». «Και τι σας φέρνει εδώ, τότε;» ρώτησε ο Στρατηγός Τουρ [Turr]. «Ξέρουμε», απάντησα, «πως δίνεται μια μάχη στο Σολφερίνο και αδημονώ να φτάσουμε εκεί στην ώρα μας για να παραστούμε στη σύγκρουση. Δυστυχώς», συνέχισα, «άφησα το πορτοφόλι και το διαβατήριό μου πάνω στο τραπέζι στο πανδοχείο στο Βαρέζε, και θα ήθελα να στείλω ένα τηλεγράφημα για να κατευθύνω τον πανδοχέα να προωθήσει τα αντικείμενα αυτά στο ξενοδοχείο μας στο Μενάτζιο. Μπορεί να μην ξαναδώ ποτέ τα χρήματά μου, αλλά το διαβατήριό μου είναι απαραίτητο». Ο Στρατηγός χαμογέλασε σκυθρωπά αλλά όχι με ευγένεια καθώς ρωτούσε: «Είστε Γάλλος;» (Un Francais?) «Όχι!» απάντησα. «Είμαι πολίτης των Ηνωμένων Πολιτειών της Βορείου Αμερικής». «Α, η Μεγάλη Δημοκρατία!» αναφώνησε ο Στρατηγός! «Οι συμπατριώτες σας μας βοήθησαν με μεγάλη γενναιοδωρία. Θα δω τι μπορώ να κάνω για σας σ’ αυτή την έκτακτη ανάγκη». Καλώντας τον υπάλληλο που εμείς ή ο ο οδηγός μας, ο κωφάλαλος, νομίζαμε ότι ήταν υπάλληλος του τηλεγραφείου, ο Στρατηγός τού έδωσε οδηγίες να μας συνοδεύσει μέχρι το τηλεγραφείο, και μετά να μας πάει στο κεντρικό ξενοδοχείο του Κ όμο, 116

και, απευθυνόμενος σε μένα ο Στρατηγός πρόσθεσε, «Φοβάμαι πως θα δυσκολευτείτε με την απώλεια του διαβατηρίου σας, επιτρέψτε μου να σας γράψω δυο λόγια», και πρόσθεσε, «Η υπογραφή μου μπορεί να σας γλυτώσει από πιθανές δυσκολίες ή προβλήματα». Και τότε ο συμπαθέστατος Στρατηγός έγραψε πολύ ευγενικά το ακόλουθο σημείωμα πάνω σε μια κάρτα. «Priere de faciliter le voyage de Monsieur Ion Perdicaris, un citoyen des Etats Unis de l’ Amérique du Nord» [Παρακαλώ να διευκολύνετε το ταξίδι του κυρίου Ί ωνος Π ερδικάρη, πολίτη των Η νωμένων Πολιτειών της Βόρειας Αμερικής]. Επίσης ο Στρατηγός έγραψε τ’ όνομά του και τον βαθμό του ως Διοικητή των Δυνάμεων του Γκαριμπάλντι. Τον ευχαρίστησα θερμά για την ευγένειά του και το ενδιαφέρον του για μένα, που με βοήθησαν να πραγματοποιήσω την επιθυμία μου να επισκεφθώ το πεδίο της μάχης. Δεν παρέλειψα να δώσω ένα μικροποσό στον θυρωρό του χολ, ο οποίος είχε προσφερθεί να ζυγίσει τον Ζυλ κι εμένα. Μπόρεσα να το κάνω γιατί τα χρήματα που είχα αφήσει στο πορτοφόλι πάνω στο τραπέζι στο Βαρέζε ήταν ελάχιστα σε σύγκριση με όσα κουβαλούσα στη ζώνη γύρω από τη μέση μου. Ο καλοσυνάτος θυρωρός μάς συνόδευσε στο τηλεγραφείο, και από εκεί στο καλύτερο ξενοδοχείο, 117

όπου μας έκλεισε το πιο άνετο δίκλινο δωμάτιο του ξενοδοχείου. Κι εκεί το σημείωμα του Στρατηγού Τουρ με βοήθησε να πάρω την τελευταία διαθέσιμη άμαξα με δυο άλογα για να με μεταφέρει στο Καστιλιόνε [Castiglione], την πλησιέστερη πόλη στην περιοχή του Σολφερίνο [Solferino], όπου οι αυστριακές δυνάμεις είχαν ηττηθεί με σοβαρές απώλειες από τα γαλλικά στρατεύματα, με την κατ’ όνομα διοίκηση του Αυτοκράτορα Λουδοβίκου Ναπολέοντα, ένας θρίαμβος που στην πραγματικότητα οφειλόταν στους λαμπρούς διοικητές των γαλλικών στρατευμάτων. Πριν ξεκινήσουμε απ’ το Κόμο, έδωσα στον Ζυλ ένα καλό ποσό για να τον βοηθήσω να επιστέψει στο Παρίσι, σε περίπτωση που θα μου τύχαινε κάτι. Επίσης, τον αποχαιρέτησα στον δρόμο για το Λουγκάνο και, μετά την αναχώρησή του, έκλεισα μια άμαξα με δύο άλογα να με πάει στο Καστιλιόνε. Με σταμάτησαν, ωστόσο, γιατί η άμαξα είχε δεσμευτεί από έναν Γάλλο Λοχία, που προσπάθησε να την πάρει, ενώ εγώ την είχα μόλις πληρώσει. Ο ιδιοκτήτης της άμαξας, ωστόσο, αρνήθηκε να συμβιβαστεί με το αίτημα του Λοχία. Τον άλλη μέρα, ενώ εγώ ήμουν έτοιμος να ξεκινήσω, ο Λοχίας με παρακάλεσε πάλι να του επιτρέψω να με συνοδεύει, προσθέτοντας πως είχε εντολή να με παρουσιάσει σε κάτι Γάλλους αξιωματικούς, 118

εφόσον θα είχα την καλοσύνη να του επιτρέψω να καθίσει στο ελεύθερο μέρος της άμαξας, ώστε να μεταφέρει λίγα ελαφριά πράγματα που τα χρειάζονταν οι τραυματίες στρατιώτες στο Καστιλιόνε, προσθέτοντας πως αν δεχόμουν αυτό το αίτημα, είχε εντολή να με συνοδεύσει στο Σολφερίνο και να μου εξηγήσει εκεί τις επιχειρήσεις των διαφόρων δυνάμεων κατά την πρόσφατη σύγκρουση! Για μια στιγμή το σκέφτηκα, και μετά του έδειξα το σημείωμα που μου είχε δώσει ο Στρατηγός Τουρ! «Α», αναφώνησε ο Λοχίας. «Βλέπω πως ο γενναίος αυτός Στρατηγός είναι φίλος σας! Αυτό», συνέχισε «μου θυμίζει πως οι Γκαριμπάλντινι, όπως αποκαλούν τον εαυτό τους, είναι πιο αποτελεσματικοί από τους τακτικούς Ιταλούς. Ετούτοι, πράγματι, υστερούν πολύ. Έμειναν πίσω δυστυχώς στην πρόσφατη μάχη, τίποτα δεν μπορούσε να τους πείσει να προελάσουν, παρά το γεγονός ότι ο Βασιλιάς τους, ο Βίκτωρ Εμμανουήλ, κατείχε τα αρχηγείο τους». Όλα αυτά ήταν πολύ ενδιαφέροντα, όταν όμως μετά ήρθε η στιγμή να στοιβάξουν τα είδη που χρειαζόταν να προωθηθούν στο αρχηγείο, έμεινε πολύ λίγος χώρος για τις αποσκευές μου ή για μένα τον ίδιο. Παρ’ όλα αυτά, εγώ θα υποχωρούσα και θα ξεβολευόμουν με το παραπάνω, προκειμένου να μη χάσω τη ζωηρή και ενδιαφέρουσα παρέα του Λοχία. Είχαμε όμως κάπου τρεις ημέρες δρόμο μέχρι να 119

φτάσουμε στο Καστιλιόνε, στο κέντρο των γαλλικών δυνάμεων. Η ζέστη ήταν σχεδόν ανυπόφορη και δεν θα άντεχα την εξάντληση απ’ αυτές τις μεγάλες και ζεστές ημέρες, αν δεν τύχαινε να έχω αυτόν τον ξεναγό, που σχεδόν με το ζόρι μού επιβλήθηκε, και που τώρα μου έδειχνε να προσέξω ένα κοπάδι πρόβατα που τα οδηγούσαν στη σφαγή για να θρέψουν τις γαλλικές δυνάμεις. «Και τώρα, παρακαλώ, προσέξτε», είπε ο ξεναγός μου «πέρα εκεί στ’ αριστερά βλέπετε τις στέγες και τα τείχη του Καστιλιόνε! Το ζήτημα είναι πού να σας βάλω να μείνετε, αφού η κατεστραμμένη αυτή πόλη είναι γεμάτη από πλήθη που προσπαθούν να βρουν μια ήσυχη γωνιά να πλαγιάσουν!» Και δεν έκανε λάθος, γιατί μόλις έφτασα στο κεντρικό ξενοδοχείο της δύστυχης αυτής πόλης, μου είπε ο πανδοχέας πως δεν υπήρχε ούτε ένα δωμάτιο ελεύθερο! Καθώς με πληροφόρησε ο πιστός μου Λοχίας, ο πανδοχέας είπε: «Υπάρχει η σοφίτα, την έχουν καταλάβει όμως μια ομάδα Ζουάβοι από την Αλγερία», προσθέτοντας: «Αυτό είναι το μόνο μέρος όπου μπορώ να σας προφέρω λίγα τετραγωνικά!». «Καλύτερα να κοιμηθώ στη στέγη παρά εκεί!» απάντησα. Καθώς μιλούσα, μ’ έπιασε κάποιος απ’ το μπράτσο. Ήταν ο πιστός μου Λοχίας, που στράφηκε στον πανδοχέα και του είπε: «Ο Ούγγρος Συνταγματάρχης έχει δυο κρεβάτια στο δωμάτιό του», και 120

γυρνώντας σε μένα, πρόσθεσε: «Ελάτε μαζί μου και θα σας συστήσω», προσθέτοντας: «Του είπα πως είστε Αμερικανός και φίλος του Στρατηγού Τουρ, του Υπαρχηγού του Γκαριμπάλντι! Κι ο Συνταγματάρχης ζήτησε να σας δει!» Κι έτσι, χάρη στα λόγια του Λοχία, έγινα στο εξής γνωστός ως «ο Αμερικανός φίλος του Στρατηγού Τουρ!» Μια διάκριση που δεν τη δικαιούμουν καθόλου. Οφείλω να υπενθυμίσω ότι αν δεν έχανα το πορτοφόλι μου, που το άφησα πάνω στο τραπέζι στο Βαρέζε, μαζί με το διαβατήριό μου, μπορεί και να μην έφτανα ποτέ μέχρι το Καστιλιόνε. Νιώθω, ωστόσο, υποχρεωμένος να εξηγήσω πόσο λίγο είχα γνωριστεί με τον Στρατηγό Τουρ ! Κι όμως, αυτό το προφανώς ασήμαντο τυχαίο συμβάν μού εξασφάλισε ορισμένα απρόσμενα πλεονεκτήματα. Στο μεταξύ, ο Λοχίας με συνόδευσε, την επομένη, στον κατεστραμμένο πύργο πάνω στον λόφο που είναι γνωστός ως «Ο λόφος του Σολφερίνο» ή το Σιδερένιο Έδαφος! Εκεί ο Λοχίας μού έδειξε τις θέσεις που είχαν τα στρατεύματα των διαφόρων στρατών στην τελευταία σύγκρουση, που έτυχε να είναι έτσι στημένα, ώστε τίποτα δεν μπορούσε να ωθήσει τις δυνάμεις που διοικούσε ο Βασιλιάς της Ιταλίας να επιτεθούν στα αυστριακά στρατεύματα πάνω σ’ αυτό το ύψωμα, μια δυσκολία που δεν απέφυγαν οι Γάλλοι ούτε οι άνδρες που διοικούσε ο 121

Γκαριμπάλντι, που ένα τους σώμα βρέθηκε σε υψόμετρο πάνω από ογδόντα πόδια και τα κατάφερε τότε πολύ καλά. «Και τώρα», είπε ο ξεναγός μου, «θα σας ζητήσω να επιστρέψετε μαζί μου στο Καστιλιόνε και να με βοηθήσετε στη διανομή των προμηθειών που μου επιτρέψατε να φέρω σ’ αυτή την πόλη». Ανταποκρίθηκα με χαρά σ’ αυτό το αίτημα, και χάρη στην ισχυρή προστασία που είχα εξασφαλίσει στο Κόμο, κι αφού είχαμε επισκεφθεί τον Πύργο του Σολφερίνο πολύ νωρίς το πρωί, επιστρέψαμε στο Καστιλιόνε μεταξύ έντεκα και δώδεκα π.μ., κι αφού φορτώσαμε την άμαξα με τις προμήθειες που είχαμε φέρει απ’ το Κόμο, πήγαμε μέχρι την εκκλησία, απ’ όπου είχαν αφαιρεθεί τα καθίσματα κι οι πάγκοι. Κι εκεί οι στρατιώτες που είχαν τραυματιστεί στη μάχη της προηγούμενης εβδομάδας ήταν ξαπλωμένοι στο δάπεδο της εκκλησίας, τόσο κοντά ο ένας στον άλλον ώστε με δυσκολία καταφέραμε να μοιράσουμε τα τσιγάρα, τα κέικ και τα διάφορα φαγώσιμα, περνώντας ανάμεσα στους τραυματίες, πολλοί απ’ τους οποίους ήταν ανίκανοι ν’ απλώσουν το χέρι, ενώ άλλοι έδειχναν χωρίς ελπίδα να θεραπευτούν. Όταν μοιράστηκαν όλες οι προμήθειες, ο Λοχίας είπε: «Και τώρα, κύριε, σας προτείνω να πάμε να δούμε έναν αξιωματικό που έχασε το ένα του πόδι στη μάχη, κι αν του το ζητήσετε, θα σας αφηγηθεί τη θλιβερή εμπειρία του. Στο μεταξύ, επιτρέψτε μου 122

να σας εφοδιάσω μ’ ένα από τα καλύτερα πούρα που έχουμε φέρει από τα καταστήματα του Παρισιού! Γιατί απ’ όλους τους άνδρες που πληγώθηκαν στην άγρια μάχη για την κατάκτηση του πύργου στον λόφο του Σολφερίνο, κανείς δεν δικαιούται περισσότερο τον θαυμασμό μας απ’ ό,τι ο πληγωμένος αυτός ήρωας», προσθέτοντας: «θα τον βρείτε σ’ ένα δωμάτιο στον δεύτερο όροφο του σπιτιού όπου θα σας αφήσω! Τον προώθησαν στο πεδίο της μάχης και πληγώθηκε στη διάρκεια της άγριας σύγκρουσης, ενώ οδηγούσε τους άνδρες του πάνω στον λόφο όπου βρίσκεται ο Πύργος του Σολφερίνο, που τον είχαν κατακτήσει τ’ αυστριακά στρατεύματα», και πρόσθεσε: «Θα σας αφήσω στην πόρτα του δωματίου του, ενώ εγώ θα πάω να καλύψω κάποιες άλλες ανάγκες, για μισή ή και παραπάνω ώρα!» Ευχαρίστησα τον καλό φίλο και μπήκα στο δωμάτιο, όπου με σύστησε στον τραυματισμένο αξιωματικό, στον οποίο έδωσα ένα πακέτο με εξαιρετικά πούρα, μαζί με λίγο καπνό ποιοτικότατο. «Παρακαλώ, καθίστε», αναφώνησε ο αξιωματικός, που το χαρμόσυνο ύφος του με κατέπληξε, αφού ο ακρωτηριασμός του ήταν πρόσφατος, όπως τόλμησα ν’ αναφέρω! «Ναι!» απάντησε ο αξιωματικός, «πέρασα πολύ δύσκολα, γιατί με ακρωτηρίασαν στο πεδίο της μάχης, δεμένο στην πλάτη ενός μουλαριού, ενώ ένας άλλος τραυματίας ήταν πλάτη με πλάτη μαζί μου, 123

πάνω στο ίδιο ζώο! Κι αμέσως μόλις τελείωσε αυτή η ετοιμασία και μας έδεσαν, ακούστηκε μια κραυγή που ανήγγελλε την άφιξη μίας ακόμα αυστριακής μεραρχίας, για ν’ ανακόψει την υποχώρησή μας. Με τη φασαρία που ακολούθησε, το μουλάρι, ξεφεύγοντας απ’ τον στρατιώτη που κρατούσε τα γκέμια, το έσκασε σαν μανιασμένο, ενώ εγώ κι ο άλλος τραυματίας, σφιχτοδεμένοι πάνω στη σέλα, χάσαμε πολύ σύντομα τις αισθήσεις μας από τον δυνατό πόνο που μας προκαλούσε ο καλπασμός του μουλαριού. Ο σύντροφός μου, που υπέφερε μαζί μου, ανακάλυψα σε λίγο ότι δεν ζούσε πια! Έπρεπε να ξημερώσει», πρόσθεσε ο βαριά πληγωμένος αξιωματικός «για να βρει το μουλάρι ένας Ιταλός χωρικός να βόσκει ήσυχα στην πεδιάδα, ενώ εγώ ήμουν ακόμα αναίσθητος. Όμως σιγά σιγά άρχισα να συνειδητοποιώ ότι κάποιος οδηγούσε το μουλάρι πίσω στο Καστιλιόνε, όπου με έβγαλαν από τη σέλα και με έφεραν επάνω και μ’ έβαλαν σ’ αυτό το κρεβάτι, εδώ που με βλέπεις! Κι εδώ με άφησαν μόνο και αβοήθητο για τρεις θανάσιμες μέρες και νύκτες, χωρίς ούτε μια σταγόνα νερό κοντά μου! »Μάταια φώναζα και στρίγγλιζα για βοήθεια, για φαγητό, για μια σταγόνα νερό, αφού με τον συνεχόμενο κρότο των βαρυφορτωμένων κάρων που διέσχιζαν τους στενούς δρόμους, τους στρωμένους με χοντρές πέτρες, κανένας δεν άκουγε τις φωνές και τις κραυγές μου, ούτε ήρθε κανείς να με ανα124

κουφίσει, αφού οι κάτοικοι του σπιτιού είχαν πάει μακριά, σε άλλο μέρος. »Ίσως και να μπορούσα ν’ αντέξω τον πόνο του ακρωτηριασμένου μου ποδιού όσο ήμουν ξύπνιος, αλλά μόλις αποκοιμιόμουν υποχωρούσε το προστατευτικό μου γόνατο, ενώ η βαριά κουβέρτα, ή ακόμα και μόνο το σεντόνι, καθώς έπεφτε πάνω στο ακρωτηριασμένο μου μέλος, μ’ έκανε να ξυπνάω με μια κραυγή αγωνίας!» «Τώρα, όμως», συνέχισε ο γενναίος αυτός πάσχων, «έχω, όπως βλέπετε, βολευτεί πολύ καλά, από τότε που ο στρατιωτικός βοηθός μου έπεσε τυχαία πάνω μου, λίγες μέρες πριν! Όπως βλέπετε, μου έχουν δώσει πλέον ένα στήριγμα για τα σκεπάσματα, ώστε να μπορώ ν’ απολαμβάνω κανέναν υπνάκο ή να ξεκλέβω λίγα λεπτά ύπνου, μια που το ακρωτηριασμένο μέλος μου με λυπάται λιγάκι και μου το επιτρέπει!» Μόλις τέλειωσε, άπλωσε το χέρι του και το έπιασα ευγενικά, αναφωνώντας: «Πόσο πολύ υποφέρατε. Γι’ αυτό οι υπόλοιποι αξιωματικοί, ακόμα και οι άνδρες σας, είναι περήφανοι που έχουν έναν ήρωα μεταξύ των διοικητών τους». «Ευχαριστώ για την επίσκεψη και για τα καλά σας λόγια», είπε ο πληγωμένος αξιωματικός, που μιλούσε με τόση προθυμία, παρά τα όσα είχε υποφέρει, και που χάρηκε με τα πράγματα που του έφερα απ’ το Κόμο.

125

Το πρωί της επομένης, ο φίλος μου ο Λοχίας με πληροφόρησε πως ένας Γάλλος αξιωματικός που είχε πάρει προαγωγή στο πεδίο της μάχης από τον βαθμό του Λοχία σε Στρατηγό, ήταν έτοιμος να εγκαταλείψει το Καστιλιόνε και να επιστρέψει στη Γαλλία μέσω Μιλάνου. «Λοιπόν», είπε ο Λοχίας «το Μιλάνο δεν είναι μακριά από το Λουγκάνο, όπου, καθώς είπατε, σας περιμένει ο φίλος σας ο κύριος Ναιζόν. Θα πρότεινα λοιπόν να επωφεληθείτε από την επιστροφή αυτού του Στρατηγού για να συναντήσετε τον φίλο σας στο Λουγκάνο». «Όμως δεν τον γνωρίζω αυτόν τον Στρατηγό», είπα, «και είμαι υποχρεωμένος να επιστρέψω αυτό το κάρο με τα άλογα που είχα πάρει στο Κόμο!» «Ίσως», είπε αστειευόμενος ο Λοχίας «ο Στρατηγός να έμαθε πως είστε ευχάριστη παρέα – ή ότι η άμαξά σας, στην οποία μοιραστήκαμε το κάθισμα του αμαξά, μπορεί να είναι επειγόντως απαραίτητη εδώ. Όπως και να ’χει», συνέχισε ο Λοχίας, «ο νέος Στρατηγός ανυπομονεί να σας γνωρίσει. Επιτρέψτε μου, επιπλέον», συνέχισε «να σας πληροφορήσω πως τηλεγράφησα στον ιδιοκτήτη της άμαξας και των αλόγων σας, εξηγώντας την κατάσταση εδώ και την ανάγκη για την άμαξα! Και να η απάντησή του, που την πήρα σήμερα το πρωί, και ανακοινώνει την προθυμία του να δεχθεί το αίτημά μας, αν δεν έχετε αντίρρηση».

126

Απάντησα πως θα χαιρόμουν να γνωρίσω αυτόν τον αξιωματικό που πήρε πρόσφατα προαγωγή. «Είμαι βέβαιος πως θα σας αρέσει», είπε ο Λοχίας, κι έτσι τον ακολούθησα στη σκηνή τού εν λόγω αξιωματικού, όπου διαπίστωσα ότι ο Στρατηγός ήταν ένας πολύ καλοσυνάτος και καλοπροαίρετος άνθρωπος. Κι όταν έφυγα, βρήκα τον Λοχία να με περιμένει, και με ρώτησε αν είχα αποφασίσει να δεχτώ την ευγενική προσφορά του Στρατηγού. «Μάλιστα!» απάντησα «αλλά δέχτηκα μάλλον επειδή εσείς είστε τόσο εξυπηρετικός, παρά για το ταξίδι στο Μιλάνο! Αλλά να θυμάστε», είπα «να φροντίζετε προσεκτικά τα άλογα που πήρα στο Κόμο και να μην τα κουράζετε υπερβολικά». Ο Λοχίας το δέχτηκε ευχαρίστως, κι έβγαλα μια επιταγή προς τους τραπεζίτες μου στο Παρίσι για το επιπλέον ποσό που όφειλα τώρα στον ιδιοκτήτη για την άμαξα και τ’ άλογα που είχα πάρει απ’ το Κόμο, κι αφού αποχαιρέτησα τη γνωριμία που έκανα στο Καστιλιόνε και τον υπέροχο Λοχία, που προσπάθησε ακαταπόνητος να κάνει την παραμονή μου σ’ αυτή την πόλη και στο Σολφερίνο ενδιαφέρουσα, έφυγα το άλλο πρωί με τον άρτι προαχθέντα Στρατηγό, που αποδείχθηκε η πιο ευχάριστη παρέα. Μας πήρε τρεις μέρες να φτάσουμε στο Μιλάνο, όπου μάθαμε ότι αρκετά αποσπάσματα του αυστριακού στρατού αναμένονταν σύντομα, κι όπου πίστευαν ότι αυτά τα στρατεύματα είχαν προκαλέσει τον με127

γάλο πανικό στο Σολφερίνο και είχαν πανικοβάλει κάμποσους τραυματισμένους αξιωματικούς που δέθηκαν στα μουλάρια ή σε άλλα ζώα, μαζί κι άλλους πολλούς, ένας απ’ αυτούς ήταν κι ο αξιωματικός που γνώρισα στο Καστιλιόνε. Αυτή η αυστριακή δύναμη είχε παραδοθεί σ’ ένα σώμα Γάλλων στρατιωτών, και η δική τους άφιξη προξένησε τη μεγάλη αναστάτωση που παρατηρούσαμε τώρα στο Μ ιλάνο. Όμως μάθαμε ότι τους τελευταίους μήνες πριν από την αναχώρηση των αυστριακών δυνάμεων από το Μιλάνο, οι αξιωματικοί των συνταγμάτων, που τα πιο εύπορα μέλη της ντόπιας κοινότητας τούς είχαν φερθεί με ξεχωριστή ευγένεια, είχαν φερθεί απαίσια σε κάποιες κυρίες που πριν τους είχαν διασκεδάσει. Κι όχι μόνο φέρθηκαν με αγένεια, αλλά οι Αυστριακοί είχαν δέσει αυτές τις κυρίες στα φανάρια του δρόμου, όπου τις χτυπούσαν άγρια οι Αυστριακοί στρατιώτες, ενώ οι ίδιοι αξιωματικοί που είχαν απολαύσει νωρίτερα την αβρότητα με την οποία τους είχαν υποδεχθεί, στέκονταν τώρα εκεί ως μάρτυρες της δυστυχίας των ίδιων αυτών κυριών. Όταν επομένως έγινε γνωστό στο Μιλάνο ότι αυτοί οι αξιωματικοί και στρατιώτες που είχαν φερθεί τόσο προσβλητικά στις πρώην οικοδέσποινες και φίλες τους πλησίαζαν τώρα την πόλη όπου είχαν γίνει αυτές οι αθλιότητες, ολόκληρος ο πληθυσμός του Μιλάνου πήγε να δει την άφιξη αυτών 128

των ίδιων συνταγμάτων, μαζί με τους αξιωματικούς τους, που είχαν διατάξει να διαπράξουν αυτές τις φρικτές βιαιότητες. Ήταν λοιπόν μεγάλη η έκπληξή μας όταν αντικρίσαμε την αμίλητη αξιοπρέπεια των πολιτών αυτής της πρόσφατα δυστυχισμένης πόλης, καθώς έβλεπαν τη θλιβερή εμφάνιση των ίδιων αυτών εξαντλημένων στρατευμάτων που είχαν διαπράξει τέτοια ειδεχθή αίσχη, λίγους μόνο μήνες πριν, στην ίδια αυτή πόλη· και δεν παρατηρήσαμε ούτε καν έκφραση μίσους από μεριάς της αριστοκρατίας του Μιλάνου, την ώρα που παρακολουθούσαν την άφιξη αυτών των εξουθενωμένων και εξασθενημένων στρατιωτών. Αποχαιρετώντας τον συμπαθέστατο Γάλλο Στρατηγό που με συνόδευσε στον μεγαλοπρεπή Καθεδρικό της πόλης, πήγα με τρένο στο Βαρέζε, όπου βρήκα τον φίλο μου τον Ζυλ να με περιμένει στο Ξενοδοχείο Μενάτζιο, όπου και με υποδέχθηκε εγκάρδια. Με πληροφόρησε επίσης πως ο πανδοχέας στο Βαρέζε τού είχε φέρει και το χαμένο πορτοφόλι μου και το διαβατήριο, τα οποία, πάνω στη βιασύνη μου, είχα αφήσει πάνω στο τραπέζι στο Βαρέζε. Αμέσως έστειλα ένα σημαντικό ποσό στον ιδιοκτήτη του πανδοχείου, μαζί με τις ευχαριστίες μου, για τον μπελά που του είχε προκαλέσει η βιαστική μου αναχώρηση. Κλείνοντας το ζήτημα, σκέφτηκα τις πολλές περιπτώσεις όπου έμοιαζε σαν να είχε 129

μεσολαβήσει για χάρη μου ένας αόρατος οδηγός ή προστάτης. Ακολουθώντας τις συμβουλές που μας έδωσε ο κ. Ντυβεριέ, κατευθυνθήκαμε προς τη Λουκέρνη [Lucern], όπου βρήκαμε κατάλυμα πάνω στο προγεφύρωμα, δηλαδή στον κυκλικό πύργο στην άκρη της λίμνης, ενώ για το γεύμα μας πηγαίναμε σ’ ένα παρακείμενο ξενοδοχείο. Εκεί ο Ζυλ σκιτσάριζε τα γειτονικά μέρη, ενώ εγώ έκανα αναρρίχηση στο όρος Πιλάτους [Pilatus], μια προσπάθεια που αποδείχθηκε πολύ πιο κουραστική απ’ ό,τι περίμενα, αν και το ηλιοβασίλεμα το βράδυ της άφιξής μου με αποζημίωσε για το μακρύ και κοπιαστικό σκαρφάλωμα, ενώ η ανατολή το επόμενο πρωί ήταν ακόμη πιο μαγευτική. Πάνω που θα επέστρεφα στη Λουκέρνη, συνάντησα έναν συσπουδαστή από το ατελιέ, Ε λβετό στην εθνικότητα, που προσφέρθηκε να με συνοδεύσει στην επιστροφή μου προς τη Λουκέρνη περνώντας από ένα μονοπάτι άγνωστο στο πλατύ κοινό, που θα μας έβγαζε στην άλλη μεριά της λίμνης, απ’ όπου θα γυρίζαμε με ατμόπλοιο που θα ερχόταν σε λίγες ώρες· μια περισσότερο απότομη αλλά λιγότερο κουραστική διαδρομή σε σχέση με την ανηφόρα απ’ όπου είχα φτάσει στην κορυφή του Πιλάτους. Ο συνοδός μου μου έμαθε κι ένα κόλπο για να γλιστρώ κατηφορίζοντας τις όχι πολύ απότομες πλαγιές του βουνού. Τότε όμως βρήκα τον μπελά μου, γιατί στην 130

προσπάθειά μου να μιμηθώ τον Ελβετό συνοδό μου, δεν κατάφερα να κοντρολάρω το κατηφόρισμά μου στην πλαγιά, έπεσα μπροστά και στραμπούληξα τον αστράγαλό μου, που είχε ήδη φλεγμονή. Όμως κατόρθωσα να συρθώ και ν’ ανέβω στο ατμόπλοιο, κι όταν έφτασα στη Λουκέρνη έμεινα ξαπλωτός για πάνω από μία εβδομάδα. Προτού φύγω απ’ τον Πύργο της Γέφυρας, προμηθεύτηκα ένα ζευγάρι γερά παπούτσια και δεν πήρα είδηση ότι με χτυπούσαν, μέχρι που έχασα το ατμόπλοιο στη λίμνη του Μπριντς [Brien ], οπότε ο Ζυλ κι εγώ συνεχίσαμε με τα πόδια! Και προτού φτάσουμε στο κάτω άκρο της λίμνης, η φτέρνα μου είχε τέτοια φλεγμονή που χρειάστηκε να πάρω μουλάρι για να να φτάσω στο πέρασμα Ραβίλ [Rawyl Pass]. Προτού φτάσω στο μακρινό αυτό ύψωμα, το μουλάρι έστριψε και πήρε τον δρόμο της επιστροφής για κάμποσα μίλια, κάνοντας ακόμα πιο πικρό τον πόνο μου, πολύ προτού φτάσουμε στο Πέρασμα, όπου κλείσαμε θέση πλάι στον οδηγό μιας παραφορτωμένης άμαξας με μια τετράδα άλογα, που τη λένε «Diligence». Στα δεξιά μας, τον δρόμο που οδηγούσε πέρα σε μια κοιλάδα τον προστάτευε ένας γερός φράχτης, που οι ξύλινες ράγες του ήταν στερεωμένες με πέτρινα υποστηλώματα, τοποθετημένα σε μικρές αποστάσεις μεταξύ τους. Ο οδηγός αυτής της παραφορτωμένης άμαξας, της diligence, όπως την έλεγαν, σταμάτησε τα τέσ131

σερα άλογα μόλις κατηφορίσαμε κάπου δώδεκα μίλια απ’ την κορφή, και μας πληροφόρησε πως του είχε πέσει η πίπα που κάπνιζε, κι έτσι άφησε τη θέση του στα δεξιά μας, έδεσε τα γκέμια στο χερούλι της πόρτας του κουπέ ακριβώς αποκάτω μας, πήγε πίσω κι ανηφόρισε το μονοπάτι, δηλαδή τον δρόμο που είχαμε περάσει, οπότε προσέξαμε ότι τα τέσσερα άλογα άρχισαν να προχωρούν σιγά-σιγά κατηφορίζοντας τον δρόμο που είχε λαξευτεί στην εξωτερική μεριά του γιγάντιου βράχου. Η λαίδη και οι δύο κόρες της στο μπροστινό μέρος της τεράστιας άμαξας στρίγγλιζαν τώρα άγρια κι έκαναν έτσι ακόμα πιο μεγάλο τον κίνδυνο που διατρέχαμε. Τότε κατέβηκα απ’ το κάθισμά μου για να ηρεμήσω αυτά τα τρομαγμένα πλάσματα, οπότε είδα έντρομος ότι τα γκέμια είχαν πέσει στο έδαφος. Αν δεν ήμουνα κουτσός, θα πηδούσα και θα μάζευα τα γκέμια και θα συγκρατούσα τα άλογα. Ευτυχώς μια στροφή στ’ αριστερά, με μια κίνηση προς τα δεξιά ξανά, σ’ αυτή τη διαδρομή με τα τέσσερα άλογα, μας έφερε στην πόρτα ενός πανδοχείου, όπου κάμποσοι σταβλίτες ανέλαβαν τα έξυπνα αυτά ζώα. Στο περίεργο αυτό κτίριο, το πίσω μέρος του άνοιγε σ’ ένα πελώριο φυσικό σπήλαιο, όπου αρκετοί ανάπηροι κάθονταν μέσα στο νερό μέχρι το στήθος, σε τραπεζάκια όπου έπαιζαν χαρτιά για να περνούν οι ώρες της ανάρρωσής τους. Κι εκεί, το βράδυ της άφιξής μας σ’ αυτή την 132

παράξενη τοποθεσία, είδα ένα φοβερό όνειρο, μια άγρια εμπειρία που με στοίχειωνε για πολλά ακόμα χρόνια, αλλά στο τέλος περιείχε τόσο χαριτωμένες όψεις, που τις καλοδέχτηκα πέρα από κάθε άλλο γεγονός που μου πρόσφερε η καθημερινή μου ζωή ή εμπειρία! Στο μεταξύ, ωστόσο, υπέφερα ακόμα πιο πολύ από τη φλεγμονή στο δεξί μου πόδι, που τώρα ανέβαινε απ’ τον αστράγαλο στο γόνατο! Προτού φτάσω σ’ ένα ξενοδοχείο στην αριστερή όχθη της λίμνης της Γενεύης, ήμουν εντελώς ανήμπορος από τη δυσφορία που ένιωθα και που τώρα προχωρούσε προς τη μέση μου. Είχα όμως την τύχη να με εξυπηρετήσει ένας πανέξυπνος γιατρός στο Βεβέ [Vevey], που με μετέφερε σε φορείο απ’ το Ξενοδοχείο των Τριών Στεμμάτων [Hotel des Trois Couronnes], χάρη στην αναμενόμενη άφιξη της Βασιλομήτορος της Ρωσίας, στο γειτονικό πανδοχείο του κάστρου [Pension du Chateau], όπου με άφησε ο φίλος μου ο Ζυλ για να κλείσει τη θέση του στη Σχολή Καλών Τεχνών!

133

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙ Ο γιατρός μου, στο μεταξύ, με υπέβαλε, σε σταφυλοθεραπεία, έτρωγα κάθε μέρα μόνο δώδεκα τσαμπιά από τα φρεσκοκομμένα αυτά φρούτα, και αφιέρωσε όλες τις ελεύθερες ώρες του στην αποκατάσταση της υγείας μου. Μια μέρα που είχα αρχίσει να συνέρχομαι από τον ανυπόφορο πόνο που υπέφερα, μπήκε τρίβοντας τα χέρια του και είπε: «Μαντέψτε πού θα πάω απόψε», προσθέτοντας: «Με κάλεσαν κάτι ανόητοι φίλοι μου, που το σπίτι τους βρίσκεται σ’ ένα ύψωμα με θέα στην πάνω μεριά της λίμνης, να συναντήσω έναν συμπατριώτη σας που είναι, πιστεύω, ο μεγαλύτερος τσαρλατάνος της εποχής μας ή κάθε εποχής και κοινότητας, κάποιος ονόματι Χομ ή Χιουμ». «Θα θέλατε να τον γνωρίσετε;» ρώτησα. «Μάλιστα, οπωσδήποτε», απάντησε ο γιατρός, «σκεφτείτε τι πλάκα θα έχει να φανερώσουμε ότι είναι απατεώνας περιωπής». «Μην είστε και τόσο σίγουρος ότι θα τα καταφέρετε», είπα. «Έχω ακούσει πολλά περίεργα [παραψυχολογικά] φαινόμενα που παρουσίασε ο Χομ και τα είδαν με τα μάτια τους διάφοροι φίλοι του πατέρα μου, βάζοντάς με στην περιέργεια να τα δω κι εγώ ο ίδιος».

134

«Το μόνο που μπορώ να σας διαβεβαιώσω», είπε ο γιατρός, «είναι ότι θα σας δώσω μια ειλικρινή αναφορά για ό,τι δω με τα μάτια μου», κι έτσι βγήκε απ’ το δωμάτιο. Όπως είναι αναμενόμενο, περίμενα με μεγάλη αγωνία την άφιξή του την άλλη μέρα. Εμφανίστηκε αργά το απόγευμα της επομένης, κι όταν τον ρώτησα να μου πει κάτι σχετικά με τα φαινόμενα ή τις δράσεις που είχε παρακολουθήσει στο σπίτι των φίλων του στην άλλη άκρη της λίμνης, με ξάφνιασε όταν κλείδωσε την πόρτα του δωματίου μου, αφού πρώτα κοίταξε να μην είναι κανείς εκεί κοντά. «Λοιπόν» είπε ο γιατρός, καθισμένος δίπλα μου, «να σου πω τι συνέβη μόλις πιάσαμε θέση στο τραπέζι των φίλων μου, όπου είχα καθίσει στην άλλη άκρη του τραπεζιού, ενώ πέρα στην απέναντι άκρη καθόταν ο Χομ, ή Χιουμ, όπως τον λες. Στην αρχή ακούσαμε χτυπήματα πάνω ή κάτω απ’ το τραπέζι, που μπορούσε να τα κάνει εύκολα κι ένας οποιοσδήποτε πρωτάρης. Και ξαφνικά ένιωσα ένα χέρι να μου πιάνει το γόνατο κάτω απ’ το τραπέζι, αλλά ο Χομ καθόταν εκεί απέναντι, με τα δυο του χέρια ακουμπισμένα ήρεμα πάνω στην άλλη άκρη του τραπεζιού. »Και δεν είναι μόνο αυτό», συνέχισε ο γιατρός, «γιατί όπως πολύ καλά γνωρίζετε, το σπίτι στο Κλάρενς [Clarens] είναι πάνω από δυο λεύγες μακριά απ’ το Βεβέ, όπου βρισκόμασταν τώρα! Καταλαβαί135

νετε λοιπόν την έκπληξή μου όταν επιστρέφοντας εδώ κάθισα στην πολυθρόνα για να ξανασκεφτώ ό,τι είδα με τα μάτια μου στο Κλάρενς, στο σπίτι των φίλων μου, που ποτέ δεν θα επέτρεπαν καμία απόπειρα εξαπάτησης για να προκαλέσουν απορία σ’ έναν πιστό τους φίλο σαν κι εμένα. Όσο περισσότερο συλλογιζόμουν το φαινόμενο που είχα ζήσει, τόσο πιο πολύ με ενοχλούσε και με σάστιζε, όταν ξαφνικά το δυνατό χέρι που με είχε ξαφνιάσει στο Κλάρενς μού έπιασε τώρα τον μηρό, μέσα στο ίδιο μου το σπίτι, εδώ στο Βεβέ. »Δεν είμαι κανένας δειλός», συνέχισε ο ευγενικός γιατρός μου, «όμως εκείνη τη στιγμή ομολογώ πως τρόμαξα πολύ, γιατί το παράξενο αυτό και τρομερό φαινόμενο με παρέλυσε, γκρεμίζοντας συθέμελα όλες τις έτοιμες αντιλήψεις και απόψεις μου». «Όμως ασφαλώς», είπα, «αφού αισθανθήκατε το χέρι, πρέπει να υπήρχε κάποιο χέρι εκεί, έτσι; Ίσως», συνέχισα, «η υποτιθέμενη αίσθηση που είχατε να ήταν απλά μια φανταστική εντύπωση». «Μήπως με θεωρείτε παιδί ή ηλίθιο;» φώναξε ο γιατρός. «Σας λέω» συνέχισε «ότι μου έκανε λαβή ένα πολύ δυνατό αλλά αόρατο χέρι!» Και λέγοντας αυτό, ο γιατρός έφυγε, χτυπώντας με θυμό την πόρτα ενώ έβγαινε απ’ το δωμάτιο. Κάποια μελλοντικά συμβάντα, ωστόσο, έμελλε να απαλείψουν εντελώς κάθε αμφιβολία, σε ό,τι με αφορά!

136

Δεν πρέπει όμως να ξεχάσω ν’ αναφέρω ότι τα παράξενα όνειρα για τη φανταστική μου πτώση από την άμαξα με τα τέσσερα άλογα εξακολουθούσαν για κάπου δεκατρία χρόνια, ενώ αργότερα τα θλιβερά αυτά συμβάντα εξαφανίστηκαν, όταν μεσολάβησαν όλο και πιο ευχάριστα γνωρίσματα. Όταν συνήλθα από τη σηψαιμία, ξεκίνησα νωρίς ένα καλοκαιρινό πρωινό, ντυμένος με λευκό βαμβακερό κοστούμι, για τον κήπο του κάστρου που είχε πρόσοψη στη λίμνη, αλλά χωριζόταν από το νερό μ’ ένα πέτρινο τείχος, που πάνω του ακούμπησα, όταν ξαφνικά τρόμαξα από τη στριγγλιά ενός παιδιού στ’ αριστερά μου, όπου μια πύλη επέτρεπε να περνάς σ’ ένα λιμανάκι με δεμένες και ακινητοποιημένες κάμποσες βάρκες. Ανοίγοντας την πύλη, είδα στο νερό μια παιδούλα, αρπαγμένη από τα πλαϊνά μιας απ’ αυτές τις βάρκες, κι εξακολουθούσε να φωνάζει ζητώντας βοήθεια. Έτρεξα γρήγορα κι ανέβηκα στη βάρκα κι έπεσα με την πλάτη, γιατί γλίστρησα στο πάτωμα της βάρκας, που ήταν μούσκεμα στο μαυρισμένο νερό. Το παιδί, με τα πόδια πιασμένα κάτω απ’ τον πάτο της βάρκας, φώναζε ακόμα για βοήθεια! βοήθεια! όταν την έπιασα από τον καρπό του χεριού και τη συμβούλεψα να τραβήξει τα πόδια από τον πάτο της βάρκας ώστε να μπορέσω να τη σηκώσω πάνω· το κατάφερα και τη βοήθησα να σταθεί κοντά μου και να πάψει να φωνάζει για βοήθεια.

137

Έκπληκτος έμαθα πως ήταν μέλος μια αγγλικής οικογένειας που έμενε στο κάστρο. Έπειτα, χρησιμοποιώντας τα χέρια μου και τη βοήθειά της, μπόρεσα να σπρώξω τη βάρκα στη στεριά, όπου κατάφερα να σηκώσω το παιδί, που τα ρούχα της όπως και τα δικά μου είχαν λερωθεί απ’ το βρομόνερο, και να τη βγάλω στην ακτή, οπότε ξεκινήσαμε καταλασπωμένοι, ενώ τα δάκρυα του παιδιού αλλοίωναν την ομορφιά της. Πλησιάζοντας το κάστρο συναντήσαμε κάτι καλοντυμένες κυρίες της ρωσικής Αυλής, ξεσηκωμένες απ’ τις φωνές του παιδιού που τώρα το έφερνα εκεί. Μόλις οι όμορφες Ρωσίδες μάς συνάντησαν, δύο από τις μεγαλύτερες αδελφές του παιδιού την άρπαξαν από μένα και της έφραξαν τ’ αυτιά για να την κάνουν να σταματήσει το κλάμα. Οι Ρωσίδες κυρίες επέπληξαν τις μεγαλύτερες αδελφές του παιδιού, «που η ζωή του» διαβεβαίωναν «σώθηκε χάρη στις δικές μου προσπάθειες για χάρη της». Κι αυτά δεν ήταν τα μοναδικά σχόλια που προκάλεσε το ασήμαντο αυτό γεγονός, γιατί ο πατέρας του παιδιού, Άγγλος ιερέας, δεν παρέλειπε να με επισκέπτεται κάθε πρωί και να μ’ ευχαριστεί που έσωσα τη ζωή του πιο αγαπημένου μέλους της οικογένειάς του. Μάταια του εξηγούσα πως η χαριτωμένη κόρη του δεν είχε κινδυνεύσει να πνιγεί, κι ότι τρόμα138

ξε απλώς επειδή είχε βρεθεί βουτηγμένη μέχρι τον λαιμό στη μικρή αποβάθρα, που είχε για κείνη μεγάλο βάθος και δεν έφτανε να πατήσει. Ευτυχώς, χάρη στον καθηγητή Ζαν και τον φίλο μου τον Ζυλ Ναιζόν, είχα πια την ίδια ευχέρεια να εκφράζομαι στα γαλλικά, το επίσημο μέσο συνεννόησης σ’ όλη την Ευρώπη, όπως και στ’ αγγλικά. Μεταξύ των Ρώσων που είχαν εγκατασταθεί στην «Π ανσιόν του Κ άστρου» [Pension du Chateau], επειδή είχε πληρότητα το Ξενοδοχείο των Τριών Στεμμάτων, ήταν κι ένας Κόμης Μουράβιεφ [Mouravieff ], ένας γηραιός αριστοκράτης με σημαντικό πόστο στην Αγία Πετρούπολη, ή Πέτρογκραντ, όπως λέγεται πια. Ο συμπαθέστατος αυτός άνθρωπος μού ζήτησε να πάω στο δωμάτιό του, όπου μου έδειξε πολλούς από τους θησαυρούς του, μεταξύ άλλων κι ένα κουτί γεμάτο παράσημα που του είχαν απονεμηθεί, όχι μόνο από τον Αυτοκράτορα της Ρωσίας αλλά και από άλλους μονάρχες ή δυνάμεις ή χώρες. Τα αναφέρω όλα αυτά για να δείξω την αναπάντεχη ευγένεια που μου έδειξαν αυτοί οι ξένοι. Δεύτερος σε σπουδαιότητα μετά τον Κόμη Μουράβιεφ ήταν ο Στρατηγός Γκερέμπτσοφ [Gerebtsoff ], που όπως έμαθα ήταν ο Κυβερνήτης της μεγαλύτερης επαρχίας στη Ρωσική Αυτοκρατορία, αξιωματούχος που ήταν πατέρας μιας ομορφούλας αλλά κάπως κακομαθημένης κόρης – στην πρώτη της εφηβεία τότε, 139

μα κιόλας αρραβωνιασμένη με έναν διάσημο Ρώσο καλλιτέχνη. Προς μεγάλη μου έκπληξη, η νεαρή λαίδη με κάλεσε να μιλήσουμε λίγο μετά αφότου ο πατέρας της με σύστησε σ’ εκείνη, και με ρώτησε αν ήμουν μέλος της Ελληνικής Εκκλησίας; Είπα πως ήμουν Αμερικανός. «Μάλιστα», απάντησε, «όμως τ’ όνομά σας είναι ελληνικό! Δεν γνωρίζετε πως η δική μας είναι η μοναδική αληθινή χριστιανική πίστη;» «Ασφαλώς και γνωρίζω την ιστορική σημασία της ελληνικής ή ρωσικής πίστης», απάντησα «όμως παρόλο που υπάρχουν μερικές διαφορές στο τυπικό της ρωσικής και της ελληνικής Εκκλησίας, είναι μικρή ή μηδαμινή η διαφορά στις ηθικές απόψεις που πρεσβεύουν οι δύο εκκλησίες». «Πιθανόν να έχετε δίκιο!» είπε η νεαρή αλλά εξαιρετικά αυταρχική εκπρόσωπος του ωραιότερου και δικαιότερου φύλου. «Όμως πρέπει να γνωρίζετε πως η δική μας είναι η μοναδική αληθινή και αξιόπιστη μορφή της χριστιανικής πίστης! Εσείς», συνέχισε «στην Αμερική, πηγαίνετε στη λειτουργία και στην εξομολόγηση όπως κάνουμε στη Ρωσία;» «Όχι και τόσο!» απάντησα. «Στις αμερικανικές εκκλησίες μας, με την εξαίρεση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ή πίστης, δεν απαιτούνται εξομολογήσεις». «Α, μα δεν είστε ιερέας!» είπε η μαντεμουα140

ζέλ, σαν να ήταν η ίδια αρχιέρεια, προσθέτοντας: «Ποιος ξέρει αν δεν δίνετε πολύ εύκολα άφεση στον εαυτό σας;» «Ίσως να έχετε δίκιο», απάντησα, «αλλά αφού υιοθετείτε τόσο αυταρχικό τρόπο, μου επιτρέπετε να κάνω προς εσάς μια ερώτηση;» «Ρωτήστε και θα πάρετε απάντηση!» «Είστε πολύ δίκαιη!»1 είπα χαμογελώντας. «Αντιθέτως», αποκρίθηκε «είμαι μελαχροινή!» «Έστω κι έτσι!» συνέχισα, «όμως δεν αναφερόμουν στην εμφάνισή σας αλλά στο αίσθημα δικαιοσύνης και εντιμότητας. Και τώρα επιτρέψτε μου να ρωτήσω αν γνωρίζετε πότε γεννήθηκε η Ρωσική και Ελληνική Εκκλησία ή πίστη». «Αμέσως μετά που ο Ιησούς μίλησε στον Παύλο διατάζοντάς τον να κηρύξει την “Αληθινή Πίστη στις τέσσερις γωνιές του Κόσμου!”» είπε με καταπληκτική ταχύτητα και σιγουριά η κοπέλα, που ήταν πνεύμα αντιλογίας. «Βλέπω ότι αβίαστα δεχθήκατε μια άποψη που είναι πολύ γενναιόδωρη με τη Ρωσική Εκκλησία σας· στην πραγματικότητα», συνέχισα «αυτό συνέβη μόλις μετά τον θάνατο του Αυτοκράτορα ΚωνσταΣ.τ.Ε.: Χρησιμοποιείται η λέξη fair, οπότε γίνεται παρεξήγηση. Ο Περδικάρης (κάνει ότι;) εννοεί «δίκαιη», ίσως υπονοώντας και «ωραία», ενώ η λαίδη (προσποιείται ότι;) καταλαβαίνει «ανοιχτόχρωμη».

1

141

ντίνου, του τελευταίου χριστιανού ηγέτη της Ελληνικής Αυτοκρατορίας, που έπεσε μαχόμενος στη διάρκεια της τουρκικής επίθεσης στην Κωνσταντινούπολη, στις 28 Μαΐου 1453 μ.Χ., όταν ο Μωάμεθ ΙΑ' κατέκτησε την Κωνσταντινούπολη υπερνικώντας την άμυνα των ελληνικών δυνάμεων! Αργότερα, η χριστιανική πίστη υιοθετήθηκε και προωθήθηκε από τον Ιβάν τον Τρομερό, ή Μέγα, όπως ονομάστηκε αργότερα, κι ο Ιβάν ήταν που παντρεύτηκε την επιζώσα αδελφή του νεκρού Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου! Όμως πολύ αργότερα, ο Ιβάν οικειοποιήθηκε το λάβαρο του δικέφαλου αετού, που ήταν προηγουμένως το λάβαρο της Ελληνικής Αυτοκρατορίας! Ένα λάβαρο που στη συνέχεια έγινε έμβλημα της Ρωσικής Αυτοκρατορικής Κυριαρχίας». «Ευχαριστώ!» είπε η μαντεμουαζέλ Γκερέμπτσοφ, μιλώντας μου με αυστηρό ύφος, καθώς σηκωνόταν λέγοντας: «Πήρα μια γερή δόση από ιστορία και γεωγραφία, μου αρκεί», ενώ έβγαινε θυμωμένη από την αίθουσα! Όσο για μένα, μου αρκούσε το γεγονός πως είχα ματαιώσει την επιθυμία αυτής της όχι και τόσο ευγενικής κοπέλας να κυριαρχήσει σε βάρος του επισκέπτη της. Όλως περιέργως, όμως, λίγες εβδομάδες αργότερα, ο πατέρας της με σύστησε στον καλλιτέχνη με τον οποίο είχε αρραβωνιαστεί η μαντεμουαζέλ Γκερέμπτσοφ, προδίδοντας έτσι το γεγονός πως ο πα142

τέρας της δεν είχε πληροφορηθεί ότι η κόρη του είχε ενοχληθεί που της διόρθωσα τη λανθασμένη άποψη για την προέλευση όχι μόνο της Ρωσικής Εκκλησίας αλλά και του λάβαρου της ίδιας χώρας! Όμως, τι παράξενο, ο πατέρας της με σύστησε, κάποια άλλη στιγμή, και σε μια Αμερικανίδα κυρία που για τον γάμο της στη Φιλαδέλφεια είχα ακούσει κάπου έξι ή εφτά χρόνια νωρίτερα. Αυτή τη φορά, ο Στρατηγός Γκερέμπτσοφ μου ζήτησε να την πάω ένα απόγευμα για βαρκάδα στη λίμνη, όπου διασκέδαζα αφηγούμενος περιστατικά σχετικά με τον γάμο της, που όλα τους την πείραξαν και την εξαγρίωσαν! Για ν’ ασχοληθούμε με κάτι πιο σοβαρό, έπιασα συζήτηση με έναν νεαρό Πολωνό ευγενή, που με συνόδευε τακτικά στη λίμνη, και μου είπε για πολλά λυπηρά περιστατικά ή γεγονότα που συνέβησαν πρόσφατα στην Πολωνία, μια χώρα που ήταν τότε εκτεθειμένη σε καταστροφικές εδαφικές προκλήσεις από τη Ρωσία, κι επίσης στην απειλητική στάση των βόρειων γερμανικών κρατών. Τώρα παρατηρούσα ότι η κυρία που κρατούσε το πηδάλιο έστριβε αργά τη βάρκα για να επιστρέψουμε στην Πανσιόν του Κάστρου, όταν αναφώνησε: «Γιατί με βασανίζετε με τις αναφορές σε όλα αυτά τα τρομερά περιστατικά;» «Απλά για να ενδιαφερθείτε, κυρία», ήταν η απάντησή μου. «Όμως», πρόσθεσα «αφού ήσασταν προ143

ετοιμασμένη για μια βραδιά με τον Στρατηγό Γκερέμπτσοφ, επιτρέψτε μου να πω ότι εγώ προσωπικά θα ήθελα μόνο να σας αποβιβάσω στην όχθη, γιατί δεν επιθυμώ να περνώ τα βράδια μου στη λίμνη!» Και τη βοήθησα να βγει στη στεριά, συγχαίροντας τον εαυτό μου που ξεφορτώθηκα αυτήν την παντελώς αδιάφορη παρέα, που ούτε περίμενα ούτε κι επιθυμούσα να ξανασυναντήσω· μια κατάληξη που έμελλε να αποδειχθεί κάθε άλλο παρά ακριβής! Λίγες μέρες αργότερα, μια άλλη άφιξη, προφανώς συνδεδεμένη με την εμπλοκλή Γκερέμπτσοφ, εμφανίστηκε επί σκηνής! Ή ταν ένας πλούσιος Εβραίος τραπεζίτης απ’ το Παρίσι, συνοδευόμενος από δύο εξαιρετικά όμορφες κόρες. Πρέπει να ομολογήσω ότι εντυπωσιάστηκα που έβλεπα τους Ρώσους να συναναστρέφονται τόσο φιλικά αυτόν τον Εβραίο γνώριμο. Οι άρτι αφιχθέντες έδειχναν να δυσπιστούν απέναντί μου και να με αποφεύγουν, πιθανόν, σκεφτόμουν, λόγω του ελληνικού πατρωνυμικού μου, αφού παντού στην Ελλάδα ή στα Βαλκάνια, για να μην πω και στη Ρωσία, «η αντιπαλότητα των Ελλήνων και Εβραίων τραπεζιτών ήταν πάντα οξύτατη και ενεργή». Σιγά-σιγά όμως, όχι μόνο οι κυρίες απ’ το Παρίσι αλλά και ο πολύ σοβαρός πατέρας τους έγιναν όλο και πιο εγκάρδιοι, ακόμη κι ελαφρώς φιλικοί, οπότε η μεγαλύτερη από τις δύο ωραίες αδελφές μού ζήτησε να τις συνοδεύσω σ’ ένα μεγάλο σαλόνι 144

στον δεύτερο όροφο της «Πανσιόν του Κάστρου», ενός κτιρίου που προφανώς ήταν κάποτε κατοικία μιας πλούσιας οικογένειας. Μου έκανε όμως εντύπωση η πρόσκληση, αν και δέχτηκα αμέσως, οπότε η μεγαλύτερη αδελφή μού ζήτησε να καθίσω και μου εξήγησε τον λόγο. Ήθελε να ρωτήσει αν γνώριζα ένα έργο του Σαίξπηρ, όπου ένας γάιδαρος ήταν το σημαντικό πρόσωπο. «Ασφαλώς αναφέρεστε στο “Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας”», απάντησα, «όπου ένας χωρικός ονόματι Μπότομ [Bottom]2 εμφανίζεται φορώντας γαϊδουροκεφαλή!» «Υποθέτω πως αυτό πρέπει να είναι το έργο που λέω», είπε η κόρη του τραπεζίτη, «αλλά» συνέχισε «εγώ θέλω ένα ζωντανό γαιδούρι. Λένε», πρόσθεσε, «πως είστε πολύ συμπαθής κι ευγενικός, γι’ αυτό σας παρακαλώ να με βοηθήσετε», και πρόσθεσε: «Έχω ένα ωραίο φόρεμα για τον ρόλο της Τιτάνιας! Σας παρακαλώ βοηθήστε με, αυτή η γιορτή θα γίνει στα γενέθλιά μου». Εγώ, ωστόσο, επέμενα ότι ένας ζωντανός γάιδαρος δεν ταίριαζε καθόλου με το σαιξπηρικό έργο, ή κωμωδία, όπως θα γνωρίζουν προφανώς οι περισσότεροι παρευρισκόμενοι. Σ.τ.Ε. Ο Bottom είναι υφαντής, έχει μεταφραστεί «Σαΐτας» από τον Ερρίκο Μπελιέ, «Στημόνης» από τη Χριστίνα ΜπάμπουΠαγκουρέλη.

2

145

Όμως η νεαρή Ισραηλίτισσα καλλονή μού εξήγησε με δάκρυα στα μάτια ότι απλούστατα ήθελε τον «γάιδαρο για ν’ αναδείξει τη δική της ομορφιά σε χτυπητή αντίθεση με την ασχήμια του ζώου». Μάταια τη διαβεβαίωνα ότι η δική της εμφάνιση δεν χρειαζόταν καμιά τέτοια αναβάθμιση! Και δεν το είπα απλώς για να την κολακεύσω, γιατί ήταν σίγουρα από τα ωραιότερα πλάσματα που είχα δει ποτέ. Όλες μου οι προσπάθειες, ωστόσο, βγήκαν μάταιες. Έτσι, πήρα το καπελάκι μου και βγήκα έξω, σε απεγνωσμένη αναζήτηση ενός ζωντανού γαϊδάρου, για να την ικανοποιήσω. Και πράγματι, κατάφερα να εξασφαλίσω ένα πρώτης τάξεως ζωντανό· αλλά δεν το κουνούσε ρούπι όταν βρέθηκε μπροστά στη σκάλα που οδηγούσε στον δεύτερο όροφο της «Πανσιόν του Κάστρου». Κλοτσούσε, μάλιστα, τον ιδιοκτήτη του κι εμένα και μας πετούσε από τα σκαλιά στον δρόμο. Επρόκειτο, το δίχως άλλο, για την Ωραία και το Τέρας, αφού το ζωντανό γκάριζε και κλοτσούσε, τόσο που κατατρόμαξε όλο το κτίριο! Κι αυτό έφερε μεγάλη στενοχώρια στη θυγατέρα του τραπεζίτη, γιατί τώρα θα έπρεπε να ανταγωνιστεί την πλούσια Ρωσίδα «Πριγκίπισσα Τατιάνα», μια καυγατζού καλλονή πρώτης τάξεως! Πρότεινα τότε στη χαριτωμένη Ισραηλίτισσα, που ήταν εξίσου χαριτωμένη όσο και ωραία, να επιτρέψει σ’ εμένα να πάρω τον ρόλο του Μπότομ!

146

«Μα το δικό σας το κεφάλι», αναφώνησε «δεν μοιάζει με γαιδάρου!» « Ας ελπίσουμε να μη μοιάζει και τελείως!» απάντησα. «Προτίθεμαι όμως να κατασκευάσω μια μάσκα που να μοιάζει με γαϊδουροκεφαλή. Και μάλιστα, το κεφάλι που σκοπεύω να φτιάξω θα είναι τόσο απαίσιο, ώστε να δείχνει εξ αντιθέσεως πόσο χαριτωμένα είναι τα δικά σας χαρακτηριστικά». «Θεέ μου!» αναφώνησε η πανέμορφη κοπέλα, «τι θα πει ο πατέρας μου αν με δει να ερωτοτροπώ με το χαρτονένιο σας κεφάλι;» «Μα», είπα «υποτίθεται ότι δεν ερωτοτροπείτε μαζί μου! Ο Μπότομ ερωτοτροπεί με την Τιτάνια! Ωστόσο», πρόσθεσα «τι σας εμποδίζει να μου φέρεστε τρυφερά, έτσι όπως προτείνατε να φέρεστε σ’ αυτόν τον παλιογάιδαρο; Λοιπόν», συνέχισα «μην ξεσπάτε σε δάκρυα και λυγμούς, επιτρέψτε μου να κουβεντιάσω αυτά τα ζητήματα με τον πατέρα σας. Αν έχει αντίρρηση με τις προτάσεις μου, θ’ αποσυρθώ! Ελάτε! Ας δούμε ποια είναι η δική του άποψη για το πράγμα!» Μετά από κάποιο δισταγμό, έστειλε τη μικρότερη αδελφή της να φωνάξει τον πατέρα της, κι όταν αυτός έφτασε, κουβέντιασα μαζί του την κάπως περίεργη κατάσταση, κι εκείνος, μάλλον άθελά του, δέχτηκε την πρότασή μου· οπότε, με τη βοήθεια του φίλου μου, του νεαρού Πολωνού αριστοκράτη, βαλθήκαμε να φτιάξουμε ένα κεφάλι από χαρτόνι, με το 147

αριστερό αυτί βαλμένο έτσι ώστε τραβώντας ένα κρυμμένο κορδόνι να μπορώ να περιστρέφω αργά το μακρύ αριστερό αυτί γύρω απ’ το χαρτονένιο κεφάλι! Αυτές οι ετοιμασίες ολοκληρώθηκαν εγκαίρως για την Αποχαιρετιστήρια Βραδιά, προτού διαλυθεί οριστικά η παρέα που είχε συγκεντρωθεί για την περίσταση στην Πανσιόν του Κάστρου. Η Πριγκίπισσα Τατιάνα, μεγαλοπρεπέστατα ντυμένη με μια υπέροχη αυλική τουαλέτα με ουρά, εμφανίστηκε πριν παιχτεί το κομμάτι από τον Σαίξπηρ και καταχειροκροτήθηκε. Και τώρα επιτέλους, σηκώθηκε ξανά η αυλαία και παρουσιάστηκε η παράστασή μας από το έργο του Σαίξπηρ. Καθώς ήταν αναμενόμενο, το βδελυρό γαϊδουρινό κεφάλι ανέδειξε υπέροχα την εξαιρετική ομορφιά της ωραίας νεραϊδοβασίλισσας, πάνω στον ώμο της οποίας ακούμπησε ο κ. Μ πότομ την απαίσια γαϊδουροκεφαλή του! Κι όταν το μακρύ αριστερό αυτί του κακάσχημου γαϊδάρου έστριψε αργά και τραβήχτηκε φυσικότατα και ανεπιτήδευτα, έκανε το κοινό να ξεσπάσει σε γέλια και δυνατές κραυγές, «Κι άλλο! Κι άλλο!», απαίτηση με την οποία συμμορφώθηκε γεμάτη χάρη η όμορφη Τιτάνια και ο Μάστερ Μπότομ!

148

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XII Με την επιστροφή μου στο Παρίσι πήγα στους τραπεζίτες μου και προς μεγάλη μου έκπληξη συνάντησα τον υπολοχαγό Μπέιτμαν [Bateman], τον μεγαλύτερο γιο του Γιατρού Μπέιτμαν, του Σβεντενμποργκιανού θεολόγου στο Ίσλινγκτον! Ο νεαρός αυτός αξιωματικός με σύστησε σε κάποιον κύριο και κυρία Σμιθ [Smythe], που είχαν ένα ωραίο σπίτι στα Ηλύσια πεδία, που οδηγούσε στην Αψίδα του Θριάμβου. Αργότερα κατάλαβα, με την άφιξη της μεγαλύτερης αδελφής, της κ. Μόουατ Ρίτσι [Μοwatt-Ritchie], πόσο προνομιούχος ήμουν που γνώριζα αυτή την ωραία οικογένεια· γιατί η κυρία που μόλις ανέφερα ήταν η μεγαλύτερη αδελφή της οικογένειας Όγκντεν [Ogden], που ο πατέρας μου τη θαύμαζε τόσο πολύ, όταν έβγαινε στη σκηνή, προτού παντρευτεί αργότερα τον κ. Ρίτσι [Ritchie], ιδιοκτήτη της μεγαλύτερης εφημερίδας των Νότιων Πολιτειών, της Ρίτσμοντ Ινκουάιρερ [Richmond Enquirer]. Στο μεταξύ ξανάπιασα τη δουλειά μου στο Ατελιέ Γκλαιρ. Δεν πέρασε έτσι πολύς καιρός κι ο δάσκαλός μου, ο Πατέρας Ζαν, με σύστησε στον δόκτορα Πουαρσόν [Poirson], έναν γιατρό που είχε παρασημοφορηθεί από τις αρχές στην αριστερή όχθη του 149

Σηκουάνα για τις εξαίρετες και γενναιόδωρες υπηρεσίες του, σε μια περίοδο που είχε ξεσπάσει και δυστυχώς επεκταθεί μια πολύ σοβαρή ασθένεια. Αυτόν τον εξαιρετικό γιατρό είχαν καλέσει αργότερα να θεραπεύσει μια νεαρή κόρη διαπρεπούς οικογενείας που έμενε στις Βερσαλλίες, γιατί το παιδί είχε μια περίεργη αρρώστια, που παλαιότερα θα τη θεωρούσαν «βασκανία». Μου έκανε τόση εντύπωση όταν άκουσα για τέτοια αρρώστια σε εποχή που έχει διαδοθεί ο διαφωτισμός, ώστε ο αξιαγάπητος γιατρός προσφέρθηκε να με συστήσει στον «Κόμη ντε λα Τάιγ ντεζ Εσάρ» [Comte de la Taille des Essarts], πατέρα του παιδιού, που ήταν νεαρός και επρόκειτο να παντρευτεί μια απόγονο της τέως βασιλικής οικογενείας. Ο ευγενικός γιατρός έλαβε ευτυχώς θετική απάντηση στο αίτημά του και συνεπώς ο γιατρός κι εγώ παρουσιαστήκαμε ένα πρωί στην όμορφη κατοικία που ήταν κάποτε γνωστή ως «Το πάρκο των ελαφιών του Μεγαλειοτάτου» [Le Parc aux Cerfs de sa Majesté] ή, για να δώσω μια ισοδύναμη εξήγηση ή εκδοχή, «Η κατοικία των Καλλονών», που αγαπούσε ο Μεγαλειότατος ή «Βασιλεύς της Γαλλίας» [Le Roi de France]. Όπως φαντάζεστε, ενθουσιάστηκα με την προσφορά αυτή. Εκεί στις Βερσαλλίες μάς δέχτηκε ο «Κύριος Κόμης ντε λα Τάιγ ντεζ Εσάρ», που με σύστησε στην Αγγλίδα σύζυγό του, κόρη του πρώην 150

Δούκα του Χάμιλτον [Duke of Hamilton]. Κι εκεί με άφησε ο προσφιλής μου γιατρός γιατί τον ζητούσαν στο Παρίσι. Τότε που βρέθηκα εκεί, η μεγάλη πλέον κόρη του Ντε λα Τάιγ ήταν απούσα, και με σύστησαν μόνο στον Κόμη και τη σύζυγό του. Καθώς η κόρη ήταν απούσα, δύο από τους νεότερους γιους του Κόμη και η σύζυγός του κάθισαν μαζί μ’ εμάς, όπως κι ο γιατρός, στο τραπέζι. Σε μια κατοπινή και σπουδαιότερη περίσταση, συνάντησα αυτή τη νεαρή πια κυρία, που είχε μεγαλώσει κι είχε γίνει μια εξαιρετικά όμορφη γυναίκα, που υποτίθεται ότι είχαν θεραπευτεί εντελώς οι εκκεντρικότητές της. Όταν έφτασα μόνος αυτή τη φορά, ο Κόμης με σύστησε στην κόρη του και σε αρκετούς φίλους της, και στον Κόμη Μαιντενόν [Count de Maintenon], μέλλοντα σύζυγό της, και μετά μου ζήτησε ν’ αποσυρθούμε στο γραφείο του, που βρισκόταν στον ίδιο όροφο με την αίθουσα χορού, αλλά υπήρχε κι ένας μεγάλος χώρος μεταξύ της αίθουσας όπου γινόταν ή ετοιμαζόταν ο χορός, και του γραφείου όπου καθίσαμε ο Κόμης κι εγώ. Τότε τόλμησα ν’ αναφερθώ στο ενδιαφέρον του γιατρού Πουαρσόν για τα ψυχικά φαινόμενα, ένα ζήτημα που παραδέχτηκα ότι αδυνατούσα να το κατανοήσω. «Δεν συμφωνώ μαζί σας», είπε ο Κόμης, «αφού 151

οφείλω όλα τα υπάρχοντά μου, ακόμα κι αυτό το σπίτι, σε συμπτώσεις τόσο εξαιρετικές, ώστε σπάνια τις αναφέρω. Αν όμως το θέμα σάς ενδιαφέρει, θα διηγηθώ κάποια πολύ πιο περίεργα γεγονότα που συνδέονται με την απόκτηση του σπιτιού, με την προϋπόθεση όμως ότι θα μου υποσχεθείτε να μη δημοσιεύσετε όσα θα σας πω, ούτε όσο είστε εδώ στη Γαλλία, ούτε όσο είμαι ακόμα ζωντανός». Καθώς αυτοί οι όροι δεν ισχύουν πια από καιρό, έχω την ελευθερία να αφηγηθώ τις περίεργες συμπτώσεις που που διηγήθηκε ο ευφυέστατος αξιωματούχος. «Αρχικά», είπε ο Κύριος Κόμης, «πρέπει ν’ αναφερθώ στον θάνατο του μεγαλύτερου αδελφού μου, με αξίωμα όπως κι εγώ, που κληρονόμησε το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του πατέρα του, μαζί και την κατοικία όπου τώρα διαμένω. Ο αδελφός μου, που είχε υψηλότερο από μένα αξίωμα, ήταν ανύπαντρος. Πολλές φορές με διαβεβαίωνε ότι θα άφηνε το σπίτι και την υπόλοιπη περιουσία του σ’ εμένα, ή, σε περίπτωση που θα πέθαινα εγώ πρώτος, στα μέλη της οικογένειάς μου. Με μεγάλη μου έκπληξη όμως πληροφορήθηκα από τον δικηγόρο του, λίγες εβδομάδες αργότερα, ότι ο αδελφός μου είχε πεθάνει ξαφνικά, κι ότι σύμφωνα με την τελευταία του επιθυμία και διαθήκη, που ο δικηγόρος δήλωσε ότι είχε γίνει ιδιωτικά, πριν από το θάνατο του αδελφού μου, τα πάντα, ακόμα και το σπίτι και τα οικόπεδα, τα άφηνε στην οικονόμο 152

του, μια γυναίκα ταπεινής καταγωγής που δεν την εμπιστευόμουν προ πολλού! »Σύμφωνα με τη δήλωσή του, δεν υπήρχε ούτε ένα παράρτημα της διαθήκης που να προβλέπει την επιστροφή ενός μέρους της περιουσίας του αδελφού είτε σ’ εμένα είτε σε άλλο μέλος της οικογένειάς μου. Επιπλέον, με πληροφόρησε ότι η διαθήκη ήταν δεόντως υπογεγραμμένη και επικυρωμένη από τον αδελφό μου τον ίδιο, παρουσία όλων των εκεί παρισταμένων! »Καθόμουν εδώ στο γραφείο μου», συνέχισε ο Κόμης «και μελετούσα το έγγραφο που μου είχε προωθήσει ο δικηγόρος μου, όταν ξαφνιάστηκα από ένα διπλό χτύπημα στην πόρτα που ανοίγει στον χώρο μεταξύ αυτού του δωματίου και του σαλονιού, εκεί όπου τώρα οι νεαροί μας και οι φίλοι τους διασκεδάζουν παρέα απόψε. »Άνοιξα την πόρτα», συνέχισε ο Κόμης «αλλά δεν υπήρχε κανείς στον χώρο μεταξύ του δωματίου και του σαλονιού· δεν φαινόταν πουθενά ψυχή! Επέστρεψα εδώ», είπε ο Κόμης «σαστισμένος κι αναστατωμένος, όταν είδα με έκπληξη έναν φάκελο στο πάτωμα κάτω απ’ την πόρτα. »Σήκωσα τον φάκελο και τον άνοιξα. Ήταν γραμμένος με τον γραφικό χαρακτήρα του ίδιου του αδελφού μου. Απευθυνόταν σ’ εμένα κι έγραφε τα εξής: “Αν επιθυμείς να πάρεις πίσω την περιουσία που σου άφησα στην τελευταία μου διαθήκη, ένα έγγρα153

φο που το κατέστρεψε η άπιστη οικονόμος μου, πήγαινε και πες της: ‘Το βράδυ της 27ης Φεβρουαρίου αυτής της χρονιάς, έριξες μια δηλητηριώδη δόση στη σούπα του αδελφού μου, κάτι που προκάλεσε τον άμεσο θάνατό του! Αν επιθυμείς να γλυτώσεις την τιμωρία για ένα τέτοιο έγκλημα, τότε να παραδώσεις αμέσως την περιουσία που μου άφησε ο νεκρός αδελφός μου, σύμφωνα με την τελευταία του διαθήκη και σύμφωνα με το παράρτημά της που κατέστρεψες! Αν συμμορφωθείς με αυτή την απαίτηση, θα πάρεις ένα επίδομα, αρκετό να σε συντηρεί· διαφορετικά, εσύ, μαζί και οι βοηθοί και οι συνεργοί σου σε αυτό το απαίσιο έγκλημα, θα δικαστείτε από το τοπικό δικαστήριο και θα τιμωρηθείτε αναλόγως για τη φρικτή σας πράξη’.” »Αυτό το σημείωμα», συνέχισε ο Κόμης «είχε την ιδιόχειρη υπογραφή του νεκρού αδελφού μου! Η γυναίκα δέχτηκε τους όρους που της πρότεινα, κι όπως βλέπετε, είμαστε εδώ, κατοικούμε ακόμα στο σπίτι που ανήκε προηγουμένως στον νεκρό αδελφό μου!» [Σημειώστε ότι δεν θυμάμαι τώρα το έτος που ανέφερε τότε ο Κόμης ντεζ Εσάρ]. Όμως τολμώ να προσθέσω την ακόλουθη σημείωση σχετικά μ’ ένα επώδυνο γεγονός στη στρατιωτική καριέρα ενός από τους δύο αδελφούς της οικογένειας που είναι γνωστή ως «Λε ντε λα Τάιγ ντεζ Εσάρ» [Les De La Taille de Essarts]. Να θυμίσουμε ότι ένα ή δύο χρόνια πριν από 154

την ήττα του Αυτοκράτορα Ναπολέοντα Βοναπάρτη στη μάχη του Βατερλό, αυτός εξορίστηκε στη νήσο Έλβα [Elba], όταν τον Στρατάρχη Νέυ [Ney] έλεγξε η δυναστεία των Βουρβώνων, λίγο μετά την παλινόρθωσή της! Αλλά ο Βοναπάρτης δραπέτευσε από την εξορία του στη νήσο Έλβα, νωρίς την άνοιξη της επόμενης χρονιάς, όταν τον συνόδευσαν τα γαλλικά στρατεύματα μαζί με τα οποία κρατούνταν, και τώρα αποβιβάστηκαν μαζί στις Κάννες, στη νότια ακτή της Γαλλίας. Στο μεταξύ ο Στρατηγός Νέυ, που είχε δεχθεί την πρόσκληση να συναντηθεί με την πρόσφατα αποκατεστημενη Κυβέρνηση του «Λουδοβίκου ΙΗ' », διατάχθηκε να συλλάβει, δηλαδή να ξανασυλλάβει, τον πρώην φίλο και διοικητή του Ναπολέοντα! Οι δύο πλευρές αντιμετώπισαν η μία την άλλη σε μικρή απόσταση από τις Κάννες, κι ο Βοναπάρτης κατόρθωσε να πείσει τον πρώην φίλο του και σύμμαχο να ενώσει τις δυνάμεις του μαζί του. Μετά από κάποιο δισταγμό ο Νέυ, μαζί με το στράτευμα που τον συνόδευε, αποφάσισαν να ενωθούν με τον Ναπολέοντα, ο οποίος, καθώς θα θυμάστε, νικήθηκε στο Βατερλώ, όταν ο Νέυ διέφυγε προς την Ελβετία ελπίζοντας να αποφύγει την αιχμαλωσία! Όμως τον κυνήγησε ο Συνταγματάρχης Ντε λα Τάιγ ντεζ Εσάρ, που συνέλαβε τον Νέυ στα σύνορα στης Ελβετίας και μαζί του επέστρεψε στο Παρίσι, όπου 155

ο Στρατηγός Νέυ δικάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο την επομένη. Ο ευγενής αξιωματικός, ο Στρατηγός Νέυ, ετάφη κι αυτός στο κοιμητήριο του Παλατιού του Λουξεμβούργου, που πάντα όταν το έβλεπα στενοχωριόμουν, καθώς περνούσα συχνά απ’ αυτό το θλιβερό μνημείο του καημένου του Στρατηγού Νέυ, στον δρόμο για το σπίτι του φίλου μου του Ζυλ Ναιζόν και των γονιών του. Αυτό μου θυμίζει λίγο κάποιες από τις τελευταίες μου επισκέψεις στη Μαντεμουαζέλ Ντε Ζομπέρ, που είχε τώρα ολοκληρώσει την αξιοθαύμαστα σχεδιασμένη νέα κατοικία, ελπίζοντας να πείσει τη μητέρα της να περνά ενίοτε λίγες εβδομάδες ή μήνες μαζί της στο κτήμα, όπου ο Ζυλ κι εγώ νιώθαμε πολύ οικεία. Όμως τότε η αγαπητή κυρία αντιμετώπισε μια πολύ μεγάλη απογοήτευση, καθώς έμαθε ότι η μητέρα της ήταν σοβαρά άρρωστη. Αλλά μόλις έφθασε στο κτήμα της μητέρας της, την έπιασε ή τη συνέλαβε μια ομάδα καθολικών ιερέων που επέμεναν να υιοθετήσει την καθολική πίστη, αλλιώς δεν θα της επέτρεπαν να πλησιάσει τη μητέρα της, που τώρα την έβλεπε να περπατά στο κτήμα της συνοδευόμενη από τον Αρχιερέα της περιοχής! Καθώς η Μαντεμουαζέλ ήταν Ελευθερόφρων κι απεχθανόταν τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και πίστη, επέστρεψε σχεδόν με ραγισμένη την καρδιά στο κτήμα της στα νοτιοδυτικά σύνορα του Παρισιού, όπου τη βρήκα αβάσταχτα πικραμένη.

156

Στο μεταξύ, οι περισσότεροι από τους Αμερικανούς φίλους μου ή σπουδαστές ετοιμάζονταν να επιστρέψουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, επειδή πλησίαζε η σύγκρουση μεταξύ των Βορείων και Νοτίων Πολιτειών. Η αποχώρηση τόσων Αμερικανών φίλων ή συμπατριωτών προξένησε μεγάλη λύπη στον ευγενικό μου δάσκαλο, τον Πατέρα Ζαν, αλλά με την άφιξη του νεοδιορισμένου Αμερικανού αντιπροσώπου, του Γερουσιαστή Ντέιτον [Dayton], μπόρεσα να εξασφαλίσω για τον εξαιρετικό μου δάσκαλο μια σημαντική απασχόληση, αφού με την ξαφνική αποχώρηση του πρώην αντιπροσώπου των Ηνωμένων Πολιτειών στο Παρίσι, του Γερουσιαστή Μέισον [Mason], αντιπροσώπου από τις Νότιες Πολιτείες, είχε αποψιλωθεί η Αμερικανική Πρεσβεία στο Παρίσι από όλα τα εξαρτήματα ή εξοπλισμό, και δεν είχε απομείνει ούτε μπουλόνι ή κλειδαριά για να προστατεύει την είσοδο του άλλοτε τόσο σημαντικού κτιρίου! Συνεπώς, όταν ο γερουσιαστής Ντέιτον μού παραπονέθηκε για την επικίνδυνη κατάσταση, εγώ αμέσως πρότεινα να εμπιστευθούν στον εξαιρετικό μου δάσκαλο, τον Πατέρα Ζαν, τη φύλαξη του κακήν κακώς εγκαταλελειμμένου κτιρίου. Κάτι που εξασφαλίστηκε αμέσως, και μάλιστα, όλως περιέργως, διατηρήθηκε για καιρό μετά την αποχώρησή μου από το Παρίσι. Ο Υπουργός Ντέιτον και τα συμπαθητικότατα 157

μέλη της οικογένειάς του με υποδέχτηκαν πολύ θερμά. Είχα επίσης τη χαρά να είμαι παρών όταν ο διακεκριμένος αυτός αντιπρόσωπος των Βόρειων Πολιτειών παρουσιάστηκε στον Αυτοκράτορα Λουδοβίκο Ναπολέοντα Βοναπάρτη! Με παρουσίασαν κι εμένα στην Αυτοκράτειρα Ευγενία, κι αυτό δεν περιορίστηκε μόνο σε μία φορά. Ένιωθα, ωστόσο, πως η θέση μου δεν ήταν και τόσο σίγουρη, αφού ο Γερουσιαστής Ντέιτον και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του γνώριζαν πολύ καλά πως οι συγγενείς μου στις Ηνωμένες Πολιτείες, όλοι εκτός της μητέρας και του πατέρα μου, ήταν πολίτες της Νότιας Καρολίνας, και μάλιστα ορισμένοι, όπως ο Γερουσιαστής Έβανς, ανήκαν στους επιφανείς άρχοντες των Νότιων Πολιτειών· οπότε κατάλαβα πως αργά ή γρήγορα θα έπρεπε να εγκαταλείψω τη διαμονή μου στο Παρίσι. Στην πραγματικότητα, το χρωστάω στην καλοσύνη των Ντέιτον που είχα τη δυνατότητα να απολαύσω τόσες πολλές ευκαιρίες για διασκέδαση στις Τουιλερί. Μεταξύ αυτών ήταν κι όταν με κάλεσαν να οδηγήσω μια από τις πιο χαριτωμένες νεαρές συνοδούς της αυτοκράτειρας Ευγενίας στο τραπέζι της Αυτοκρατορικής Γιορτής στο Παλάτι! Κι ένα άλλο βράδυ, όταν γινόταν ένας μεγάλος χορός, είδα έναν υψηλόβαθμο Έλληνα, κάποιον Πρίγκιπα Υψηλάντη, ο οποίος ήταν όχι μόνο έξοχα ντυμένος και διέθετε προσωπική γοητεία, αλλά τραβούσε και την προσοχή όλων των παρευρισκομένων!

158

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες εμπειρίες που είχα λόγω της κάπως άβολης τότε θέσης μου ήταν ένα σημείωμα που πήρα από την Αμερικανίδα γνωστή μου, την κ. Σμιθ, που με πληροφορούσε ότι είχε μόλις φτάσει η μεγάλη της αδελφή, η κ. Μόουατ-Ρίτσι, και πως η κ. Σμιθ με προσκαλούσε να δειπνήσουμε μαζί το επόμενο βράδυ. Πρέπει να αναφέρω εδώ πως η κ. Μόουατ-Ρίτσι ήταν η μεγαλύτερη κόρη του κ. Όγκντεν, του κυρίου που σύστησε πρώτος τον νεαρό Ντάνιελ Χομ, που προφέρεται Χιουμ, σε πολλές διάσημες προσωπικότητες της Νέας Υόρκης, μεταξύ των οποίων και στον φίλο του πατέρα μου, τον Καθηγητή Μπους. Επειδή η κ. Μόουατ-Ρίτσι, πριν από τον γάμο της με τον κ. Ρίτσι, υπήρξε μία από τις πιο αξιόλογες και χαριτωμένες ηθοποιούς της αμερικανικής σκηνής, ενθουσιάστηκα με αυτή την ευκαιρία να τη γνωρίσω, χωρίς να ονειρεύομαι πόσα αξιοπερίεργα έμελλε να μου προσφέρει αυτή η γνωριμία μελλοντικά. Δεν γνώριζα πόσο απελπιστική ήταν η ανησυχία των γονιών μου σχετικά με την τωρινή μου θέση, αφού πρόβλεπαν τα εμπόδια που έμελλε να βάλουν σε κίνδυνο τη θέση μου στο Παρίσι. Στο μεταξύ, ο Πατέρας Ζαν μού ζήτησε να δώσω προσοχή στη λυπηρότατη κατάσταση ενός μαθητή του από τη Νέα Αγγλία, που είχε αναγκαστεί να μείνει στο Παρίσι λόγω μιας σοβαρής ασθένειας και που επρόκειτο να χειρουργηθεί τώρα από τον 159

Δόκτορα Νελατόν [Nelaton], έναν από τους πιο διάσημους πρακτικούς γιατρούς της Γαλλίας. Σχεδόν όλοι οι Αμερικανοί σπουδαστές είχαν εγκαταλείψει το Παρίσι και βρίσκονταν καθ’ οδόν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο σπουδαστής στον οποίο αναφερόταν ο δάσκαλός μου, ο Πατέρας Ζαν, βρισκόταν σε αξιολύπητη κατάσταση όταν ανέλαβα να του συμπαρασταθώ. Ο διάσημος πρακτικός γιατρός μού είπε να ξαπλώσω σε έναν καναπέ, τοποθέτησε τον δυστυχή ασθενή στα χέρια μου και στη συνέχεια, χωρίς να διστάσει ούτε λεπτό, έδωσε μια δυνατή γροθιά στο πλευρό του ασθενή, που σχεδόν κατέρρευσε, ενώ εγώ λιποθύμησα αμέσως στη θέα του αίματος και του πύου που βγήκε από τη φρικτή μολυσμένη πληγή που είχε αυτός ο δυστυχής! Η κατάσταση του άτυχου ασθενή παρέμεινε ίδια και πέρασαν αρκετές εβδομάδες προτού τολμήσω να τον αφήσω, ενώ στο μεταξύ προσπάθησα να του εξάψω το ενδιαφέρον συζητώντας διάφορα θέματα, όταν με έκπληξη διαπίστωσα πως δεν πίστευε ούτε στη χριστιανική θρησκεία ούτε στη μεταθανάτια ζωή. Ξαφνιάστηκα, κι αφού δεν έβρισκα άλλα θέματα για συζήτηση, δοκίμασα να μιλήσω για πνευματισμό, που φυσικά τον απεχθανόταν. Καθώς άκουγε τη διήγησή μου για πράγματα που είχα ακούσει, μου ζήτησε να του δώσω αποδείξεις για όσα είχα δει. Θυμήθηκα πως στη δυτική όχθη του Σηκουάνα είχα δει διάφορες ανακοινώσεις αναρτημένες για 160

άτομα που κατέχουν ικανότητες μέντιουμ· οπότε του ζήτησα να μου επιτρέψει να κόψω μια τούφα απ’ τα μαλλιά του· την πήρα και ξεκίνησα για την όχθη, εκεί βρήκα κάποιες ανακοινώσεις για άτομα που ισχυρίζονταν πως κατέχουν τέτοιες περίεργες ικανότητες. Διάλεξα μία, μπήκα βιαστικά σε μια άμαξα και πετάχτηκα στο μέρος που αναγραφόταν, κι εκεί βρήκα έναν άνδρα να κάθεται σ’ ένα τραπέζι, κι εκείνος, όταν τον ρώτησα πού ήταν το μέντιουμ, φώναξε μια κοπέλα, πάνω από την οποία περνούσε τα χέρια του. Τότε, με κλειστά μάτια, η κοπέλα ρώτησε στα γαλλικά: «Τι ζητάτε;» “Qu’est que vous desire[ ]?” Της έδωσα την τούφα από τα μαλλιά του φίλου μου και της ζήτησα να μου περιγράψει σε τι κατάσταση βρισκόταν το πρόσωπο από το οποίο είχα πάρει την τούφα τα μαλλιά. Με έκπληξη την είδα να πιάνει το σώμα της από την κορυφή του κεφαλιού μέχρι κάτω στην αριστερή μεριά των άκρων, κι έπειτα να ξανανεβαίνει από τη δεξιά μεριά, ώσπου έφτασε στο μέρος που αντιστοιχούσε στο σημείο όπου ο πρακτικός γιατρός είχε δώσει την τρομερή γροθιά στον κατακαημένο άνθρωπο απ’ τον οποίο είχα πάρει την τούφα, και αναφώνησε: «Ah! Quelle terrible d[é]sastre!» [Α, τι τρομερή συμφορά!] «Πείτε μου σε τι αναφέρεστε», τη ρώτησα στα γαλλικά. «Εδώ», αποκρίθηκε «υπάρχει μια φοβερή παρακέντηση, απ’ όπου ξεχύνεται θανατηφόρο πύον!»

161

Δεν μπορούσα να πάρω περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την αιτία του τρομερού γεγονότος, και τότε η κοπέλα με ρώτησε αν είχα μαζί μου τίποτε γράμματα. Κατά τύχη είχα ένα γράμμα που η κ. Μόουατ-Ρίτσι μού είχε δώσει να διαβάσω, όμως δεν το είχα ακόμα ανοίξει, όταν το μέντιουμ με πληροφόρησε πως αυτό το γράμμα ήταν από κάποια νεαρή ηθοποιό που μια κυρία είχε εκπαιδεύσει για το θέατρο. Σκέφτηκα λίγο κι έδωσα στη νεαρή μέντιουμ το γράμμα χωρίς να βγάλω τον φάκελο! Το έβαλε πάνω στην κορυφή του κεφαλιού της και μετά από μια ολιγόλεπτη σιωπή είπε στα γαλλικά: «Τι περίεργο! Βλέπω μια κυρία να κάθεται σε καρέκλα. Όμως το μέρος με προβληματίζει! Είναι το κατάστρωμα ενός πλοίου; Ή κάποιο άλλο μέρος;» και τότε αναφώνησε: «Α! τώρα αρχίζω να καταλαβαίνω· είναι πρόβα σε θέατρο. Η κυρία που κάθεται στην καρέκλα είναι προφανώς η πρωταγωνίστρια, ενώ οι άλλοι που κινούνται μπρος και πίσω της είναι μέλη του θιάσου που μελετούν τον ρόλο τους! Και τώρα», πρόσθεσε, «παρατηρώ ένα μέλος του θιάσου να γονατίζει μπροστά στα πόδια της! Δείχνει να είναι μάλλον ο εραστής της!» Φυσικά δεν είχα να πω τίποτα, καθώς δεν είχα δει το γράμμα που μου είχε στείλει η κ. Μόουατ-Ρίτσι, πλήρωσα μόνο τον άντρα που είχε καλέσει το μέντιουμ να ανταποκριθεί στο αίτημά μου! Ήμουν όμως 162

κατάπληκτος απ’ την περίεργη διορατικότητα του μέντιουμ, που αποδείχτηκε ακριβέστατη, πολλά χρόνια μετά, όταν έφτασα στην Αγγλία. Ο καημένος ο άρρωστος, όμως, διαπίστωσα επιστρέφοντας από τη συνάντηση ότι δεν επηρεάστηκε καθόλου απ’ όσα μου δήλωσε η Γαλλίδα μέντιουμ. Συνέχισα, ωστόσο, να του αφιερώνω την προσοχή μου, ώσπου να έρθουν η μητέρα και η αδελφή του από τη Νέα Αγγλία, οπότε η φίλη μου Μαντεμουαζέλ Ντε-Ζομπέρ μού παραχώρησε πολύ ευγενικά την άμαξα και τον αμαξά της για να εξυπηρετώ τους συγγενείς του ασθενούς φίλου μου, ο οποίος πέθανε λίγο μετά την άφιξή του στις Ηνωμένες Πολιτείες. Έλαβα τώρα ένα γράμμα από τους γονείς μου, που με συμβούλευαν να πάω στην Αθήνα και να κατοχυρώσω την εθνικότητά μου ως Έλληνας υπήκοος, ώστε να αποφύγω το να με καλέσει η Κυβέρνηση των Βορείων Πολιτειών, η οποία τότε ακριβώς ετοιμαζόταν να κηρύξει τον πόλεμο στους Νοτίους. Με ανησύχησε αυτή η συμβουλή, αλλά επειδή δεν υπήρχε περίπτωση να μην εκτελέσω τις επιθυμίες των γονιών μου, συμβουλεύτηκα κάποιους φίλους μου, ανάμεσά τους και την κ. Μόουατ-Ρίτσι ή κ. Μ.-Ρ., όπως θα αναφέρω στο εξής αυτή τη μεγαλόψυχη και εξέχουσα κυρία, που με πληροφόρησε πως κι εκείνη ετοιμαζόταν να φύγει απ’ το Παρίσι, προκειμένου να συναντήσει μια παντρεμένη αδελφή της οικογένειάς της που έμενε στη Ρώμη. Η κ. Μ.-Ρ.

163

ευχαρίστως πρότεινε να τη συνόδευα ως εκεί, καθώς είχε υποσχεθεί να οδηγήσει κάτι Αμερικανίδες σπουδάστριες που έφευγαν απ’ το Παρίσι επειδή οι γονείς τους από τις Νότιες Πολιτείες μείωναν τα ποσά που τους έστελναν, λόγω της απειλής για ξέσπασμα εμφυλίου πολέμου μεταξύ των Νότιων Πολιτειών και όσων βρίσκονταν πέρα από τα σύνορα της Γραμμής Μέισον και Ντίξον. Στο μεταξύ συνάντησα τον Έλληνα αντιπρόσωπο στο Παρίσι, τον Στρατηγό Καλλέργη, για να του εξηγήσω πως ήλπιζα να εξασφαλίσω μια θέση στον Ελληνικό Στρατό. Ο γηραιός αυτός φίλος του πατέρα μου προσφέρθηκε να ετοιμάσει κάποια έγγραφα που αφορούσαν το αίτημά μου, κι αφού αποχαιρέτησα τους πολλούς μου φίλους, έσμιξα με την κ. Μ.-Ρ. και τις νεαρές συνταξιδιώδισσές της στον σιδηροδρομικό σταθμό, απ’ όπου πήραμε το τρένο για τη Μασσαλία, όπου επιβιβαστήκαμε σε ατμόπλοιο που πήγαινε στην Τσίβιτα Βέκια, στην ιταλική ακτή, όπου φτάσαμε αργά την επομένη. Η στενοχώρια που είχα και εγώ και οι νεαρές που συνόδευα έκαναν την άφιξή μας σ’ αυτή την πόλη κάθε άλλο παρά ευχάριστη. Εκεί φρόντισα να τους μοιραστούν οι αποσκευές τους και δεν περίμενα να ξαναδώ καμιά απ’ αυτές τις κοπέλες ξανά. Καθώς είχα πληροφορήσει τους γονείς μου για την πρόθεσή μου να μείνω λίγο καιρό στη Ρώμη, 164

προτού πάω στην Αθήνα, εγκαταστάθηκα σ’ ένα σπίτι πάνω σ’ ένα ύψωμα που έβλεπε όχι μόνο στην Πιάτσα ντι Σπάνια [Pia a de (E)Spagna] αλλά και στο μεγαλύτερο μέρος της πόλης της Ρώμης. Εκεί η κ. Μ.-Ρ. με σύστησε όχι μόνο στους συγγενείς της αλλά και σε πολλούς άλλους. Ανάμεσα στις πρώτες γνωριμίες μου ήταν η Δεσποινίς Χάριετ Χόσμερ [Hariet Hosmer], μια αξιοθαύμαστη γλύπτρια, και, τι παράξενο, η κ. Σάρλοτ Κούσμαν [Charlotte Cushman], που την είχα δει στο θέατρο στη Βοστόνη. Πολύ ενδιαφέρουσα ήταν η αφήγηση της δεσποινίδος Χόσμερ για μια πολύ ιδιαίτερη εμπειρία: «Όταν ζούσα στη Ρώμη», είπε, «είχα για πολλά χρόνια μια καμαριέρα που την έλεγαν Ρόζα κι είχα δεθεί πολύ μαζί της... Στενοχωρέθηκα πολύ όταν αρρώστησε από φυματίωση κι έπρεπε να φύγει. Την επισκεπτόμουν συχνά... και μια φορά εξέφρασε την επιθυμία για ένα συγκεκριμένο είδος κρασιού! Της είπα πως θα της το πήγαινα την άλλη μέρα το πρωί... Το υπόλοιπο του απογεύματος ήμουν απασχολημένη στο εργαστήριο, και δεν θυμάμαι να σκεφτόμουν τη Ρόζα αφότου αποχωριστήκαμε! Πήγα στο κρεβάτι υγιέστατη και ήρεμη. Κοιμάμαι πάντα με την πόρτα κλειδωμένη, και στο υπνοδωμάτιό μου υπάρχουν δύο πόρτες· το ένα κλειδί το είχε η καμαριέρα μου, το άλλο έκλεινε από μέσα. Ένα μεγάλο παραβάν υπήρχε γύρω από το κρε165

βάτι μου. Ξ ύπνησα νωρίς το πρωί, την επομένη της επίσκεψής μου στη Ρόζα, κι άκουσα το ρολόι στη βιβλιοθήκη να χτυπά καθαρά πέντε η ώρα, και τότε ακριβώς ένιωσα μια παρουσία στο δωμάτιο, πίσω απ’ το παραβάν. Ρώτησα αν ήταν κανείς εκεί, και παρουσιάστηκε η Ρόζα μπροστά απ’ το παραβάν και είπε: “Adesso sono contento, adesso sono felice”, (τώρα είμαι ευχαριστημένη, τώρα είμαι ευτυχισμένη). Τότε δεν μου φάνηκε περίεργο, νόμιζα πως όλα ήταν όπως πριν... Μέσα σε μια στιγμή εξαφανίστηκε! Πετάχτηκα απ’ το κρεβάτι. Δεν υπήρχε Ρόζα εκεί... Την πρώτη στιγμή της έκπληξης και σαστιμάρας, δεν θυμήθηκα πως η πόρτα ήταν κλειδωμένη... »Στο πρόγευμα ανέφερα την εμφάνιση αυτή στη Γαλλίδα σπιτονοικοκυρά μου, κι εκείνη κορόιδεψε την ιδέα μου ότι δεν ήταν παρά φαντασία ενός μυαλού σε έξαρση… Αντί να πάω να δω τη Ρόζα μετά το πρωινό, έστειλα κάποιον να ρωτήσει πώς ήταν, γιατί είχα ένα δυνατό προαίσθημα ότι ήταν νεκρή! Ο αγγελιαφόρος επέστρεψε και είπε πως η Ρόζα πέθανε στις πέντε η ώρα το πρωί!» ***

Έκανα και πολλές άλλες γνωριμίες. Μία απ’ αυτές μου σύστησε να επισκεφθώ το Κολοσσαίο, το πιο σημαντικό κάποτε οικοδόμημα, όχι μόνο στην 166

Ιταλία αλλά πιθανόν στον κόσμο, αρχαιότατο μνημείο, και να το δω λίγο μετά το ηλιοβασίλεμα! Καθώς πλησίαζα τα ερείπια του τεράστιου παλαιότατου οικοδομήματος, ένα βράδυ αργά, με σταμάτησε απρόσμενα ένας Γάλλος στρατιώτης που έτρεξε καταπάνω μου και φώναξε “Qui va la?” [Πού πάει αυτός;] καθώς ήρθε απέναντί μου και με κοίταξε με την ξιφολόγχη του.

“Voyons, mon ami? Est-ce que vous alle m’assassiner?” [Μα τι τρέχει, φίλε μου; Βαλθήκατε να με σκοτώσετε;], φώναξα.

“Ah, Pardonne moi, Monsieur!” [Με συγχωρείτε, κύριε], απάντησε ο στρατιώτης, “mais ne save vous pas que trois de mes camarades ont eté assassinés a leur poste ici, pendant la semaine passée” [μα δεν ξέρετε ότι τρεις συστρατιώτες μου δολοφονήθηκαν εδώ, στο πόστο τους, την περασμένη βδομάδα;]. Δεν μπορούσα, μετά απ’ αυτό, να κατηγορήσω τον στρατιώτη για την πράξη του. Αντίθετα, τον λυπήθηκα και τον ρώτησα πώς γίνεται να κάνει υπηρεσία εδώ στη Ρώμη. Ο στρατιώτης μού εξήγησε πως το σύνταγμά του είχε φτάσει πρόσφατα εδώ στην Ιταλία για να προστατέψει την Προσωρινή Αρχή του Πάπα, που η ασφάλειά του είχε απειληθεί από τον δυσαρεστημένο λαό των γειτονικών ιταλικών πολιτειών. Μόλις μου εξήγησε την κατάσταση που τον ανησυχούσε, ο στρατιώτης μού είπε πως αν ήθελα να 167

μπω στο Κολοσσαίο, θα φώναζε έναν από τους συντρόφους του να μου δείξει τη μεγάλη αρένα, γιατί εκείνος δεν μπορούσε να εγκαταλείψει το πόστο που του είχε ορίσει ο διοικητής του. Του έδωσα λίγα φράγκα και του είπα πως θα έδινα μια ανταμοιβή και στον σύντροφό του που θα καλούσε. Όταν έφτασε ο συστρατιώτης του, τον ακολούθησα στην αρένα, δηλαδή στο κέντρο του απέραντου αμφιθεάτρου, που ήταν πια ερείπιο, αλλά ήταν κάποτε θέατρο για πολλές μεγαλοπρεπείς τελετές στην αρχαιότητα! Αλήθεια, ποιος μπορεί να πει πόσες απελπισμένες συγκρούσεις είχαν γίνει εδώ, μέσα σ’ αυτούς τους κάποτε επιβλητικούς τοίχους; Ή πόσοι άνδρες ή ζώα πολέμησαν ή πέθαναν μέσα σ’ αυτή την πελώρια αρένα; Πέρα απ’ τα όρια της αρένας, τα καθίσματα για τους θεατές υψώνονταν σε κερκίδες απέναντι από την είσοδο, ενώ πάνω σ’ ένα ψηλότερο επίπεδο, στο «Πόντιουμ» ή την πλατφόρμα, βρισκόταν ο θρόνος του Αυτοκράτορα τα παλιά χρόνια επιτρέποντάς του να βλέπει κάτω το τεράστιο πλήθος, ενώ τριγύρω του ήταν μαζεμένοι οι γερουσιαστές· υπήρχε κι ένα μέρος κρατημένο για τις Εστιάδες παρθένες. Την ώρα της επίσκεψής μου, τον τοίχο πίσω από το πόντιουμ φώτιζαν υπέροχα οι αχτίδες του ψυχρού φεγγαρόφωτου, που έδινε μια μυστηριώδη όψη στο απέραντο αυτό μέρος με τους αρχαίους τοίχους, 168

που τον παλιό καιρό θα ήταν προφανώς ενδεδυμένοι με συρόμενα πανώ, όσο αυτά τα τμήματα του κτιρίου ήταν κατειλημμένα από αξιωματούχους, υψηλόβαθμους ή χαμηλόβαθμους. Αφέθηκα έτσι στη φαντασία μου κι έπειτα αποχώρησα δίνοντας λίγα φράγκα σ’ αυτούς τους παραμελημένους προστάτες της Παπικής Αρχής, κι εκείνοι με ευχαρίστησαν τόσο θερμά ώστε μετάνιωσα που δεν επισκέφθηκα το μέρος έχοντας πάρει μαζί μου περισσότερα χρήματα! Μια άλλη φορά, έλαβα μια πρόσκληση για έναν χορό στην Ισπανική Πρεσβεία, την πιο λαμπρή, εκείνη την εποχή, σε σχέση με τα υπόλοιπα ξένα διπλωματικά ιδρύματα. Εκεί, μια ευγενέστατη κυρία από τις Βόρειες Ηνωμένες Πολιτείες, που δεν μπορώ να θυμηθώ τ’ όνομά της, παρότι θυμάμαι ακόμα την εξαιρετική της εμφάνιση και τους χαριτωμένους τρόπους της, με σύστησε στον Καρδινάλιο Αντονέλλι [Antonelli], τον Ρωμαίο Γραμματέα του Κράτους, έναν αξιωματούχο που απολάμβανε την απόλυτη εμπιστοσύνη του «Παναγιότατου» Πάπα Πίου Θ' . Ούτε που μου πέρασε τότε απ’ το μυαλό ότι στο όχι και πολύ μακρινό μέλλον ένας Ισπανός Υπουργός ή Πρέσβης, ο Σινιόρ ντε Οχέδα [Signor de Ohéda], από τους πιο αφοσιωμένους φίλους μου, θα κατοικούσε αργότερα το ίδιο υπέροχο παλάτι, μαζί με τη χαριτωμένη σύζυγο και την ωραία κόρη του!

169

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙΙΙ Ήμουν κάπως ανήσυχος αν οι γονείς μου θα επέμεναν ακόμα να πάω στην Αθήνα για να πάρω την ελληνική υπηκοότητα. Και καθώς δεν ερχόταν άλλη πληροφορία, αισθάνθηκα ότι πρέπει, χωρίς να το θέλω όμως, να συμβιβαστώ με το κάπως περίεργο αίτημά τους. Κι έτσι επιβιβάστηκα σ’ ένα γαλλικό ατμόπλοιο που πήγαινε στην Αθήνα, όταν προς μεγάλη μου έκπληξη, ενώ σουλάτσαρα στο κατάστρωμα, με πλησίασε ένας ηλικιωμένος κύριος που με ρώτησε αν ήμουν γιος του κυρίου Περδικάρη. Το «κύριος» στα ελληνικά είναι το αντίστοιχο του Σερ ή Σινιόρ, και πρόσθεσε πως αυτός ο κύριος ήταν αντιπρόσωπος των Ηνωμένων Πολιτειών στην Αθήνα, κάπου είκοσι χρόνια πριν! Απάντησα θετικά, κι ο κύριος που μου είχε απευθυνθεί με πληροφόρησε πως ήταν τραπεζίτης στη διάρκεια της παραμονής του στην Αθήνα, και πως θα χαιρόταν να μου παράσχει οποιαδήποτε σχετική εξυπηρέτηση. Τον ευχαρίστησα θερμά. Επίσης χάρηκα που με σύστησε σε κάμποσους άλλους Έλληνες που επέστρεφαν στην Αθήνα· κι έτσι, το υπόλοιπο του ταξιδιού μου απεδείχθη πιο ευχάριστο απ’ ό,τι το πε170

ρίμενα. Επίσης χάρηκα μαθαίνοντας περισσότερα για τις κρατικές υποθέσεις στην Αθήνα, ενώ η καλή θάλασσα και το δροσερό αεράκι ήταν σαν βάλσαμο, κάλμαραν την αγωνία για το άμεσο μέλλον μου. Ο ουρανός κι ο καιρός ήταν γαλήνιοι, όμως δεν μπορούσα ν’ αποφύγω μια κάποια θλίψη για τις δοκιμασίες στις οποίες ήταν εκτεθειμένοι οι γονείς μου λόγω του εμφύλιου πολέμου που τώρα μαινόταν στα σύνορα των Νότιων Πολιτειών. Η ομορφιά των ελληνικών ακτών στις οποίες τώρα πλησιάζαμε επιδρούσαν επάνω μας και ξανανιώναμε, καθώς περνώντας βλέπαμε τα βραχώδη ακρωτήρια των νησιών και τους όρμους στη νοτιοδυτική ακτή της Ελλάδας, όπως ονομαζόταν και στους αρχαίους χρόνους. Οι τοποθεσίες που αντικρίζαμε τώρα καθώς τις σάρωνε το ατμόπλοιό μας ήταν η Καμπρέρα [Cabrera;] και η Βεντίτσε [Ventice;], αποφύσεις της ηπειρωτικής χώρας· μετά σαρώσαμε το Κάπα Γκάλα [Capa Galla (sic), Κάβο Γκάλο, Φοινικούντα] και αργότερα το ακρωτήρι Ματα-πλάν [Mata-plan (sic), Κάβο Ματαπάς, Ταίναρον], ένα μακρύ παρακλάδι της ηπειρωτικής χώρας που ξεπετιόταν πολύ πέρα από τη μακρινή ακτή, ενώ αφήνοντας το απόκρημνο και βραχώδες ακρωτήρι περάσαμε στα Κύθηρα, ένα νησί, πίσω απ’ το οποίο ήταν η στεριά, που τώρα την προσπερνούσαμε αργά στρίβοντας προς τον βορρά. Την τέταρτη μέρα του ταξιδιού μας επιταχύναμε 171

προς Αθήνα, περνώντας από το νησί της Ύδρας με τη συνοδεία ενός υπέροχου κοπαδιού δελφινιών, δύο από τα οποία πήραν θέση λίγο πιο μπροστά από τα πλαϊνά του ατμόπλοιου· δυναμώσαμε τις μηχανές, όμως δεν μπορούσαμε ν’ αναμετρηθούμε με τα έξοχα αυτά «άλογα του Ποσειδώνα». Είναι ντροπή μας, αλλά το επεισόδιο αυτό μου θυμίζει τα παρατσούκλια που δίνονται σ’ αυτά τα ωραία και πανέξυπνα γεννήματα του ωκεανού, που είναι γνωστά στους κατοίκους των βορείων μας χωρών σαν «γουρουνόψαρα», ονομασία ντροπιαστική κι εξευτελιστική για τους επιστήμονες της μοντέρνας εποχής! Αλλά για να γυρίσουμε στην ιστορία μας, επιταχύναμε συνοδευόμενοι από τους θαλάσσιους αυτούς οδηγούς μας προς Αθήνα, ή ακριβέστερα προς Πειραιά, το λιμάνι της Αθήνας. Μία ώρα περίπου προτού φτάσουμε στο λιμάνι αυτό, εγώ ένιωσα μια περίεργη συγκίνηση! Είναι δυνατόν; Μάλιστα! Εκεί στη μακρινή ακτή που πλησιάζαμε τώρα, έστεκε ένα φωτεινό αντικείμενο, ένας ναός ψηλά πάνω σε ογκώδη βράχο, κι οι κολόνες του φωτίζονταν από τον ήλιο που βασίλευε! Πίσω απ’ αυτόν τον κάποτε γνώριμο ναό που είχε ανεγερθεί προς τιμήν της Αθηνάς, θεάς της Σοφίας, διέκρινα μια σειρά από μακρινά βουνά, πλησιέστερο ήταν το Πεντελικό, μια εικόνα τόσο πολύ οικεία για μένα, από τα παιδικά μου χρόνια, όταν ο Σωτιερέ κι 172

εγώ αντικρίζαμε από τα σκαλιά του Παρθενώνα τις πεδιάδες που ήταν στους πρόποδες, και που τώρα τις έβλεπα ενώ προχωρούσε το βαπόρι μας. Όμως αλίμονο! δεν υπήρχε πια ο Σωτιερέ, σκαρφαλωμένος στα μαρμάρινα σκαλιά, για να στραφώ σ’ εκείνον και να με καθοδηγήσει ή να με συμβουλεύσει! Εκείνη την ώρα, ωστόσο, άκουσα μια φωνή, ήταν του τραπεζίτη του πατέρα μου, που είχε όλη την καλή διάθεση και ρωτούσε αν μπορούσε να μου προσφέρει οποιαδήποτε συμβουλή ή συμπαράσταση, προσθέτοντας πως, αν ήθελα, θα μπορούσε να μου εξασφαλίσει μεταφορικό μέσο για να με πάρει στην Αθήνα, μια απόσταση τριών μιλίων από τον Πειραιά· θα με συμβούλευε να καταλύσω στο «Ξενοδοχείον της Αγγλίας», γιατί ήταν το καλύτερο στην Αθήνα, εκεί είχαν καταλύσει κάποιες φορές και οι γονείς μου. Λυπόταν που δεν μπορούσε να με συνοδεύσει γιατί έπρεπε να μείνει στον Πειραιά και να δει αν κάτι έπιπλα που είχε αγοράσει στο Παρίσι έφθασαν καλά στον Πειραιά. Ευχαρίστησα θερμά τον ευγενικό σύμβουλο, και ακολούθησα τις παραινέσεις του. Φτάνοντας στο ξενοδοχείο, με πληροφόρησαν πως ο ξενοδόχος έλειπε και μου ζήτησαν να περιμένω την επιστροφή του. Ευτυχώς, ο ξενοδόχος επέστρεψε σύντομα και με υποδέχτηκε εγκάρδια, ενημερώνοντάς με ότι θα μου διέθετε ένα διαμέρισμα τριών δωματίων, γιατί είχε γνωρίσει τους γονείς μου και ήταν πανευτυχής που 173

με υποδεχόταν. «Και τώρα», είπε «θα σας δείξω τα δωμάτια που ανέφερα», προσθέτοντας: «Τα είχα κρατήσει για έναν Πρίγκιπα της οικογενείας Υψηλάντη, που όμως θα φτάσει τρεις βδομάδες μετά. Ελπίζω», πρόσθεσε «να μην απορρίψετε την επιθυμία μου να τιμήσω την επιστροφή σας στην Αθήνα μετά από μια τόση μεγάλη απουσία». Τον ευχαρίστησα θερμά για τη φιλική του υποδοχή, που την εκτίμησα από καρδιάς. «Τώρα που δεχθήκατε να μου κάνετε τη χάρη», είπε ο ξενοδόχος, «ας προσθέσω ότι προτείνω να κανονίσω για εσάς μια δεξίωση, αύριο το απόγευμα, καλώντας φίλους ή γνωστούς του πατέρα σας που θα μπορέσω να βρω, για να σας συναντήσουν εδώ! Και τώρα», συνέχισε, «ελπίζω να καταλάβατε γιατί επιθυμώ να κρατήσετε την καλύτερη σουίτα του ξενοδοχείου». Του έδωσα το χέρι και τον ευχαρίστησα για την εγκάρδια υποδοχή και για την ευκαιρία να γνωρίσω κάποιους από τους φίλους του πατέρα μου. Την άλλη μέρα, επισκέφθηκα τον Δόκτορα Ρέζερ [Roe or (sic), Röser], τον Βαυαρό γιατρό που οι γονείς μου εκτιμούσαν πολύ. Αφού με ρώτησε για τους γονείς μου, ζήτησε να μάθει αν επιθυμούσα να με παρουσιάσουν στον Υψηλότατο Βασιλιά και στην Υψηλοτάτη Βασίλισσα του Ελληνικού Βασιλείου. Απάντησα πως τίποτα δεν θα με ευχαριστούσε περισσότερο από μια τέτοια παρουσίαση.

174

«Διαθέτετε ενδυμασία της Αυλής ή στολή;» ρώτησε ο γιατρός. «Μόλις έφθασα», απάντησα, «δεν έχω φροντίσει γι’ αυτά τα ενδύματα». Ο γιατρός αναφέρθηκε στο γράμμα μου από το Παρίσι και στην επιθυμία των γονιών μου ν’ αποκτήσω ελληνική εθνικότητα, προσθέτοντας πως θα ήταν καλό να πάρω μια στολή Παλικαριού [φουστανέλα]. Το ίδιο κοστούμι είχε φορέσει κι ο Πρίγκιπας Υψηλάντης στον χορό που είχε δοθεί στις Τουϊλερί, όπου ήμουν παρών στο Παρίσι. Ευχαρίστησα τον γιατρό για τη συμβουλή του, οπότε και μου έδωσε ένα σημείωμα για να το δώσω σε έναν γνωστό Έλληνα ράφτη. Πήγα και στο σπίτι ενός άλλου φίλου των γονιών μου, σε κάποιον δόκτορα Κινγκ, έναν Αμερικανό ιεραπόστολο που είχε παντρευτεί μια πολύ όμορφη Ελληνίδα. Κι εκείνη και ο άνδρας της είχαν γνωριστεί πολύ καλά με τους γονείς μου στη διάρκεια της παραμονής τους στην Αθήνα. Συνεπώς με δέχθηκαν πολύ εγκάρδια όταν πήγα στο σπίτι τους, κι έθεσαν τον γιο τους τον Γουΐλυ [Willy] στη διάθεσή μου. Κι έτσι ξεκίνησα με τον Μάστερ Γουΐλυ για το κατάστημα του ράφτη που μου είχε συστήσει ο Δόκτωρ Ρέζερ. Έμεινα έκπληκτος από τη μεγαλοπρέπεια της στολής Παλικαριού που είχε ετοιμαστεί για τον Πρίγκιπα Υψηλάντη, τον οποίο είχα δει στις Τουϊ175

λερί, τότε που ο Πρίγκιπας είχε προκαλέσει το θαυμασμό όλων! Και τώρα εδώ στην Αθήνα είχα την τύχη να εξασφαλίσω ένα κοστούμι ακριβώς πανομοιότυπο με εκείνο που είχε φορέσει ο Πρίγκιπας, και σε μια τιμή πολύ χαμηλότερη απ’ ό,τι περίμενα. Ο νεαρός φίλος μου ο Γουΐλυ Κινγκ αποδείχθηκε εξαιρετικός σύμβουλος για την ηλικία του· ήταν γύρω στα δεκατρία-δεκατέσσερα και πολύ διασκεδαστική παρέα, με βοήθησε με την πρόσχαρη διάθεσή του να ξεχάσω τα δύσκολα προβλήματα που θα αντιμετώπιζα σ’ αυτή την κάπως επίπονη δοκιμασία. Ειδικά την επομένη, όταν με συνόδευσε στο Στρατολογικό Γραφείο [Bureau of the Greek War Office], πληροφορήθηκα ότι πρέπει να επιστρέψω ένα μήνα αργότερα για να μου δοθεί οποιαδήποτε πληροφορία ή απάντηση στο αίτημά μου. Μια απάντηση που τη βρήκα ελάχιστα ευχάριστη ή ικανοποιητική, καθώς δεν είχα ποτέ φανταστεί ότι αυτή η περίεργη αναβολή μπορεί να οφειλόταν σε προτάσεις διατυπωμένες από τον ίδιο τον Δόκτορα Ρέζερ, ο οποίος, όπως έμαθα αργότερα, δεν μπορούσε να το πιστέψει ότι η μητέρα μου μπορεί να επιθυμούσε να γίνω μέλος του Ελληνικού Στρατού· αφού, όπως φαίνεται, την είχε ακούσει να εκφράζει την επιθυμία της να επιστρέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες ώστε ο γιος της να γίνει πολίτης εκείνης της Μεγάλης Δημοκρατίας.

176

Ο καλόκαρδος αυτός γιατρός φαίνεται πως πίστευε ότι περιφρονούσα την επιθυμία της μητέρας μου. Στο μεταξύ, ωστόσο, πρότεινε να με συστήσει στον Σενιόρ Μάρκο Μπότσαρη, που ο πατέρας του ήταν ο πιο γενναίος πολεμιστής την περίοδο προ της άφιξης του πατέρα μου στην Αθήνα, τότε που είχε διεξαχθεί η τελευταία σύγκρουση ανάμεσα στους Έλληνες και τους εχθρούς τους, τους Τούρκους. Ήμουν ενθουσιασμένος στην προοπτική μιας συνάντησης με τον γιο του νεκρού πια πολεμιστή, καθώς ο γιος του πιο διαβόητου υπερασπιστή της Ελληνικής Ανεξαρτησίας ήταν τώρα Αρχιστράτηγος του Ελληνικού Στρατού, οπότε χαιρόμουν πολύ στην προοπτική να γνωριστούμε.

177

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XIV Όμως αυτό που με ενδιέφερε προς το παρόν ήταν η δεξίωση που κανόνιζε για μένα ο ευγενικός ιδιοκτήτης του Ξενοδοχείου της Αγγλίας, το επόμενο απόγευμα, οπόταν μεταξύ των καλεσμένων που μου συστήθηκαν πρώτοι ήταν ο «Κύριος Περδικάρης», ένα πολύ μακρινό μέλος της οικογένειας Περδικάρη στη Νάουσα, ο οποιος τώρα ήταν γενικός διοικητής του ταχυδρομείου στο Ελληνικό Βασίλειο. Τον ρώτησα αν είχε γεννηθεί κι αυτός, όπως ο πατέρας μου, στη Νάουσα. Ο αξιαγάπητος κύριος απάντησε πως πιθανόν κάποιοι μακρινοί πρόγονοί του να είχαν γεννηθεί εκεί, προσθέτοντας πως όσοι έφεραν το όνομα «Περδικάρης» είχαν σκορπιστεί σε αυτό που ήταν άλλοτε το βασίλειο της ελληνορωμαϊκής αυτοκρατορίας, αν και όλοι τους μπορεί να ήταν απόγονοι της πολύ παλιάς οικογένειας της Νάουσας. Αφού κουβεντιάσαμε για λίγα λεπτά, μου συστήθηκαν ένας-ένας πολλοί από τους κυρίους που συνωστίζονταν γύρω μου στο ωραίο σαλόνι του διαμερίσματός μου. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς τους καλεσμένους μιλούσαν αρκετά καλά γαλλικά, και μετά από μια γενική συζήτηση οι επισκέπτες μου με αποχαιρέτησαν.

178

Το άλλο πρωί πήγα βιαστικά στην κατοικία του Δόκτορα Ρέζερ, κι εκείνος με συνόδευσε σε μια μεγάλη αίθουσα, στον δεύτερο όροφο του βασιλικού παλατιού. Μόλις μπήκαμε, εμφανίστηκε και ο Στρατηγός Μάρκος Μπότσαρης στην πόρτα από την άλλη μεριά της αίθουσας. Έμοιαζε με τον πατέρα του, όπως ήταν στο πορτρέτο του που είχαμε στο σπίτι. Αφού καλωσόρισε τον Δόκτορα Ρέζερ, μου ζήτησε να καθίσω στ’ αριστερά του, κι εκείνος κάθισε ανάμεσα στον γιατρό και σ’ εμένα. Ο Δόκτωρ Ρέζερ με εξέπληξε όταν ρώτησε αν οι ντόπιες δυνάμεις που είχαν συγκεντρωθεί με σκοπό να επιτεθούν στο οχυρό ήταν αρκετές για να δικαιολογούν σοβαρή ανησυχία. Ο Μάρκος Μπότσαρης, μιλώντας γαλλικά, δήλωσε πως η παρούσα κατάσταση ήταν ελάχιστα ικανοποιητική, καθώς τα πολυάριθμα στρατεύματα από διάφορες τοποθεσίες ήταν αρκετά να κάνουν την κατάσταση ξεκάθαρα επικίνδυνη! «Για την ακρίβεια», είπε ο Μάρκος Μπότσαρης, «αν τα στρατεύματα της Κυβέρνησης δεν δείξουν μεγαλύτερη αποφασιστικότητα από ό,τι έδειξαν τελευταία, θα βρεθούμε σε πολύ κρίσιμη κατάσταση, γιατί ακόμα κι εδώ, σ’ αυτή την πόλη, υπάρχουν πολλοί ανεπιθύμητοι παράγοντες, για να μην αναφέρω καν τους ατάκτους που συγκεντρώνονται στα περίχωρα».

179

Η εντύπωση που αποκόμισα ενώ αποχαιρετούσα τον στιβαρό αυτό άνδρα ήταν πως ο Μάρκος Μπότσαρης δεν αναφερόταν στο άμεσο μέλλον αλλά σε κάποιο ζήτημα κατοπινό. Την επομένη, ο νεαρός μου φίλος Γουΐλυ Κινγκ κι εγώ είχαμε κανονίσει να επισκεφθούμε το νησί της Αίγινας για να δούμε τα ερείπια ενός αρχαίου ναού. Αφού απολαύσαμε την επίσκεψη για μία ή και παραπάνω ώρα, πήραμε ένα ιστιοφόρο που είχαμε βρει για να επιστρέψουμε στον Πειραιά. Ο αέρας δεν ήταν καθόλου ευνοϊκός κι έτσι δεν μπορούσαμε να πάμε κατευθείαν στο λιμάνι, οπότε τραβήξαμε προς μια ακτή, κάπου τρία μίλια δεξιά του Πειραιά, όπου κατεβάσαμε τα πανιά και πιάσαμε τα κουπιά. Δεν είχαμε απομακρυνθεί πολύ όταν μας χαιρέτησε ένας οπλισμένος ντόπιος, που μας φώναξε να βγούμε στη στεριά, αλλά επειδή εμείς συνεχίσαμε την πορεία μας προς Πειραιά, εκείνος έριξε καταπάνω μας, κι η σφαίρα προσπέρασε τη ρότα μας κι έπεσε κάπου ένα πόδι απόσταση μπροστά απ’ το σκάφος μας. Μόλις συνέβη αυτό, κάμποσοι στρατιώτες έστριψαν από μια απότομη στροφή στην ακτή κι άρχισαν να πυροβολούν στην κατεύθυνση του εχθρού μας, που τώρα χοροπηδούσε δεξιά-αριστερά καθώς υποχωρούσε μπροστά στους στρατιώτες, που εξακολουθούσαν να πυροβολούν στην κατεύθυνσή του. Τότε στρίψαμε, κι έτσι αποκοπήκαμε από τη θέα της σύγκρουσης· μετά από μία ώρα σκληρής προ180

σπάθειας φτάσαμε στον Πειραιά και πληρώσαμε το παιδί, που είχε κάνει για μας ό,τι καλύτερο μπορούσε. Αλλά τα προβλήματα δεν τέλειωσαν εδώ, γιατί μόλις βρήκαμε άμαξα με δύο άλογα, πολυάριθμοι ένοπλοι άτακτοι μάς όρμησαν, κάποιοι σκαρφάλωσαν στην κορυφή της άμαξας, άλλοι χώθηκαν μέσα κι ήρθαν καταπάνω μας με τα όπλα στα χέρια. Εγώ ρωτούσα επίμονα τον νεαρό συνοδό μας τι σήμαινε αυτή η εισβολή, και τότε ένας απ’ αυτούς τους προφανώς εξουθενωμένους άνδρες εξήγησε ότι τους είχαν καλέσει ξαφνικά να υπερασπιστούν την Αθήνα από την αναμενόμενη έφοδο μεγάλων δυνάμεων που συγκεντρώνονταν στις παρυφές της πόλης, κι ότι αυτοί οι εισβολείς ήταν τόσο πολύ εξαντλημένοι από τον μακρύ ποδαρόδρομο, ώστε επωφελήθηκαν από την άμαξά μας, για ν’ ανταποκριθούν στην εντολή που τους καλούσε να υπερασπιστούν την Αθήνα! Ανακουφίστηκα όταν έμαθα ότι αυτοί οι φουκαράδες έσπευδαν να υπερασπιστούν την πόλη στην οποία εμείς πηγαίναμε. Φτάνοντας στο Ξενοδοχείον της Αγγλίας, διαπίστωσα πως αυτός που θα με βοηθούσε να φορέσω τη στολή που είχα ετοιμάσει για την επίσκεψη στη Βασίλισσα, είχε πάει πια στο σπίτι του, απογοητευμένος που δεν εμφανιζόμουν. Εγώ φόρεσα βιαστικά μόνος μου την ωραία στολή του Παλικαριού, όσο καλύτερα μπορούσα, και προχώρησα προς το σπίτι του ευγενικού γιατρού, που τον βρήκα έτοιμο 181

να φύγει για επίσκεψη σε ασθενή. Είχε όμως την ευγένεια να με συνοδεύσει στη μισή διαδρομή μέχρι τα σκαλιά που οδηγούσαν στον δεύτερο όροφο του παλατιού, όπου έμενε η Μεγαλειοτάτη Βασίλισσα Αμαλία. Κι εκεί με άφησε ο Δόκτωρ Ρέζερ. Φτάνοντας στον δεύτερο όροφο, με συνάντησε ένα ηλικιωμένο Παλικάρι, δηλαδή ντόπιος πολεμιστής, που σουλατσάριζε μπροστά στην πόρτα του σαλονιού της Μεγαλειοτάτης, και μου έδειξε ένα κάθισμα κοντά στο παράθυρο, όπου με συμβούλευσε να περιμένω την αναχώρηση κάποιων καλεσμένων της Μεγαλειοτάτης. Δεν χρειάστηκε να περιμένω πολύ, γιατί αυτοί οι φίλοι της Βασίλισσας Αμαλίας [Amelia (sic)] εμφανίστηκαν σε λίγο και κατέβηκαν τη σκάλα, οπότε το Παλικάρι μού ζήτησε να πλησιάσω την πόρτα του σαλονιού της Μεγαλειοτάτης, που την άνοιξε για να με δεχτεί. Μπαίνοντας βρέθηκα ενώπιον της Μεγαλειοτάτης Βασίλισσας Αμαλίας, που μου έτεινε με χάρη το χέρι της, κι εγώ έσκυψα και χειροφίλησα. Η Μεγαλειοτάτη με καλωσόρισε ευγενικά και με ρώτησε πώς είναι η μητέρα μου, κι αν γνώριζε πως είχα φτάσει στην Αθήνα. «Βεβαίως», απάντησα, προσθέτοντας ότι είχα φύγει απ’ το Παρίσι ακολουθώντας το θέλημα της μητέρας μου, προκειμένου να παρουσιαστώ στον Μεγαλειότατο Βασιλιά και τη Μεγαλειοτάτη Βασίλισσα της Ελληνικής Αυτοκρατορίας!

182

Μιλώντας μου στα γαλλικά, η ξανθή και όμορφη Βασίλισσα με ρώτησε τότε αν μου το είχε πει η μητέρα μου ότι εκείνη, η ίδια η Βασίλισσα, έστελνε καθημερινά, μετά τη γέννηση μου, έναν φρουρό να ρωτά για την υγεία της μητέρας μου και τη δική μου. «Βεβαίως, Μεγαλειοτάτη», απάντησα, «η αγαπημένη μου μητέρα είχε συγκινηθεί πολύ με τη σπάνια και απρόσμενη ευγένεια που δείξατε τότε, και αναφερόταν συχνά σ’ αυτή τη φιλική σας συμπαράσταση. Και», συνέχισα, «λόγω της μεγάλης σας ευγένειας τότε και σε άλλες περιπτώσεις, η μητέρα μου επιθυμεί να πάρω την ελληνική εθνικότητα, με την άδεια τη δική σας και του Μεγαλειοτάτου συζύγου σας. Πράγματι, λόγω της δικής της επιθυμίας τολμώ να βρίσκομαι εδώ στην Αθήνα, σε μια στιγμή που φοβάμαι ότι δεν είναι όλα όπως θα έπρεπε, ούτε για εσάς ούτε για τον επιφανή σύζυγό σας, τον Μεγαλειότατο Βασιλέα». «Αχ!» αναφώνησε η Βασίλισσα, «είναι αλήθεια πως η θέση μας εδώ δεν είναι τόσο προστατευμένη τώρα όσο θα έπρεπε, αλλά έχοντας στις διαταγές μας τον γενναίο αρχηγό των δυνάμεών μας, τον Μάρκο Μπότσαρη, όλες αυτές οι απειλητικές ενοχλήσεις θα εκλείψουν σύντομα». «Το πιστεύω με όλη μου την καρδιά», απάντησα, «πως έτσι είναι τα πράγματα», προσθέτοντας: «όταν θα εξασφαλίσω την ελληνική μου υπηκοότητα, η Μεγαλειότης σας μπορεί να είναι βέβαιη πως 183

θα κάνω ό,τι μπορώ για να υποστηρίξω τις δυνάμεις σας». Κι αφού μίλησα έτσι, ακούμπησα ξανά τα χείλη μου στο λευκό χέρι μιας από τις ωραιότερες και γοητευτικότερες εκπροσώπους του φύλου της που είχα δει ποτέ, και αποσύρθηκα. Δυστυχώς, δεν είχα την τύχη να χαρώ ξανά την παρουσία της, εκτός από μία και μοναδική επικίνδυνη περίπτωση, λίγες εβδομάδες αργότερα. Στο μεταξύ, τόλμησα να κάνω άλλη μια ανόητη εξόρμηση με τον Γουΐλυ Κινγκ, που αποδείχθηκε πολύ πιο επικίνδυνη από την επίσκεψή μας στην Αίγινα! Αυτή τη φορά, πήρα ένα ζευγάρι άλογα από έναν στάβλο του ιππικού στην Αθήνα, ένα για τον Γουΐλυ Κινγκ κι ένα για μένα, προκειμένου να πάμε προς τον Κορινθιακό κόλπο, καθώς ήθελα να δω, έστω κι από μακριά, αυτά τα νερά. Επιτύχαμε σ’ αυτή την προσπάθεια, αλλά εκθέσαμε τον εαυτό μας σε ακόμα σοβαρότερο κίνδυνο από εκείνον που είχαμε αντιμετωπίσει κατά την επίσκεψή μας στα ερείπια του ναού της Αίγινας. Θαυμάσαμε από μακριά τη θέα του κόλπου, όπου στην εξέγερση των Ελλήνων κατά των Τούρκων, κάπου στα 1800, η κόρη ενός Έλληνα ναυάρχου που είχε χάσει τη ζωή του σε μια επίθεση από έναν Τούρκο πολεμιστή, είχε αναλάβει να κυβερνά ένα άλλο πλοίο του πατέρα της μαζί με το πλήρωμά του. Αυτή τη φορά, αφού είχε κατορθώσει να βουλιάξει κάμποσα τουρκικά πλοία, την 184

καταδίωξαν αρκετά εχθρικά καράβια ή σκάφη και βρήκε καταφύγιο στον Κορινθιακό κόλπο. Μετά από πολλές συγκρούσεις με αυτά τα πλοία, περικυκλώθηκε από έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό από τουρκικές φρεγάτες κοντά στο νοτιοανατολικό άκρο του κόλπου. Τότε δεν υπήρχε έξοδος από το νότιο άκρο του κόλπου, κι επειδή δεν υπήρχε καμία περίπτωση να αποδράσει, έβαλε μόνη της φωτιά στην αποθήκη με τα πυρομαχικά, κι έτσι άγρια, ή μάλλον ηρωικά, έβαλε τέλος στη ζωή της, αντί να παραδοθεί στους εχθρούς που την είχαν κυκλώσει. Αυτή η ηρωική πράξη μ’ έκανε να θέλω να δω, έστω κι από μακριά, το σημείο όπου αυτή η γενναία ύπαρξη θυσίασε τόσο ευγενικά τη ζωή της. Αφού είδα το σημείο όπου είχε διαδραματιστεί αυτό το τραγικό συμβάν, πήραμε τον δρόμο της επιστροφής προς την Αθήνα, όπου βρεθήκαμε αντιμέτωποι με μια ομάδα ένοπλων ιππέων, οι οποίοι αμέσως απλώθηκαν κατά μήκος του δρόμου, υψώνοντας τα όπλα τους ενώ μας διέταζαν να σταματήσουμε! Εμείς, όμως, σπιρουνίσαμε τα άλογά μας και προσπεράσαμε τους αντιπάλους μας, όταν ο Γουΐλυ, προς έκπληξή μου, έστριψε δεξιά, ενώ η Αθήνα βρισκόταν στ’ αριστερά μας. Δεν υπήρχε, ωστόσο, χρόνος για συζήτηση, καθώς τα στρατεύματα άρχισαν να πυροβολούν ενώ περνούσαμε από πλάι τους. Όμως εμείς σε λίγο χάσαμε το μονοπάτι που ακολουθούσαμε σπιρουνίζοντας τα άλογά μας και 185

βρεθήκαμε να τρέχουμε πάνω σε ολισθηρές πέτρες, σε επικίνδυνη κατηφοριά, που μου θύμισε κάτι σαν την κεκλιμένη στέγη σπιτιού. Τελικά, είδαμε από μακριά τον Πειραιά, μαζέψαμε τ’ άλογα και τα βάλαμε να μας οδηγήσουν ήρεμα προς την Αθήνα, αφού είχαμε ευτυχώς γλυτώσει από τους διώκτες μας. Ακόμη μια φορά αργότερα, ξανάβαλα τη στολή του Παλικαριού χάρη σε μια πρόσκληση να εμφανιστώ ενώπιον του Μεγαλειότατου Βασιλιά Όθωνα. Μπαίνοντας στον δεύτερο όροφο του παλατιού, με υποδέχθηκε ένας πολύ ωραίος νεαρός Βαυαρός υπασπιστής που φορούσε επίσης στολή Παλικαριού και προσφέρθηκε να μου δείξει τη θέα από τη στοά του παλατιού με τους κίονες, όπου αμέσως θυμήθηκα ένα περιστατικό που είχε συμβεί όταν οι γονείς μου έμεναν στην Αθήνα. Επρόκειτο για μια ευγενή υπεράσπιση του συζύγου της, του Βασιλιά Όθωνα, από μέρους της Βασίλισσας Αμαλίας, μια φορά που ένα εξοργισμένο πλήθος είχε φέρει κάμποσα κανόνια και απειλούσαν να ρίξουν κανονιές στο παλάτι, αν ο Βασιλιάς Όθων αρνιόταν να δεχθεί τα αιτήματά τους, και τότε η βασίλισσα Αμαλία στάθηκε μπροστά στον άνδρα της κι εκτέθηκε η ίδια στον κίνδυνο για να τον προστατέψει, μια πράξη που έκανε πολλούς από το πλήθος να χειροκροτήσουν, οπότε χάρη στο θάρρος της Βασίλισσας, οι άνθρωποι του όχλου έπαψαν να επιμένουν να κάνουν επίθεση.

186

Η θέα από αυτή την ίδια στοά του παλατιού ήταν εξαιρετική, αν και δεν θα έλεγα το ίδιο για το κεντρικό χωλ, στο οποίο επιστρέψαμε και πήραμε θέση κοντά σ’ έναν πάγκο, στη δεξιά πλευρά του χωλ, όπου με κάποια έκπληξη διαπίστωσα ότι επρόκειτο να περιμένουμε την άφιξη του Μεγαλειότατου Βασιλέα στέκοντας πίσω από τον πάγκο. Λίγα λεπτά αφότου είχαμε πάρει θέση, ένας οδηγός συνόδευσε έναν Άγγλο και τις δύο κόρες του από μια πόρτα στην απέναντι πλευρά του χωλ, στρέφοντας την προσοχή τους σε κάτι ωραίους πίνακες που διακοσμούσαν ένα άλλο σημείο του τοίχου. Την ίδια στιγμή, ο νεαρός υπασπιστής κι εγώ ο ίδιος αντιληφθήκαμε ότι τα μάτια των δύο νεαρών κυριών δεν πρόσεχαν τα ωραία έργα τέχνης αλλά εμάς! Κι αυτό δεν σταμάτησε εκεί, αφού οι δύο νεαρές δεν δίστασαν να δηλώσουν ότι ο νεαρός υπασπιστής από το Μόναχο ήταν ο ομορφότερος από τους δύο, μια άποψη που αμφισβητήθηκε αμέσως από τη νεότερη αδελφή, που στοιχημάτισε για το γεγονός, όπως το έθεσε, ότι εγώ ήμουν πολύ ωραιότερος από τον υπασπιστή. Αυτές τις δηλώσεις όμως κατέπνιξε η άφιξη του Μεγαλειότατου Βασιλιά των Ελλήνων, οπότε οι νεαρές αποσύρθηκαν αμέσως από τον συνοδό τους, μαζί με τον πατέρα τους, ενώ ο νεαρός υπασπιστής από το Μόναχο βγήκε κι αυτός από το χωλ, αφήνοντάς με μόνο με τον Μεγαλειότατο, που έστρεψε την προσοχή μου στα ωραία έργα τέ187

χνης και προσφέρθηκε να με συστήσει στον Κύριο Κάουλμπαχ [Herr Caulbach (sic), Kaulbach], που ήταν ο διαπρεπέστερος καλλιτέχνης, όχι μόνο στο Μόναχο, αλλά και σε ολόκληρη τη Γερμανική Αυτοκρατορία εκείνο τον καιρό. Οφείλω, ωστόσο, να παραδεχτώ ότι παρόλο που η στολή μου ήταν πολύ ωραιότερη απ’ ό,τι του νεαρού υπασπιστή από το Μόναχο, αυτός όμως ήταν ξεκάθαρα ωραιότερος από εμένα. Ευχαρίστησα τον Μεγαλειότατο για την υπόσχεσή του να μου επιδώσει μια επιστολή προς τον κύριο Κάουλμπαχ, του οποίου επιθυμούσα ιδιαιτέρως να εξασφαλίσω τη γνωριμία. Όμως αυτή ήταν μια υπόσχεση που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Ήταν κρίμα που ο αξιαγάπητος αυτός Πρίγκιπας ή Βασιλιάς περιβαλλόταν από μια ομάδα Βαυαρών, στους οποίους είχε εμπιστευτεί, χωρίς περισσή σκέψη, ολόκληρη τη διοίκηση του νεοσύστατου κράτους, αφού ήταν προφανές ότι ένας λαός που είχε πολεμήσει για να απελευθερωθεί από τον τουρκικό έλεγχο, κι έπειτα βρέθηκε να υπόκειται στη διοικητική πίεση που του ασκούσαν οι νέοι ξένοι αφέντες, οι οποίοι δεν μπορούσαν να καταλάβουν τη γλώσσα του και εμπόδιζαν ή έλεγχαν όλες τις εμπορικές του κινήσεις, ούτε θα μπορούσε ούτε και επρόκειτο ποτέ να συγκατατεθεί να κρατήσει ήρεμη στάση για πολύ καιρό. Δυστυχώς, ο Βασιλιάς Όθων αρνήθηκε πολύ επί188

μονα να δεχτεί τις συμβουλές ή τις υπηρεσίες των Ελλήνων πολιτών, που οι έμποροι των άλλων χωρών είχαν προ πολλού αναγνωρίσει ότι η εμπορική τους ικανότητα είχε αναπτυχθεί αξιοθαύμαστα. Ένα άλλο ατυχές γεγονός ήταν πως τα έξοδα του Μεγαλειοτάτου ξεπερνούσαν το κεφάλαιο που είχε στη διάθεσή του· κι οι Βαυαροί διοικητές δεν ήταν πιο ικανοί από τον Κύριο και Αφέντη τους. Οι Έλληνες αναγνώριζαν τον σοβαρό κίνδυνο της καταστροφικής αυτής διαχείρισης στην οποία ήταν εκτεθειμένοι, καθώς η παραγωγικότητα όλης της περιοχής τους είχε δυστυχώς μειωθεί λόγω της ανικανότητας των Τούρκων, που στη διάρκεια της μακραίωνης προγενέστερης κατοχής τους είχαν επιτρέψει να αποψιλωθούν τα δάση που προφύλασσαν το έδαφος των βουνών, κι είχαν κοπεί τα δέντρα, όχι μόνο στα ορεινά αλλά και στα πεδινά! Αυτά και άλλα παρόμοια παράπονα είχαν προκαλέσει την εξέγερση το 1862, στην οποία είχε αναφερθεί, ενώπιόν μου, ο Υπουργός Πολέμου, ο Μάρκος Μπότσαρης, που ο διορισμός του ως κυβερνητικού υπουργού είχε καθυστερήσει τόσο πολύ, ώστε ήδη ήταν πολύ αργά για να θεραπεύσει τα δεινά που απειλούσαν τώρα τον Μεγαλειότατο Βασιλιά Όθωνα! Κι εδώ πρέπει να αναφέρω πως λίγο μετά την άφιξή μου στην Αθήνα, οργανώθηκε μια ακολουθία στον Καθεδρικό ναό για να εορταστεί η επέτειος της επίσημης άφιξης του Μεγαλειοτάτου και της Μεγα189

λειοτάτης στην Αθήνα· μια τελετή που επαναλαμβανόταν κάθε χρόνο. Κι έτσι έτυχε να είμαι καλεσμένος για να παρευρεθώ σ’ αυτήν την τελευταία των τελευταίων από τις εντυπωσιακές αυτές τελετές! Όταν ανέφερα στους φίλους μου ότι σκόπευα να παρευρεθώ στην τελετή, ο κ. Κινγκ και η χαριτωμένη σύζυγός του με προειδοποίησαν πως μπορεί να βρεθώ εκτεθειμένος σε σοβαρό κίνδυνο, καθώς υπήρχε περίπτωση να ξεσηκωθεί ο δυσαρεστημένος πληθυσμός, παρόλο που, πρόσθεσαν, η Βασίλισσα Αμαλία ήταν ακόμα πολύ δημοφιλής και πολύ προσφιλής σε όσους τη γνώριζαν προσωπικά, όμως ο Μεγαλειότατος Βασιλιάς ήταν γενικά αντιπαθής. Χάρη σ’ αυτή την πληροφορία μπορούσα τώρα να καταλάβω τον Δόκτορα Ρέζερ και την επαμφοτερίζουσα στάση του όταν έφτασα στην Αθήνα· εξού και η προσπάθειά του να μου καθυστερήσει την απόκτηση υποκοότητας στο Υπουργείο Πολέμου! Αλλά ας επιστρέψω στην αφήγησή μου για τα τρέχοντα συμβάντα στην Αθήνα. Μπαίνοντας στον Καθεδρικό ναό αφού πρώτα έδειξα την άδειά μου, είδα έκπληκτος στρατιώτες της Βασιλικής Φρουράς να στέκονται στις δύο άκρες του κεντρικού διαδρόμου, οπλισμένοι με λόγχες και πανέτοιμοι, καθώς φαινόταν, να υπερασπιστούν τη βασιλική οικογένεια σε περίπτωση ταραχών. Προσπερνώντας τους ένοπλους φρουρούς, πήρα τη θέση μου σε μια εξέδρα στην αριστερή πτέρυ190

γα, που ήταν κρατημένη για τους καλεσμένους που, όπως εγώ, είχαν το προνόμιο της βασιλικής πρόσκλησης! Με έκπληξη διαπίστωσα ότι παρευρισκόταν μόνο μια μικρή ομάδα από κυρίους και κυρίες, συνολικά δεκαπέντε, μαζί μ’ εμένα. Τότε άνοιξε μια πόρτα απέναντι από την εξέδρα μας, επιτρέποντας τη δίοδο στον Μεγαλειότατο και τη Μεγαλειοτάτη, που τους συνόδευε μια μικρή ομάδα επισήμων, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν εκπρόσωποι διαφόρων ξένων Δυνάμεων. Ο Μεγαλειότατος και η Μεγαλειοτάτη έδειχναν κάπως έκπληκτοι ή απογοητευμένοι από τον μικρό αριθμό επισκεπτών που είχαν συγκεντρωθεί στην απέναντι εξέδρα. Οι ίδιοι ανέβηκαν σε μια μικρότερη αλλά πιο ανυψωμένη εξέδρα, απέναντι από τη δική μας, όταν την ξαφνική εκπυρσοκρότηση από αρκετά κανόνια, στην πλατεία ή στον ελεύθερο χώρο δεξιά του Καθεδρικού, την ακολούθησε μια άγρια έφοδος ανθρώπων που όρμησαν από μια πόρτα στα δεξιά μας και μπήκαν στον Καθεδρικό, όπου τους επιτέθηκαν οι στρατιώτες της Βασιλικής Φρουράς, οι οποίοι απωθούσαν αυτό το πλήθος με τις λόγχες, τραυματίζοντας αρκετούς από τους εισβολείς, ενώ πολλοί από τους επισήμους που είχαν συνοδεύσει τον Μεγαλειότατο και τη Μεγαλειοτάτη είχαν σπεύσει να εξαφανιστούν, αφήνοντάς τους μόνους επάνω στην εξέδρα· αντιθέτως, τι περίεργο, ούτε ένας απ’ όσους είχαν συγκεντρωθεί στη δική μας πλευρά δεν 191

κούνησε ούτε έφυγε από την εξέδρα. Ξεκίνησε τότε η ακολουθία, κάπως βιαστικά και άτακτα. Αυτή ήταν η τελευταία φορά που είδα τον Μεγαλειότατο και τη Μεγαλειοτάτη, που έφυγαν κάπως βιαστικά αμέσως μόλις τέλειωσε η ακολουθία. Λίγες ημέρες αργότερα, πληροφορηθήκαμε πως οι τέως πλέον Βασιλιάς και Βασίλισσα απόδρασαν από την Αθήνα με το ιστιοφόρο τους για να πάνε στο Ναύπλιο, ένα μέρος όπου ήταν αγκυροβολημένη η ελληνική ναυτική μοίρα. Στην πραγματικότητα, αγκυροβολημένα εκεί ήταν μόνο λίγα παλιά πλοία, που δεν είχαν καμιά αξία. Καθόλου δεν πίστεψαν τα επιφανέστερα μέλη της ελληνικής κοινότητας πως είτε ο Βασιλιάς είτε η ωραιοτάτη σύζυγός του είχαν αποβιβαστεί στο Ναύπλιο, ούτε καν πως θα προσέγγιζαν αυτό το προ πολλού παραμελημένο λιμάνι. Τα περί Ναυπλίου ήταν απολύτως αμφισβητήσιμα, αφού λίγο αργότερα έγινε γνωστό ότι ο πρώην Βασιλιάς και η ωραία και γοητευτική σύζυγός του, μαζί με τους υπόλοιπους Βαυαρούς που αποτελούσαν το Βασιλικό Ελληνικό Προσωπικό, είχαν πια επιστρέψει στη Βαυαρία.

192

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XV Η κατάσταση μετά την αναχώρηση του βασιλικού ζεύγους είχε γίνει πολύ επικίνδυνη, κι επειδή με είχαν ήδη πυροβολήσει δύο φορές, τη μία ενώ εγώ και ο Γουΐλυ Κινγκ κάναμε εξάσκηση μ’ ένα όπλο στον κήπο του πατέρα του, την άλλη ενώ περνούσα από έναν κεντρικό δρόμο της Αθήνας, αποφάσισα ν’ αδράξω την πρώτη ευκαιρία και να επιβιβαστώ στο επόμενο ατμόπλοιο που θα σταματούσε στον Πειραιά καθ’ οδόν προς την Ιταλία. Ανέφερα αυτή μου την πρόθεση στους καλούς μου φίλους, τους Κινγκ, και ο κ. Κινγκ με παρακάλεσε να πάρω τον γιο του, τον Γουΐλυ, μαζί μου στη Ρώμη, όπου κάποιοι φίλοι του κ. Κινγκ, που περίμεναν εκεί, θα μετέφεραν τον Μάστερ Γουΐλυ στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δέχθηκα αμέσως το αίτημά τους, αφού μάλιστα ο Γουΐλυ ήταν πολύ διασκεδαστική παρέα. Κλείσαμε λοιπόν τη θέση μας στο πρώτο ατμόπλοιο που αναμενόταν στην Αθήνα, καθ’ οδόν προς την Τσίβιτα Βέκια. Στο μεταξύ, πήγα στο ελληνικό ταχυδρομείο ελπίζοντας να βρω τίποτα γράμματα από τους γονείς μου ή από κάποιον από τους πολυάριθμους φίλους μου στο εξωτερικό. Η αναζήτησή μου, ωστόσο, αποδείχθηκε μάταιη, αφού ούτε ένα γράμμα δεν με περίμενε.

193

Έτσι απογοητευμένος όπως ήμουν, ζήτησα να δω τον πολύ αγαπητό μακρινό μου συγγενή, τον Γενικό διευθυντή του ταχυδρομείου του Ελληνικού Βασιλείου, τον κύριο Περδικάρη, που με δέχθηκε πολύ ευγενικά και τον αποχαιρέτησα θερμά. Μια-δυο μέρες αργότερα, αφού ευχαρίστησα τον ευγενικό ιδιοκτήτη του Ξενοδοχείου της Αγγλίας για τη μεγάλη του ευγένεια, ο Γουΐλυ κι εγώ αποχαιρετήσαμε τους γονείς του νεαρού, ο οποίος ήταν πολύ διασκεδαστική παρέα, και κατεβήκαμε στον Πειραιά, όπου επιβιβαστήκαμε σ’ ένα ατμόπλοιο που ανήκε στην ίδια εταιρεία μ’ εκείνο που με είχε φέρει στην Αθήνα. Είχαμε ωστόσο κάποια καθυστέρηση μέχρι να ξεκινήσει το ατμόπλοιο· μόλις μπήκαμε στην ανοιχτή θάλασσα, μας προσπέρασε μια μικρή λάντσα με τη γαλανόλευκη ελληνική σημαία, κι ο καπετάνιος της ζήτησε να κόψει ταχύτητα το δικό μας ατμόπλοιο, για να μπορέσει ο καπετάνιος του μικρότερου σκάφους να επιβιβαστεί στο ατμόπλοιο, κι άρχισε να ρωτάει αν υπήρχε κάποιος κύριος Περδικάρης μεταξύ των επιβατών. Εγώ βγήκα μπροστά αμέσως, βγάζοντας και το καπέλο μου, οπότε ο καπετάνιος ανέβηκε γρήγορα τη σκάλα που του είχαν κατεβάσει για να τον βοηθήσουν να επιβιβαστεί στο ατμόπλοιο, και βγάζοντας το καπέλο του, μου παρέδωσε ένα πακέτο που απευθυνόταν σ’ εμένα και είχε μόλις φτάσει στο ταχυδρομείο.

194

Ζήτησα απ’ αυτόν τον καπετάνιο να ευχαριστήσει τον συγγενή μου, τον Δ ιευθυντή του Ταχυδρομείου, για τη μεγάλη του ευγένεια να μου στείλει αυτά τα γράμματα εγκαίρως. Με διαβεβαίωσε πως θα το κάνει, κατέβηκε βιαστικά τη σκάλα και πήδηξε στο μικρό σκάφος υψώνοντας το καπέλο του καθώς έστριβε προς την ακτή, χαιρετώντας με ευγενικά· τότε εγώ αποσύρθηκα στην καμπίνα μου για να μελετήσω τα πολύ καθυστερημένα γράμματα, αρχίζοντας από εκείνα που έφεραν την υπογραφή της αγαπημένης μου μητέρας, που με πληροφορούσε πως είχε συνέλθει από τη μακρά και σοβαρή ασθένειά της. Επίσης χάρηκα που έμαθα ότι τώρα το είχε μετανιώσει που με πίεζε να πάρω την ελληνική εθνικότητα. Οπότε ήμουν ευγνώμων για την, έως τότε ανεξήγητη, καθυστέρηση του Δόκτορα Ρέζερ, που ευτυχώς όχι μόνο καθυστέρησε το αίτημά μου να γίνω μέλος του ελληνικού ιππικού, αλλά είχε παρακωλυθεί και η οποιαδήποτε πιθανότητα ν’ ακολουθήσω μια τόσο επικίνδυνη πορεία, χάρη στην ξαφνική και απρόσμενη αποχώρηση των Βαυαρών αξιωματούχων που είχε μόλις συμβεί. Λυπόμουν όμως για τη θλιβερή ταπείνωση της χαριτωμένης πρώην Βασίλισσας Αμαλίας, που οφειλόταν στην απρόσμενη αποτυχία στην καριέρα του μονάρχη συζύγου της στο ελληνικό βασίλειο. Δεν χρειαζόταν όμως να καθόμαστε και να σκε195

φτόμαστε αυτές τις περίπλοκες καταστάσεις, συνεπώς ανέβηκα στο κατάστρωμα να απολαύσω για τελευταία φορά τη θέα της ελληνικής ακτής και του μακρινού Παρθενώνα, που τώρα έσβηνε από τα μάτια μου, όταν έκπληκτος διαπίστωσα ότι όλοι σχεδόν οι επιβάτες στο κατάστρωμα έβγαζαν το καπέλο τους όταν περνούσαν από μπροστά μου. Τότε ο Γουΐλυ Κινγκ μ’ έκανε να νιώθω ακόμα περισσότερο ενοχλημένος, ενδίδοντας κι αυτός στην ίδια παραξενιά. «Τι σημαίνει αυτή η περίεργη συμπεριφορά;» ρώτησα. «Λυπάμαι που ενοχλείσαι τόσο», απάντησε ο νεαρός σύντροφός μου, «ο οποιοσδήποτε θα κολακευόταν αν τον περνούσαν για “Αγγελιοφόρο της Βασίλισσας”». «Αγγελιοφόρο της Βασίλισσας!» αναφώνησα, «ποιος έβγαλε από το μυαλό του μια τέτοια ανοησία;» «Α, καλά!» απάντησε ο νεαρός Γουΐλυ, «εγώ δεν καταλαβαίνω τίποτα! Όταν οι επιβάτες είδαν ότι το ατμόπλοιο καθυστερούσε να βγει απ’ το λιμάνι κι ότι ήρθε ο καπετάνιος με τη λάντσα και σου έφερε τα γράμματα, κάποιος με ρώτησε ποιος είναι ο κύριος που για λογαριασμό του σταμάτησε το ατμόπλοιο. Και του είπα πως είσαι “Αγγελιοφόρος της Βασίλισσας”!» «Έτσι το εξηγείς δηλαδή εσύ;» ξεφώνησα άγρια. «Εγώ, μα εγώ νόμιζα πως θα χαιρόσουνα να σε περνάνε για σπουδαίο!» είπε ο Μάστερ Γουΐλυ.

196

«Να σου ζητήσω τότε μια χάρη; από δω και πέρα, πρώτα να ρωτάς εμένα προτού μου αναθέτεις άλλες φανταστικές ιδιότητες ή πόστα! Υποθέτω», συνέχισα «ότι πρέπει τώρα εγώ να συνεχίσω να παριστάνω έναν υπάλληλο που δεν είμαι, ώσπου να φτάσουμε στην Τσίβιτα Βέκια. Αλλά να το θυμάσαι», συνέχισα, «πως εγώ δεν πρόκειται να ανεχθώ ξανά από σένα άλλη τέτοια δολερή διαμεσολάβηση». Ο Μάστερ Γουΐλυ βούρκωσε λίγο, αλλά προτού φτάσουμε στην Τσίβιτα Βέκια ζήτησε συγγνώμη που είχε αφεθεί να κάνει για μένα τέτοια γελοία δήλωση. Και μια που ήταν ένα αξιαγάπητο αγόρι, τον συγχώρησα που με εξέθεσε έτσι.

197

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVI Επιστρέφοντας στη Ρώμη πήγα πάλι να μείνω στο ίδιο σπίτι, στη δεξιά πλευρά της μεγάλης Μαρμάρινης Σκάλας που οδηγούσε στο ύψωμα με θέα όχι μόνο την Πιάτσα ντι Σπάνια αλλά και το μεγαλύτερο μέρος της πόλης της Ρώμης – ένα σπίτι όπου η νεαρή καλλονή από τη Νέα Ορλεάνη και οι δυο μικρότερες αδελφές της είχαν εγκατασταθεί στον ίδιο όροφο, τις χώριζε όμως από τα δωμάτιά μου μια ωραία μαρμάρινη σκάλα στο κέντρο του κτιρίου. Έβαλα τον Γουΐλυ Κινγκ να μένει στον τρίτο όροφο, πάνω από τα δωμάτια των νεαρών κυριών. Μια-δυο μέρες μετά την επιστροφή στη Ρώμη, έτυχε να ψάχνω τον δρόμο που οδηγούσε στη γαλλική Σχολή Καλών Τεχνών, όταν είδα τη νεότερη από τις γειτόνισσές μου να κοιτάζει έξω από ένα μπροστινό παράθυρο, και μετά βλέπω ενοχλημένος τον Γουΐλυ Κινγκ ν’ αδειάζει έναν κουβά νερό στο κεφάλι της χαριτωμένης αυτής κοπέλας. Έτρεξα αμέσως επάνω και βρήκα την πόρτα του δωματίου του Γουΐλυ κλειδωμένη από μέσα. Χτύπησα και βρόντηξα την πόρτα, μέχρι που τελικά ο Μάστερ Γουΐλυ την άνοιξε. «Πώς τολμάς και με κοιτάς;» τον ρώτησα «μετά από μια τέτοια θρασύδειλη πράξη;» 198

«Δεν ήθελα να της κάνω κακό», είπε ο Γουΐλυ. «Τι;» ξεφώνισα, «μα εσύ δεν είσαι που τόλμησες ν’ αδειάσεις έναν κουβά νερό στο κεφάλι της κοπέλας που έχει το δωμάτιο κάτω απ’ το δικό σου;» «Κοπέλας;» είπε ο Γουΐλυ, «σας βεβαιώ» πρόσθεσε «εγώ νόμιζα πως ήταν μια υπηρέτρια που χασομερούσε!» «Ακόμα κι έτσι, δεν είχες δικαίωμα να την τιμωρήσεις!» «Λυπάμαι πολύ», είπε ο Γουΐλυ προσθέτοντας: «Τι μπορώ να κάνω τώρα για να επανορθώσω γι’ αυτή την προσβολή;» «Έλα κάτω μαζί μου», είπα, «και ζήτα αμέσως συγγνώμη από την κοπέλα». Ο Γουΐλυ με ακολούθησε δείχνοντας μετανιωμένος, καθώς χτυπούσαμε την πόρτα στον δεύτερο όροφο, που μας την άνοιξε η μεγαλύτερη αδελφή, και είπα: «Αυτός είναι ο δράστης, ήρθε να απολογηθεί για την προσβλητική του πράξη!» « Παρακαλώ, περάστε», απάντησε η μεγάλη αδελφή, χαμογελώντας καθώς έτεινε το χέρι της, προσθέτοντας: «Θα φωνάξω τη μικρή αδελφή μου, που ξαφνιάστηκε αλλά δεν τραυματίστηκε ούτε πόνεσε από το αναπάντεχο μπουγέλωμα!» Μπήκαμε στο δωμάτιο κι ανταλλάξαμε χειραψίες με τις δύο μικρότερες αδελφές· μείναμε εκεί για μισή ώρα ή και παραπάνω, και ήταν άψογα με τις χαριτωμένες γειτόνισσες.

199

Θα ήταν πράγματι δύσκολο να βρούμε τόσο χαριτωμένη συντροφιά όσο οι τρεις αυτές αδελφές· τόσο απαλλαγμένες από συναισθηματισμούς και μνησικακία, ώστε δεν μπορούσα παρά να λυπάμαι που δεν είχα γνωριστεί νωρίτερα με τα μέλη αυτής της εξαιρετικής οικογένειας. Στο μεταξύ, είχα γνωριστεί με διάφορες αμερικανικές οικογένειες και είχα πολύ καλές σχέσεις, ιδιαίτερα με μια οικογένεια που έμενε στη βάση της μεγάλης μαρμάρινης σκάλας που οδηγούσε στο μέρος όπου είχα εγκατασταθεί. Την οικογένεια αυτή αποτελούσε ένας κύριος, η σύζυγός του και δύο παιδιά· εκτός απ’ αυτούς, ήταν και μια νεαρή δασκάλα, κόρη ενός Γερμανού κληρικού. Ένα βράδυ, μου ζήτησαν να συνοδεύσω τη σύζυγο του κυρίου, του Δόκτορα Μπ., σε μια δεξίωση στην ωραία κατοικία ενός από τους σημαντικότερους Ρωμαίους τραπεζίτες. Η σύζυγος του φίλου μου κι εγώ ξεκινήσαμε ευδιάθετοι για τη μεγαλοπρεπή κατοικία του επιφανούς τραπεζίτη, όπου την άρπαξε αμέσως ένας από τους πολλούς φίλους της, ενώ εγώ έμεινα να τριγυρνάω μόνος μου, παντελώς ξένος, αφού μέσα στο πολυάριθμο πλήθος δεν μπορούσα να βρω μια φιλική φυσιογνωμία. Την προσοχή μου τράβηξαν λίγα ωραία έργα τέχνης στους τοίχους του χωλ που οδηγούσε στη «Μεγάλη Σ άλα», όπου επέστρεψα, γιατί τίποτε 200

δεν με τραβούσε στη « Μ εγάλη Σ άλα του χορού». Κι εκεί συνάντησα μια κυρία υπέροχα ντυμένη, που εξέταζε τα έργα τέχνης. Η ίδια, ωστόσο, ήταν πολύ πιο ενδιαφέρουσα από τους πίνακες στον τοίχο. Ήμουν έτοιμος να τη ρωτήσω ποιον απ’ όλους τους πίνακες θαύμαζε περισσότερο, όταν με διέκοψε ένας υπηρέτης, που με πληροφόρησε πως ήθελε να μου μιλήσει ένας μπάτλερ του σπιτιού όπου είχα δειπνήσει. Ζήτησα από την κυρία με την τιάρα να με συγχωρέσει για λίγο και ακολούθησα τον σερβιτόρο στην πόρτα που άνοιγε στον δρόμο, όπου συνάντησα τον μπάτλερ του Δόκτορα Μπ., συζύγου της κυρίας που είχα συνοδεύσει σ’ αυτό το παλάτι, κι αυτός μου ζήτησε να ειδοποιήσω τη σύζυγο του Δόκτορα Μπ. πως την ήθελαν επειγόντως στο σπίτι, γιατί ο Δόκτωρ Μπ. και ο φίλος του ο Γουΐδερσπουν [Whitherspoon] είχαν συλληφθεί από την αστυνομία και μεταφερθεί στη φυλακή. Με μεγάλο δισταγμό πληροφόρησα την κ. Μπ. πως τη ζητούσαν εσπευσμένα στο σπίτι. Αυτό την ανησύχησε φοβερά, όμως με ακολούθησε στην πόρτα, όπου ο υπηρέτης επανέλαβε την πληροφορία σχετικά με τη σύλληψη του συζύγου της και του φίλου του Γουΐδερσπουν, ενός πολύ αξιόπιστου Αμερικανού καλλιτέχνη. Μόλις ο υπηρέτης μάς έδωσε την ανησυχητική πληροφορία, έτρεξε να εξασφαλίσει την άμαξα που 201

μας είχε φέρει στο παλάτι, στο οποίο είχε προσκληθεί η κ. Μπ. Στο μεταξύ, ετοιμαζόταν για την αποχώρησή της, κι όταν έφθασε η άμαξα φύγαμε με τη συνοδεία του εξαιρετικού της μπάτλερ, που του ζητήσαμε να μπει στην άμαξα για να εξηγήσει στην κ. Μπ. τι ακριβώς είχε συμβεί. Ο υπηρέτης μάς είπε πως λίγο μετά την αναχώρησή μας από την κατοικία του κυρίου Μπ., ο Δόκτωρ Μπ. άκουσε έναν ελαφρύ θόρυβο στην εξώπορτα κι έσπευσε να κατεβεί απ’ το επάνω δωμάτιο, όπου ο ίδιος και ο φίλος του ο Γουΐδερσπουν έπαιζαν χαρτιά, κι έβαλε τον φίλο του να παραφυλάει μ’ ένα κούτσουρο στην πόρτα που οδηγούσε στο κελάρι, λέγοντας «πως ένας παμπόνηρος παλιάνθρωπος κρυβόταν στην τραπεζαρία στο ισόγειο», προσθέτοντας: «Θα του επιτεθώ εγώ και θα τον βγάλω έξω από την πίσω πόρτα που οδηγεί στο κελάρι». Ο γιατρός βρήκε κλειδωμένη την πόρτα που έβγαζε από την είσοδο στην τραπεζαρία, όμως κατόρθωσε να μπει στην τραπεζαρία, οπότε ο εισβολέας ξέφυγε από την πίσω πόρτα που πήγαινε στο κελάρι, όπου έπεσε πάνω στον Γουΐδερσπουν, που έριξε ένα χτύπημα στο κεφάλι αυτού του δήθεν καθάρματος· κι έτσι κατρακύλησαν κι οι δυο στα σκαλιά του κελαριού μαζί. Και τότε ο εισβολέας, που ήταν ο μεγαλύτερος γιος ενός από τους πιο υψηλά ιστάμενους και ισχυρούς της ρωμαϊκής αυτοκρα202

τορίας, ανέβηκε τότε τρέχοντας επάνω και γύρισε πίσω στην τραπεζαρία, όπου, φοβερά τρομαγμένος, πέρασε απ’ το άνοιγμα ενός παραθύρου που έβγαινε στην πλατεία, κι η κραυγή του, την ώρα που έπεφτε φαρδύς πλατύς στο πεζοδρόμιο, έφερε κάμποσους αστυνομικούς για να τον σώσουν. Όμως δεν σταμάτησαν εκεί, όρμησαν μες στο σπίτι και συνέλαβαν και τον δόκτορα και τον φίλο του Γουΐδερσπουν, που είχαν οδηγηθεί κι οι δυο τους στην κεντρική φυλακή. Και τότε η σύζυγος του γιατρού κι εγώ κάναμε την εμφάνισή μας, οπότε χωρίς να περιμένουμε πάνω από ένα λεπτό μπήκα στο σπίτι, συνοδευόμενος από τη σύζυγο του γιατρού, κι αμέσως πήγα στην Αμερικανική Πρεσβεία, όπου είχα την τύχη να βρω ένα από τα νεαρότερα στελέχη, στον οποίο αφηγήθηκα τι είχε συμβεί. Ο νεαρός αυτός κύριος γνώριζε καλά τον γιατρό και τη γοητευτική του σύζυγο, κι αμέσως πήγε μαζί μου στη φυλακή όπου κρατούνταν ο γιατρός κι ο φίλος του ο Γουΐδερσπουν. Και τότε απειλήσαμε τόσο έντονα τους υπεύθυνους σ’ εκείνο το ελεεινό και ζοφερό κρατητήριο, ώστε τελικά άφησαν ελεύθερους και τον γιατρό και τον φίλο του, με τους οποίους επιστρέψαμε θριαμβευτικά στην κατοικία του γιατρού. Εκεί αφήσαμε τους κάπως εξαγριωμένους φίλους στον έλεγχο της συζύγου του γιατρού, που το καθοριστικό της χαμόγελο ανακούφισε τον δόκτορα και τον Γουΐδερσπουν, όταν ο τελευταίος είπε: «Το μόνο που ήθελε ήταν να κοπανήσει και να 203

σπάσει το κεφάλι αυτού του ελεεινού αλήτη με τον οποίο κατρακύλησε από τη σκάλα!» Το δικό μου ενδιαφέρον γι’ αυτή την υπόθεση βασιζόταν σε μια διαφορετική λύση, καθώς γνώριζα πως η νεαρή νταντά των παιδιών της κ. Μπ., η κόρη του Γερμανού ιερέα, είχε ξελογιαστεί απ’ αυτόν τον ανήθικο γιο ενός από τα επιφανέστερα πρόσωπα της ρωμαϊκής αριστοκρατίας, και για να βοηθήσω το άτυχο κορίτσι, πήγα να επισκεφτώ τον τραυματισμένο και τώρα εξαγριωμένο πρώην εραστή της αναστατωμένης κοπέλας! Φυσικά δεν περίμενα να τα καταφέρω σ’ αυτή την προσπάθεια. Όμως με δέχθηκαν, όταν πήγα στη βίλα του πατέρα του, και με οδήγησαν στο δωμάτιο όπου βρήκα τον πρώην εραστή της κοπέλας που εκτελούσε ακόμη χρέη νταντάς στα παιδιά της κ. Μπ. Ο υπερήφανος αλλά τραυματισμένος διάσημος καθόταν σε μια μεγάλη πολυθρόνα, με το πρόσωπο ακόμα λερωμένο και ματωμένο, όπως και τα χέρια του. Εξέφρασα τη λύπη μου βλέποντας ότι ακόμα πονούσε από την πτώση του περνώντας μέσα απ’ τα σπασμένα τζάμια του παραθύρου της τραπεζαρίας του Δόκτορα Μπ., πρόσθεσα όμως πως ήλπιζα ότι δεν θα εγκατέλειπε την κοπέλα που του είχε επιτρέψει να τη συναντήσει στην τραπεζαρία του εργοδότη της. «Καταραμένη!» φώναξε αυτός ο διασκεδαστικός ήρωας! Προσθέτοντας πως δεν ήθελε να την ξαναδεί!

204

«Αν αυτός είναι ο μόνος λόγος για να εγκαταλείψετε το πρόσωπο της υποτιθέμενης αφοσίωσής σας, σας θυμίζω πως θα απολυθεί από τους πρόσφατους εργοδότες της, εκτός κι αν είστε διατεθειμένος να την παντρευτείτε, οπότε θα παραμείνει στην εργασία της, στην οικογένεια όπου υπηρετούσε μέχρι σήμερα, ώσπου να είστε έτοιμος να την παντρευτείτε ή να την αναλάβετε». «Νομίζετε πως είμαι βλάκας;» είπε, προσθέτοντας: «Ένας άνδρας της θέσης μου μπορεί να ερωτοτροπεί με όποιο όμορφο κορίτσι θέλει, αλλά ο γάμος, αυτό είναι άλλη υπόθεση! Παντρευόμαστε γυναίκες ευγενικής καταγωγής και μόνο!» Απάντησα: «Ευτυχώς υπάρχουν άνδρες, όπως και γυναίκες, που έχουν κάπως ευγενέστερο χαρακτήρα από τον δικό σας!» Και λέγοντας αυτό βγήκα απ’ το δωμάτιο, οπότε το διασκέδασα που άκουσα αυτόν τον «ευγενή» – ο Θεός να μας φυλάει από τέτοια χαρακτηρισμό!– να βρίζει και να βλαστημάει την ώρα που έφευγα. Λίγες μέρες αργότερα, ενώ ετοιμαζόμουν να φύγω από τη Ρώμη, είδα αυτόν τον νεαρό αριστοκράτη, που είχε συνέλθει, να οδηγεί την άμαξά του με τα τέσσερα άλογα. Απέφυγε, ωστόσο, να με κοιτάξει την ώρα που έσφιξα τη γροθιά μου καταπάνω του. Ευτυχώς δεν έφυγα μόνος απ’ τη Ρώμη, καθώς η κ. Μόουατ-Ρίτσι πήγαινε κι εκείνη στη Φλωρεντία για να συναντήσει κάποια μέλη της οικογένειάς της 205

που την περίμεναν σύντομα εκεί, και μου ζήτησε ευγενικά να τη συνοδεύσω. Εκεί έμελλε να παραμείνω κάπου τέσσερα χρόνια. Αυτό που μ’ έκανε να χαρώ ακόμη περισσότερο ήταν ότι οι γονείς μου σκόπευαν να με συναντήσουν εκεί λίγο αργότερα. Στο μεταξύ, θα τολμήσω ν’ αναφέρω μερικά πράγματα σχετικά με τις ευχάριστες και εντελώς απρόσμενες περιστάσεις που με περίμεναν στη Φλωρεντία, όχι γιατί ήμουν ιδιαίτερα ικανός, αλλά τα αναφέρω σαν μια μοναδική ένδειξη της καλής τύχης που με συνόδευε, όχι μόνο στην αρχή αλλά και μετέπειτα. Πρώτα πρώτα, μόλις φτάσαμε στη Φλωρεντία, πήγα σε μια τράπεζα, ή υποκατάστημα της τράπεζας της Ρώμης, όπου είχα απρόσμενα επιχειρήσει να εξασφαλίσω την απελευθέρωση του συζύγου της κυρίας που είχα συνοδεύσει για να διασκεδάσει στην κατοικία του επιφανέστερου τραπεζίτη στη Ρώμη. Κι εδώ στη Φλωρεντία με υποδέχθηκαν σαν να ήμουν ο στενός φίλος του νεαρού και πολύ όμορφου διευθυντή αυτού του θυγατρικού καταστήματος στη Φλωρεντία. Ο νεαρός αυτός κύριος με συμβούλεψε να εξασφαλίσω διαμονή σ’ ένα άδειο σπίτι απέναντι απ’ το Παλάτσο Πίττι [Pala o Pitti], ένα παλάτι που είχε ένας Αυστριακός Κόμης, ο άρχοντας του μεγαλύτερου τμήματος της ιταλικής περιοχής, πριν από τη μάχη του Σολφερίνο. Δεν άργησα ν’ ακολουθήσω αυτή την πρόταση, 206

κι έτσι η κ. Μόουατ-Ρίτσι κι εγώ βρήκαμε κατάλυμα σ’ αυτό το σπίτι, ώστε να περιμένουμε την άφιξη του νιόπαντρου ζευγαριού από την οικογένεια της κ. Μ.-Ρ. Κάπως αναπάντεχα, μια κυρία από τις Ηνωμένες Πολιτείες που έμενε στον τρίτο όροφο του διπλανού σπιτιού μάς επισκέφθηκε, και από εκείνη μάθαμε πως ο πρώτος κι ο δεύτερος όροφος του διπλανού μας σπιτιού είχε κατοικηθεί από τους Μπράουνινγκ. Γνωρίζαμε πως η κ. Μπράουννγκ είχε πεθάνει πρόσφατα. Η επισκέπτριά μας, που είχε τον όροφο επάνω από τους Μπράουνινγκ, μας είπε επίσης ότι η κ. Μπράουνινγκ ενδιαφερόταν έντονα για τα περίεργα [παραψυχολογικά] φαινόμενα, τα οποία είχε δει με τα μάτια της σε αρκετές περιπτώσεις, χάρη στην παρουσία του Χομ· αντιθέτως, τι παράξενο, ο κάπως βάναυσος κι αυταρχικός της σύζυγος, ο ποιητής Ρόμπερτ Μπράουνινγκ, αρνιόταν την παρουσία του σε κάθε τέτοια περίσταση, παρά τη δυσαρέσκεια της κ. Μπράουνινγκ, που όπως η γειτόνισσά μας, ενδιαφερόταν πολύ για τα περίεργα φαινόμενα που γνώριζε καλά η κ. Μόουατ-Ρίτσι. Αυτή η Αμερικανίδα φίλη της νεκρής πια γοητευτικής κυρίας Μπράουνινγκ, είχε την ευγένεια να μου εξασφαλίσει την άδεια να αντιγράψω ένα πορτρέτο με τον τίτλο «Η ωραία του Τιτιάνο ή Τιτσιάνο» [La Bella de Titiano, or Ti iano], έναν πίνακα γνωστό στους Άγγλους καλλιτέχνες ως «Η Ωραία 207

του Τιτσιάνο», έργο της πρώιμης περιόδου τόσων θαυμάσιων Ιταλών καλλιτεχνών. Καθώς ετοίμαζα την παλέτα και τα πινέλα μου, πρόσεξα πως στο έργο μου αναφέρονταν συχνά άλλοι καλλιτέχνες και οι περαστικοί επισκέπτες. Ανάμεσά τους κι ένας ηλικιωμένος κύριος που σύχναζε στο μέρος, κι όταν στεκόταν για να παρακολουθήσει τη δουλειά μου αναφωνούσε: “Bene, Benisimo [sic]” δηλαδή Καλό, πολύ καλό! Αυτός ο Έλληνας καλλιτέχνης, όπως αργότερα έμαθα ότι είναι, έγινε σύντομα ένας από τους καλύτερούς μου φίλους· κι αργότερα με κάλεσε στο ατελιέ του, όπου μου έδειξε ένα πορτρέτο του Ντάνιελ Χουμ, ή Χιουμ, όπως τον αποκαλούσαν όλοι όσοι τον γνώριζαν. Καθώς έδειξα μεγάλο ενδιαφέρον γι’ αυτό το πορτρέτο, ο Έλληνας γνωστός μου είπε: «Βλέπεις που ο Χιουμ απεικονίζεται μόνο με το πουκάμισο σ’ αυτό το ατελείωτο πορτρέτο;» «Γιατί άφησες σ’ αυτή την κατάσταση το ενδιαφέρον αυτό έργο;» ρώτησα. «Λοιπόν!» απάντησε ο καλλιτέχνης «ταράχτηκα τόσο πολύ καθώς έφτιαχνα αυτό το πορτρέτο, ώστε δεν μπόρεσα ποτέ να το τελειώσω». «Γιατί;» ρώτησα. «Λοιπόν, βλέπεις πως ο Χιουμ είναι μόνο με το πουκάμισο· φυσικά», συνέχισε ο Έλληνας γνωστός μου, «αυτό έγινε γιατί έκανε εξαιρετική ζέστη τότε».

208

«Κι ο Χιουμ δεν κάθισε ποτέ να σου ποζάρει για να τελειώσει το πορτρέτο;» ρώτησα. «Ανυπομονούσε να το κάνει», απάντησε ο Έλληνας φίλος μου «όμως είχα ξαφνιαστεί τόσο πολύ από κάτι που συνέβη, ώστε έφυγα απ’ το εργαστήριό μου, και δεν μπόρεσα ποτέ να γυρίσω να τελειώσω το έργο». «Σίγουρα», είπα «αυτό είναι λόγος να μη τελειώσετε το έργο σας;» «Λοιπόν, αυτό συνέβη εκείνη τη φορά», είπε ο καλλιτέχνης. «Όταν μπήκα στο εργαστήριό μου την επομένη για να τελειώσω τον πίνακά μου, έκπληκτος είδα το καβαλέτο όπου ήταν τοποθετημένο το πορτρέτο να έρχεται προς το μέρος μου από μόνο του, ενώ σε κάθε πλευρά του καμβά είδα δυο μικρά χέρια ή κόκκαλα να σπρώχνουν τον καμβά εμπρός». «Ομολογώ», είπε ο φίλος μου, «ότι τρόμαξα τόσο πολύ από αυτή την κίνηση του πίνακα που μόλις είχα αρχίσει, ώστε δεν είχα το κουράγιο να τον ολοκληρώσω! Φυσικά», συνέχισε, «αν τα χέρια που με είχαν τρομάξει τόσο πολύ ήταν αληθινά χέρια, δεν θα είχα τρομάξει τόσο». «Τι είδους χέρια ήταν αυτά που είδες;» ρώτησα. «Ήταν μόνο κόκκαλα, νεκρά κόκκαλα, φοβερά κόκκαλα, χωρίς ίχνος σάρκας ή αίματος!» είπε ο Έλληνας φίλος μου. «Στην πραγματικότητα, πέρασαν πολλές μέρες για να βρω το κουράγιο να ξαναμπώ στο εργαστήριό μου».

209

Δεν μπόρεσα να κρύψω εντελώς το γέλιο μου· έτσι, χαμογέλασε κι ο αγαπητός μου φίλος καθώς φεύγαμε απ’ το εργαστήριο. Και τώρα, ας αναφερθώ σ’ ένα άλλο ζήτημα. Η κ. Μ.-Ρ. μου είχε συστήσει διάφορα σημαντικά πρόσωπα που έμεναν εδώ στη Φλωρεντία. Ένα απ’ αυτά ήταν μια Αγγλίδα κόμισσα, στην οποία με σύστησε, κι αυτή με πληροφόρησε πως είχε την αγωνία να βρει έναν κύριο ικανό να πάρει τον πρωταγωνιστικό ρόλο σ’ ένα γαλλικό έργο, όπου χρειαζόταν κάποια στρατηγική. «Όλους τους μικρούς ρόλους τούς έχουμε κλείσει», είπε, «όμως δεν βρήκαμε κάποιον για τον κύριο ρόλο, ενός Αυστριακού αξιωματικού! Θα θέλατε» ρώτησε, «να τον αναλάβετε;» «Δεν συμπαθώ τους Αυστριακούς, κυρία», απάντησα. «Όμως», είπε η Κόμισσα «γνωρίζω πως είστε φίλος με μια διάσημη Αμερικανίδα ηθοποιό. Ίσως», πρόσθεσε, «να έχετε εμφανιστεί στη σκηνή μαζί με αυτή τη διάσημη κυρία». «Λυπάμαι, αλλά δεν είχα ποτέ μια τέτοια ευκαιρία», απάντησα. «Αν όμως θελήσετε ν’ αναλάβετε τον κύριο ρόλο σ’ αυτό το πρόσφατο έργο ενός αξιόλογου Γάλλου συγγραφέα, η αξιαγάπητη φίλη σας θα μπορούσε να σας συμβουλέψει ή να σας δώσει οδηγίες». Απάντησα, «Ευχαρίστως θα ζητήσω από τη φίλη μου την κ. Μ.-Ρ. να διαβάσει το έργο και να με 210

συμβουλέψει αν μπορώ να σας κάνω αυτή την εξυπηρέτηση που ζητάτε, παρότι δεν έχω ανέβει ποτέ στη σκηνή σαν ηθοποιός». «Πολύ καλά», απάντησε η Κόμισσα. «Ορίστε το βιβλιαράκι», και πρόσθεσε: «Σίγουρα μιλάτε γαλλικά;» «Αν δεν μιλούσα γαλλικά», απάντησα «δεν θα έπαιρνα τον ρόλο». Αν ήξερα ποια θα ήταν η πρωταγωνίστρια, δεν θα είχα δεχτεί ποτέ την πρόταση που μου έγινε, αφού η κυρία που θα ήταν η «αγαπημένη» μου αποδείχθηκε, προς μεγάλη μου έκπληξη, ότι ήταν η κυρία που είχα συνοδεύσει στη Λίμνη της Γενεύης και που μαζί με τον σύζυγό της μου τη σύστησαν εδώ στη Φλωρεντία. Το ακροατήριο στο οποίο εμφανίστηκα ντυμένος Αυστριακός αξιωματικός εδώ στη Φλωρεντία το αποτελούσαν πολλά διάσημα πρόσωπα, που με ενθουσιασμό χειροκρότησαν την απόδοσή μας· κι αυτό που με εξέπληξε ήταν που άκουσα αρκετούς από την επιφανή αυτή ομήγυρη να διαβεβαιώνουν πως ήμουν επαγγελματίας ηθοποιός! Κι όταν τελείωσε το πολύ σοβαρό έργο μας και ξαναφόρεσα τα συνηθισμένα ρούχα μου, άκουσα κάποιους άλλους απ’ το ακροατήριο που ακόμα συζητούσαν την απόδοσή μου στον ρόλο και δήλωναν πως ήμουν αναμφίβολα ένας πολύ έξυπνος ηθοποιός. Εγώ το διασκέδασα περισσότερο, γιατί αυτή ήταν η πρώτη μου εμφάνιση στη σκηνή. Η κόμισσα 211

με σύστησε στα πιο εξέχοντα μέλη της ομήγυρης, που όλοι τους μου έδιναν συγχαρητήρια για τον ρόλο μου σ’ αυτή την παράσταση τραγωδίας. Είναι περίεργο, όμως αυτή ήταν μια ελάχιστη εμπειρία σε σύγκριση με όσα θα συνέβαιναν αργότερα. Ήμασταν αναγκασμένοι να βρούμε άλλο σπίτι γιατί η ζέστη στο δικό μας εδώ στη Φλωρεντία ήταν ανυπόφορη. Έτσι μας συμβούλευσαν κάποιοι απ’ τους πολλούς γνωστούς μας να κλείσουμε μια βίλα πάνω σ’ ένα ύψωμα που έβλεπε την πόλη και, πιο πέρα, την πύλη για τον δρόμο που οδηγούσε στη Ρώμη.

212

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧVII Έτσι εξασφαλίσαμε μια ωραία κατοικία που έβλεπε όχι μόνο τα τείχη της πόλης αλλά και τα περίχωρα της πόλης της Φλωρεντίας, μαζί και τα δάση πέρα από την πόλη. Κι εδώ θα προσπαθήσω να δώσω μερικά στοιχεία αυτού του σπιτιού, από ένα βιβλιαράκι που έβγαλε η κ. Μόουατ-Ρίτσι, που το έχω ακόμα στην κατοχή μου και μου θυμίζει παλιές ευτυχισμένες μέρες. «Η κυριότερη από τις αξιομνημόνευτες βίλες που περιβάλλουν τη Φλωρεντία και που καθιαγιάστηκε από τα ίχνη του διάσημου νεκρού, είναι αυτή όπου ο Γαλιλαίος πέρασε δεκατέσσερα χρόνια, προτού η εκκλησιαστική μισαλλοδοξία τσακίσει κάθε παλμό της καρδιάς του. »Υπάρχει μια προτομή του Γαλιλαίου κοντά στη βόρεια είσοδο της βίλας, με μια επιγραφή που χρονολογεί την κατοίκηση μέσα σ’ αυτούς τους τοίχους. »Σ’ αυτή την πλατεία που τώρα ονομάζεται Πιάτσα ντι Μπελοσκουάρντο [Pia a di Bellosquardo] ανοίγεται μια κάπως επιβλητική πύλη που οδηγεί στην μπροστινή είσοδο της βίλας μέσα από έναν σύντομο αμαξιτό δρόμο, που έχει στο πλάι λαουρεστίνες, κουμαριές, κίτρινα γιασεμιά, τριανταφυλλιές και λίγα ωραία δέντρα, που αποκαλύπτουν την πιο 213

μαγευτική θέα. Προηγουμένως ονομαζόταν “Βίλα Αλμπίτσι” [Villa Albi i], αλλά τώρα την αποκαλούν “Βίλα του Ομπρελίνο” [Villa dell’Ombrellino]. »Το κέντρο της σκεπής της βίλας, ένα τετράγωνο περίπου είκοσι πόδια, είναι τριγυρισμένο από σιδερένιο κιγκλίδωμα, και απ’ αυτό το σημείο απλώνεται μπροστά σου ολόκληρη η πόλη της Φλωρεντίας με τα μεγαλοπρεπή παλάτια και τις παλιές της εκκλησίες». Αυτή η περιουσία ήταν τότε ιδιοκτησία ενός Γάλλου Κόμη που ήταν καλλιτέχνης ικανότατος. Μου παραχώρησε, ωστόσο, αυτή την ευχάριστη βίλα για ένα πολύ μικρό ποσό, κι εκεί ήρθαν αργότερα οι γονείς μου, λίγο μετά την αναχώρηση των νεαρών συγγενών της κ. Μ.-Ρ. Κι εκεί περάσαμε δυο ευχάριστα χρόνια· ο πατέρας μου όμως δεν έμεινε καιρό μαζί μας, γιατί πολλές ανησυχητικές καταστάσεις απαιτούσαν την παρουσία του στις Ηνωμένες Πολιτείες. Κι εδώ πρέπει ν’ αναφέρω ένα περίεργο συμβάν που επηρέασε πολύ την αγαπημένη μου μητέρα, την οποία συνάντησα ένα πρωί καθώς έβγαινε απ’ την κρεβατοκάμαρά της, που έβγαζε σε ένα μεγάλο χωλ στον δεύτερο όροφο, και μου έκανε εντύπωση η περίεργη έκφρασή της όταν με συνάντησε. «Έγινε κάτι που σε τρόμαξε;» τη ρώτησα. «Μόλις είδα τη θεία σου ΜακΊβερ», είπε η μητέρα μου, προσθέτοντας: «Ήταν η μεγαλύτερη αδελφή μου, που με πρόσεχε όταν έμεινα ορφανή από μητέρα».

214

«Η θεία ΜακΊβερ!» αναφώνησα, «πέρασε τον Ατλαντικό για να σε συναντήσει εδώ;» ρώτησα. «Όχι! » απάντησε η μητέρα μου. «Ξέρεις πόσο ανησύχησα στη διάρκεια αυτού του φοβερού πολέμου, κυρίως όταν έμαθα πως η υγεία της κλονιζόταν. Όμως τελευταία δεν έπαιρνα απάντηση στα πολλά γράμματα που της έστελνα, εξαιτίας του άγριου πόλεμου που μαινόταν μεταξύ των Βόρειων και Νότιων Πολιτειών». «Όμως η θεία σου δεν θα είναι όπως τη θυμάσαι, γιατί πέρασαν τα χρόνια. Είδα το ακτινοβόλο Πνεύμα ή την Ψυχή της, που με κοίταζε μέσ’ από την κουνουπιέρα του κρεβατιού μου, και η αγγελική της όψη μού χαμογελούσε με τόση αγάπη», απάντησε η μητέρα μου τρέμοντας από συγκίνηση καθώς μιλούσε. Βέβαια μου έκανε μεγάλη εντύπωση, αλλά είχα πολλές αμφιβολίες αν ήταν πραγματική αυτή η παράξενη εμπειρία, αφού μπορεί να ήταν κι ένα περαστικό όνειρο. Παρ’ όλες τις αμφιβολίες, σημείωσα την ημερομηνία και την ώρα αυτού το γεγονότος στο σημειωματάριό μου. Σχεδόν δυο μήνες αργότερα, ωστόσο, έφτασαν τα νέα για τον θάνατο της θείας ΜακΊβερ. Πράγματι, χάρη σ’ ένα σκάφος αποκλεισμού από το Τσάρλεστον, στη Νότια Καρολίνα, πήραμε ένα γράμμα απ’ το Τσερώ που μας πληροφορούσε πως η θεία ΜακΊβερ είχε πεθάνει το βράδυ πριν από το πρωινό που 215

μου είχε πει η μητέρα μου ότι είχε δει το αγαπημένο πνεύμα, το οποίο αναγνώρισε ότι ανήκε στη μεγαλύτερη αδελφή της, η οποία είχε δώσει τόση στοργή στο παιδί που αργότερα έγινε η αγαπημένη μου μητέρα· που τώρα είχε επηρεαστεί συναισθηματικά τόσο πολύ από την πρωινή εμφάνιση του πνεύματος της μεγαλύτερης αδελφής της, η οποία είχε φροντίσει με τόση αγάπη την καλή μου τη μητέρα, εδώ στο σπίτι μας σε μια ξένη χώρα!

216

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XVIII Λίγο μετά απ’ αυτό το παράξενο αλλά πειστικότατο περιστατικό, ο ιδιοκτήτης με κάλεσε να συνοδεύσω τον ίδιο και τους φίλους του, τους αδελφούς Κανταγκάλι [Cantagalli], στη θερινή κατοικία τους, κάπου δέκα ή έντεκα μίλια μακριά από τον δρόμο που οδηγούσε στη Ρώμη. Ένα χωριό με κάστρα πάνω σε ύψωμα που φαινόταν από μακριά, γνωστό για τις πολλές παλαιότατες τοιχογραφίες και ελαιογραφίες του, που οι αρετές ή τα μειονεκτήματά τους είτε θαυμάζονταν είτε αμφισβητούνταν από πολλούς διαφωνούντες της σύγχρονης εποχής μας. Ο φίλος μου ο Κόμης και ο μεγαλύτερος Κανταγκάλι αποχώρησαν μ’ ένα μόνιππο, ενώ ο νεότερος αδελφός, «ο Ρωμαίος», με συνόδευσε σε μια παρόμοια δική μου άμαξα. Το νεαρό μου πόνυ δεν ήταν ακόμα της εμπιστοσύνης, κι έτσι, πλησιάζοντας τα ερείπια ενός παλιού κάστρου που ήταν κάποτε κυκλωμένο από μια βαθιά τάφρο, το νεαρό πουλάρι τρόμαξε από ένα ξαφνικό αεράκι, άρχισε να τρέχει και μπήκε μέσα στην τάφρο, οπότε ξέφυγε το πλαϊνό της άμαξας, κι ο Ρωμαίος έπεσε από την άμαξα πάνω σε μια απότομη πλαγιά και κατρακύλησε στο ρέμα στον πάτο της τάφρου! Κι εκεί ορισμένα πράγματα που ανήκαν στον μεγαλύτερο Κανταγκάλι και 217

στον φίλο μου τον Κόμη σκορπίστηκαν στο χώμα, μαζί με το καμουτσίκι που μου είχε αρπάξει ο Ρωμαίος ενώ κατρακυλούσε. Όμως επειδή ήταν νέος και γεροδεμένος, σε λίγο στήθηκε ξανά στα πόδια του και μάζεψε τα πράγματα που ήταν σκορπισμένα γύρω του, ενώ εγώ κατάφερα να κουλαντρίσω το πόνυ. Μόλις ημέρεψα το τρομαγμένο μου πόνυ, ο Ρωμαίος μού πήρε το καμουτσίκι κι άρχισε να χτυπά δυνατά το πουλάρι, ώσπου αυτό να περάσει το ένα πόδι πάνω απ’ το λουρί της άμαξας και κουτσαίνοντας στην απότομη κατηφοριά να μας φέρει μπροστά σ’ έναν σωρό από πέτρες στην άκρη του δρόμου. Αυτό έκανε πια προσωρινά αχρείαστο το άτυχο πόνυ μου. Ο Ρωμαίος Κανταγκάλι με πληροφόρησε ότι πλησιάζαμε πια ένα πανδοχείο πάνω στον δρόμο, μ’ έναν σταύλο στο πίσω μέρος, όπου μπορούσαμε να βάλουμε το πόνυ να μείνει εκεί τη νύχτα, κι εμείς να επιδιορθώσουμε λίγο το κάθισμα. «Κι εμείς τι θ’ απογίνουμε;» ρώτησα. «Ευτυχώς», απάντησε ο Ρωμαίος, «βρισκόμαστε μόνο ένα μίλι από εκεί που θα περάσουμε τη νύχτα». Όταν φτάσαμε στο πανδοχείο, βρήκαμε τον πανδοχέα να περιμένει στην πόρτα, κι αυτός ο καλός άνθρωπος όχι μόνο ανέλαβε να φτιάξει το βαγονέτο εγκαίρως για να επιστρέψουμε στη Φλωρεντία, αλλά και να βοηθήσει το πόνυ μου να συνέλθει από το πέσιμο πάνω στον σωρό τις πέτρες.

218

Ο δρόμος τώρα μπροστά μας ανηφόριζε ανάμεσα σε ψηλά και πυκνά δέντρα και από τις δυο πλευρές. Ο φίλος μου ο Ρωμαίος, που ήταν έξι πόδια ψηλός και κοτσονάτος, έβαλε το όπλο του στον ώμο και μου ζήτησε να κρεμάσω πάνω στην κάνη το παλτό του Κόμη, που του το είχε εμπιστευτεί. Κι όταν το έκανα, ο Ρωμαίος ξεκίνησε ν’ ανηφορίζει τον λόφο, οπότε τα ψηλά δέντρα στις δυο μεριές του απότομου δρόμου στέναζαν και βογγούσαν πάνω απ’ τα κεφάλια μας, ενώ εμείς συνεχίζαμε την ανηφορική πορεία μας. Σχεδόν είχαμε φτάσει στο τέλος της ανηφοριάς, όταν με ρώτησε ο Ρωμαίος αν κρεμόταν ακόμη το παλτό του Κόμη πάνω στ’ όπλο του. Μόλις του είπα ότι μάλλον είχε πέσει, ο Ρωμαίος είπε: «Κάτσε κάτω εδώ και ξεκουράσου, εγώ θα πάω πίσω να το ψάξω», και ξεκίνησε αμέσως. Δεν αρνήθηκα την πρότασή του να καθίσω, κι έμεινα εκεί πολλές ώρες, όπως μου φάνηκε, περιμένοντας την επιστροφή του, και για να διασκεδάσω, σκέφτηκα πόσο ευχάριστο θα ήταν, «αφού δεν είχα Ρωμαίο, να είχα τουλάχιστον παρούσα την Ιουλιέτα». Μόλις έκανα αυτή την ελαφρώς αστεία σκέψη, άκουσα τις φωνές ξένων στον δρόμο από πάνω μου, που κουβεντιάζαν ή φωνάζαν ο ένας στον άλλον ενώ πλησίαζαν. Ξαφνικά θυμήθηκα την πληροφορία του Ρωμαίου για την επίθεση μιας ομάδας ντόπιων στην άμα219

ξα μιας Αγγλίδας κύριας και του γιου της, που τον άρπαξαν αυτοί οι παλιάνθρωποι και ζητούσαν ένα εξωφρενικό ποσό για λύτρα. Την ώρα που εγώ αναλογιζόμουν τα ανησυχητικά αυτά συμβάντα, οι ντόπιοι με είχαν περικυκλώσει και τρόμαξα. Αυτοί όμως ρωτούσαν μόνον τι είχε απογίνει ο Σινιόρ Ρωμαίος, προσθέτοντας: «πως ο Σινιόρ Κοντέ [Signor Condé]» κι ο φίλος του είχαν στείλει αυτή την ομάδα τους εργάτες να μας ψάξουν και να μας πάνε στην πόλη όπου μας περίμεναν. Την ώρα που μιλούσαν, εμφανίστηκε ο Σινιόρ Ρωμαίος με φοβισμένη διάθεση, γιατί είχε χάσει το όπλο του Κόμη, και ιδού! να που το όπλο και το παλτό του Κόμη βρισκόταν εκεί, λίγες γιάρδες από εκεί όπου καθόμουν! Η ανακάλυψη αυτή όμως δεν πιστώθηκε σ’ εμένα αλλά στη βιασύνη και την ορμητικότητα του φίλου μου, του Σινιόρ Ρωμαίου! Κατά συνέπεια, ξεκινήσαμε όλοι μαζί με τα πόδια! Δεν είναι απαραίτητο να περιγράψω την άφιξή μας στο παλιό κάστρο, ούτε τον χορό με τις νεαρές κοπέλες που μαζεύτηκαν εκεί, ούτε τις δυο μέρες που πέρασα στη θερινή κατοικία των αδελφών Κανταγκάλι. Δεν πρέπει όμως να παραλείψω ν’ αναφέρω πως βρήκα το καημένο μου πόνυ να έχει συνέλθει στην υγεία του, κι έτσι επιστρέψαμε άνετα στη Φλωρεντία.

220

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΙΧ Λίγους μήνες αργότερα! Για να επιστρέψω στις φλωρεντινές μου εμπειρίες, πρέπει ν’ αναφέρω πως ενώ η όμορφη βίλα μας ήταν μια υπέροχη θερινή κατοικία, τον χειμώνα απεδείχθη κάπως ψυχρή, καθώς το μεγάλο χωλ, οι χοντροί πέτρινοι τοίχοι και η βαριά οροφή μάς βάραιναν· έτσι, καθώς πλησίαζε ο δεύτερος χειμώνας, ανέφερα στον φίλο μου τον Κόμη την επιθυμία μου να επιστρέψω στην πόλη που είχαμε μπροστά μας, προστατευμένη με τα ψηλά της τείχη από τις χειμωνιάτικες ριπές. Αφήνοντάς με κάπως έκπληκτο, ο συμπαθέστατος ιδιοκτήτης με πληροφόρησε πως του είχαν μόλις προσφέρει ένα μεγαλύτερο ποσό γι’ αυτή τη γραφική κατοικία, και πρόσθεσε ότι η δική μου αναφορά σε αυτό το ζήτημα τού θύμισε ότι υπήρχε κι ένα άλλο σπίτι στην πόλη, που μπορεί να μου αρέσει περισσότερο απ’ αυτή τη βίλα. «Τι θα έλεγες», συνέχισε ο Κόμης «αν σου κανόνιζα ένα από τα πιο ωραία εξοπλισμένα παλάτια της Φλωρεντίας, ένα παλάτι όπου η πρώην βασίλισσα της Ολλανδίας πέρασε δυο χρόνια με τους γιους της, που ο μεγαλύτερος πέθανε εκεί, ενώ ο άλλος είναι τώρα “Αυτοκράτορας της Γαλλίας”». «Το κτίριο αυτό», είπε, «δεν άξιζε τον τίτλο του 221

παλατιού όταν έμενε εκεί η Βασίλισσα της Ολλανδίας! Μετά το αγόρασε ο ιδιοκτήτης του Παλάτσο Πίττι, που το πούλησε σ’ έναν πλούσιο Γάλλο, φίλο μου, έναν κύριο με ξεχωριστό γούστο και καλλιτεχνική κρίση, που ξόδεψε μια περιουσία στη διακόσμηση και στη γενική βελτίωση του εσωτερικού ενός κτιρίου που ήταν άλλοτε μια μελαγχολική κατοικία. Κι έτσι τώρα δεν υπάρχει σπίτι ή παλάτι εδώ στη Φλωρεντία να συγκριθεί σε κομψότητα με αυτό το κτίριο, και δεν θα προσφερόταν για κατοίκηση τώρα, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Έχουν, ωστόσο, επιβληθεί ορισμένοι όροι». «Φοβάμαι πως ένα τέτοιο κτίριο θα απαιτεί ένα ποσό πάνω από τις δυνάμεις μου», είπα απαντώντας. «Ασφαλώς αυτό θα ίσχυε», απάντησε ο Κόμης «αν ήσουν όπως οι περισσότεροι από εμάς». Δεν μπόρεσα να συγκρατήσω ένα χαμόγελο, ενώ ρωτούσα σε τι διέφερα από τους υπόλοιπους συνανθρώπους μου. «Αρχικά», απάντησε ο Κόμης, «δεν αγαπάς τα σκυλιά ούτε κανένα από τα αιλουροειδή κατοικίδια. Όμως», συνέχισε ο Κόμης «αν κάνεις μια προσφορά, νομίζω πως θα μπορούσα να σου εξασφαλίσω την κατοικία σε πολύ λογική τιμή, αφού δεν είσαι παντρεμένος και δεν έχεις παιδιά, και μάλιστα δεν έχεις μωρά! Αυτός είναι ένας πολύ σημαντικός όρος για τον ιδιοκτήτη της κατοικίας, που έχει ξοδέψει μια περιουσία».

222

«Και τώρα», συνέχισε ο Κόμης «προτείνω να επισκεφτούμε τον ιδιοκτήτη, που είναι παλιός μου φίλος, και να του εξηγήσουμε ποιος είσαι και τι κάνεις. Θα τον ρωτήσω επίσης ποια είναι η χαμηλότερη τιμή που θα δεχόταν ετησίως για να μείνεις σ’ αυτή την ωραία κατοικία. Να προσθέσω», συνέχισε ο Κόμης «ότι η περιγραφή της κατοικίας στην οποία αναφέρομαι δεν αφορά την εξωτερική όψη της μοναδικής αυτής κατοικίας αλλά την κομψότητα του εσωτερικού». Ευχαρίστησα τον φίλο μου για την ευγενική του πρόταση. Μου έκανε επίσης εντύπωση που επέστρεψε με «μια άδεια» να επισκεφθώ την κατοικία. Άρχισα να φοβάμαι πως υπάρχει κάποιο μειονέκτημα στην όλη υπόθεση! Όμως την επομένη συνόδευσα τον Κόμη σ’ αυτό το περίφημο σπίτι. Κι ανακάλυψα έκπληκτος ότι το οίκημα ξεπερνούσε κατά πολύ τις προσδοκίες μου. Όμως αυτό που αποδείχτηκε μεγάλη τύχη για μένα, αποδείχτηκε αργότερα μεγάλη δυστυχία για την αγαπητή μου φίλη, την κ. Μόουατ-Ρίτσι, λόγω μιας συμφοράς που κόντεψε να της στοιχίσει τη ζωή, στο τέλος της δεύτερης χρονιάς που κατοικούσαμε σ’ αυτό το σχεδόν βασιλικό παλάτι! Αλλά, για να επιστρέψω στο εσωτερικό του κτιρίου, πρόσεξα κάτι καθώς πηγαίναμε προς τη δεύτερη από τις δύο μεγάλες πόρτες ή πύλες που άνοιγαν στην οδό ντέι Μπάρντι [Via dei Bardi], ή «Πύλη 223

του Ποιητή», όπως θα έπρεπε να τη λέμε, εκεί όπου η άμαξά μας συνάντησε μια όμορφη μαρμάρινη πλατφόρμα στα δεξιά, από την οποία μια εξαιρετικά ωραία σκάλα από μάρμαρο Καρράρα [Carrara] οδηγούσε στον επάνω όροφο, δηλαδή στον πρώτο όροφο της όμορφης κατοικίας, αφού στο ισόγειο το μόνο δωμάτιο που μπορούσε να βρει κανείς ήταν μια αίθουσα αφιερωμένη στα μπιλιάρδα, η οποία έπιανε τον χώρο ανάμεσα στις δύο μεγάλες πόρτες που άνοιγαν στον δρόμο. Καθώς ανέβαινα την ωραία σκάλα για τον πρώτο όροφο, πρόσεξα τα εξαίσια μαρμάρινα κάγκελα, ενώ το παράθυρο στα δεξιά μας δεν ήταν ξύλινο, ακόμα και τα παραθυρόφυλλα ήταν από το ίδιο μάρμαρο Καρράρα, και το λεπτό χρωματισμένο του γυαλί γλύκαινε τη λάμψη του καλοκαιρινού φωτός. Πριν ανεβούμε αυτή τη σπάνια κι ωραία σκάλα για τον πρώτο όροφο, με την απαλή καμπή της, είχαμε περιεργαστεί τη μεγάλη αίθουσα μπιλιάρδου στο ισόγειο, που καταλάμβανε τον αρκετά μεγάλο χώρο ανάμεσα στους δύο δρόμους που οδηγούσαν από την είσοδο στο πίσω μέρος του κτιρίου, οπότε διασχίσαμε τον πρώτο απ’ αυτούς τους αμαξιτούς δρόμους για να επισκεφθούμε τη μεγαλύτερη κουζίνα που είχα δει ποτέ, μαζί με τις απλόχωρες εγκαταστάσεις των στάβλων. Η έκταση του κτιρίου με ξάφνιασε. Και τώρα, επιστρέφοντας στην υπέροχη μαρμά224

ρινη σκάλα, που τη φώτιζε το χρωματιστό γυαλί, φτάνοντας στο κεφαλόσκαλο, μπήκαμε σε μια ευρύχωρη αίθουσα μουσικής μ’ ένα πελώριο πιάνο με ουρά. Τα παράθυρα της μπροστινής αίθουσας, όπως και της μεγάλης και ωραίας τραπεζαρίας, έβλεπαν στην οδό ντέι Μπάρντι. Μέσα απ’ αυτές τις αίθουσες διασχίσαμε αρκετές άλλες μικρότερες, που οδηγούσαν στο μεγάλο και λαμπρά διακοσμημένο σαλόνι, που έβλεπε τον ποταμό Άρνο, στο πίσω μέρος του σπιτιού, κι εκεί ένας μεγάλος στρωμένος δρόμος οδηγούσε στο ποτάμι. Το σαλόνι, το πιο αξιοπρόσεκτο μέρος της κατοικίας, έβλεπε κι αυτό προς στη μεριά του ποταμού με τις πολλές γέφυρες, και πέρα απ’ το ποτάμι, έβλεπε ολόκληρη την πόλη της Φλωρεντίας, με τα παλάτια της και τις ακόμα πιο θαυμαστές εκκλησίες της πιο σημαντικής πόλης της Ιταλίας, με εξαίρεση τη Ρώμη. Το σαλόνι ή αίθουσα υποδοχής, όπως θα έπρεπε να το αποκαλούμε, ήταν το πιο θαυμάσιο δωμάτιο που είχα δει ποτέ σε ιδιωτική κατοικία, ακόμα και το δάπεδο ήταν ένα εξαιρετικό δείγμα κατεργασίας ξύλου. Τα έπιπλα ήταν επίσης θαυμάσια, όμως το μαρμάρινο τζάκι τράβηξε πρώτο την προσοχή μου, κι οι τοίχοι ήταν καλυμμένοι με ταπετσαρία επιχρυσωμένη. Πάνω σ’ αυτό το χρυσό φόντο, μια σειρά υπέροχοι πίνακες, φτιαγμένοι από τους πιο αξιόλογους Γάλλους καλλιτέχνες της περιόδου 1850-1860, τους κυρίους Μπουκέ [Bouquet] και Παπετύ [Papety].

225

Μπαίνοντας στην αίθουσα, ο πρώτος πίνακας που τράβηξε την προσοχή μου έδειχνε τον Ραφαήλ να στέκεται χαλαρά μπροστά στο καβαλέτο του, πάνω στο οποίο βρισκόταν ένας μισοτελειωμένος καμβάς που απεικόνιζε τη «Μαντόνα της Σετζιόλα» [La Madonna de la Seg(g)iola], ενώ πίσω απ’ τον καλλιτέχνη βρισκόταν μια μισόγυμνη φιγούρα του αγαπημένου του μοντέλου, της Φουρναρίνα [La Fournarina], που κρατούσε ένα δάφνινο στεφάνι πάνω απ’ το κεφάλι του Ραφαήλ. Ανάμεσα σ’ αυτό το σύνολο από πίνακες και σ’ ένα άλλο που απεικόνιζε τον Σαίξπηρ μαζί με διάφορους χαρακτήρες των έργων του, βρίσκεται ένα μαγευτικό διακοσμητικό τζάκι, ή κάτι που θα μπορούσε να περιγραφεί ως μνημείο αφιερωμένο στον Φουριέ [Fourier], ενώ μια προτομή του αξιόλογου αυτού ανθρωπιστή ατενίζει προς τα κάτω το ανάγλυφο με κάποια διάσημα αποφθέγματα του Φουριέ, σκαλισμένα με χρυσά γράμματα ή φιγούρες· ενώ σε κάθε πλευρά του υπέροχου αυτού μαρμάρινου τζακιού, δυο χαριτωμένα γυμνά παιδιά τέρπουν τον παρατηρητή με την αθώα μα εύγλωττη ομορφιά τους. Πέρα απ’ αυτό το υπέροχο έργο γλυπτικής υπάρχει ένας πίνακας που απεικονίζει τον Μιχαήλ Άγγελο Μπουοναρότι [Michael Angelo Buonarotti] να στέκεται ανάμεσα σε δύο από τα πιο διάσημα αγάλματά του. Στο απέναντι τοίχο βρίσκεται ένας μεγαλύτερος πίνακας, που δείχνει τον Δάντη να τον οδηγεί 226

το Πνεύμα του Βιργιλίου, ενώ στον αέρα πάνω από τις δύο αυτές φιγούρες αιωρείται το Πνεύμα της Φραντσέσκα ντα Ρίμινι [Franscesca da Rimini], που ανυψώνεται στη γη των νεφών ή στον παράδεισο. Σε μια άλλη μεριά της αίθουσας βρίσκεται ο Ντον Τζιοβάνι, τριγυρισμένος από ωραία θύματα της ερωτοληψίας του, ενώ μια άλλη ομάδα από πίνακες παριστάνει πάλι τον Ραφαήλ, να στέκεται ανάμεσα στον Μεφιστοφελή και τον Φάουστ, που αγκαλιάζει τη Μαργαρίτα! Σ’ αυτή τη χαριτωμένη κατοικία περάσαμε δυο όμορφα χρόνια με την αγαπημένη μου μητέρα, και μερικές εβδομάδες με τον πατέρα μου· παρότι λόγω της ανησυχίας του για τις εξελίξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου μαινόταν ο εμφύλιος πόλεμος, σύντομα μας άφησε για να παρακολουθήσει τα γεγονότα που τον αφορούσαν άμεσα. Όταν η υγεία της μητέρας μου τής το επέτρεπε, συμμετείχε σε όλες μας τις περιπέτειες και διασκεδάσεις, σε μερικές ερχόταν και η ίδια η Μαντάμ Σαμπατιέ [Madame Sabatier] και μας γνώριζε πολλές ενδιαφέρουσες προσωπικότητες. Μεταξύ αυτών ήταν κι ο πρώην Φλωρεντινός επίσημος και η χαριτωμένη Αμερικανίδα σύζυγός του, που την είχε παντρευτεί στο Σαν Φραντσίσκο, στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου είχε πολιτογραφηθεί Αμερικανός πολίτης, και όπου αργότερα εξελέγη Δήμαρχος της πόλης. Ανάμεσα στα ενδιαφέροντα πρόσωπα που έρχο227

νταν τα απογεύματα της Παρασκευής ήταν κι ο κ. Τόμας Αντόλφους Τρόλοπ [Thomas Adolphus Trollope], ο νεότερος αδελφός του γνωστού «Άντονυ Τρόλοπ» [Anthony Trollope], ενός από τους πιο γνωστούς συγγραφείς της εποχής, που μας συστήθηκε όσο ακόμα μέναμε στη Βίλα Ομπρελίνο. Κι έτσι, μετά από κάμποσους μήνες που περάσαμε στην «Οικία Σαμπατιέ» [The Casa Sabatier], προσέρχονταν επισκέπτες από κάθε γωνιά σχεδόν της υφηλίου, Ά γγλοι, Γ άλλοι, Γ ερμανοί, Ρ ώσοι, Πολωνοί κ.λπ., που όλοι έδειχναν τον μεγάλο τους ενθουσιασμό για τη λαμπρότητα του μεγαλοπρεπέστατου σαλονιού. Στο μεταξύ, η αγαπητή μας κ. Μόουατ-Ρίτσι είχε συγκεντρώσει γύρω της μια συντροφιά από νεαρούς και νεαρές πολλών εθνικοτήτων, οπότε σκέφτηκε πως μπορούσε να τους βοηθήσει ετοιμάζοντάς τους για την εμφάνισή τους στη σκηνή. Η δική μου επιτυχημένη εμφάνιση μόλις έφθασα στη Φλωρεντία, μαζί με τον θαυμασμό μου για τον ευγενικό και ανιδιοτελή χαρακτήρα της κ. Μ.-Ρ., με έκανε τώρα να θέλω να προσφέρω κάτι περισσότερο στα σχέδιά της, εκτός απ’ τη μεγάλη αίθουσα στο κεφαλόσκαλο της μαρμάρινης σκάλας, με το τεράστιο πιάνο, επειδή το χαμηλό ταβάνι της αίθουσας καθιστούσε αυτό το μέρος αταίριαστο για οποιαδήποτε παράσταση αξιώσεων. Καθώς αναλογιζόμουν αυτό το θέμα, θυμήθηκα ξαφνικά μια αγγελία στην πόρτα ενός παλάτσο, 228

παλατιού θα το λέγαμε, στο τέρμα του δρόμου μας, που πρόσφερε για πώληση ή αγορά ένα μεγάλο διαμέρισμα. Βάλθηκα λοιπόν να το δω, αναφέροντας τους σκοπούς μου, και βρήκα ότι το διαμέρισμα, δηλαδή το τμήμα του παλατιού, ήταν ακριβώς αυτό που γύρευα, κι η τιμή που ζητούσαν ήταν εξαιρετικά χαμηλή. Συνεπώς έκλεισα άμεσα αυτό το μοναδικό τμήμα ή ξεχωριστό μέρος του μεγάλου και αρχαίου κτιρίου που θα ταίριαζε θαυμάσια σε μια εξαιρετική σκηνή. Βέβαια η σκηνή έλειπε, αλλά δεν πήρε χρόνος να στηθεί μία στο βάθος της μακρόστενης αίθουσας, η οποία είχε αρκετά αξιοθαύμαστα χαρακτηριστικά, εν μέρει χάρη στο ασυνήθιστο ύψος της ωραίας οροφής και στην κομψότητα της περιβάλλουσας πινακοθήκης, με τη χρυσή και κλουαζονέ διακόσμηση. Κι εδώ, με τη διεύθυνση της κ. Μόουατ-Ρίτσι, παίχτηκαν μια σειρά από θεατρικά έργα σε μια αίθουσα συνήθως γεμάτη για τρεις διαδοχικές περιόδους. Ο γενικός κανόνας που ίσχυε ήταν ότι η κ. Μ.-Ρ. είχε το θεωρείο στο δεξί μέρος της σκηνής, ενώ η αγαπημένη μου μητέρα καθόταν στο θεωρείο απέναντι από τη σκηνή. Συνήθως όλα τα καθίσματα ήταν πιασμένα, καμιά φορά από Ιταλούς ή ανθρώπους από άλλους τόπους, ενίοτε από Άγγλους ή Αμερικανούς. Η σύζυγος του Άγγλου αντιπροσώπου στη Φλωρεντία ήταν από τα ευφυέστερα, διασκεδαστικότερα 229

και ικανότερα μέλη μας· την υποστήριζαν, βέβαια, πολλές γοητευτικές νεαρές διαφόρων εθνικοτήτων, ενώ άλλοι άρρενες υποστήριζαν εμάς. Μεταξύ αυτών ήταν κι ένας ψηλός και ιδιαίτερα ρωμαλέος πρώην Ιταλός αξιωματικός, ένας από τους τελευταίους αρχηγούς του στρατού του Γκαριμπάλντι που είχαν επιτεθεί στους Αυστριακούς στο Σολφερίνο. Επειδή δεν μιλούσε αγγλικά, η παρουσία του στη σκηνή σπάνια απαιτούνταν, όμως πολλές φορές βοηθούσε τον λογιστή που είχε αναλάβει την πώληση των εισιτηρίων. Αυτός ο πρώην αξιωματικός ήταν ένα εξαιρετικά λυπημένο πρόσωπο, μετά τη μεγάλη απογοήτευση στην οποία ο ίδιος και οι περισσότεροι αξιωματικοί των δυνάμεων του Γκαριμπάλντι είχαν πρόσφατα εκτεθεί, λόγω μιας απόφασης εξαιτίας της σφοδρής αντιπολίτευσης των ανδρών της δύναμης του Πεδεμόντιου [Piedmontese], δηλαδή όσων ήταν υπό τις διαταγές του Βασιλέα Βίκτορα Εμμανουήλ, που όλοι τους αντιδρούσαν στο να δοθούν ισότιμοι στρατιωτικοί βαθμοί στους Γκαριμπαλντινούς. Όμως, καθώς θα θυμάται ο αναγνώστης, αυτή η δύναμη αποδείχθηκε πιο αποτελεσματική από εκείνη που διοικούσε ο Βασιλιάς Βίκτωρ Εμμανουήλ, αλλά τώρα ο Βίκτωρ Εμμανουήλ και οι διόλου αποτελεσματικές δυνάμεις του είχαν στον έλεγχό τους εκείνους που η ενεργητικότητα και η ανδρεία τους είχαν ξεπεράσει κατά πολύ τις αντίστοιχες της ξιπασμένης στρατιάς του Βασιλιά! Εγώ, σαν ξένος, 230

δεν μπορούσα φυσικά να επέμβω σ’ αυτές τις εθνικές έριδες. Ωστόσο, αν δεν μεσολαβούσε για χάρη μου ένας πρώην Αμερικανός αξιωματικός, μπορεί και να είχα πάθει σοβαρό ατύχημα, ακόμα και να φυλακιστώ, εξαιτίας αυτής της ανωμαλίας. Ο εξαιρετικά ωραίος αυτός Γκαριμπαλντινός, ο Σινιόρ Τζιαρούσο [Signor Giarusso], είχε εξοργιστεί τόσο πολύ από την άρνηση τής εν λόγω μονάδας να του δώσουν τον βαθμό που είχε πετύχει, ώστε λίγο μετά αφότου τον είχα δεχτεί ως απασχολούμενο προκειμένου να ευχαριστήσω κάποια μέλη του θεατρικού σωματείου, αυτός επιτέθηκε σ’ ένα σημαίνον μέλος της ιταλικής βουλής που συνεδρίαζε στη Φλωρεντία, και του τραυμάτισε σοβαρά το χέρι. Ο φίλος μου, ο πρώην Δήμαρχος του Σαν Φραντσίσκο, που τον εκτιμούσαν πολύ τα περισσότερα σημαίνοντα μέλη της φλωρεντινής κοινότητας, όχι μόνο με ειδοποίησε για τον κίνδυνο που διέτρεχα εξαιτίας της σφοδρής αυτής επίθεσης του Τζιαρούσο ενάντια σ’ αυτόν τον γερουσιαστή, αλλά και με συμβούλεψε να επισκεφθώ τον γερουσιαστή και να του εκφράσω τη λύπη μου γι’ αυτή την απερίσκεπτη επίθεση σ’ αυτό το σημαίνον πρόσωπο. Οπότε επισκέφθηκα τον γερουσιαστή, ο οποίος, χάρη στη διαμεσολάβηση του πρώην Δημάρχου του Σαν Φραντσίσκο με δέχθηκε ευγενικά στο σπίτι του. Κι εκεί συζητήσαμε με τον γερουσιαστή την κατάσταση και τον διαβεβαίωσα πως εάν γνώριζα 231

οτιδήποτε για την πρόθεση του Τζιαρούσο, θα είχα αμέσως ειδοποιήσει την αστυνομία για τον κίνδυνο. Ο γερουσιαστής με πληροφόρησε πως ο Τζιαρούσο επρόκειτο να κληθεί ενώπιον μιας συνέλευσης αξιωματικών την επομένη, και πως ο ίδιος (ο γερουσιαστής) θεωρούσε ότι θα ήταν επιθυμητό να παρίσταμαι κι εγώ εκεί. Απάντησα πως θα παρίσταμαι οπωσδήποτε, και για το δικό μου συμφέρον αλλά και συνυπολογίζοντας τον ίδιο τον γερουσιαστή, γιατί λυπόμουν βαθιά γι’ αυτή την εξωφρενική επίθεση στον Εξοχότατο. Την επομένη εμφανίστηκα στο δικαστήριο μαζί με τον φίλο μου τον πρώην Δήμαρχο του Σαν Φραντσίσκο, ο οποίος με σύστησε στους επισήμους που παρίσταντο εκεί, κι όταν ακούστηκε η μπερδεμένη απολογία του Τζιαρούσο, στην οποία προσπάθησε να δικαιολογήσει την επίθεση στον γερουσιαστή, με ρώτησαν αν είχα υποκινήσει την επίθεση αυτή άμεσα ή έμμεσα. Ζήτησα να αποσυρθεί ο Τζιαρούσο όσο θα εξηγούσα τα πράγματα. Το δικαστήριο δέχθηκε το αίτημά μου και πληροφόρησα τα μέλη πως η μεσολάβησή μου για χάρη του Τζιαρούσο ήταν μια κίνηση φιλανθρωπίας εκ μέρους μου που οφειλόταν στην πικρή απογοήτευση που ένιωθαν όλοι οι άνδρες και αξιωματικοί του Γκαριμπάλντι που ήταν εκτεθειμένοι. Οι παρευρι232

σκόμενοι πρέπει να γνώριζαν, εφόσον η επίθεση του Τζιαρούσο στον γερουσιαστή από τη Σικελία ήταν η απόδειξη, για την παράνοια του καημένου αλλά γενναίου αξιωματικού, και πρόσθεσα ότι εάν περίμενα μια τέτοια προσβολή, θα είχα ζητήσει αμέσως τη σύλληψη του δύστυχου αξιωματικού, που ήταν φανερά το θύμα κάποιας διανοητικής ασθένειας, από την οποία υπέφερε· κι αν μου επέτρεπε το δικαστήριο να κάνω μια πρόταση, θα συμβούλευα να απελευθερωθεί ο Τζιαρούσο, με την προϋπόθεση να δεχθεί την ενσωμάτωσή του στο στράτευμα που οργανωνόταν από τις βιενέζικες αρχές για ν’ αναλάβει την κατάληψη του Μεξικού. Αυτή η πρόταση έγινε δεκτή από την πλειοψηφία των μελών που παρευρίσκονταν, κι αποφάσισαν να διορίσουν δύο αστυνομικούς να συνοδεύσουν τον Τζιαρούσο, ώστε να φύγει ασφαλής από εκεί. Κάλεσαν τότε το Τζιαρούσο, και μετά από έναν μικρό δισταγμό, δέχθηκε απρόθυμα να δράσει σύμφωνα με αυτή την απόφαση. Τότε διαλύθηκε η συνεδρίαση, και μερικοί από τους παρευρισκόμενους επισήμους με ευχαρίστησαν για την πρόταση να απαλλαγεί έτσι η Φλωρεντία από την παρουσία αυτού του επικίνδυνου μέλους της κοινότητάς μας.

233

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧ Περίπου δύο εβδομάδες μετά την αναχώρηση του Τζιαρούσο, ήμουν απασχολημένος ένα βράδυ αργά στο θέατρό μας, ετοιμάζοντας την επόμενη «παραγωγή», όταν με ξάφνιασε ένας χτύπος στην πόρτα της εισόδου στο χωλ του Παλατιού. Άνοιξα την πόρτα και κατάπληκτος αντίκρισα μπροστά μου τον Τζιαρούσο να με κοιτάει σαν άγριο θηρίο, προφανώς πιο τρελός τώρα παρά ποτέ, ενώ φώναζε: «Τι; Δεν χαίρεσαι που καλωσορίζεις για άλλη μια φορά τον καημένο σου τον φίλο, αυτόν που έτσι παγαπόντικα κατόρθωσες να διώξεις; Πόσο θα χαίρεσαι», συνέχισε ειρωνικά «που βλέπεις ότι δεν είναι και τόσο χαζός ή βλάκας όπως νόμιζες, όταν για ένα πταισματάκι τον ξαπόστελνες να κυνηγήσει μια σίγουρα κακή μοίρα!» »Το βλέπεις, όμως, ότι παρά την κακομοιριά μου, είμαι ακόμα αφοσιωμένος σε σένα», συνέχισε σε έναν εντελώς διαφορετικό τόνο και τρόπο, «έχω κιόλας αποδείξεις για την παράξενη δύναμη που κατέχεις. »Άκου να σου πω», συνέχισε, «από καιρό υποψιάζομαι πως είσαι μέλος κάποιας μυστικιστικής οργάνωσης, ίσως καμιάς δαιμονικής οργάνωσης, κι ότι θες να με δοκιμάσεις στα γρήγορα, προτού μου δείξεις την εμπιστοσύνη σου. Έλα, ομολόγησε!» πρόσθεσε.

234

«Δοκίμασέ με! Ζήτα μου αποδείξεις και θα δεις πόσο πιστά εγώ θα σε υπηρετώ. Καλύτερα κι από άγγελο εξ ουρανού ή δαίμονα της κολάσεως». Συνειδητοποίησα, ενώ άκουγα το παράλογο ξέσπασμά του, πως αυτός ο άτυχος αξιωματικός που είχε υπηρετήσει τόσο ηρωικά τον Στρατηγό Γκαριμπάλντι στη μάχη του Σολφερίνο, είχε τρελαθεί πια εντελώς και δεν μπορούσε να συνέλθει! Αλλά ακόμα κι έτσι, πώς θα μπορούσα να ξεφορτωθώ αυτόν τον άτυχο μανιακό; Καθώς σκεπτόμουν τον σοβαρό κίνδυνο στον οποίο ήμουν εκτεθειμένος, έτυχε να προσέξω έναν οπλισμένο αστυνομικό που περνούσε αθόρυβα από το πέρασμα που οδηγούσε στη μισάνοικτη πόρτα μπροστά από την οποία στεκόταν ο Τζιαρούσο. Είχε ακούσει κι αυτός ο φρικτός άνθρωπος τα βήματα του αστυνομικού που πλησίαζε, οπότε προσπάθησε να τον ξεπεράσει βιαστικά! Όμως ο άνδρας τον έπιασε απ’ το μπράτσο, οπότε κατευθύνθηκαν και οι δυο προς τη σκάλα. Εγώ, στο μεταξύ, βγήκα έξω στο μαρμάρινο μπαλκόνι, απ’ το οποίο είδα άλλους τρεις αστυνομικούς να περιμένουν στον δρόμο κοντά στην πόρτα, κάτω από το μπαλκόνι, απ’ όπου είδα την πάλη του φρικτού αυτού ανθρώπου να το σκάσει. Οι τέσσερις αστυνομικοί, όμως, κατάφεραν να τον πιάσουν, οπότε τον οδήγησαν έξω, προς μεγάλη μου ανακούφιση.

235

Την επομένη, ένας από τους ίδιους αστυνομικούς ήρθε να μου πει ότι ο Τζιαρούσο είχε συλληφθεί και βρισκόταν τώρα κλεισμένος στην πιο καλά οργανωμένη κι εξοπλισμένη φυλακή της Φλωρεντίας, όπου θα είχε την καλύτερη δυνατή μεταχείριση, όπως και το προνόμιο να έχει αρκετούς εξαιρετικούς γιατρούς. Έσπευσα αμέσως να πληροφορήσω τον τραυματισμένο Σικελό γερουσιαστή για τη σύλληψη του δύστυχου αξιωματικού, επίσης είπα στον πρώην Δήμαρχο του Σαν Φραντσίσκο για τη σύλληψη του παράφρονος μέλους του θεατρικού θιάσου, που θιασάρχης του ήταν η κ. Μόουατ-Ρίτσι. Καθώς η διεύθυνση του θιάσου ήταν αποκλειστικά υπό τον αξιοθαύμαστο έλεγχο της αγαπητής αυτής κυρίας, πρέπει ν’ αναφέρω ότι μεταξύ των πιο σημαντικών έργων που είχαν παρουσιαστεί στη σκηνή μας ήταν κι ένα του Τσαρλς Ρηντ [Charles Reade] με τον τίτλο «Πεγκ Γουόφινγκτον» [Peg Woffington], μια έξυπνη πλανόδια [ηθοποιό]. Τον ρόλο απέδωσε εξαιρετικά μια Ιρλανδή κυρία, η σύζυγος του Βρετανού Προξένου που διέμενε στη Φλωρεντία, ενώ τον ρόλο του φίλου ή μάλλον «εραστή» της Πεγκ απέδωσε περίτεχνα ο Γουΐλυ [Wiley], ο διευθυντής σκηνής, εγώ ήμουν σ’ αυτή την παράσταση ο ψηλομύτης ή κακοήθης αριστοκράτης, ο αποφασισμένος να κερδίσει την «Πεγκ» για λογαριασμό του.

236

Έτυχε σ’ αυτή την παράσταση να κάθεται στην πρώτη σειρά του θεάτρου μας ένας φίλος του Τσαρλς Ρηντ, συγγραφέα του έργου. Ο μουσικός στον οποίο είχε απευθυνθεί τού απάντησε πως θα καλούσε τον διευθυντή, οπότε ο μουσικός πήγε στα παρασκήνια και με πληροφόρησε ότι ένας κύριος απ’ το κοινό ήθελε να μιλήσει σ’ εμένα, γιατί οι Ιταλοί υπάλληλοι νόμιζαν ότι εγώ ήμουν ο διευθυντής ή ο διευθύνων του θεάτρου. Είπα στον υπάλληλο να ζητήσει απ’ τον κύριο να έρθει στα παρασκήνια. Ο κύριος αυτός ακολούθησε λοιπόν τον οδηγό του, κι όταν με συνάντησε μου είπε πως ήθελε να εκφράσει την έκπληξή του για τη θαυμάσια απόδοση του έργου, που το είχε γράψει ο φίλος του ο Τσαρλς Ρηντ! Απάντησα πως ήμουν ο ιδιοκτήτης αλλά όχι ο διευθυντής αυτού του ερασιτεχνικού θεάτρου! «Τότε ποιος είναι ο διευθύνων ή διευθυντής;» ρώτησε. «Η διευθύντριά μας», απάντησα «είναι η κ. Μόουατ-Ρίτσι· αν μου δώσετε την κάρτα σας, πιθανόν θα χαρεί να σας δει». «Κι εγώ θα χαιρόμουν να τη δω!» είπε ο κύριος και μου έδωσε την κάρτα του, προσθέτοντας: «Την έχω θαυμάσει πολλές φορές ν’ αποδίδει ορισμένα από τα ελαφριά έργα του Σαίξπηρ στο Θέατρο Αντέλφι [Adelphi Theatre] στο Λονδίνο». Τον σύστησα στην κ. Μόουατ-Ρίτσι, κι αυτός εξέφρασε την έκπληξή του 237

για την εξαιρετική απόδοση στο κωμικό αυτό έργο του φίλου του, θαύμασε τη σπιρτάδα στην απόδοση του ρόλου της κυρίας Πεγκ Γουόφινγκτον! Μια από τις τελευταίες μας επιτυχίες ήταν η παραγωγή ενός έργου με τίτλο «Ο Παράδεισος και η Πέρι» [Paradise and the Peri]. Η δράση των προσώπων που εμφανίζονταν στην παράσταση περιοριζόταν σ’ ένα βουβό θέαμα, όμως απ’ όλα τα έργα αυτό ήταν το πιο επιτυχημένο, γιατί τράβηξε την προσοχή του πιο πολυάριθμου κοινού που είχε έρθει ποτέ! Η κ. Μόουατ-Ρίτσι, που είχε πιάσει το θεωρείο αριστερά της σκηνής, διάβαζε δυνατά το κείμενο του ποιητικού αυτού δράματος, ενώ τα επί σκηνής πρόσωπα ανταποκρίνονταν με τις δράσεις τους στα διάφορα συμβάντα της ιδιαίτερης αυτής, χωρίς λόγια, παράστασης. Μεταξύ των πολλών προσώπων ήταν κι ένας ιππότης που φορούσε ένα υπέροχο κοστούμι με μεσαιωνική πανοπλία, ρόλο που έπαιζε ο μεγαλύτερος γιος του επιφανέστερου Φλωρεντινού τραπεζίτη· την «Πέρι» έπαιζε μια χαριτωμένη κοπέλα που αιωρούνταν στον αέρα και σύμφωνα με το κείμενο την είχε βλάψει σοβαρά ο πολεμιστής, που τώρα καλούνταν να μετανοήσει για την κακή του πράξη, ενώπιον ενός αγγελικού δικαστηρίου που είχε συγκεντρωθεί να δικάσει την υπόθεση. Ένας νεαρός άγγελος με γυμνά μέλη εκτελούσε χρέη φύλακα στην είσοδο, ενώπιον 238

της οποίας κράδαινε μια ρομφαία, την ώρα που ο μετανοημένος γονάτιζε μπροστά του. Δεν πήρα μέρος σ’ αυτό το έργο, γιατί είχα όλη μου την προσοχή μου στραμμένη στην προστασία των αγγέλων από τον κίνδυνο της πυρκαγιάς στο πίσω μέρος της σκηνής. Το κρύο ήταν τότε πολύ έντονο, κι επειδή δεν υπήρχαν άλλα διαθέσιμα μέσα, είχα τοποθετήσει αρκετά μεγάλα καζάνια στο δάπεδο κάτω από τη σκηνή, και σε κάθε καζάνι είχα ανάψει μια μεγάλη φωτιά για χάρη των φτερωτών αγγέλων, όταν δεν ήταν απαραίτητοι στη σκηνή. Αν όμως κατά λάθος κάθονταν κοντά στην άκρη, στο πίσω μέρος της σκηνής, τα μεγάλα τους φτερά θα έρχονταν εύκολα σε επαφή με τη φωτιά των καζανιών στο δάπεδο κάτω από τη σκηνή, κι έτσι θα εξέθεταν σε κίνδυνο τα θαυμάσια αυτά πλάσματα, τα πιο χαριτωμένα του ωραίου φύλου μέσα κι έξω από τη Φλωρεντία, στο σύνολο των οποίων είχα αφιερωθεί ο ίδιος επί αρκετές εβδομάδες. Χάρη στη φροντίδα και την εγρήγορση των βοηθών μου στο πίσω μέρος της σκηνής, όλες αυτές οι αγγελικές υπάρξεις έμειναν άθικτες, παρότι μερικές από τις άκρες των φτερών τους είχαν ελαφρώς καψαλιστεί. Αυτή η παράσταση ήταν, όμως, η τελευταία και λαμπρότερη απ’ όλες μας τις απόπειρες, η αίθουσα ήταν τόσο ασφυκτικά γεμάτη ώστε είχε καταληφθεί 239

σχεδόν η κάθε ίντσα του χώρου, ενώ την επομένη η επιτυχία και η ομορφιά αυτής της τελευταίας μας θεατρικής απόπειρας αναγνωρίστηκε από όλον τον φλωρεντινό τύπο. Αχ, αυτοί οι ωραίοι άγγελοι! Πώς είχα καταφέρει να εξασφαλίσω την παρουσία τους πηγαίνοντας σχεδόν σε κάθε γειτονιά της πόλης! Ανάμεσά τους ήταν και μια Ρωσίδα κυρία, πολύ χαριτωμένη, που μου τη σύστησε η σύζυγος ενός υψηλόβαθμου αριστοκράτη. Μια άλλη ενδιαφέρουσα περίπτωση ήταν η εγκατάσταση στο Παλάτσο Πίττι του Μεγαλειότατου Βασιλέα Βίκτορος Εμμανουήλ, ο οποίος σε λίγο καιρό έδωσε εκεί έναν χορό, στον οποίο ήμουν καλεσμένος κι εγώ και τα πολυάριθμα μέλη της οικογένειάς μας. Αυτό το γεγονός το διαδέχθηκε σε λίγο η υπερχείλιση του ποταμού Άρνου, στην όχθη του οποίου βρισκόταν η όμορφη κατοικία μας. Κι εκεί, εξαιτίας της πλημμύρας των κελαριών μας και της σταδιακής ανόδου του νερού, όχι μόνο το κελάρι αλλά κι ολόκληρος ο πρώτος όροφος της ωραίας κατοικίας μας θάφτηκε κάτω από το νερό που ανέβαινε, γι’ αυτό σκέφτηκα πως δεν ήταν φρόνιμο για την αγαπητή μου μητέρα ή την κ. Μόουατ-Ρίτσι να παραμείνουν εκεί. Δυστυχώς, δεν κατάφερα να πείσω την αγαπητή κυρία να εγκαταλείψει την ωραία αυτή κατοικία, γιατί ήταν αφοσιωμένη σ’ ένα βιβλίο που είχε 240

συμφωνήσει να το ολοκληρώσει ορισμένη ημερομηνία. Συνόδευσα την αγαπητή μου μητέρα σε μια συμπαθητική τοποθεσία, γνωστή ως «Βαλαμπρόζα» [Valambrosa], κι εκεί συναντήσαμε τον ευγενή που ο Τζιαρούσο τον είχε τραυματίσει σοβαρά, και ο οποίος, όπως πληροφορηθήκαμε, ήταν ο ιδιοκτήτης των πιο σημαντικών τμημάτων των ορυχείων της περιοχής. Αυτός ο ευγενής μάς είπε πως λόγω του Εμφυλίου στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολλοί από τους ιδιοκτήτες ορυχείων μαρμάρου είχαν αναγκαστεί να κλείσουν τα ορυχεία τους. Καθώς δεν είχαμε απάντηση από την κ. Μ.-Ρ. στα γράμματά μας, επιστρέψαμε γρήγορα στη Φλωρεντία, όπου βρήκαμε την αγαπητή κυρία να έχει αρχίσει να αναρρώνει από σοβαρή αρρώστια· όταν συνήλθε αρκετά, πήγαμε στο Παρίσι, και μετά από λίγες μέρες εκεί, είδαμε για πρώτη φορά αυτοκίνητα. Κι από το Παρίσι περάσαμε στο Λονδίνο, όπου με σύστησαν σε μια νεαρή ηθοποιό «Αβόνια» [Avonia], που ίσως θυμάστε ότι είχε επιτυχία στην εμφάνισή της στο θέατρο Ντρούρυ Λέιν [Drury Lane] στον ρόλο της «Μήδειας». Η Αβόνια είχε γράψει το γράμμα που δεν είχα ανοίξει ούτε διαβάσει, όταν το παρέδωσα στο Παρίσι σε μια μάντισσα πριν από έξι-επτά χρόνια. Η «μάντισσα» δεν είχε μπορέσει ν’ αποκρυπτογραφήσει το περιεχόμενο αυτού του αγγλικού κειμένου, όμως τι παράξενο, περιέγραφε την εμφάνιση της Αβόνιας 241

πριν τη γνωρίσω. Αυτή η μάντισσα όμως είχε αναφέρει κάποια συμβάντα που αφορούσαν μια σκηνική πρόβα, στη διάρκεια της οποίας η νεαρή ηθοποιός, που τότε δεν την είχα δει ακόμη, περιγραφόταν καθιστή στη σκηνή κι είχε έναν πολεμιστή γονατιστό δίπλα της, ντυμένο με τη μεσαιωνική πανοπλία. Κι άλλα συμβάντα αναφέρθηκαν τότε, που όλα τους η νεαρή ηθοποιός τα αναγνώρισε ως ακριβή. Τότε τη ρώτησα για την τελευταία εμφάνιση που έκανε στη σκηνή ως Μήδεια. «Το τραγικό στοιχείο ήταν έντονο», απάντησε «και κατάφερα, χάρη σ’ αυτόν τον χαρακτήρα και τη δυνατή φωνή μου, να συγκινήσω το ακροατήριο όσο ποτέ άλλοτε. Ίσως λόγω του ότι αυτή η άγρια αρχαιότατη τραγωδία, που καταλήγει σε μια τρομακτική συμφορά, ταρακούνησε το ακροατήριο σε ανυπολόγιστο βαθμό, καθώς μου είπαν. Επειδή στην τελευταία πράξη του δράματος ο Ευριπίδης απεικονίζει τη Μήδεια, το πρόσωπο που ερμήνευα, σαν μια ατίθαση άγρια μαινάδα! άσωτη εγκληματία, που εξαπατά τον πατέρα της, δηλητηριάζει τον αδελφό της τον Άψυρτο [Absurtus], οδηγεί τον Πελία στον θάνατο, σκοτώνοντας τον Κρέοντα και τις κόρες του, ενώ η ίδια η Μήδεια εξολοθρεύει τα δικά της τα παιδιά. Αλλά διαπράττει όλα αυτά τα φοβερά εγκλήματα από έρωτα και χύνει πονεμένα δάκρυα για τον θάνατο των παιδιών της! Φυσικά», πρόσθεσε «τροποποίησα όσο μπορούσα μερικές απ’ αυτές τις τρομερές συμφορές».

242

Με ενδιέφερε πολύ αυτή η νεαρή ηθοποιός, που δέχτηκε την πρότασή μου να ζωγραφίσω ένα ολόσωμο πορτρέτο της με το κοστούμι που φορούσε. Έκλεισα λοιπόν ένα στούντιο, όπου πόζαρε ντυμένη σαν «Μήδεια», κι έκανα βιαστικά ένα σκίτσο της, με την ίδια ντυμένη όπως είχε εμφανιστεί στο Ντρούρυ Λέιν. Δυστυχώς, η απόπειρα αυτή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, γιατί έγινε εντελώς απρόσμενα μια αποκάλυψη, πως η ευνοούμενη της κ. Μόουατ-Ρίτσι είχε παντρευτεί κρυφά έναν διάσημο Ιρλανδό ηθοποιό, που είχε ειδικευτεί να παίζει εξαιρετικά τον Άμλετ, και τον είχαν πρόσφατα παροτρύνει να δεχτεί μια προσφορά από έναν Αυστραλό μάνατζερ να επισκεφθεί τη χώρα. Άλλο ένα αξιοσημείωτο περιστατικό που συνέβη ήταν η άφιξη του Ντάνιελ Χομ στο Λονδίνο, επιστρέφοντας από την Αγία Πετρούπολη. Στον Χομ με σύστησε ο Κάπταιν Σπάισερ [Captain Spicer], φίλος της κ. Μόουατ-Ρίτσι, όταν πληροφόρησα τον Χομ πως η κ. Μ.-Ρ. έμενε μαζί μας και ανυπομονούσε να τον γνωρίσει. Ο Χομ δεν άργησε να εμφανιστεί στο σπίτι μας και μας μίλησε για πολλά θαυμαστά συμβάντα στη διάρκεια της παραμονής του στην Αγία Πετρούπολη. Η κ. Μ.-Ρ. εξέφρασε την επιθυμία η μητέρα μου κι εγώ να παρευρεθούμε στις συνεδρίες του αν μπορούσαμε· ο Χομ απάντησε πως αυτή τη στιγμή «είχε 243

ξεμείνει από Δυνάμεις», όπως το εξέφρασε, όμως μόλις θα ξανάβρισκε τον εαυτό του «με Δυνάμεις» θα ήταν στη διάθεσή μας. Δεν χρειάστηκε να περιμένουμε και πολύ μέχρι να μας δοθεί η ευκαιρία. Έτυχε τότε να είμαστε μόνοι ένα βράδυ και δεν γνωρίζαμε κανέναν από τους γείτονές μας, και καθώς ο Χομ επέμενε στην ανάγκη ν’ αυξηθούμε, καλέσαμε την οικονόμο μας, την κ. Ρένσω [Renshaw] και μία από τις ανιψιές της. Αυτό αύξησε τον αριθμό σε έξι πρόσωπα μαζί με τον Χομ, που κάθισε στο μεγάλο κεντρικό τραπέζι, πάνω από το οποίο κρεμόταν το φωτιστικό γκαζιού, με την πλάτη του στο τζάκι, ενώ η κ. Μ.-Ρ. είχε πλαγιάσει σ’ έναν καναπέ με ρόδες, κι η μητέρα μου καθόταν απέναντι απ’ τον Χομ, με την κ. Ρένσω κοντά της, απέναντι από εμένα, που καθόμουν κοντά στον Χομ, στ’ αριστερά του, με την πλάτη μου όπως κι εκείνου, γυρισμένη στο τζάκι. Όμως με έκπληξη διαπίστωσα ότι όλοι μέσα στο δωμάτιο γλιστρούσαμε προς το τζάκι, μαζί και το τραπέζι με όλους εμάς, έτσι όπως καθόμασταν, κάποιοι σε καρέκλες ή καναπέδες με ρόδες, ενώ άλλοι, όπως εγώ, η μητέρα μου με την κ. Ρένσω και την ανιψιά της, καθόμασταν σε καρέκλες χωρίς ρόδες. Όμως όλοι μας κινούμασταν προς το τζάκι με τον ίδιο ρυθμό. Και δεν σταμάτησε η έκπληξή μας σ’ αυτό, γιατί με κατάπληξη είδαμε τον Χομ, καθώς πλησιάζαμε 244

το μαρμάρινο κράσπεδο μπροστά στο τζάκι, διπλωμένο από τα γόνατα ως το πηγούνι, όταν σηκώθηκε από την καρέκλα του και ανυψώθηκε προς το ταβάνι από κάποια αόρατη δύναμη. Πάνω στη βιασύνη μου να τον σώσω, χωρίς να το θέλω κατέστρεψα το μοναδικό φαινόμενο, καθώς ο Χομ έπεσε βαρύς πίσω στην πολυθρόνα όπου καθόταν, και με μάλωσε άγρια που τον εξέθεσα σε πιθανό σοβαρό ατύχημα, γιατί θα μπορούσε εύκολα να είχε σπάσει το πόδι του με το απότομο πέσιμο. Αυτή η εμπειρία στο κατάφωτο σαλόνι μας, όπου δεν υπήρχε συνεργός να υποστηρίξει τον Χομ, ξεπέρασε και την πιο ακραία προσδοκία μου· το ίδιο εντυπωσιάστηκε και η αγαπημένη μου μητέρα. Κι οι δυο μας αναγκαστήκαμε να παραιτηθούμε από τις προηγούμενες αμφιβολίες μας για την αυθεντική πραγματικότητα αυτών των απίστευτων φαινομένων.

245

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΙ Στο μεταξύ, είχα βρει ένα ατελιέ όπου εγκατέστησα έναν καμβά κάπου επτά πόδια ύψος, και εξασφάλισα να μου ποζάρει, για πρώτη και μοναδική φορά, η Αβόνια, η οποία αδιαμαρτύρητα φόρεσε το υπέροχο φόρεμα που είχε βάλει ως «Μήδεια» στο Ντρούρυ Λέιν. Όμως αυτή η φορά έμελλε να είναι όχι μόνο η πρώτη αλλά και η τελευταία μου απόπειρα να ξεχωρίσω χάρη σε αυτήν την προικισμένη αντιπρόσωπο της «Μήδειας». Λίγες μέρες αργότερα περίμενα με ανυπομονησία την άφιξη της Αβόνιας για να συνεχίσω την απόπειρά μου ν’ ασχοληθώ με την απεικόνιση της «Μήδειας» στον καμβά μου. Μάταια περίμενα την εμφάνισή της. Λίγο αργότερα, όμως, ήρθε η μητέρα μου και, προς έκπληξή μου, με ειδοποίησε πως είχε λάβει ένα σημείωμα από την Αβόνια που την πληροφορούσε, τη μητέρα μου δηλαδή, πως η ίδια η Αβόνια είχε σπεύσει στο γραφείο της εταιρείας, με το πλοίο της οποίας είχε φύγει ο άνδρας της, και για το οποίο είχε ακούσει ότι χάθηκε. Την επομένη, η Αβόνια μού έγραψε για να μ’ ενημερώσει πως είχε συναντήσει δυο-τρεις ναύτες 246

που είχαν σωθεί, κι αυτοί της είπαν πως είχαν δει τον άντρα της να παλεύει γενναία στις αντλίες για να κρατήσει το πλοίο να μη βουλιάξει. Αργότερα μάθαμε ότι αυτό της το είχαν πει για να δώσουν μια χαρά στη δύστυχη κυρία που ρωτούσε με τόση αγωνία τους διασωθέντες ναυτικούς, τους τρομακρατημένους, που έβλεπαν το βαπόρι να βουλιάζει, ενώ οι ίδιοι είχαν πιαστεί σε κάτι ξύλινα επιπλέοντα κομμάτια από το κατάστρωμα του πλοίου που βυθιζόταν. Λίγο αργότερα πήραμε ένα σημείωμα από την Αβόνια που μας πληροφορούσε «πως δεν είχε καταφέρει να μάθει αν ο άντρας της ήταν ζωντανός ή νεκρός», προσθέτοντας: «Θα εκπλαγείτε που σας ζητώ μια συνεδρία με τον κ. Χομ, για τον οποίο μιλάτε τόσο συχνά· πρέπει να ομολογήσω ότι τον θεωρούσα έως τώρα τσαρλατάνο, μια και παιδί είχα μάθει να μην πιστεύω σε τέτοιες πιθανότητες· όμως, από την άλλη, δεν μπορώ να ξεχάσω τις πολλές βιβλικές νύξεις σε τέτοιες δυνάμεις, σε παλαιότερες εποχές του κόσμου μας. »Ας είναι! Σας παρακαλώ να κανονίσετε για μένα μια ευκαιρία να παραστώ σε μια συνεδρία στο σπίτι σας, καθώς θα ήθελα πολύ να μάθω, με θεμιτά ή αθέμιτα μέσα, τι απέγινε ο άνδρας μου, που δυστυχώς εγώ τον είχα παροτρύνει να δεχτεί το ταξίδι στην Αυστραλία, έτσι ώστε με τις χωριστές μας δουλειές να μπορέσουμε να προσφέρουμε στη φτωχή μου μητέρα αρκετά για να καλύψουμε τις 247

λίγες απαιτήσεις της!» και πρόσθεσε: «Παρακαλώ, αγαπημένοι μου φίλοι, να μου πείτε αν μπορείτε να κανονίσετε με τον κ. Χομ ένα Σάββατο βράδυ, γιατί λόγω της δουλειάς μου στο θέατρο, αυτή είναι η μόνη ελεύθερη ώρα που διαθέτω». Γράψαμε αμέσως στον Χομ, που δέχτηκε το αίτημά μας, προσθέτοντας πως αν δεχόμασταν, θα μπορούσε να δειπνήσει μαζί μας το επόμενο σαββατόβραδο, ώστε να συναντήσει τη φίλη μας. Μόλις έφθασε ο Χομ, αποφασίσαμε να πραγματοποιήσουμε τη συνεδρία όχι στο μπροστινό σαλόνι αλλά σ’ ένα άλλο δωμάτιο στον ίδιο όροφο, στο πίσω μέρος του σπιτιού, που είχε ένα μακρύ τραπέζι. Ο Χομ εμφανίστηκε την καθορισμένη ώρα, στις επτά, κι αφού δειπνήσαμε με συνόδευσε στη μακριά αλλά μάλλον στενή αίθουσα, όπου κανονίσαμε να καθίσει στην κεφαλή του τραπεζιού, και το κάθισμα στ’ αριστερά να κρατηθεί για την Αβόνια, δίπλα στην οποία θα καθόμουν εγώ, ενώ η κ. Μ.-Ρ. θα καθόταν στα δεξιά του Χομ. Το κάθισμα στην άλλη άκρη του τραπεζιού απέναντι από τον Χομ είχε κρατηθεί για τη μητέρα μου, ενώ η κ. Ρένσω θα καθόταν δεξιά της μητέρας μου και η ανιψιά της κ. Ρ. αριστερά της. Ευτυχώς που η αγαπημένη μου μητέρα τιμούσε τους άλλους όχι ανάλογα με τα εγκόσμια πλούτη ή τη θέση τους, αλλά ανάλογα με τις φυσικές τους ιδιότητες ή τη διάθεση.

248

Ο Χομ μού θύμισε πως θα έπρεπε να έχουμε στη διάθεσή μας μια πολύ ελαφριά μπαταρία, και πως θα ήταν καλό για μας να πάρουμε τη θέση μας στο τραπέζι, «αφού» όπως είπε, «δεν είμαστε καλύτεροι από [ηλεκτρικές] φιάλες του Λέιντεν [Leyden]! Δεν σας το είπα τις προάλλες», είπε, «αλλά τώρα είμαι βέβαιος για την αξία σας ως συνεργάτη· πρέπει όμως να μείνετε όσο πιο σιωπηλός γίνεται αυτή τη φορά. Θυμάστε τι έγινε εκείνο το βράδυ», είπε, προσθέτοντας: «Θα είχα σπάσει κανένα πόδι, λόγω του ότι εγκαταλείψατε το κάθισμά σας όπως το εγκαταλείψατε. Ήταν σαν να σταματά ξαφνικά η ροή του ηλεκτρικού ρεύματος! Το προσέξατε», πρόσθεσε «ότι παρά τρίχα σχεδόν απέφυγα ένα σοβαρό ατύχημα τότε». Μετά κοίταξε το ρολόι και συνέχισε: «Ας πάρουμε τις θέσεις μας στο μακρύ τραπέζι». Ενώ καθόμασταν, πρόσεξα την καρέκλα που είχα βάλει για την Αβόνια, μεταξύ του Χομ και εμένα, να μετακινείται απ’ το τραπέζι και να επιστρέφει στην πρώτη της θέση κοντά στον τοίχο. Αγνοώντας την προτροπή του Χομ, σηκώθηκα απ’ το κάθισμά μου στο τραπέζι, άρπαξα τη δύστροπη καρέκλα και την έφερα πίσω στην προηγούμενη θέση της. Όμως, μόλις ξαναπήρα τη θέση μου, αυτή η καρέκλα που, όπως όλες οι άλλες στο δωμάτιο, ήταν χωρίς ρόδες, επέστρεψε επίμονα στην προηγούμενη θέση της, με την πλάτη στον τοίχο. Ήμουν έτοιμος να την αρπάξω πάλι, όταν ο Χομ μου ζήτησε να μην το κάνω, 249

προσθέτοντας πως το είχε δει να συμβαίνει αυτό αρκετές φορές, στις οποίες ποτέ δεν έκανε την εμφάνισή του ο αναμενόμενος επισκέπτης. «Είναι φανερό», πρόσθεσε «ότι κάτι συνέβη που απέτρεψε την άφιξη της φίλης σας Αβόνιας». Μόλις ακριβώς το είπε, χτύπησε το κουδούνι της μπροστινή πόρτας. «Νάτη!» φώναξα καθώς κατέβαινα τα σκαλιά να καλωσορίσω την Αβόνια, όμως ανοίγοντας είδα απλώς έναν ταχυδρόμο, που μου παρέδωσε ένα τηλεγράφημα. Ανοίγοντας το τηλεγράφημα διάβασα: «Έχασα το τρένο! Λυπάμαι πολύ! Γράμμα αύριο! Αβόνια». Ανέβηκα πάνω με το τηλεγράφημα στο χέρι. «Μπορούμε να ξαναπάρουμε τις θέσεις μας», είπε ο Χομ, προσθέτοντας: «Είναι όπως σας είπα, μπορούμε όμως έτσι κι αλλιώς να μαρτυρήσουμε κάποια φαινόμενα». Κι έτσι κάναμε, προς μεγάλη μας έκπληξη, σαν να ζούσαμε το ασυνήθιστο θέαμα μιας φοβερής θύελλας στη θάλασσα. Και παρόλο που, όπως ανακάλυψα αργότερα το ίδιο βράδυ, έξω ήταν μια απολύτως ήρεμη βραδιά, όμως στο σπίτι ήμασταν μάρτυρες ενός τρομακτικού θορύβου. Είχα μόλις ξανακαθίσει στο στενόμακρο τραπέζι, όταν οι λάμπες στο ταβάνι της μακριάς αίθουσας χαμήλωσαν τόσο που σχεδόν δεν μπορούσε να δει ο ένας τον άλλον, ενώ το τραπέζι σηκώθηκε από μόνο του, κάπου οκτώ με δέκα ίντσες απ’ το δάπεδο, όταν 250

άρχισε ν ανεβαίνει και να πέφτει, αναρριγώντας και τρέμοντας, λόγω της θύελλας που έμοιαζε να μαίνεται εκεί στην εξαιρετικά σκοτεινιασμένη τώρα αίθουσα, αφού δεν μπορούσαμε πια να δούμε καμία από τις λάμπες που κρέμονταν απ’ το ταβάνι, ενώ η βουή από τα άγρια κύματα έγινε εκκωφαντική. Κανείς μας δεν μιλούσε, ήμασταν τόσο ξαφνιασμένοι από τη βουή των άγριων κυμάτων και την ανατριχίλα, που μας έκανε να νιώθουμε σαν να επρόκειτο να πνιγούμε σε λίγο. Τέλος, προς μεγάλη μας ανακούφιση, σταμάτησε η άγρια ταραχή, και τα φώτα στο ταβάνι άρχισαν να φαίνονται ξανά, το υπερυψωμένο τραπέζι ηρέμησε, ενώ τώρα μπορούσαμε να δούμε το τοπίο στο φεγγαρόφωτο, ήρεμα και ήσυχα, καθώς το τραπέζι προσγειώθηκε απαλά στο δάπεδο. Κι όταν όλη αυτή η άγρια ταραχή τελείωσε, προσέξαμε ότι ο Χομ ήταν σε έκσταση, στη διάρκεια της οποίας μάς πληροφόρησε πως ο σύζυγος της Αβόνιας, αφού κοπίασε με τις αντλίες στο πλοίο μαζί με τους ναύτες και τους επιβάτες, όταν έφτασε σε απόγνωση επέστρεψε στην καμπίνα του, βρήκε ένα μπουκάλι μπράντυ, έχασε τις αισθήσεις του και βούλιαξε με το πλοίο σε τέτοια κατάσταση! Αυτό που είπε επιβεβαιώθηκε στη συνέχεια, τουλάχιστον αναφορικά με το βαπόρι, από τους ναύτες που είχαν γλυτώσει πάνω σε μια σχεδία που είχε ξεβραστεί απ’ το κατάστρωμα, και από την οποία 251

είχαν δει το βαπόρι να βουλιάζει, όπως πληροφόρησαν τους αρμόδιους της εταιρείας όταν επέστρεψαν στο Λονδίνο· πρόσθεσαν ότι όσα είχαν πει στη σύζυγο του ηθοποιού απαντώντας στις ερωτήσεις της δεν ανταποκρίνονταν στις πραγματικές τους γνώσεις, αλλά ήθελαν απλώς να λιγοστέψουν τον πόνο της κυρίας. Αλίμονο! Η καημένη η Αβόνια! Όσο μεγάλος κι αν ήταν ο πόνος της, ήταν αναγκασμένη να συνεχίσει την καριέρα της στη σκηνή για να συντηρεί τη μητέρα και τον εαυτό της. Δυστυχώς όμως, από μήνα σε μήνα η υγεία της χειροτέρευε, ώσπου δεν μπορούσε πια ν’ αντέξει την ένταση· όμως πριν πεθάνει, με παρακάλεσε ν’ αναλάβω τον αριστοκρατικό σκύλο της από τη Νιουφάουντλαντ [Newfoundland], που της τον είχε δώσει ο άνδρας της, πριν απ’ τον γάμο τους, για να την προστατεύει από κάθε επίθεση στον δρόμο προς και από τα θέατρα όπου εμφανιζόταν. Ένα δώρο που μου ζήτησε να το αναλάβω εγώ, λέγοντας: «Κι αν φύγω, σε παρακαλώ να κρατήσεις αυτό το υπέροχο ζώο σε ανάμνηση της γνωριμίας μας». Μια αιτία της μεγάλης μου απογοήτευσης ήταν πως εξαιτίας της ασθένειας της Αβόνιας δεν είχα την ευκαιρία να συνεχίσω, πόσο μάλλον να ολοκληρώσω, το πορτρέτο της ως Μήδειας, σε φυσικό μέγεθος, που το είχα ξεκινήσει πρόσφατα. Εγωιστική επιθυμία εκ μέρους μου, ίσως, αν και 252

μου φαινόταν σχεδόν συγχωρητέα, αφού θαύμαζα τόσο πολύ την Αβόνια σ’ αυτό το περίεργο ελληνικό έργο του Ευριπίδη, προικισμένη καθώς ήταν με μια σχεδόν αδάμαστη ενέργεια κι αποφασιστικότητα, που τις είχα κάπως νιώσει στη βιαστική απόπειρα του πινέλου μου, απόπειρες που τώρα ήταν απολύτως άχρηστες, καθώς η κακή της υγεία την οδήγησε σύντομα στον θάνατο!

253

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΙΙ Εδώ πρέπει ν’ αναφέρω τη γνωριμία μας με τον κ. Χένρι Σπάισερ [Henry Spicer], φίλο της κ. ΜόουατΡίτσι, από την προηγούμενη διαμονή της στο Λονδίνο, κάπου δεκαπέντε χρόνια πριν. Αυτός ο κύριος είχε συνοδεύσει τον Τζιουζέπε Ματσίνι [Giuseppe Ma ini], τον επιφανέστερο από τους Ιταλούς πατριώτες, που με τις συγκροτημένες του προσπάθειες εξασφάλισε πρώτος την απελευθέρωση του τμήματος της πατρίδος τους που είχε περάσει στον έλεγχο του Βασιλιά των Δύο Σικελιών, όταν το πατριωτικό ή επαναστατικό κόμμα έδιωξε τους Αυστριακούς από το βόρειο τμήμα της ιταλικής περιοχής, χάρη στη νίκη του γαλλικού στρατού με την ηγεσία του αυτοκράτορα Λουδοβίκου Ναπολέοντα, που τον υποστήριζε η ανεπαρκής ηγεσία του Βασιλιά Βίκτορα Εμμανουήλ, του μέχρι σήμερα «Βασιλιά της Σαρδηνίας και του Πεδεμόντιου», που ωστόσο είχε κατοχυρωθεί εν τέλει ως Βασιλιάς της Ιταλίας. Αυτή τη φορά οι προσπάθειες του Ματσίνι στο Λονδίνο περιορίζονταν στη συγκέντρωση χρημάτων για να βοηθήσει τον κύριο Βενιζέλο, τον Κρητικό ήρωα που προσπαθούσε να ελευθερώσει το νησί της Κρήτης, ή την Κάντια όπως την αποκαλούν καμιά φορά, από τον σκληρό ζυγό των Τούρκων, οπότε, 254

λόγω της ελληνικής καταγωγής μου, οι υπηρεσίες μου στράφηκαν στη βοήθεια για την εξασφάλιση συνεισφορών για τον σκοπό στον οποίο πια αφιέρωνε ο Ματσίνι τις προσπάθειές του εδώ στο Λονδίνο, όπου ένας φίλος του Ιταλού ήρωα είχε προτείνει μια ερασιτεχνική παράσταση σε θέατρο του Λονδίνου. Ένας θίασος αποτελούμενος από κάποιους του λονδρέζικου σύνταγματος, μαζί με ορισμένες φίλες τους, είχε αναλάβει ν’ ανεβάσει ένα γνωστό έργο με τον τίτλο: «Τα σιγανά τα ποταμάκια να φοβάσαι». Αυτό το έργο από μόνο του δεν θα αρκούσε όμως για βραδινή διασκέδαση. Ο Κάπταιν Σπάισερ, ένας Άγγλος φίλος του Γκαριμπάλντι, είχε λοιπόν ζητήσει τη συμβουλή της κ. Μ.-Ρ., κι εκείνη πρότεινε ένα έργο το οποίο είχαμε διασκευάσει μαζί, βασισμένο σ’ ένα ιταλικό έργο με τίτλο: «Ένα άγνωστο αριστούργημα», που το είχαμε ανεβάσει στη φλωρεντίνικη σκηνή μας, όπου εγώ είχα τον κύριο ρόλο, ενός νεαρού γλύπτη που είχε πάρει παραγγελία από έναν Ιταλό ευγενή να απαθανατίσει σε μάρμαρο ως Αγία Καικιλία τη χαριτωμένη κόρη του Κόμη. Υπέβαλα τη διασκευή ή μετάφρασή μου στον Σινιόρ Ματσίνι, που γνώριζε το εν λόγω έργο, προσθέτοντας ότι το ανάλαφρο αυτό έργο ήταν στην πραγματικότητα μια σοβαρή τραγωδία, και ότι αμφέβαλλα αν ένας ερασιτεχνικός θίασος θα ανταποκρινόταν στις ανάγκες του. «Ναι, βέβαια», είπε ο Σινιόρ Ματσίνι, «όμως στη 255

Φλωρεντία είχατε τον ρόλο του νεαρού γλύπτη και σας υποστήριζαν ερασιτέχνες». «Όλοι ήμασταν ερασιτέχνες, κατά κάποιο τρόπο», απάντησα «αφού δεν πληρωνόμασταν για τη δουλειά μας, αλλά δεν ήμασταν άπειροι ηθοποιοί ούτε άπειρες». «Το ιταλικό αυτό έργο έχει μια φυσικότητα και είναι εξαιρετικά συγκινητικό», απάντησε ο Ματσίνι, «εγώ το βρίσκω και ποιητικό, γιατί το έχω δει να παίζεται, και νομίζω πως για έναν σκοπό όπως ο αγώνας για την ανεξαρτησία της Κρήτης, αυτό το έργο θα ήταν πιο κατάλληλο από μια κωμωδία ή κάποιο άλλο τετριμμένο έργο». Δεν δοκίμασα να αμφισβητήσω τη γνώμη του Ματσίνι, και παρόλο που γνώριζα ότι δύσκολα θα μπορούσα να καθοδηγήσω μια αρκετά αγύμναστη ερασιτεχνική ομάδα, δεν μπορούσα ωστόσο ν’ αρνηθώ στην επιθυμία του να αναλάβω το εγχείρημα· ούτε μπορούσα ν’ αρνηθώ στην επιθυμία του Κάπταιν Σπάισερ να παρουσιάσει την υιοθετημένη του κόρη, ένα κορίτσι με ξεχωριστή ομορφιά, σ’ αυτή τη διασκέδαση. Μετά από διάφορες δοκιμές, τελικά για τον ρόλο του Μιχαήλ Αγγέλου κατέληξα στον φίλο μου τον κ. Χ. Μ. Χύντμαν [H. M. Ηyndman], τον μεγαλύτερο από τους Φλωρεντινούς γλύπτες· ενώ ένας άλλος ευγενής, επαγγελματίας ηθοποιός, που τώρα μου διαφεύγει το όνομά του, ήταν όμως αριστοκράτης από κούνια, ανέλαβε τον ρόλο ενός Ιταλού ευγενούς, τον πατέρα της Αγίας Καικιλίας.

256

Ένα πανέξυπνο αγόρι, γιος των φίλων μας των Ρόουλαντ [Rowland], δέχθηκε τον πιο ταπεινό ρόλο ενός λακέ και, ευτυχώς για μένα, ολόκληρος ο θίασος απεδείχθη αντάξιος των υποχρεώσεών του. Όταν έφτασε η βραδιά της παράστασής μας στην Πινακοθήκη της Απεικόνισης [Gallery of Illustration] στην οδό Σαιντ Τζέιμς [St. James Street], δεν ήμουν απογοητευμένος, όπως περίμενα, αν και το μεγαλύτερο άγχος μού το προκαλούσε η προστατευόμενη του Κάπταιν Σπάισερ, η Εθελίντα [Ethelinda], που έτρεμε από φόβο μήπως δεν αποδειχθεί αντάξια του ρόλου της. Όμως ακριβώς αυτός ο φόβος και ο δισταγμός, μαζί με την ιδιαίτερη ομορφιά της, μας έσωσε αυτή τη φορά, καθώς αποδείχθηκε η πλέον μαγευτική απεικόνιση της Α γίας Κ αικιλίας που μπορούσαν να φανταστούν, αφού το ίδιο το γεγονός της ορατής συγκίνησής της μας έσωσε αυτή τη φορά από την ήττα. Πράγματι, και μόνο το γεγονός της συγκίνησής μας έδωσε μια κάποια αίσθηση πραγματικού στην απόδοση αυτού του απίστευτα συγκινητικού έργου, που ξεπέρασε τις προσδοκίες μου. Κι έτσι είχαμε μια επιτυχία που εν μέρει οφειλόταν στον χαρακτήρα του ίδιου του έργου, στην ανάμικτη λύπη και σωματική εξάντληση του νεαρού γλύπτη, που τρελά ερωτευμένος με την όμορφη κόρη δεν τολμά ν’ αποκαλύψει την αφοσίωσή του, και η λογική τον εγκαταλείπει όταν ξεψυχά.

257

Αφού εμφανιστήκαμε τουλάχιστον τρεις φορές μπροστά από την αυλαία στο τέλος της παράστασης, ντύθηκα βιαστικά και πήρα θέση ανάμεσα στο κοινό, για να παρακολουθήσω την παράσταση ενός έργου με τίτλο «Τα σιγανά τα ποταμάκια να φοβάσαι» από μια ομάδα Εθνοφρουρών. Ακριβώς μπροστά από μένα καθόταν ένα μέλος του Συντάγματος των Φρουρών, δίπλα σε μια κυρία που έδειχνε να τη θαυμάζει ιδιαίτερα. Η συγκεκριμένη κυρία εξυμνούσε τη γοητεία του «Άγνωστου αριστουργήματος» παρά τη δυσαρέσκεια του στρατιωτικού συντρόφου της, καθώς διακήρυττε τον θαυμασμό της για τον νεαρό γλύπτη. Ο αξιωματικός στο πλάι της αναφώνησε: «Ω! μα είναι ένας κοινός επαγγελματίας. Θα έπρεπε να τον δείτε προτού μακιγιαριστεί!». Η κυρία στράφηκε στα πίσω καθίσματα και απάντησε: «Α! Πράγματι! Κάθεται εδώ, ακριβώς από πίσω σας, και παρόλο που άλλαξε ντύσιμο, νομίζω πως δείχνει εξίσου κύριος όσο και επί σκηνής!» Καθώς δεν αισθανόμουν άνετα μ’ αυτή τη συζήτηση, τραβήχτηκα σ’ ένα πιο απόμακρο σημείο, ώστε να συγκρίνω το έργο που παιζόταν μπροστά μου με τη δική μας απόδοση, που είχε χειροκροτηθεί πολύ περισσότερο απ’ ό,τι τα μέλη αυτού του θιάσου των Εθνοφρουρών!

258

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΙΙΙ Λίγο πριν από την παρουσίαση του έργου με τίτλο «Το άγνωστο αριστούργημα», κάλεσαν τη μητέρα μου στις Ηνωμένες Πολιτείες γιατί συνέβη ένα ανησυχητικό ατύχημα που σχεδόν θα στοίχιζε τη ζωή του πατέρα μου, και απ’ αυτό το ατύχημα συνήλθε μόνο εν μέρει για λίγο καιρό. Ήθελα αυτή τη φορά να συνοδεύσω τη μητέρα μου, αλλά εκείνη επέμενε πως δεν έπρεπε να εγκαταλείψω την αγαπημένη μας φίλη, την κ. Μόουατ-Ρίτσι, καθώς η υγεία της χειροτέρευε με γοργούς ρυθυμούς. Πράγματι, με δυσκολία έπεισα τη μητέρα μου να πάω μαζί της ως το Λίβερπουλ για να την αποχαιρετήσω ενώ έφευγε με το ατμόπλοιο. Επιστρέφοντας στο Λονδίνο βρήκα ένα σημείωμα του Χομ, που μου ζητούσε να πάω στο Λονδίνο τον γιο του, τον Σάσα [Sasha], που είχα αναλάβει να τον προσέχω, στο σπίτι της κ. Κοξ [Cox], χήρας του ευγενούς που είχε προσκαλέσει τόσους πολλούς επιστήμονες και άλλα επιφανή πρόσωπα να παρακολουθήσουν μια συνεδρία με τον Ντάνιελ Χομ, στο σπίτι του αείμνηστου κ. Κοξ. Αυτή τη φορά, όμως, ο Χομ μου έγραψε για να μου πει πως ο νεότερος γιος της κ. Κοξ είχε δυστυ259

χώς σκοτωθεί πέφτοντας από μια κούνια στην εξοχική κατοικία της οικογένειας, και πως η σορός του παιδιού είχε φτάσει στο Λονδίνο για να ταφεί κοντά στο τάφο του πατέρα του. Ανταποκρίθηκα αμέσως στο αίτημα του Χομ, και με δέχθηκε η κ. Κοξ, μητέρα του μικρού Ντάνι, που με πληροφόρησε ότι θα έβρισκα τον Χομ επάνω, κοντά στο κρεβάτι όπου είχαν τοποθετήσει τη σορό του μικρού Ντάνι. Είχα μόλις καθίσει κοντά στο σώμα του μικρού όταν κάποιος χτύπησε την πόρτα του δωματίου και την άνοιξα εγώ, γιατί ο Χομ εξηγούσε στον Σάσα πώς είχε γίνει το ατύχημα. Ανοίγοντας την πόρτα είδα έκπληκτος ότι δεν ήταν κανείς, ούτε στο κεφαλόσκαλο ούτε στα σκαλιά. Βλέποντας την έκπληξή μου ο Χομ είπε: «Έλα και κάθισε κοντά μου! Αυτά τα χτυπήματα που άκουσες δείχνουν απλά την επιθυμία να μας δώσουν μια μεταθανάτια πληροφορία· επειδή εγώ είμαι πάρα πολύ λυπημένος με το θλιβερό αυτό ατύχημα, σε παρακαλώ να σημειώσεις εσύ οποιαδήποτε επικοινωνία μπορεί να ανακύψει, καθώς τώρα πια εσύ γνωρίζεις τον κώδικά μας». Έκανα ό,τι μου είπε ο Χομ, και τα χτυπήματα έδωσαν την ακόλουθη εντολή: «Ο πατέρας του μικρού Ντάνι δεν θέλει το σώμα του παιδιού να ταφεί εδώ στην πόλη. Θέλει να ταφεί την άλλη εβδομάδα στο μικρό κοιμητήριο κοντά στο Στόκτον [Stock260

ton], στη θερινή κατοικία μας. Παρακαλώ να μεταφέρετε αυτή την επιθυμία στη σύζυγό του». Πήγα κάτω να εξηγήσω αυτές τις οδηγίες στην κ. Κοξ. Εκείνη σκέφτηκε λίγο και μετά με παρακάλεσε να πάω στον νεκροθάφτη και να ζητήσω «το φέρετρο να ετοιμαστεί για να μεταφερθεί στη θερινή κατοικία το επόμενο Σάββατο, με το τελευταίο απογευματινό τρένο». Πήδηξα σ’ ένα ταξί κι έτρεξα στον εν λόγω νεκροθάφτη, που μετά από έναν μικρό δισταγμό υποσχέθηκε να κάνουν ό,τι μπορούν για ν’ ανταποκριθούν σ’ αυτό το αίτημα. Όταν γύρισα, η κ. Κοξ μου ζήτησε να τους συνοδεύσω την επομένη για να βεβαιώσω πως το φέρετρο του Ντάνι είχε φτάσει στην εξοχική τους κατοικία στην ώρα του. Ένας γνωστός τους, ο Λόρδος Α., πλέον Κόμης του Ντ., ήταν κι εκείνος καλεσμένος, ενώ ο Χομ θα τους συνόδευε στη θερινή τους κατοικία· το Σάββατο το απόγευμα, συναντηθήκαμε όλοι στον σιδηροδρομικό σταθμό, όμως δεν φάνηκε κανείς από τους νεκροθάφτες ούτε φέρετρο. Εμφανίστηκαν μόλις ξεκινούσε το τρένο και πήδηξα στο πίσω βαγόνι του τρένου, μαζί με τους τρεις φορτωτές, ήταν πολύ αργά για να βρεθώ με τους υπόλοιπους. Η καθυστέρηση οφειλόταν στο βάρος των τριών κιβωτίων που είχαν το σώμα του μικρού παιδιού. Όταν φτάσαμε στην αποβάθρα κοντά στη θερινή κατοικία του φίλου μας του κ. Κοξ, όλα τα μέλη 261

της συντροφιάς εκτός από εμένα και τους φορτωτές του φέρετρου περπάτησαν ως το σπίτι, ενώ εγώ κι οι φορτωτές που βοηθούσα προχωρούσαμε αργά, με το βάρος που κουβαλούσαμε στους ώμους. Όταν φτάσαμε στο σπίτι, βρήκαμε την κ. Κοξ, τα δύο παιδιά της και τους φίλους της, καθώς και τον Χομ, να έχουν αποσυρθεί στα δωμάτιά τους στον δεύτερο όροφο. Το ερώτημα τώρα ήταν πού να τοποθετήσουμε το φέρετρο εγώ κι οι φορτωτές. Αποφάσισα να το βάλουμε στο μεγάλο σαλόνι στην πέρα μεριά του χωλ της εισόδου, και να το βάλουμε με την κεφαλή του φέρετρου προς το άδειο τζάκι στη δεξιά πλευρά της αίθουσας, με τα πόδια του φέρετρου να προβάλλουν προς το μακρύ τραπέζι στο κέντρο του σαλονιού. Καθώς δεν μπορούσα ν’ αφήσω το φέρετρο στο πάτωμα, πήρα ένα πρόχειρο τραπεζάκι από τη βιβλιοθήκη, πάνω στο οποίο σηκώσαμε και βάλαμε το φέρετρο με τη βοήθεια των φορτωτών, που τους είπα να φύγουν, και ζήτησα από την καμαριέρα να μου φέρει ένα σεντόνι, με το οποίο κάλυψα το φέρετρο. Της ζήτησα επίσης να φέρει ένα δοχείο, που το γέμισα με λουλούδια από το θερμοκήπιο στην άλλη πλευρά της μεγάλης αίθουσας, που το χρησιμοποιούσαν ενίοτε για γεύματα. Καθώς η όψη του βάθρου του φέρετρου, όπως το αποκάλεσα, στο κέντρο της μεγάλης αίθουσας ήταν θλιβερή, βάλαμε πάνω το δοχείο με τα λουλούδια.

262

Τότε ήρθε κι ο Χομ κι έβαλε ένα ωραίο στεφάνι με λουλούδια που το στερεώσαμε πάνω στο μπροστινό μέρος του οιωνεί ταφικού μνημείου. Μόλις είχαμε τελειώσει αυτές τις βιαστικές τοποθετήσεις, μας κάλεσαν στην τραπεζαρία της οικογένειας, στην άλλη άκρη του σπιτιού, όπου μετά από ένα ελαφρύ γεύμα επιστρέψαμε στο σαλόνι, κι ο Χομ κάθισε σ’ ένα όρθιο πιάνο στην έξοδο του δωματίου, πλησιέστερα στο κεντρικό μαρμάρινο χωλ της όμορφης κατοικίας. Είχε πια σκοτεινιάσει, άναψαν οι λυχνίες Αργκάν [Argand] και πήραμε θέση, όταν η κ. Κοξ και τα δύο επιζώντα παιδιά της, ο Τζέρανς [Gerance] κι η μικρή Άντα [Ada], τραβήχτηκαν σε μια γωνιά της αίθουσας, δεξιά απ’ το πιάνο, απ’ όπου έβλεπαν το βάθρο σε κεντρική θέση στα δεξιά της μεγάλης αίθουσας. Στο μεταξύ ο Χομ κάθισε στο πιάνο, στο αριστερό άκρο της αίθουσας, που το άλλο της άκρο έβγαζε στη βεράντα με σκαλιά που οδηγούσαν στον κήπο. Ο Λόρδος Α. κι εγώ καθίσαμε αριστερά του μακρόστενου κεντρικού τραπεζιού και κοιτούσαμε το βάθρο με το σώμα του μικρού Ντάνι, που είχε δυστυχώς πεθάνει φέρνοντας μεγάλο πόνο στα άλλα μέλη της οικογένειας. Ο Χομ, αφού έπαιξε έναν απαλό και τρυφερό σκοπό στο πιάνο στην άκρη του δωματίου, όπου καθόταν η κ. Κοξ και τα δύο επιζώντα παιδιά της, έκλεισε το πιάνο, πέρασε στην άλλη άκρη του τρα263

πεζιού, και κάθισε απέναντι από την κ. Κοξ και τα δύο παιδιά, και σε λίγο έπεσε σε έκσταση. Μετά ζήτησε να χαμηλώσουν τα φώτα, κι όταν έγινε αυτό, ακούσαμε χτύπους στη γυάλινη στέγη του θερμοκηπίου, στην άλλη άκρη της αίθουσας. Ένα λεπτό αργότερα, μια μπαλίτσα ηλεκτρικού φωτός μπήκε χορεύοντας στο δωμάτιο από το θερμοκήπιο, έπαιξε γύρω απ’ την κορνίζα του ταβανιού, απ’ όπου τα ηλεκτρικά αυτά φώτα άρχισαν να ρίχνονται το ένα μετά το άλλο μέσα στο μπολ, όπου τα λουλούδια που είχα τοποθετήσει στην κορφή του βάθρου κουνιόνταν πίσω-μπρος. Αυτό συνεχιζόταν, και σε λίγο κι άλλες φωτεινές μπάλες μαζί με άλλα αντικείμενα άρχισαν να παίζουν ολόγυρα, ενώ φύλλα και λουλούδια έρχονταν πετώντας από την ανοιχτή γυάλινη πόρτα του θερμοκηπίου. Ένα απ’ αυτά, ένα κλαδί βασιλικής φτέρης, κατέβηκε σαν να είχε κοπεί πρόσφατα και με πλησίασε, τέντωσα το χέρι μου να το πιάσω και ξαφνικά τραβήχτηκε από ένα αόρατο χέρι, κι αυτό διασκέδασε τα δύο επιζώντα παιδιά. Φώναξα πως αν δεν μπορούσα ν’ αδράξω τη φτέρη, θα έπρεπε τουλάχιστον ν’ αρπάξω το αόρατο χέρι που την κρατούσε μπροστά μου με δελεαστικό τρόπο. Τότε ακούστηκαν ξεκάθαρα μια σειρά από χτυπήματα και με ειδοποίησαν για την επόμενη ενέργεια: «Μπορεί να σου προσφέρω αυτό που ζήτησες, 264

265

όμως πρέπει να σε προειδοποιήσω ότι μπορεί να νιώσεις μια πολύ δυσάρεστη εμπειρία». «Δεν με πειράζει», απάντησα, «ακόμα κι αν πονέσω λίγο». Η ακόλουθη απάντηση ήρθε αμέσως με χτύπους: «Τώρα πασχίζω να ικανοποιήσω την επιθυμία σου». Άπλωσα το χέρι μου, αλλά μου το άρπαξε ένα αόρατο χαλύβδινο χέρι. Ένα περιστατικό που μου θύμισε μια παρόμοια εμπειρία με τον γιατρό μου στο Βεβέ, που όμως υπέφερε εκείνη τη φορά περισσότερο απ’ ό,τι εγώ τώρα. Άλλη μια σειρά χτύποι τώρα σήμαιναν: «Μπορώ να κάνω κάτι άλλο για να σας ευχαριστήσω;» Καθώς είχα αγωνία να δοκιμάσω την πιθανότητα της περίεργης συνάντησης με ένα αόρατο πνεύμα που είχε περάσει στο απέραντο υπερπέραν, ρώτησα αν μπορούσε να μου βρει πού ήταν η μητέρα μου και πώς ήταν η κατάσταση της υγείας της. Οι απαντητικοί χτύποι έδωσαν μήνυμα πως «Θα προσπαθούσε να το κάνει αμέσως». Ευχαρίστησα το καινούργιο μα αόρατο πνεύμα που γνώρισα και που, λίγα λεπτά αργότερα, χτύπησε δηλώνοντας: «πως η μητέρα μου περνούσε τον ωκεανό προς τη Νέα Υόρκη, κι αυτή τη στιγμή το υπερωκεάνειο με το οποίο ταξίδευε ήταν σχεδόν στα μισά του ωκεανού, κι εκείνη μαζί με κάποιους επιβάτες είχαν ανεβεί στο κατάστρωμα· η υγεία της μητέρας μου είχε βελτιωθεί πολύ και η ίδια ήταν σε 266

πολύ καλή διάθεση, καθώς είχε γνωρίσει μερικούς πολύ συμπαθητικούς κι ευχάριστους φίλους, που ήταν τώρα μαζί της». Εδώ πρέπει να προσθέσω πως κάθε λέξη αυτής της πληροφορίας συμφωνούσε με το πρώτο γράμμα της μητέρας μου που έλαβα αφού έφτασε στη Νέα Υόρκη! Αυτά σχετικά με την ακρίβεια των πληροφοριών που απάντησαν στις ερωτήσεις μου και που τις ζήτησα αυτή τη φορά από το Πνεύμα του πατέρα του μικρού Ντάνι! Φανταστείτε τώρα την τεράστια έκπληξή μας όταν το βάθρο, που το είχα στήσει με τη βοήθεια των αντρών από το εργαστήριο στο Λονδίνο, έστριψε τώρα αργά, τελείως μόνο του, προς τη μητέρα του μικρού Ντάνι και είδαμε ένα κεφαλάκι και ώμους να πιέζουν κάτω απ’ το σεντόνι, που έφτανε στο πάτωμα, ενώ αυτό το έμμεσα ορατό κεφάλι ακουμπούσε τώρα στον ώμο της μητέρας του, σκεπασμένο ακόμα με το σεντόνι! Ενώ το μικρό ηλεκτρικό φως ή σπίθα που είχε κρυφτεί στο μπολ έβγαινε τώρα μπροστά κι έπαιζε γύρω απ’ το κεφάλι της μητέρας. Κανείς δεν μπορούσε να πει ότι είδε τον μικρό Ντάνι τον ίδιο, όμως εγώ μπορώ να δηλώσω ότι ήταν είτε το «Πνεύμα του παιδιού» ή μια άυλη αναπαράστασή του που είδαμε αυτή τη φορά. Πρέπει, ωστόσο, να παραδεχτώ πως αν δεν είχα 267

βάλει εγώ ο ίδιος το φέρετρο πάνω στο πρόχειρο τραπεζάκι και δεν το είχα σκεπάσει με το σεντόνι που έφτανε ως το πάτωμα, δεν θα είχαμε ίσως βρεθεί μάρτυρες αυτού του περίεργου φαινομένου. Πρέπει ν’ αναφέρω επίσης ότι τα παιδιά που κάθονταν στη γωνία του δωματίου τραβήχτηκαν τώρα πίσω, τρομαγμένα από τη μυστηριώδη απόδειξη ότι ο νεκρός πια αδελφός τους το είχε σκάσει απ’ το φέρετρο για ν’ ακουμπήσει το κεφάλι του στον ώμο της μητέρας του! Η όλη υπόθεση ήταν πράγματι σχεδόν απίστευτη, καθώς όλοι μας είχαμε δει τα φύλλα και τα λουλούδια από το θερμοκήπιο να αιωρούνται και να έρχονται μέσα και πάνω στο τραπέζι όπου καθόμασταν ο Χομ, ο Λόρδος Α., ένας ξάδελφος της οικογένειας Κοξ, μαζί κι εγώ. Η κ. Κοξ και τα δύο επιζώντα παιδιά της κάθονταν στην άκρη του δωματίου, μεταξύ του πιάνου στη δεξιά πλευρά του δωματίου, ενώ το βάθρο μπροστά στο τζάκι πρόβαλλε προς το στενόμακρο τραπέζι στο κέντρο του δωματίου, κι είχε μια σημαντικότατη θέση, κάτι που δεν το περίμενα.

268

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΙV Τώρα πρέπει να θυμηθώ την παρουσία εδώ στο Λονδίνο κάποιου κ. Τζον Σ., που τον είχα γνωρίσει στη Φλωρεντία, μαζί με το φίλο του τον «Μπαρτ Ράουζ» [Bart Rouse]. Το επιπλωμένο σπίτι που είχα πιάσει ήταν ακριβώς στην οδό Χάι, στο Κένσινγκτον [High Street, Kensington], κι εδώ ένα βράδυ περιμέναμε την άφιξη του Χομ, και ποιος ήρθε; Ο αξιοσέβαστος κ. Τζον Σ. Τον υποδέχθηκα θερμά αλλά τον πληροφόρησα πως θα πηγαίναμε σε μια συνεδρία του Ντάνιελ Χομ, και είπα: «Δυστυχώς ξέρω ότι τον θεωρείτε απατεώνα». «Πράγματι», απάντησε ο φίλος μου «διατηρώ κάποιες αμφιβολίες για τη δύναμη που διατείνεται ότι κατέχει, όμως αυτός είναι ένας παραπάνω λόγος να θέλω να γνωρίσω κάτι από τα θαυμαστά πράγματα που λένε ότι κάνει». Ζήτησα από τον φίλο μου να περιμένει στην τραπεζαρία και ρώτησα τον Χομ αν θα ήθελε να τον γνωρίσει. Ο Χομ αποκρίθηκε: «Ασφαλώς, αν ο φίλος σου είναι τζέντελμαν». «Αυτό κι αν είναι!» είπα, «ο φίλος μου ο κ. Τζον Σ. ασφαλώς και είναι». Οπότε κάλεσα τον κ. Τζον Σ. να έρθει μαζί μας επάνω, όπου τον σύστησα στη 269

μητέρα μου και στην κ. Μόουατ-Ρίτσι· καθίσαμε στο βαρύ κυκλικό τραπέζι του σαλονιού, που αυτή τη φορά δεν δοκίμασε καμιά από τις συνηθισμένες φάρσες του. Ο Χομ, όμως, σύντομα φάνηκε να μπαίνει σε βαθιά έκσταση κι άρχισε να περιγράφει έναν γηραιό κύριο που φορούσε ρούχα εποχής, κιλότα ιππασίας, βραδινά παπούτσια και γενικά όλα τα αξεσουάρ ενός εύπορου κυρίου μια αλλοτινής γενιάς. «Υποθέτω», είπε ο φίλος μου, «πως αυτή η περιγραφή μπορεί να αναφέρεται στον προ πολλού νεκρό παππού μου, που έχουμε δύο πορτρέτα του στο σπίτι», οπότε, στρεφόμενος προς το μέρος μου, ο κ. Τζον Σ. πρόσθεσε: «που τα έχετε δει και οι δύο και ασφαλώς τα θυμάστε! Το ένα είναι μια ελαιογραφία στο μπροστινό σαλόνι και το άλλο μια μεγάλη γκραβούρα στην μπροστινή κρεβατοκάμαρα επάνω». Επιβεβαίωσα τα λόγια του, όταν ξαφνικά παρενέβη ο Χομ, μιλώντας με μια βραχνή, γερασμένη φωνή που με εξέπληξε και ρώτησε: «Και τι απέγινε το σχέδιο με μολύβι, μεταξύ των παραθύρων του σαλονιού που βλέπουν στον κήπο, στο πίσω μέρος του σπιτιού;» Ο Τζον Σ. κι εγώ θυμηθήκαμε αυτό το σκίτσο του ίδιου γηραιού κυρίου, που προφανώς ανήκε σε αλλοτινή εποχή! Παρ’ όλα αυτά, ούτε ο Τζον Σ. ούτε εγώ πειστή270

καμε ότι αυτή η ερώτηση ήταν μια τυχαία βολή εκ μέρους του Χομ, που τώρα άρχισε πάλι σαν γέρος και με την ίδια ακριβώς φωνή να διηγείται ορισμένα περιστατικά, τα οποία, ισχυριζόταν, «συνέβησαν στην περίπτωσή του», του ομιλητή, πλησιάζοντας τον θάνατο, «όταν», καθώς η γηρασμένη αυτή φωνή ισχυριζόταν, απευθυνόμενος στον φίλο μου τον Τζον Σ. «ο νεότερος αδελφός του πατέρα σου, εκμεταλλευόμενος την ηλικία μου και την έλλειψη δυνάμεων, έβαλε το χέρι του κάτω από το μαξιλάρι όπου ακουμπούσα το κεφάλι μου και τράβηξε το χρυσό ρολόι μου, βέβαιος πως δεν ήμουν σε θέση να καταλάβω τη μοχθηρή και αισχρή του πράξη». Ο φίλος μου ο Τζον, όμως, βεβαίωσε πως η όλη διήγηση ήταν ολοφανερά λάθος, καθώς ο πατέρας του ήταν ο μοναδικός γιος του παππού του Τζον, και δεν υπήρχε άρα νεότερος γιος για να κλέψει το ρολόι κάτω απ’ το μαξιλάρι του πατέρα του, ούτε το όνομα που απέδιδε στη μητέρα του ήταν σωστό, καθώς το όνομά της δεν ήταν Μαίρη Ανν [Mary Ann], όπως είχε δηλώσει η σπασμένη φωνή, αλλά απλώς Ανν ή Άννι [Annie], όπως τη φώναζαν καμιά φορά. Προς έκπληξή μου, ο Χομ δεν απάντησε ούτε αμφισβήτησε αυτούς τους ισχυρισμούς, και κανείς από εμάς δεν παρενέβη σ’ αυτή τη άβολη συζήτηση. Ξαφνικά ο φίλος μας ο Τζον Σ. αρπάχτηκε, καθώς ισχυρίστηκε, από ένα δυνατό χέρι κάτω από το τραπέζι, σαν σιδερένιο. Κι αυτό ήταν το πιο περίερ271

γο, καθώς ο Χομ καθόταν στην απέναντι πλευρά του τραπεζιού με τα δύο χέρια πάνω στο τραπέζι, και δεν είχε κάνει ο ίδιος καμία κίνηση που να δικαιολογεί αυτή την κατηγορία! Όμως εγώ θυμήθηκα την ακόμα πιο περίεργη εμπειρία του γιατρού μου στο Βεβέ, πολλά χρόνια πριν, ο οποίος όχι μόνο διαβεβαίωσε ότι ένα μεταλλικό χέρι τού είχε πιάσει το πόδι κάτω απ’ το τραπέζι, αλλά και ότι αυτά τα αόρατα μα βασανιστικά δάχτυλα τού έπιασαν τον μηρό μετά την επιστροφή του στο Βεβέ! Στο μεταξύ ο Τζον Σ. είχε σηκωθεί από το κάθισμά του στο τραπέζι και βγήκε από την αίθουσα, αφήνοντάς μας έκπληκτους για την έλλειψη ευγένειας ή αβρότητος. Λίγο λεπτά αργότερα, ο Ντάνιελ Χομ ξύπνησε από την έκστασή του και ρώτησε τι απέγινε ο κύριος που του είχα συστήσει.

272

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧV Συνεπώς, την επόμενη Κυριακή το απόγευμα ξεκίνησα να επισκεφθώ τον φίλο μου τον Τζον Σ. Πλησίασα, ωστόσο, με μεγάλο δισταγμό την κατοικία του. Ευτυχώς έτυχε, την ώρα που πλησίαζα το σπίτι όπου έμενε, να εμφανιστεί ο ίδιος ο Τζον Σ. στην πόρτα, οπότε, μόλις έφτασα διστακτικά, αυτός μου έτεινε χαμογελώντας το χέρι, και ανακουφίστηκα. Την ίδια στιγμή η ηλικιωμένη μητέρα του εμφανίστηκε κι εκείνη στην πόρτα, λέγοντας καθώς ερχόταν: «Ποιος να το πίστευε ότι ο άγνωστος που συνάντησε ο γιος μου ο Τζον στο σπίτι σας την περασμένη Κυριακή θα γνώριζε ορισμένες καταστάσεις που είχαν συμβεί εδώ σ’ αυτό το σπίτι, όταν ο Τζον ήταν παιδί, κι ούτε ο ίδιος δεν τις γνώριζε! Γιατί σκόπιμα, τότε που συνέβη ο θάνατος του παππού του, τα κρύψαμε όλα αυτά από τον Τζον, που δεν ήταν παρά μικρό παιδί». Ο φίλος μου ο Τζον Σ., ίσως να θυμάστε, είχε διαμαρτυρηθεί ότι τα γεγονότα που αφηγήθηκε ο Ντάνιελ Χομ στην κατοικία μας την περασμένη Κυριακή το βράδυ, σχετικά με τους γονείς και τους συγγενείς του, ήταν προφανώς λανθασμένα, καθώς ο πατέρας του Τζον ήταν ο μοναχογιός του παππού του, συνεπώς δεν υπήρχε νεότερος αδελφός να 273

κλέψει το ρολόι κάτω απ’ το μαξιλάρι του παππού! «Ένα άλλο λάθος σε όσα είπε ο Τζον αφορούσε τ’ όνομά μου», συνέχισε η μητέρα του! «αφού όσο ζούσε ο άντρας μου ήμουν γνωστή ως Μαίρη Αν! Αυτό μπορεί να το δει κι ο Τζον ανοίγοντας την παλιά οικογενειακή μας Βίβλο, όπου έτσι είναι γραμμένο τ’ όνομά μου, αν και εκείνο τον καιρό με φώναζαν Ανν, ή Άννι, όπως πολύ σωστά ισχυρίστηκε ο Τζον το βράδυ εκείνο στο σπίτι σας». Ο φίλος μου ο Τζον δεν αμφισβήτησε τα λόγια της μητέρας του, ούτε ποτέ άλλοτε ανέφερε το γεγονός· και δεν ήταν τόσο εγκάρδιος όπως ήταν μέχρι σήμερα. Όμως με σύστησε σε μερικούς από τους διασημότερους καλλιτέχνες, συγγραφείς ή επιφανείς του Λονδίνου, που τους γνώριζε φιλικά. Μια άλλη φορά, η μητέρα του ρώτησε για την ηλικία του Χομ, και της είπα ότι ήταν λίγο πάνω από τριάντα τριών ή τριάντα τεσσάρων χρονών! «Τότε», απάντησε η κ. Σ. «ο Χομ δεν μπορεί να είχε γεννηθεί όταν ο πατέρας του άνδρα μου πέθανε! Τότε πώς μπορεί», συνέχισε «ο κ. Χομ να είχε ακούσει για το ρολόι που είχε κλαπεί από το μαξιλάρι του πατέρα του συζύγου μου;» Ξεπερνώντας τη μικρή αναστάτωση που είχε δημιουργηθεί, ο φίλος μου ο Τζον Σ. με κάλεσε να γνωρίσω μερικούς από τους διακεκριμένους επισκέπτες του. Ανάμεσά τους, ο κ. Τζον Ράσκιν [John Ruskin], ο 274

οποίος για να ευχαριστήσει τον κ. Τζον Σ. μού ζήτησε κάποτε να τον συστήσω σε μια παρέα φοιτητών καλών τεχνών, στους οποίους απηύθυνε μια πολύ ζωηρή ομιλία σχετικά με την ελληνική τέχνη και λογοτεχνία! Τότε του πρότεινα να προσέξει μερικά σημεία που είχε παραλείψει, προς μεγάλη έκπληξη των φοιτητών που ήταν τότε παρόντες. Κάποια άλλη στιγμή μού έκανε εντύπωση που με κάλεσαν να γνωρίσω έναν διάσημο καλεσμένο, που δεν ήταν παρά ο κ. Νόελ, ο φίλος που είχαν στην Αθήνα οι γονείς μου, οι οποίοι είχαν σε μεγάλη εκτίμηση αυτόν τον συμπαθέστατο κύριο. Είχε αφήσει πια τον γιο του να φροντίζει την περιουσία του (του κ. Νόελ) στο Αχμέταγα, στην ανατολική μεριά της ελληνικής ακτής, και λυπόταν τώρα που δεν είχε δει τη μητέρα μου προτού φύγει απ’ το Λονδίνο. Ο κ. Νόελ αυτή τη φορά με κάλεσε να τον επισκεφθώ στην κατοικία του κοντά στο Λονδίνο, όπου με σύστησε στη μοναδική επιζώσα κόρη του. Ο φίλος μου ο Τζον Σ. όμως δεν ζήτησε ποτέ ξανά να παραστεί σε πνευματιστική συνεδρία, ούτε αναφέρθηκε ποτέ ξανά σ’ αυτό το θέμα. Όμως συνέχιζε να με δέχεται με θέρμη όποτε τον επισκεπτόμουν στην κατοικία του. Ο φίλος του ο Μπαρτ Ράουζ, αντίθετα, ανυπομονούσε να παραστεί σε μια συνεδρία, ενώ ο Τζον Σπαρκς [John Sparks] τις απέφευγε. Συνεπώς καλέσαμε τον Ράουζ να μας συναντήσει, με την επιστρο275

φή του Χομ από μια ανάπαυλα αρκετών εβδομάδων σ’ ένα από τα θέρετρα υγείας της βελγικής ακτής. Αυτή τη φορά η συνεδρία διέφερε εντελώς απ’ όσες είχαμε παρακολουθήσει μέχρι τώρα. Γιατί μόλις μπήκε ο Χομ, σηκώθηκε από το κάθισμά του στο τραπέζι και κάθισε κοντά στο τζάκι, όπου έδειχνε μεγάλη ανησυχία και στενοχώρια, κοιτάζοντας συχνά το ρολόι στο τζάκι ώστε να βεβαιωθεί για την ώρα, ενώ σκούπιζε τα δάκρυα από τα μάτια του! Στράφηκα προς τον Ράουζ και ξαφνιάστηκα όταν είδα πως κι εκείνος δάκρυζε! Ο Μπαρτ Ράουζ, στο μεταξύ, έβγαζε ένα δαχτυλίδι από το δάχτυλό του, που έδειχνε να το εκτιμά πολύ, και που τελικά το τοποθέτησε κοντά στο ρολόι, στο ράφι του τζακιού. Αργότερα, ο Ράουζ με πληροφόρησε πως τότε, αυτά τα συμβάντα τού θύμιζαν τον θάνατο της μητέρας του στο Μπράιτον [Brighton], όπου εκείνη περίμενε με ανυπομονησία την άφιξή του, αλλά με την αργοπορία του τρένου η μητέρα ξεψύχησε προτού αυτός φτάσει. Καθώς ακούγαμε τις μελαγχολικές αναμνήσεις του επισκέπτη μας, είδα έκπληκτος τον Χομ να υψώνεται, ώσπου έφτασε σε έξι πόδια ύψος. Βλέποντας την έκπληξή μας, ο Μπαρτ Ράουζ στράφηκε να δει τι είχε τραβήξει την προσοχή μας, και τότε ο Χομ, με μια φωνή που δεν ήταν καθόλου η δική του, απευθύνθηκε στον Ράουζ και του είπε: «Δεν 276

με αναγνωρίζεις;» προσθέτοντας «είμαι ο εξάδελφός σου που χάθηκε στη θάλασσα». Ο Ράουζ κούνησε το κεφάλι του και ψιθύρισε πως δεν είχε ποτέ εξάδελφο που πέθανε στη θάλασσα. Λίγες μέρες αργότερα, συνάντησα τον Μπαρτ Ράουζ, που ερχόταν από την πινακοθήκη της Βασιλικής Ακαδημίας, κι ενώ ήμουν έτοιμος να μπω, μου δήλωσε πως έκανε λάθος όταν μου είπε πως δεν είχε πνιγεί ποτέ ή χαθεί εξάδελφός του στη θάλασσα. «Ο Χομ είχε δίκιο σ’ αυτό που δήλωσε», είπε ο φίλος μου ο Μπαρτ, προσθέτοντας: «Ο κυβερνήτης (εννοούσε τον πατέρα του) μου είπε πως ένας ανιψιός του, ένας πανύψηλος, με ύψος πάνω από έξι πόδια, είχε πνιγεί στη θάλασσα». Πρέπει ν’ αναφέρω πως ο Ντάνιελ Χομ ούτε είχε δει ούτε είχε ακούσει ποτέ για τον Ράουζ μέχρι τη στιγμή που τον συνάντησε στο σπίτι μας. Μια άλλη φορά, όταν δεν είχαμε επισκέπτες, ο Χομ έπεσε σε έκσταση λίγο μετά τη μάζωξή μας γύρω απ’ το τραπέζι του σαλονιού και απευθύνθηκε στη μητέρα μου, που είχε περάσει τα νιάτα της στη Νότια Καρολίνα, και την πληροφόρησε πως ένας από τους εξαδέλφους της, που την αγαπούσε, επιθυμούσε να τον επαναφέρει στη μνήμη της! Η μητέρα μου απάντησε πως όλα τα ξαδέλφια της εκείνο τον καιρό ήταν κορίτσια. «Θα σας θυμίσω ένα ξεχασμένο γεγονός από τα νιάτα σας», είπε ο Χομ. «Δεν θυμάστε το μονοπάτι 277

που οδηγούσε σε μια λιμνούλα ή σ’ ένα σημείο με νερό στο πίσω μέρος του σπιτιού όπου μένατε όταν ήσασταν παιδί, τη λιμνούλα όπου ο νέγρος οδηγός και οι βοηθοί του συνήθιζαν να πλένουν την άμαξα της οικογένειας;» Πρόσεξα την έκπληξη της μητέρας μου καθώς μιλούσε ο Χομ και πρόσθετε: «Δεν θυμάστε την αντανάκλαση του ουρανού στο νερό που τραβούσε την προσοχή σας ένα απόγευμα, ενώ ο ξαδελφούλης σας ο Τσάρλυ [Charley] απομακρύνθηκε για να μαζέψει λίγα λουλούδια που φύτρωναν κοντά στη λιμνούλα, και πέθανε λόγω αυτής της αταξίας;» Είδα πόσο εντυπωσιαζόταν η έκπληκτη μητέρα μου ενώ μιλούσε ο Χομ. «Ναι!» απάντησε η μητέρα μου, «θυμάμαι το περιστατικό, τώρα που μου το θυμίσατε. Αυτό είναι κάτι που το είχα ξεχάσει από καιρό, γιατί δεν ήμουν ούτε έξι χρονών όταν συνέβη». Πρέπει να υπενθυμίσω πως αυτό συνέβη πολύ προτού γεννηθεί ο Χομ. Κι ούτε είχε ποτέ επισκεφθεί τις Νότιες Πολιτείες, ούτε υπήρχε περίπτωση να είχε ακούσει αυτό το ξεχασμένο γεγονός από τα παιδικά χρόνια της μητέρας μου. Η μητέρα μου σ’ αυτή τη συνεδρία τον ρώτησε κι αν μπορούσε να αναφέρει το μικρό όνομα του πατέρα της. Αυτό το περίεργο και ασυνήθιστο όνομα προερχόταν από τις πρώτες μέρες των Προσκυνητών 278

Πατέρων [πρώτων Άγγλων αποίκων της Αμερικής], και αναφέρθηκε ολόκληρο προς μεγάλη κατάπληξη της μητέρας μου. Εδώ πρέπει ν’ αναφέρω ότι ο Χομ ποτέ δεν μας ζήτησε αμοιβή γι’ αυτές τις συνεδρίες, καθώς εμπιστευόταν ακράδαντα τη μεγάλη εντύπωση που γενικά έκαναν αυτά τα παράξενα [πνευματιστικά] φαινόμενα στα πιο εύπορα μέλη της κοινότητας, και ιδίως στους μονάρχες των διαφόρων ευρωπαϊκών μοναρχιών. Η αφοσίωσή του στην κ. Μόουατ-Ρίτσι οφειλόταν εν μέρει στο γεγονός ότι τον είχε συστήσει στα πιο σημαίνοντα μέλη της κοινότητας της Νέας Υόρκης ο πατέρας της κυρίας, ο κ. Όγκντεν, που η ευγενική μεσολάβησή του για χάρη αυτού του νεαρού δεν του εξασφάλισε μόνο την παρουσίαση στους γνωστούς του κ. Όγκντεν αλλά και σε πολλούς αριστοκράτες, όχι μόνο των άλλων Πολιτειών, αλλά και αργότερα στους μονάρχες των περισσότερων ευρωπαϊκών εθνών.

279

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧVI Η υγεία της κ. Μόουατ-Ρίτσι χειροτέρευε με γοργούς ρυθμούς και με παρακάλεσε να βρω μια κατοικία κάπου στην εξοχή, ώστε να αποφεύγει τους πολυάριθμους επισκέπτες που την επισκέπτονταν τακτικότατα στην πόλη. Λυπόμουν που θα εγκαταλείπαμε το σπίτι όπου είχαμε γίνει μάρτυρες τόσων πολλών φαινομένων, το τελευταίο που ζήσαμε αφορούσε την επιθυμία της αγαπητής αυτής κυρίας να επικοινωνήσει, αν ήταν δυνατόν, με τον κ. Όγκντεν, τον προ πολλού θανόντα πατέρα της, και κατέληξε σε μια υπέροχη μουσική επίδειξη. Πράγματι, αυτή τη φορά σχεδόν τυφλωθήκαμε από τους διαφορετικούς φωτισμούς και τα χρώματα, στη διάρκεια όλης της βραδιάς, ενώ τα μοναδικά αυτά [πνευματιστικά] φαινόμενα έληξαν με πολλά χαριτωμένα που ειπώθηκαν και με προβλέψεις. Επίσης απαντήθηκαν πολλές ερωτήσεις, ώστε να τις καταλάβει η κ. Μόουατ-Ρίτσι, παρόλο που ούτε ο Χομ ούτε εγώ δεν μπορούσαμε να κατανοήσουμε ούτε το αντικείμενο ούτε τις προθέσεις που μεταφέρονταν τόσο χαριτωμένα ή περίεργα. Εγώ όμως στενοχωριόμουν γιατί καταλάβαινα πως αναφερόταν συχνά στην αναχώρησή της απ’ αυτόν τον κόσμο.

280

Βρήκα ένα όμορφο εξοχικό κοντά στο Ρίτσμοντ [Richmond], αλλά απ’ την απέναντι πλευρά του ποταμού, κι εκεί εγκατασταθήκαμε. Μόλις είχαμε εγκατασταθεί εκεί με την κ. Ρένσω για οικονόμο, όταν ένα βράδυ μας κατέπληξε ένα αξιοπρόσεκτο βόρειο Σέλας [Aurora Borealis], που με την ευκαιρία η κ. Ρένσω παρατήρησε πως σήμαινε έναν φοβερό και θανατηφόρο κίνδυνο. Αυτό συνέβη το 1870. Λίγες μέρες αργότερα μάθαμε πως ο γερμανικός στρατός ετοιμαζόταν να επιτεθεί στο Παρίσι και, όπως γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες, μετά από πολλές μάχες οι Γάλλοι αναγκάστηκαν να ζητήσουν ειρήνη. Η υγεία της αγαπητής κ. Μόουατ-Ρίτσι εξακολουθούσε να επιδεινώνεται καθημερινά, μια φορά την άφησα να κοιμάται και πήγα να συναντήσω μια Αμερικανίδα κυρία, φίλη της απούσης μητέρας μου· αυτή η κυρία είχε αναλάβει τον μικρό Σάσα, τον γιο του Χομ. Η συζήτησή μας για την καλύτερη πορεία που έπρεπε να ακολουθήσει κράτησε περισσότερο απ’ ό,τι περίμενα, κι όταν επέστρεψα στο σπίτι που είχα πιάσει για την κ. Μόουατ-Ρίτσι, συνάντησα αυτή την αγαπητή φίλη ενώ ετοιμαζόταν να πάει στη κρεβατοκάμαρά της, οπότε μου πήρε το χέρι, αφήνοντάς με έκπληκτο, και μου είπε «πως σε λίγο καιρό θα συναντήσω μια κυρία που είχε υποφέρει 281

πολύ, και που θα την παντρευόμουν και θα την έκανα πολύ ευτυχισμένη». Αυτά τα λόγια μού έκαναν μεγάλη εντύπωση και τα απέδωσα στην περίεργη φαντασία της αγαπητής κι ευγενικής φίλης, που τώρα είχε πάει στο κρεβάτι της, όπου πέρασε τρεις μέρες, και στο τέλος της τρίτης μέρας η καλή της η ψυχή εγκατέλειψε τον φτωχό μας κόσμο, όπου είχε υποφέρει τόσο. Όσο για μένα, πήγα στο κρεβάτι μου και κατέρρευσα. Ευτυχώς ο φίλος μου ο κ. Τζον Σ., μαζί με την αδελφή του και διάφορους άλλους φίλους, συνόδευσαν στον τάφο τη σορό της αγαπητής αυτής φίλης που αναχώρησε, της καλύτερης, της πιο ανιδιοτελούς και καλοπροαίρετης απ’ όσους είχα γνωρίσει ποτέ και ανήκαν στη φυλή μας. Μετά από πολύ καιρό, συνήλθα από την κατάρρευση στην οποία είχα περιέλθει αυτή τη φορά που υπέφερα τρομερά. Τα επόμενα Χριστούγεννα, η κ. Κοξ είχε καλέσει τον Λόρδο Α. και τη νεαρή σύζυγό του, την οποία είχε παντρευτεί πρόσφατα, να δειπνήσουν μαζί μας, δηλαδή με τον Ντάνιελ Χομ κι εμένα, στο σπίτι της στην πόλη, καθώς ο Χομ θα έφευγε από το Λονδίνο, γιατί τον είχαν καλέσει στην Αγία Πετρούπολη. Καθώς έμπαινα στην τραπεζαρία στο σπίτι της κ. Κοξ, πρόσεξα ότι μας περίμεναν μόνο πέντε καθίσματα στην άκρη-άκρη της αίθουσας, όπου δύο παράθυρα έβλεπαν στον δρόμο. Ενώ ανάμεσα στα δυο 282

παράθυρα υπήρχε ένας μεγάλος καθρέφτης πάνω σε μια μαρμάρινη βάση, στολισμένη με λουλούδια. Επίσης πρόσεξα μια σειρά από πέντε ψηλές λάμπες πάνω στο τραπέζι της τραπεζαρίας. Η κ. Κοξ έθεσε τα καθίσματα που βρίσκονταν αριστερά της στη διάθεση της Λαίδης Α. και τους συζύγου της, του Λόρδου Α., ενώ και στα δεξιά της βρισκόταν ο Χομ και δίπλα του εγώ, απέναντι από τον λόρδο Α. Η εξυπηρέτηση ήταν περίφημη, όμως όλοι μας ήμασταν στενοχωρημένοι που ο Χομ θα μας άφηνε. Είχαμε σχεδόν τελειώσει το δείπνο μας όταν η πόρτα στην άλλη άκρη της αίθουσας άνοιξε κι ακούσαμε το κλάμα μιας γυναίκας, μαζί με το θρόισμα ενός φορέματος που προχωρούσε προς την άκρη της αίθουσας όπου βρισκόμασταν, και με έκπληξη είδαμε το μεγάλο τραπέζι όπου καθόμασταν να σηκώνεται ξαφνικά προς το μέρος όπου βρισκόταν ο Χομ κι εγώ, και φοβηθήκαμε ότι όχι μόνον οι ψηλές λάμπες αλλά και τα πιάτα και τα ποτήρια, μαζί με τα μαχαιροπήρουνα, θα γλιστρούσαν όλα στο πάτωμα και πιθανόν στην ποδιά της λαίδης Α. και του συζύγου της, που κάθονταν απέναντι από τον Χομ κι από μένα. Αυτό που κυρίως με ανησυχούσε ήταν οι πέντε ψηλές λάμπες πάνω στο τραπέζι, αλλά, προς μεγάλη μου έκπληξη, ούτε αυτές ούτε κανένα άλλο αντικείμενο γλίστρησε από τη θέση του, παρόλο που το τραπέζι παρέμενε ανασηκωμένο. Αυτό που επίσης 283

έκανε μεγαλύτερο τον τρόμο μου ήταν η κλαψιάρικη φωνή της αόρατης γυναίκας, που τώρα είχε φτάσει στην άκρη της αίθουσας, όπου ήταν τα δύο παράθυρα που έβλεπαν στον δρόμο, καθένα από μια πλευρά του ψηλού καθρέφτη. Και τότε το πρόσωπο που θρηνούσε σήκωσε τις κουρτίνες από κάθε πλευρά του καθρέφτη, κι αυτό το αόρατο πρόσωπο πέρασε πίσω από την πλάτη της κ. Κοξ, οπότε το περίεργο έως τώρα πλάσμα γλίστρησε το ημι-ορατό χέρι του κάτω από το διάφανο μανίκι της γοητευτικής συζύγου του Λόρδου Α., που είχε ανατριχιάσει. Κι εκεί, προς μεγάλη μας απογοήτευση, το μακρύ τραπέζι όπου καθόμασταν ξαναπήρε την κανονική του θέση, ενώ το ελαφρά ορατό χέρι που είχε σπρώξει το μανίκι της Λαίδης Α. εξαφανίστηκε τώρα, πάνω που έκανε την εμφάνισή της η μικρή Άντα κι ο αδελφός της ο Γκέρανς, ενώ η τελευταία πνοή του εισβολέα φαινόταν αμυδρά για κάπου ένα δευτερόλεπτο! Λίγες μέρες αργότερα, συναντηθήκαμε όλοι ένα απόγευμα στο ίδιο σαλόνι, απ’ όπου το μακρύ τραπέζι είχε απομακρυνθεί. Τα ίδια όμως λουλούδια στόλιζαν ακόμη τις δυο πλευρές του δωματίου, και κυρίως τον καθρέφτη και τα δυο παράθυρα που άνοιγαν στον δρόμο. Η παρουσία μας οφειλόταν στην επιθυμία μας ν’ αποχαιρετήσουμε τον Χομ, γιατί θα έφευγε το ίδιο βράδυ απ’ το Λονδίνο, πηγαίνοντας στην Πετρού284

πολη, μια πόλη που τότε ήταν γνωστή στους Άγγλους ως «Αγία Πετρούπολη». Ο Χομ κι εγώ καθόμασταν κοντά στην πόρτα του ίδιου δωματίου όπου είχαμε δειπνήσει το προηγούμενο βράδυ. Όμως η πλάτη μου ήταν στραμμένη προς το παράθυρο όταν ακούσαμε το θρόισμα των λουλουδιών και των φύλλων που ακόμα στόλιζαν τα ίδια παράθυρα που άνοιγαν στον δρόμο. Δεν σκεφτόμουν καθόλου αυτό το πράγμα, όταν η λαίδη Α. μού έστρεψε την προσοχή σε αυτή την κίνηση ανάμεσα στα λουλούδια, όπου πρόσεξα έκπληκτος ότι ένα μπουκέτο από τα διάφορα λουλούδια κινούνταν πάνω στο περβάζι, κάπου δύομισι πόδια ψηλότερα απ’ το δάπεδο του δωματίου όπου καθόμασταν· κι όταν αυτό το μπουκέτο τα λουλούδια έφτασε απέναντί μας, έφυγε από το περβάζι που είχε διασχίσει, κι ερχόταν κατευθείαν καταπάνω μου. Μόλις τέντωσα το χέρι για να δεχτώ το περίεργο αυτό δώρο, η Λαίδη Α., που καθόταν σε μια πιο χαμηλή καρέκλα κοντά μου, είπε: «Βλέπω ένα μικρό χεράκι να κρατάει το μεγάλο μπουκέτο τα λουλούδια που έφτασε τώρα σ’ εσάς, και που το κρατάτε τώρα στο χέρι σας!» Αυτό συνέβη το φθινόπωρο και δεν ξαναείδα κανέναν απ’ αυτούς τους γνωστούς μέχρι την επόμενη άνοιξη. Όσο για το μπουκέτο ή το μάτσο τα λουλούδια που μου είχε προσφερθεί τόσο αναπάντεχα, τα φύλαξα μέχρι που έπεσε το κάθε λουλούδι ή φύλλο.

285

Πράγματι, την επόμενη άνοιξη ξανασυναντηθήκαμε μια-δυο φορές, τις τελευταίες με τέτοιες παράξενες εμπειρίες. Άλλες εμπειρίες, τελείως διαφορετικές αλλά εξίσου εντυπωσιακές, μένει ακόμα να περιγραφούν. Θα πρέπει, ωστόσο, να παραδεχτώ πως αυτά τα περίεργα φαινόμενα με παραξένεψαν υπέρμετρα. Δεν μπορούσα να δώσω μια εξήγηση για την εμφάνισή τους· από ορισμένες απόψεις, καθυστερούσαν ή επιβράδυναν την πορεία μου στη ζωή· στην πραγματικότητα, ένιωθα αργότερα ότι με στενοχωρούσαν κάπως ή με σάστιζαν αυτά τα παράξενα συμβάντα, ωστόσο δεν μπορώ παρά να το θεωρώ, κατά κάποιο τρόπο, υποχρέωσή μου να αναφέρω αυτά τα παράξενα περιστατικά, που ασφαλώς αύξησαν το ενδιαφέρον μου σχετικά με την αναζωογονητική τους επίδραση στην πορεία μου, εδώ σ’ αυτόν τον φτωχό και συχνά βαρετό και αδιάφορο κόσμο μας.

286

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧVII Έχουμε περάσει από τον χειμώνα στις επόμενες μέρες της πρώιμης άνοιξης, όταν η κ. Κοξ κάλεσε τον Χομ, που είχε επιστρέψει πρόσφατα από την Πετρούπολη, μαζί κι εμένα, να επισκεφθούμε τον τάφο όπου είχαν βάλει τον μικρό Ντάνι. Μας συνόδευσε αυτή τη φορά κι ο Λόρδος Α. Πέρασα εκεί τη νύχτα, αφού πρώτα παρευρέθηκα σε κάποια παράξενα φαινόμενα, που αφορούσαν μια περίοδο σχετική με συμβάντα πολλών αιώνων πριν. Το επόμενο απόγευμα η κ. Κοξ μάς ζήτησε να τη συνοδεύσουμε στο γειτονικό κοιμητήριο. Ήταν κάπως αργά το απόγευμα όταν φτάσαμε στην τοποθεσία, κι εκεί η κ. Κοξ, που είχε διαλέξει αυτή την ώρα για να παρευρεθούμε, γονάτισε δίπλα στον ψηλό και ωραίο μαρμάρινο σταυρό του τάφου του μικρού Ντάνι, συνοδευόμενη από τη μικρή Άντα και τον αδελφό της Τζέρανς, που και οι τρεις γονάτισαν μαζί με τον Ντάνιελ Ντάνγκλας Χομ [Daniel Dunglass Home] κοντά στον ψηλό μαρμάρινο σταυρό, στην κεφαλή του τάφου του μικρού Ντάνι. Ο Χομ, οφείλω ν’ αναφέρω, είχε γονατίσει σχεδόν πίσω από τον μαρμάρινο σταυρό για να προστατεύσει τα μάτια του από το δυνατό φως του ήλιου που βασίλευε, ενώ ο Λόρδος Α. κι εγώ είχαμε κάνει 287

τον γύρο κι είχαμε πάει στην άλλη πλευρά του τάφου, όπου σταθήκαμε με την πλάτη στο φως του δύοντος ήλιου, απ’ τον οποίο εν μέρει προστατευόμασταν από μια σειρά έλατα και καταπράσινα αειθαλή στην πλάτη μας. Η κ. Κοξ, αφού μας έδειξε την επιγραφή πάνω στον ψηλό μαρμάρινο σταυρό στην κεφαλή του τάφου, έδειχνε τώρα ένα παρτέρι με λουλουδάκια που άνθιζαν στη βάση του τάφου, κι ήταν τ’ αγαπημένα του μικρού Ντάνι, όπως μας είπε. Δεν είχε σταματήσει σχεδόν να μιλάει, όταν ξαφνικά μια λάμψη απ’ το παρτέρι στη βάση του τάφου μετέφερε τώρα ένα λουλούδι στην κορυφή του μαρμάρινου σταυρού, στην κεφαλή του τάφου, και τώρα εγώ κρατούσα αυτό το λουλούδι για να το δουν όλοι οι παρόντες. Τότε ο Χομ, που γονάτισε απέναντί μου στη βάση του σταυρού, άρχισε, προς μεγάλη μου έκπληξη, να συζητά ή να εξετάζει ορισμένα συμβάντα που αφορούσαν «το πνεύμα της κ. Μόουατ-Ρίτσι, που αποχώρησε τελευταία». Κανείς από εμάς ούτε είδε ούτε αναγνώρισε την παρουσία αυτού του αγαπημένου πνεύματος που είχε αποχωρήσει, αν και για μένα η παρουσία της ήταν πραγματική και βεβαιωμένη όπως ήταν στο παρελθόν. Όλως περιέργως, ωστόσο, αυτό το αόρατο σ’ εμάς Πνεύμα, σύμφωνα με τον Χομ, ανήγγειλε «πως σε λίγο καιρό θα γνώριζα μια κυρία που είχε υποφέρει πολύ, και θα την παντρευόμουν κι έτσι θα την 288

έκανα τρισευτυχισμένη». Είναι περίεργο που το λέω, όμως άκουσα αυτή την πρόβλεψη χωρίς να πιστέψω διόλου ότι ήταν μια πραγματική ή αξιόπιστη δήλωση, καθώς το πήρα απλώς σαν ένα είδος μπλόφας εκ μέρους του Χομ, οπότε προς μεγάλη μου έκπληξη, όλοι είδαμε άλλη μια λαμπερή ηλεκτρική λάμψη ή μπάλα φωτιάς, που βγήκε από τη βάση του μαρμάρινου σταυρού κοντά στον Χομ και διέσχισε τον τάφο κι έφτασε στη βάση του μνημείου του μικρού Ντάνι, κι από εκεί μετά στο δεξί μου πόδι, κι από εκεί ανεβαίνοντας το πλάι του δεξιού ποδιού μου έφτασε στη μέση μου, κι από εκεί πήδηξε στο δεξί μου χέρι. Ομολογώ πως ανησύχησα κάπως από το μυρμήγκιασμα που ένιωσα στο δεξί μου χέρι ως τον ώμο, και μετά από εκεί στο πίσω μέρος του λαιμού μου, όταν το φως απλώθηκε ώσπου σχημάτισε ένα φωτοστέφανο στο πίσω μέρος του κεφαλιού μου, που το αντιλήφθηκαν όλοι οι παρόντες. Αυτό που τράβηξε την προσοχή μου τώρα ήταν πως όταν η κ. Μόουατ-Ρίτσι κι εγώ ήμασταν στη Ιταλία αναρωτιόμασταν συχνά από πού προέρχονταν τα φωτοστέφανα που βλέπαμε τόσο συχνά ν’ απεικονίζονται γύρω από τα κεφάλια ορισμένων σημαντικών ιεραρχών από άλλες εποχές, αν ήταν απλώς φανταστικά σχέδια ή απλά δήθεν απάτες. Η κ. Μόουατ-Ρίτσι, όμως, πίστευε πως τουλάχιστον μερικά από τα απατηλά αυτά σχέδια ήταν στην πραγματικότητα ορατά γύρω από τα κεφάλια 289

των επιφανών αυτών ιερέων. Εγώ, αντίθετα, πίστευα πως αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά οφείλονταν απλώς στην προσπάθεια των καλλιτεχνών, που δουλειά τους ήταν να εξασφαλίσουν κάποια πολύ γνωστά δήθεν σπουδαία πρόσωπα. Όπως κι αν έχει, σε λίγο καιρό γνώρισα την κυρία που ανέφερε αυτή τη φορά ο Χομ, και δεν παρέλειψα να την ερωτευθώ. Ένα πολύ περίεργο συμβάν, σχετικό με την πρώτη φορά που συνάντησα την εν λόγω κυρία, ήταν ότι δεν είχε περάσει πάνω από ένα τέταρτο της ώρας που ήμασταν μαζί, όταν η κουβέντα μας διακόπηκε από την άφιξη μιας Αμερικανίδας κυρίας από τη Βαλτιμόρη, που μας έδειξε ένα σημείωμα που τη σύστηνε στην κυρία που είχα μόλις γνωρίσει. Όπως καταλαβαίνετε, ενοχλήθηκα ιδιαιτέρως από αυτή την ξαφνική παρέμβαση μιας απρόσμενης επισκέπτριας, κι αυτό που μ’ ενόχλησε περισσότερο ήταν ότι αυτή η νέα άφιξη πρότεινε να μας παράσχει κάποια απόδειξη για την ικανότητά της στην πρόβλεψη μελλοντικών γεγονότων. Αυτό που μετρίασε κάπως την ενόχλησή μου ήταν πως η κυρία από τη Βαλτιμόρη ήταν, όπως και η κυρία που μου είχαν μόλις συστήσει, μια ιδιαίτερα όμορφη γυναίκα, συνεπώς αφεθήκαμε σ’ αυτό που ομολογώ ότι ήταν για μένα το πιο ενοχλητικό χάσιμο χρόνου και ευκαιριών. Ήταν όμως κι άλλο ένα πρόσωπο παρόν αυτή τη φορά, μια δεσποινίς 290

Κ. όπως θα την αποκαλώ, ένα μέλος μιας άλλοτε επιφανούς οικογένειας, που τώρα όμως κάθε άλλο παρά εύπορη ήταν. Δεν μπορούσα να βρω γιατί αυτή η κυρία από τη Βαλτιμόρη επέμενε να ξεκινήσει τις προβλέψεις της απ’ αυτή την κοπέλα, τη νεότερη απ’ όλους τους παρόντες. Επίσης, αυτό που μ’ ενοχλούσε ήταν πως αυτή η πρώτη πρόβλεψη μού φαινόταν τόσο απολύτως «κουτή» ώστε έχασα κάθε ενδιαφέρον για την ανόητη παρέμβαση που αφορούσε τη Δεσπονίδα Κην [Miss Keene], και η οποία είχε το ακόλουθο αποτέλεσμα: «Προσεχώς θα επισκεφθείτε μια χώρα μακρινή, όπου οι κάτοικοι μιλούν μια γλώσσα διαφορετική απ’ όσες σας είναι γνωστές! Εκεί θα κάνετε τη γνωριμία ενός πολύ μελαμψού άνδρα, ενός αξιόλογου ντόπιου άρχοντα· θα τον παντρευτείτε και θα φέρετε στον κόσμο δύο γιους, κι ο νεότερος από τους δυο αυτούς γιους θα έχει πόνους απ’ τα δόντια!» Αυτά για τη νεαρή κυρία, τη Μις Κην, που αμέσως αποσύρθηκε ώστε να καταγράψει την περίεργη πρόβλεψη και να την έχει ως αναφορά στο μέλλον. Η επόμενη πρόβλεψη αφορούσε την κυρία που έμελλε να παντρευτώ, και σύμφωνα με την πρόγνωση «θα επισκεπτόταν κι αυτή την ίδια μακρινή χώρα, ένα άγνωστο σ’ εμάς μέρος του κόσμου, όπου και θα είχε πολλά άλογα στην υπηρεσία της!» Και τώρα η κυρία από τη Βαλτιμόρη μού ζήτησε 291

να καθίσω στο κάθισμα στο τραπέζι, απ’ όπου παρακολουθούσε το δοχείο του νερού με τα σπαρμένα φύλλα από τον κήπο, που το έστριψε απότομα όταν πήγα να καθίσω. Και τότε, μετά από έναν παρατεταμένο δισταγμό, είπε: «Το μόνο που μπορώ να προβλέψω για σένα είναι “Γη! Γη! Γη!”» «Δεν είναι και πολύ καθησυχαστική πρόγνωση», απάντησα. Η κυρία από τη Βαλτιμόρη δεν απάντησε καθώς σηκωνόταν από το κάθισμά της και αποχώρησε κάπως απρόσμενα, όχι μόνο απ’ το τραπέζι όπου καθόταν αλλά κι από το σπίτι· και δεν την είδαμε ούτε ακούσαμε ποτέ ξανά γι’ αυτήν. Κι όμως, και το παραμικρό από τις τελείως παράλογες προβλέψεις που έκανε για μας πραγματοποιήθηκε επακριβώς στο όχι και πολύ μακρινό μέλλον.

292

ΚΕΦΑΛΑΙΟ XXVIII Ήθελα τόσο πολύ να παντρευτώ την κυρία που αναφέρθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο, ώστε πήγα αμέσως στο Λίβερπουλ, όπου έκλεισα ένα εισιτήριο στο μοναδικό ατμόπλοιο που θα έφευγε τότε για Νέα Υόρκη, προκειμένου να πάρω την άδεια των γονιών μου να παντρευτώ την κυρία που μόλις είχα γνωρίσει. Το εν λόγω ατμόπλοιο ήταν ένα άθλιο, παλιομοδίτικο σκάφος, που σχεδόν βούλιαζε στον δρόμο για τη Νέα Υόρκη, λόγω μιας δυνατής καταιγίδας διαρκείας, που όσο κρατούσε, πολλοί ναύτες τραυματίστηκαν και χτύπησαν, μάλιστα έναν τον έβαλαν σε μια άδεια καμπίνα δίπλα στη δική μου, όπου έχασε τα λογικά του, έκλαιγε κι ούρλιαζε ασταμάτητα επί τρία μερόνυχτα και δεν μπορούσα να κοιμηθώ καθόλου, επειδή ήξερα ότι ο κουρασμένος κι εξαντλημένος καπετάνιος είχε χάσει κάθε ελπίδα ότι θα φθάναμε ποτέ στη Νέα Υόρκη ή σε όποιο άλλο ασφαλές μέρος. Όσο για μένα, το τελευταίο βράδυ του φοβερού αυτού ταξιδιού, εκσφενδονίστηκα στο τραπέζι της τραπεζαρίας κι έπεσα στην άλλη άκρη του τραπεζιού, πάνω σ’ έναν Ιρλανδό ιερέα που τον πονούσε πολύ η μύτη του, που εγώ του την είχα χτυπήσει 293

σε μια απότομη αθέλητη κίνηση που έκανα για να προσγειωθώ στο τραπέζι. Τελικά έφτασα στο σπίτι μου στο Τρέντον, όπου βρήκα τον πατέρα μου, που δεν ήταν καθόλου καλά· κι εκεί πληροφόρησα τη μητέρα μου πως επιθυμούσα να παντρευτώ την κυρία που είχα ερωτευτεί. Η αγαπημένη μου μητέρα κατόρθωσε να πείσει τον πατέρα μου να μου επιτρέψει τον γάμο παρ’ όλες τις αντιρρήσεις! Ευτυχώς για εκείνον, καθώς ο γάμος που αγωνιούσα να διασφαλίσω αποδείχτηκε αργότερα ευεργεσία για τον δύστυχο πατέρα μου, στον οποίο η χαριτωμένη μου γυναίκα αφιερώθηκε, προς μεγάλη ανακούφιση της μητέρας μου και δική μου. Η αγαπημένη μου μητέρα, ωστόσο, όταν πρωτοπήγα ήταν αποφασισμένη να επισπεύσει την άμεση αναχώρησή μου, γιατί φοβόταν μήπως η κατάσταση του πατέρα μου, που ήταν κάπως σοβαρή, μου επέβαλλε μια πιο μακροχρόνια παραμονή, ή ακόμα έκανε τον πατέρα μου να ανακαλέσει την άδεια που είχε δώσει για τον γάμο μου. Έτσι μου έκλεισε ένα εισιτήριο για το Λίβερπουλ σ’ ένα αμερικανικό ατμόπλοιο που θα έφευγε από τη Νέα Υόρκη λίγες μέρες μετά. Σ’ αυτό το αμερικανικό ατμόπλοιο πρόσεξα, καθώς φεύγαμε απ’ τη Νέα Υόρκη, έναν τύπο που έδειχνε πολύ ανήσυχος ή αδιάθετος, δεν μιλούσε σε κανέναν ούτε απηύθυνε σε κανέναν τον λόγο και πηγαινοερχόταν στο κατάστρωμα πάνω-κάτω.

294

Ρώτησα λοιπόν έναν συμπατριώτη μου αν γνώριζε ποιος ήταν αυτός ο ανήσυχος και λυπημένος άνθρωπος. «Απ’ ό,τι καταλαβαίνω», μου είπε ο άνθρωπος που ρώτησα «αυτός ο κύριος στον οποίο αναφέρεσαι είναι Γάλλος αξιωματικός του ναυτικού που δεν μιλά καμία γλώσσα παρά μόνο τη δική του, κι επειδή κανείς μας δεν μιλάει γαλλικά, αισθάνεται αποκομμένος». «Αν είναι αυτός ο λόγος», είπα «θα τον ρωτήσω στα γαλλικά κι έτσι θα μάθω τι έχει να πει για τον εαυτό του». Όταν δοκίμασα να πραγματοποιήσω την πρόθεσή μου, νόμιζα πως θα με αγκάλιαζε, τόσο ενθουσιασμένος ήταν που βρήκε κάποιον με τον οποίο μπορούσε να κουβεντιάσει στην όμορφη γλώσσα του. Έτσι σύντομα γίναμε φίλοι, σουλατσάραμε στο κατάστρωμα του αμερικάνικου πλοίου και μου είπε πόσο θα χαιρόταν να με ξανασυναντούσε στη γαλλική ακτή· αφού συζητήσαμε διάφορα θέματα, με ρώτησε «Εγώ πού πηγαίνω;» Αποκρίθηκα πως θα πήγαινα στο Λίβερπουλ, όπου θα συναντούσα μια κυρία που σκόπευα να παντρευτώ. «Θα εγκατασταθείτε στην Αγγλία;» ρώτησε ο νέος μου φίλος. «Όχι αμέσως», απάντησα, «γιατί σκοπεύω να πάρω τη γυναίκα μου στο Μόναχο μόλις παντρευτούμε!» και πρόσθεσα: «Μου έχουν υποσχεθεί να με 295

συστήσει ένας Βαυαρός πρίγκιπας σ’ έναν διάσημο καλλιτέχνη της χώρας». «Λυπάμαι που το ακούω!» είπε ο καινούργιος Γάλλος φίλος μου, «γιατί μου είπες ότι η κυρία που σκοπεύεις να παντρευτείς έχει υποφέρει πολύ από ρευματισμούς. Λοιπόν», πρόσθεσε «γνωρίζω από προσωπική πείρα και μπορώ να σου το πω ότι δεν υπάρχει άλλο μέρος στην Ευρώπη όπου οι κάτοικοι να υποφέρουν τόσο φρικτά από ρευματοειδή αρθρίτιδα όσο στο Μόναχο, γιατί η πόλη βρίσκεται στους πρόποδες μιας οροσειράς, και το έδαφος στο Μόναχο είναι σχεδόν εξολοκλήρου ελώδες. Επομένως, σχεδόν όλοι όσοι ζουν μέσα ή κοντά στην πόλη υποφέρουν λίγο ή περισσότερο σοβαρά από ρευματισμούς. Θα σας πρότεινα λοιπόν ένα μέρος που μπορεί να ταιριάζει και σ’ εσάς και στη γυναίκα σας πολύ περισσότερο απ’ οτιδήποτε μέσα ή κοντά στο Μόναχο». «Και πού βρίσκεται αυτό το εξαιρετικό μέρος;» ρώτησα. «Σε μια πόλη στην ακτή του Μαρόκου», απάντησε ο νεοαποκτηθείς φίλος ή γνώριμος, «που είναι γνωστή ως Ταγγέρη, όπου έχουν συγκεντρωθεί πολλοί έξυπνοι Γάλλοι καλλιτέχνες τελευταία. Αν σας ενδιαφέρει να επισκεφθείτε το μέρος, θα σας περιμένω εκεί και θα σας γνωρίσω διάφορους γνωστούς μου». Όταν φτάσαμε στο Λίβερπουλ, βρήκα τη μέλ296

λουσα σύζυγό μου να με περιμένει, και τη σύστησα στον καινούργιο μου φίλο, τον Κάπταιν Μάριους Κων [Captain Marius Caune], που τη συνόδευσε στο πιάνο σε μερικά τραγούδια της. Κι όταν έφυγε, υποσχεθήκαμε να τον συναντήσουμε στην Ταγγέρη, σε έναν ή δύο μήνες. Στο μεταξύ, η Κυρία Νέλλι [Nellie] κι εγώ πήγαμε στο Βισμπάντεν [Wiesbaden] στο Νασσάου [Nassaw], όπου συναντήσαμε τον μεγαλύτερο γιο και την κόρη της μέλλουσας γυναίκας μου, που ήρθαν και οι δυο στον γάμο μας, όπου ένας Άγγλος ιερέας, ο πρώην προσωπιικός ιερέας της Βασίλισσας Βικτώριας, προέστη στην ακολουθία. Μείναμε εκεί για λίγες μέρες, κι ένα απόγευμα, ενώ καθόμασταν στη βεράντα του ξενοδοχείου μας, μάθαμε πως ο Κάιζερ εκείνης της περιόδου, που είχε πάρει μέρος στην επίθεση του Παρισιού το 1871, θα περνούσε από τον δρόμο. Αυτό ήταν λίγα μόλις χρόνια μετά τη φοβερή επίθεση που ανέφερα. Καθώς πλησίαζε η άμαξα και η συνοδεία, σηκωθήκαμε απ’ τη θέση μας, οπότε είδαμε έκπληκτοι ότι ο Κάιζερ, που φορούσε την πλήρη στολή του, έβγαζε όρθιος το φτερωτό του κράτος σε ένδειξη χαιρετισμού. Με χαρά αναγνώρισα ότι αυτή η πράξη εκ μέρους ενός θριαμβευτή ήταν μια απόδειξη που επιβεβαίωνε την ομορφιά και τη χάρη της κυρίας στην οποία είχα αποφασίσει να αφιερώσω τη ζωή μου.

297

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΙΧ Αφήνοντας τα παιδιά εδώ ώσπου να εγκατασταθούμε στην Ταγγέρη, επιστρέψαμε στο Λονδίνο κι από εκεί πήγαμε στο Λίβερπουλ, όπου πήραμε ατμόπλοιο που μας μετέφερε στο Γιβραλτάρ· κι αφού ειδοποιήσαμε τον φίλο μας τον Μάριους Κων πως ήμασταν εκεί, περάσαμε μία εβδομάδα ή και παραπάνω σ’ αυτό το ενδιαφέρον μέρος και μετά πήραμε ένα μικρό πλοίο που μας έφερε στην Ταγγέρη, μαζί με δυο σκυλιά που τα εμπιστευτήκαμε σ’ έναν ντόπιο Μαυριτανό, γνωστό ως «Χαμίντο» [Hamido], που από κείνη την ημέρα ως την τελευταία της ζωής του ήταν ο πιο αφοσιωμένος μας ξεναγός, οδηγός και φύλακας του νοικοκυριού μας! Αυτή τη φορά είχαμε παρέα και τη Μις Κην· ο αναγνώστης μπορεί να θυμάται ότι σε αυτή τη νεαρή και αφοσιωμένη φίλη της γυναίκας μου είχε γνωστοποιήσει η κυρία από τη Βαλτιμόρη πώς θα είναι η ζωή της, της Μις Κην, στο σχεδόν άμεσο μέλλον. Εμείς όμως είχαμε εντελώς ξεχάσει αυτή την παράλογη για εμάς πρόβλεψη, δεν της δώσαμε σημασία, καθώς μάλιστα ήμασταν πολύ απασχολημένοι να βρούμε μια ευχάριστη κατοικία για μας. Ευτυχώς ο φίλος μας ο Μάριους Κων μάς έδωσε ένα αρκετά μεγάλο κομμάτι γης πάνω στον κεντρι298

κό δρόμο που οδηγούσε στην πρωτεύουσα του Μαρόκου, για να χτίσουμε σπίτι. Στο μεταξύ, μας βρήκε ένα χαριτωμένο αγροτόσπιτο πάνω σ’ ένα ύψωμα που έβλεπε στον ωκεανό, και ανήκε στον Πορτογάλο υπουργό· εδώ βρήκαμε κατάλυμα, ενώ ο φίλος μας ο Μάριους Κων υλοποίησε ένα δικό μου σχέδιο σε κήπο, κοντά στην καγκελόπορτα που οδηγούσε στον κεντρικό δρόμο της Ταγγέρης. Στο μεταξύ, από τον κήπο του σπιτιού που μας είχε παραχωρήσει ο Πορτογάλος υπουργός, παρατήρησα ένα μεγάλο κτίριο στη μακρινή ακτή της μαυριτανικής περιοχής, κι όταν ρώτησα τον εξαιρετικό Χαμίντο σε ποιον ανήκε αυτό το κτίριο, απάντησε: «Αυτή είναι η θερινή κατοικία του Μεγάλου Σερίφ του Ουαζάν [Grand Chereef of Wa an], του πιο διάσημου πρόσωπου στο Μαρόκο, αν εξαιρέσουμε τον Σουλτάνο της χώρας». Λίγες εβδομάδες αργότερα, το παραπάνω σημαίνον πρόσωπο έστειλε έναν από τους πολυάριθμους φρουρούς ή ακολούθους να με πληροφορήσουν ότι άκουσε μέλη της οικογενείας μου να παίζουν μουσική, όπως το έθεσε. Και πρόσθεσε πως, αν με ενδιέφερε να τον καλωσορίσω, θα χαιρόταν να περάσει κάπου μία ώρα μαζί μας. Απάντησα πως θα μας έδινε μεγάλη χαρά να γνωρίσουμε την Υψηλότητά του, και ορίσαμε ένα απόγευμα που θα ήμασταν στο σπίτι. Την καθορισμένη ώρα, αυτό το σημαίνον πρό299

σωπο έφτασε καλπάζοντας στο αγροτόσπιτό μας, μαζί με ένα πλήθος ιππέων και δρομέων. Ο Υψηλότατος, με τη συνοδεία ενός ακολούθου που είπε λίγα λόγια στ’ αγγλικά, προχώρησε μπροστά, οπότε τον καλέσαμε να συναντηθούμε στο σαλόνι, όπου ήταν τοποθετημένο το πιάνο μας, κι εκεί, αφού του προσφέραμε ένα ελαφρύ αναψυκτικό μαζί με φρούτα και μπισκότα, μας πληροφόρησε πως περίμενε σύντομα την άφιξη μιας νεαρής κόρης, κι ότι θα χαιρόταν ιδιαιτέρως εάν η σύζυγός μου και η νεαρή της φίλη η Μις Κην θα είχαν την καλοσύνη να διδάξουν την κόρη του «πώς να παίζει ευρωπαϊκή μουσική». Απάντησα πως θα χαιρόμασταν να γνωρίσουμε τη νεαρή του κόρη. Ωστόσο, δεν μπορούσα να μην προσέξω πως ο Εξοχότατος έδειχνε να ενδιαφέρεται ιδιαιτέρως και να παρατηρεί τη Μις Κ. Και για να συντομεύσω μια μακροσκελή εξιστόρηση αυτής της πρόχειρης γνωριμίας, κατέληξε στην οργάνωση μιας ολόκληρης ομάδας από ντόπιους υπό τον έλεγχο ενός Ευρωπαίου κυρίου και της συζύγου του, που έπεισε τη Μις Κ. να τους συνοδεύσει στο Λονδίνο, προκειμένου να πείσει τους γονείς της να γυρίσει μαζί τους στην Ταγγέρη, και να της επιτρέψουν να παντρευτεί τον Υψηλότατο, «τον Μεγάλο Σερίφ του Ουαζάν!» Εμείς, δηλαδή η σύζυγός μου κι εγώ, ποτέ δεν περιμέναμε μια τέτοια εξέλιξη ή διαδικασία, ούτε χαι300

ρόμασταν καθόλου γι’ αυτό το μοναδικό και εντελώς απρόσμενο αποτέλεσμα. Όταν επέστρεψε η Μις Κην, συνοδευόμενη από τους γονείς της, ο Άγγλος Υπουργός [πρέσβυς] στην Ταγγέρη έθεσε όλο το επίσημο γραφείο [της πρεσβείας] στη διάθεση του Μεγάλου Σερίφ του Ουαζάν. Ούτε λίγο ούτε πολύ! Μία από τις φρεγάτες του Μεγαλειότατου εκλήθη από το Γιβραλτάρ για να συνδράμει στην τελετή του γάμου της Μις Κην με τον Μεγάλο Σερίφ του Ουαζάν και για να στολίσουν τον δρόμο που οδηγούσε στη Βρετανική Πρεσβεία της Ταγγέρης. Μόλις τότε καταλάβαμε, η σύζυγός μου κι εγώ, ότι αυτό δεν ήταν τίποτα περισσότερο παρά η εκπλήρωση της Πρόβλεψης της κυρίας από τη Βαλτιμόρη. Πέρασε, όμως, αρκετός καιρός μετά το καταπληκτικό αυτό συμβάν, όταν η σύζυγός μου έλαβε ένα σημείωμα από τη Μεγάλη Σερίφα του Ουαζάν [Grand Chereefa of Wa an], που έλεγε πως είχε ακούσει ότι εμείς, η σύζυγός μου δηλαδή κι εγώ, ετοιμαζόμασταν να φύγουμε από την Ταγγέρη και να πάμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, και, συνεπώς, παρακαλούσε τη σύζυγό μου να πάει να τη δει προτού φύγουμε, καθώς ο σύζυγός της ο Μεγάλος Σερίφ ήταν δυσαρεστημένος μαζί μας γιατί αποφεύγαμε την παρέα τους. Εγώ σύστησα αμέσως στη σύζυγό μου να δεχτεί αυτή την πρόσκληση, καθώς η αναχώρησή μας οφειλόταν σ’ ένα φοβερό ατύχημα που σχεδόν προκάλεσε 301

τον θάνατο του πατέρα μου· επιπλέον, ήταν μάλλον απίθανο να επιστρέψουμε στην Ταγγέρη, παρόλο που είχαμε απολαύσει τη διαμονή μας εδώ. Έτσι η γυναίκα μου πήρε το άλογό της και πήγε να δει τη Σερίφα· μόλις επέστρεψε, με πληροφόρησε πως ενώ κουβέντιαζε μαζί της, η «Έμιλυ» [Emily] (όπως την έλεγε) αφού την υποδέχθηκε θερμά, ζήτησε ξαφνικά από τη σύζυγό μου να προσέξει το μικρότερο από τα δύο αγόρια της, που κυλιόταν στο πάτωμα από μεγάλη λύπη ή πόνο! Κατάλαβα ότι ήταν κάτι πολύ θλιβερό, «όμως έχεις πάλι την ακριβή εκπλήρωση της πρόβλεψης της κυρίας από τη Βαλτιμόρη». «Αυτό είναι», αποκρίθηκε «και δεν λαθεύουμε!» Όμως πρέπει ν’ αναφερθώ και σε άλλα περιστατικά που συνέβησαν στην Ταγγέρη πριν από την αναχώρησή μας. Πρώτα απ’ όλα ήταν η ανέγερση στην Ταγγέρη της κατοικίας μας που είχα σχεδιάσει, μια κατασκευή σε ημι-μαυριτανικό στυλ, και που όταν αναχωρήσαμε για τις Ηνωμένες Πολιτείες την κατοίκησε ο Κύριος Βάμπερ [Herr Waber], ο πρώτος Γερμανός επίσημος [πρόξενος] που είχε αποσπασθεί στην Ταγγέρη και που, μετά την επιστροφή μου, έγινε ένας από τους πιο αφοσιωμένους φίλους μας, παρόλο που γενικά δεν ήταν αρεστός στους άλλους. Σε μας, ωστόσο, ήταν πολύ ευγενικός, γιατί μόλις έμαθε πως θα πρόσθετα έναν δεύτερο όροφο στο 302

σπίτι μας, κι ένα σαλόνι στο ισόγειο, με ύψος δύο ορόφων, ο Χερ Βάμπερ φρόντισε να μου βρει ένα υπέροχο ξύλινο δάπεδο κι ένα ταβάνι με ταμπλό σε μια απίθανα χαμηλή τιμή. Όλα αυτά έφθασαν σε μας από τη Βαυαρία, εν μέρει οδικώς και τελικά με πλοίο, το οποίο μας έφερε όχι μόνο τα απαραίτητα υλικά που απαιτούσε αυτή η υπέροχη αίθουσα, αλλά και τους εργάτες που θα την έκτιζαν. Κι όλα αυτά παραδόθηκαν μόλις έφθασε το πλοίο με τα ωραία υλικά, κάτι που πράγματι ξεπερνούσε τις προσδοκίες μου. Στο μεταξύ, ένας Άγγλος επίσημος που επέβλεπε την ανέγερση πρεσβείας για τους αντιπροσώπους της Μεγάλης Βρετανίας στην Ταγγέρη, προσφέρθηκε να ομορφύνει το κάτω μέρος του ψηλοτάβανου σαλονιού μας με μια σειρά από υπέροχα γιαπωνέζικα πλακάκια, κι έτσι εξασφαλίσαμε μια κατοικία που σε μέγεθος και ομορφιά ξεπερνούσε κάθε άλλη κατοικία μέσα ή κοντά στην Ταγγέρη, με την εξαίρεση μόνο της γερμανικής πρεσβείας, όπου έμενε ο φίλος μας ο Χερ Βάμπερ. Κι έτσι άρχισαν να μου φορτώνονται διάφορες περιοχές ή κτήματα από Ευρωπαίους διαφόρων εθνικοτήτων, που είχαν εξασφαλίσει αυτές τις περιοχές προτού να έρθω εγώ στην Ταγγέρη, και που τώρα με πίεζαν και με εκλιπαρούσαν να τους απαλλάξω από τις άχρηστες ιδιοκτησίες! Έτσι σιγά-σιγά έγινα ιδιοκτήτης περισσότερης γης απ’ ό,τι μπορούσα να 303

χρησιμοποιήσω, απέκτησα είτε παραθαλάσσιες είτε ορισμένες μεγαλύτερες σε έκταση ιδιοκτησίες στην ενδοχώρα! Είχα επίσης χτίσει αρκετά άλλα σπίτια, ένα από τα οποία το πρόσφερα στον μεγαλύτερο γιο της συζύγου μου. Ήμουν επίσης, για αρκετό διάστημα, μέλος μιας τοπικής κοινότητας όπου προΐσταντο οι διάφοροι κυβερνητικοί επίσημοι, ο τελευταίος των οποίων ήταν ο παλιός μου φίλος, ο κύριος Ρωμαίο Κανταγκάλι, ο οποίος ήταν επίσης ο τελευταίος από τους επισήμους των διαφόρων ξένων αντιπροσωπειών που προΐσταντο της κοινότητας, την οποία εγώ ήμουν από τους πρώτους που οργάνωσα, κι είχα γίνει μόνιμος επίσημος αξιωματούχος της. Μεταξύ των διάφορων περιοχών που απέκτησα ήταν και μία που βρισκόταν ψηλά και έβλεπε στην πρώην θερινή κατοικία του Μεγάλου Σερίφ του Ουαζάν, που έχει πια πεθάνει· εκεί έχτισα μια χαριτωμένη κατοικία, όπου συνήθως πήγαινα εγώ και τα πολλά μέλη της οικογένειάς μου το καλοκαίρι. Εδώ μας επισκέπτονταν μέλη των διαφόρων ξένων αποστολών, κι ήταν τόσο πολλές και συχνές οι επισκέψεις, ώστε για ν’ αποφύγουμε την κούραση και τη δυσφορία πηγαίναμε στο εξωτερικό, κυρίως στην Ελβετία, όπου τα νεότερα μέλη της οικογένειάς μας φοιτούσαν σε διακεκριμένα σχολεία της ωραίας αυτής χώρας. Κι όπου πηγαίναμε συναντούσαμε πολλούς φίλους ή κάναμε πολλές χαριτωμένες γνωριμίες.

304

Και τώρα, για να δικαιώσω τη «Μαντάμ Λα Σερίφα του Ουαζάν», αντιγράφω ένα μέρος από άρθρο ενός Άγγλου συγγραφέα, του κ. Έρνεστ Χαρτ [Ernest Hart], που ξεκινά ως εξής: «Μια περίεργη σύμπτωση έφερε την απόγονο ενός Αρχιεπισκόπου του Καντέρμπερυ [Canterbury] σε θέση επιρροής και εξουσίας, σε μια χώρα που είναι το τελευταίο οχυρό του φανατικού μωαμεθανισμού. »Η ειρωνεία της τύχης ένωσε, λίγα χρόνια πριν, με τα δεσμά του γάμου, αυτή την Αγγλίδα λαίδη με τον μεγάλο Άγιο του Μαρόκου! Τον επικεφαλής όλων των Σερίφ! Τον αρχηγό της θρησκευτικής ηγεσίας, των μοναδικών ευγενών του “Μόγρεμπ αλ Άκσα” [Moghreb al Ac a], του μακρινού δυτικού βασιλείου της Αφρικής. Ο τριακοστός πέμπτος διάδοχος σε απευθείας γραμμή διαδοχής του αρχαιότερου κλάδου της οικογένειας Φατμά (γραμμή παλαιότερη και ιερότερη από εκείνη του Μουλάι Χασσάν [Mulai Hassan] – του ίδιου του τέως Σουλτάνου του Μαρόκου!) »Δεν είναι περίεργη και πιθανόν μοιραία εξέλιξη ενός ιστορικού αναχρονισμού που ο πρόωρος θάνατος του Σερίφ του Ουαζάν άφησε την ικανή και ριψοκίνδυνη Αγγλίδα να βρεθεί μητέρα και κηδεμόνας δύο νεαρών Σερίφ του Ουαζάν, που προορίζονταν να παίξουν έναν απροσδιόριστο ακόμα, αλλά όχι ασήμαντο, ρόλο στο αβέβαιο μέλλον αυτής της Μωαμεθανικής Αυτοκρατορίας! »Το Μαρόκο είναι μια Αυτοκρατορία που δια305

λύεται από τη σήψη, κι όπου οι δυνάμεις του πολιτισμού και του χριστιανισμού περιορίζονται μαχόμενες σε διαρκείς συγκρούσεις· μια χώρα όπου μόνο τα περιφερειακά λιμάνια έχουν επηρεαστεί ελάχιστα, ενώ ο πυρήνας παραμένει μια χαοτική πλην συμπαγής μάζα, ο προμαχώνας του μεσαιωνικού και άγριου μωαμεθανισμού και της κακοδιοίκησης. «Μόλις λίγες εβδομάδες πριν, η Σερίφα του Ουαζάν άφησε τις ακτές της Αφρικής παίρνοντας μαζί της τους νεαρούς Σερίφ του Ουαζάν, αυστηρούς μωαμεθανούς, άρχοντες μιας φυλής που μαζεύτηκαν όλοι κι έδειξαν την αγάπη τους φιλώντας τον ποδόγυρο των ενδυμάτων των αρχόντων, την ώρα που αυτοί διέσχιζαν τους δρόμους. Έφυγαν με γαλλικό πλοίο προκειμένου να εκπαιδευτούν υπό γαλλική προστασία στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία και τις τέχνες του πολέμου στη Ναμούρ [Namur] και την Τουρ [Tours]. »Πριν από την αναχώρησή τους, είχα πολλές συζητήσεις με τους Σερίφ στο σπίτι τους στο Μαρσάν [Marchan], έξω από την Ταγγέρη. »Τη νύχτα προτού γράψω το παρόν, με ξεσήκωσαν απ’ το τραπέζι άγριες κραυγές προσευχής στο σπίτι, όπου μια ομάδα λευκοντυμένοι προσκυνητές που φορούσαν κουκούλες και κρατούσαν στον δρόμο πανό και φανάρια είχαν κατεβεί απ’ τα βουνά για να προσευχηθούν έξω απ’ το διπλανό σπίτι, μια πρώην κατοικία του Σερίφ, εκεί όπου είχε πεθάνει. »Αυτοί οι γραφικοί ικέτες προσεύχονταν για 306

βροχή και καλούσαν τον νεκρό άγιο σε βοήθεια και μεσιτεία. »Εδώ μέχρι πρόσφατα ήταν η Ζαουΐα [Zaouia], το ιερό και ξενώνας του Σεριφάτου του Ουαζάν! Αυτό το ιερό, όπου οι εγκληματίες βρίσκουν προσωρινό αλλά απαραβίαστο καταφύγιο, κι όπου η φιλοξενία προσφέρεται απλόχερα στους φτωχούς, έχει μεταφερθεί τώρα στο σπιτάκι του λόφου όπου κάθομαι εγώ και συνομιλώ με τη Σερίφα και τους γιους της. Το δωμάτιο βλέπει από ψηλά τα λαμπερά δρομάκια ανάμεσα στις Ηράκλειες στήλες. »Πιο πέρα, έλαμπαν στο φως του πρωινού ήλιου τα βραχώδη υψώματα του Γκιμπ ελ Ταρίκ [Gib El Tarik], του βρετανικού μας φρουρίου στο Γιβραλτάρ. Πέρα απ’ αυτά εκτείνονται οι ακτές της Ισπανίας, που τις κρατούσαν για καιρό οι Μαυριτανοί! »Από κάτω μας, στα δεξιά, βρίσκεται η ιστορική Ταγγέρη, η Τιγγιτανία [Tingitania] των Ρωμαίων, η προικώα πόλη της Αικατερίνης της Μπραγκάντσα [Bragan a], της Πορτογαλίδας συζύγου του Καρόλου Β', που παραδόθηκε στους Βρετανούς μαζί με τη δίδυμη προικώα πόλη της Βομβάης, αλλά δυστυχώς εγκαταλείφθηκε και διαλύθηκε· η κομβική πόλη μιας χώρας που ήταν κάποτε η σιταποθήκη κι ο κήπος της Ευρώπης, αργότερα καταπατήθηκε από τις οπλές των ανεκδιήγητων μουσουλμάνων και καταστράφηκε έκτοτε κι ερημώθηκε από τη σκληρότερη τυραννία που είδε ο κόσμος ποτέ!

307

»Καθώς το βλέμμα πλανιέται πάνω από ενδιάμεσα λιβάδια με υάκινθους κι ασφόδελους, πέφτει πάνω σε μικρά άλση με πορτοκαλιές και σε μονοπάτια που έχουν για φράχτες περικοκλάδες από τριανταφυλλιές και ψηλούς θάμνους από πορφυρά γεράνια, πέφτει μετά πάνω σ’ έναν καταυλισμό από καφετιές σκηνές ή σε μια γειτονική κοινότητα ντουάρ, ένα χωριό με άγριες σκαρφαλωμένες καλύβες όπου κατοικούν γυμνά μαυρισμένα παιδιά και ρακένδυτοι Άραβες, μαζί με γαϊδούρια και καμήλες δεμένες στην πόρτα τους! Η θέα τελικά καταλήγει στην αλλόκοτη παλιά πόλη της Τάνζα ελ Ταΐμπ [Tanja el Taib, Ταγγέρη], την πόλη που προστατεύει ο Αφέντης! Τα λευκά της τετραγωνισμένα σπίτια κατεβαίνουν τον λόφο προς τη θάλασσα, οι μιναρέδες με τα πρασινωπά κεραμίδια ξεπετιούνται απέναντι στον γαλάζιο ουρανό, οι μαυριτάνικες αψίδες ή καγκελόπορτες και το βιβλικό της πλήθος με τις λευκές κελεμπίες. Εδώ κι εκεί, πάνω σε ψηλά κοντάρια ανεμίζουν οι παντιέρες της Αγγλίας, της Γαλλίας, του Βελγίου ή της Γερμανίας. Μια τυπική εικόνα της Τάνζα ελ Ταΐμπ, που οι αντίθετες μεταξύ τους επιρροές της καθιστούν αυτό το φυλάκιο των 40.000 κατοίκων το πλησιέστερο αφρικανικό θέρετρο της Ευρώπης, την προφυλακή του στρατιωτικού Ισλάμ και το πεδίο αντιπαράθεσης των Ευρωπαίων διπλωματών που αναμένουν τι θα κληρονομήσει η δύση από τον μεγάλο ασθενή!

308

»Η θέα είναι μια επιτομή της περίπλοκης κατάστασης και της ποικίλης ιστορίας της, όπως ακριβώς η ίδια η Σερίφα ενσαρκώνει πολλές από τις εκπληκτικότερες και σχεδόν απίστευτες αντιθέσεις της. »Η αίθουσα στην οποία η κυρία ντε Ουαζάν μού λέει κάτι από την περίεργη ιστορία της ταιριάζει με τον περιβάλλοντα χώρο. Έχει ευρωπαϊκή επίπλωση, όμως πάνω στο τζάκι βρίσκονται ωραία δείγματα κεραμικών της Φεζ [Fe ], με σμάλτο από μπλε και κίτρινα αραβουργήματα. Οι τοίχοι έχουν ταπετσαρίες με κροσωτά και ριγέ ριχτάρια, στερεωμένα ενδιαμέσως με τρόπαια από δαμασκηνά σπαθιά, στιλέτα του Ουαζάν σε ασημένιες θήκες, πλουσιοπάροχα διακοσμημένα μουσκέτα του Τετουάν [Tetuan] και άγρια χαβλιόδοντα, πρωιμότατα τρόπαια του κυνηγιού που ανήκουν στον γιο της, τον Μουλάι Άλι [Mulai Ali]! Το τσάι σερβίρεται σε χαμηλά οκταγωνικά τραπέζια· και σε μια γωνιά του δωματίου, απλωμένα στον τοίχο κάτω από την ξύλινη επένδυση, είναι προσωρινά τοποθετημένη μια μπάντα, Ελ Κεσσίουα [El Kessiwah], από πλούσιο κόκκινο βελούδο, κεντημένη υπερβολικά με χρυσοκλωστή από τις γυναίκες της Φεζ. »Το σχέδιό της μιμείται τη Σαρακινή Αψίδα και είναι κεντημένο ανάγλυφα, ενώ οι γύρω λωρίδες είναι γεμάτες στίχους από το Κοράνι. »Είναι μια προσφορά των πιστών, προορισμένη να στολίσει τον τάφο του πρώην Σερίφ του Ουαζάν· η αξία του υπολογίζεται στα 2.000 δολάρια.

309

»Η Σερίφα είναι περήφανη για την αγγλική καταγωγή της, που μετρά πολλούς προγόνους στη σειρά· κατάγεται από την πλευρά του Αρχιεπισκόπου Γουάραμ [Wharram], που κρατούσε την επισκοπή στο Καντέρμπερυ τον 16ο αιώνα, όταν βασίλευε ο Ερρίκος Z' και ο Ερρίκος Η' . Ο απόγονός του, ο Σερ Κρίστοφερ Γουάραμ, είχε πτωχεύσει από μεγάλα δάνεια στον Βασιλέα Γεώργιο Γ' για επενδύσεις στην οικονομική “φούσκα” της Νότιας Θάλασσας, δάνεια που ποτέ δεν αποπληρώθηκαν και επιστράφηκαν ανεπαρκώς με την παροχή του ιπποσύνης. »Η μητέρα της ήταν η τελευταία με αυτό το επώνυμο. Ο πατέρας της ήταν διοικητής στις φυλακές της Κομητείας του Σάρεϋ [Surrey], θέση που είχε η οικογένεια επί πέντε γενεές. Από τέτοιο περιβάλλον προερχόταν η νεαρή αυτή Αγγλίδα, με ισχυρό προτεσταντικό και ευρωπαϊκό πολιτισμικό υπόβαθρο, όταν έφθασε στην Ταγγέρη, και τη ζήτησε σε γάμο ο Σερίφ του Ουαζάν, ο Σίντι ελ Χατζ Αμπντ-ελ-Σαλέμ [Sidi el Hadj Abd-el-Salem], ο επικεφαλής της μεγάλης μωαμεθανικής σέκτας του Μουλάι Τάιμπ [Moulai Taib] που ισχυριζόταν ότι ήταν απόγονος της κόρης του Μωάμεθ και του Αλί, του ανιψιού του. »Ο Σίντι ελ Χατζ Αμπντ-ελ-Σαλέμ γνώριζε καλά την εξουσία και είχε μια υποψία αγάπης για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. »Εκείνη την εποχή ήταν σε σύγκρουση με τον Σουλτάνο του Μαρόκου, που σχεδίαζε να του πάρει 310

την εξουσία και είχε διορίσει έναν πασά [Bashaw] να διεκδικήσει την Κυβέρνηση στο Ουαζάν. »Ο Σερίφ, επιπλέον, είχε ζητήσει την προστασία της Γαλλίας. Χώρισε την προηγούμενη γυναίκα του κι έγινε επίδοξος μνηστήρας της Έμιλυ Κην [Emily Keene], σκοπεύοντας να μετακινηθεί ο ίδιος και οι ακόλουθοί του υπό στην προστασία της Γαλλίας. »Η διεκδίκηση της νύφης ήταν επιτυχής, το συμβόλαιο γάμου είναι ένα μοναδικό ιστορικό ντοκουμέντο στην ιστορία του ισλαμισμού και μπορεί κάποτε να συνδράμει στην ευρωπαϊκή ιστορία. Αξίζει να αρχειοθετηθεί· εγώ το έχω φωτογραφίσει κι έχω την άδεια να το αντιγράψω. »Η Σερίφα έχει ασκήσει εξαιρετική επίδραση σε πολλούς τομείς, μεταξύ άλλων και στην αποτελεσματική προώθηση των εμβολιασμών. »Η ευλογιά είναι μια από τις μάστιγες του Μαρόκου. Σ ’ αυτήν οφείλονται πολλοί ακρωτηριασμοί και μεγάλο ποσοστό τυφλώσεων. Είναι ο φόβος κι ο τρόμος των ντόπιων. »Ε πιθυμώντας να μετριάσει αυτή τη μάστιγα, η Σερίφα βάλθηκε να εισαγάγει την προστατευτική επίδραση των εμβολιασμών. »Στην αρχή δεν υπήρχε μόνο αντίρρηση αλλά απόλυτη άρνηση για τη διαδικασία· βρίσκοντας όμως την ευκαιρία να εμβολιαστούν λίγα παιδιά, κατάφερε να το κάνει χωρίς να το μάθουν ή να συναινέσουν οι γονείς τους. Σε λίγο καιρό διαπιστώθη311

κε ότι τα εμβολιασμένα παιδιά ήταν προστατευμένα από την ευλογιά, ενώ οι αδελφοί και οι αδελφές τους έπεφταν θύματα της ασθένειας. Μέχρι τότε η Σερίφα μού είπε πως είχε εμβολιάσει με λέμφο δαμάλας, που παρείχε κυρίως η Γαλλία, σχεδόν 12.000 παιδιά, κι ότι οι Μαυριτανοί συνειδητοποιούσαν την αξία της ανοσίας που τους παρείχε, κι έτσι όπου πήγαινε, συναντούσε μικρές ομάδες ανθρώπων που έφερναν τα παιδιά τους για να γλυτώσουν από την ευλογιά». ΕΡΝΕΣΤ ΧΑΡΤ

312

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΧ Η σύζυγός μου κι εγώ αρχίσαμε πια να καταλαβαίνουμε ή να συνειδητοποιούμε την αξία της ιδιαίτερης πρόγνωσης που είχε κάνει η κυρία από τη Βαλτιμόρη, που προφανώς είχε προβλέψει πόσο σημαντική θα ήταν η άφιξη στην Ταγγέρη της Μις Κην κι ο γάμος της με τον Σερίφ του Ουαζάν. Κι εγώ δεν έχασα την ευκαιρία να κερδίσω σε εμπειρίες εδώ στην Ταγγέρη, χάρη στη γνωριμία μου με τον Μάριους Κων· εξαιτίας της διαμονής μου εδώ, η περιουσία μου είχε αυξηθεί σημαντικά, καθώς η πρόβλεψη της ίδιας κυρίας από τη Βαλτιμόρη αναφορικά με την ιδιοκτησία «Γης! Γης! Γης!» είχε πια πραγματοποιηθεί, προς μεγάλη μου έκπληξη. Η σύζυγός μου κι εγώ έμελλε τώρα να έρθουμε αντιμέτωποι με μια τρομερή συμφορά, όχι επειδή χάσαμε χρήματα αλλά επειδή με συνέλαβε ο Ραϊσούλι, κι η αγαπημένη μου σύζυγος τραυματίστηκε σοβαρά εξαιτίας της ηρωικής της προσπάθειας να με σώσει. Οι περιστάσεις που μας έφεραν σ’ αυτή την άγρια επίθεση δεν οφείλονταν σε κανένα λάθος δικό μας, οφείλονταν όμως εμμέσως στον θάνατο του αριστοκράτη πατέρα του Ραϊσούλι, και στην επιδρομή που έγινε στην περιουσία του, οπότε τους άρπαξαν όχι μόνο τα βοοειδή και τα πρόβατα, αλλά ακόμα και 313

τα κοσμήματα της μητέρας του, που της τα πήραν από τον λαιμό. Το γεγονός πως ο πατέρας του Ραϊσούλι ήταν ο πιο σημαντικός από τους υποστηρικτές του νεκρού μονάρχη «Μουλάι ελ Χασσάν» δεν ήταν ζήτημα υπολογίσιμο, αφού και ο Σουλτάνος και ο πατέρας του Ραϊσούλι ήταν πια νεκροί. Συνεπώς ο Ραϊσούλι είχε συνενώσει τα μέλη της κοινότητος και είχε κλείσει τον δρόμο που οδηγούσε από την πρωτεύουσα πόλη Μεκνές [Meqyine ] προς την Ταγγέρη, διακόπτοντας έτσι όλη την κυκλοφορία σε αυτή την πορεία. Ο θετός αδελφός του ήταν εκείνη την εποχή ο κύριος άρχοντας στην Ταγγέρη, και παρακάλεσε τώρα τον Ραϊσούλι να έρθει στην Κάσμπα [Casbah], δηλαδή στο φρούριο όπου κατοικούσε αυτός ο άρχοντας, και να συζητήσει μαζί του μια συμφωνία ή μια φιλική επίλυση της επικίνδυνης κατάστασης που δεν απειλούσε μόνο την Ταγγέρη αλλά ολόκληρη την περιοχή μεταξύ του ωκεανού και της πρωτεύουσας του Μαρόκου. Καθώς αυτός ο άρχοντας κι ο Ραϊσούλι είχαν φιλικές σχέσεις στα νιάτα τους, ο Ραϊσούλι έσπευσε να συμβιβαστεί με την πρόσκληση. Όταν έφτασε άοπλος στην Κάσμπα, του επιτέθηκαν οι στρατιώτες του φρουρίου, που έπεσαν πάνω στον Ραϊσούλι και τον χτύπησαν με σιδερόβεργες, ώσπου το θύμα τους έχασε τη λαλιά του! Μετά τον έσυραν πάνω σ’ ένα ατμόπλοιο που τον μετέφερε σε 314

μια άθλια πόλη, στις ακτές του Ατλαντικού· εκεί τον έδεσαν σ’ ένα πέτρινο κάθισμα με την πλάτη στον τοίχο, και μ’ έναν βαρύ τραχύ σιδερένιο δακτύλιο στον λαιμό του, απ’ όπου ξεκινούσαν άλλες αλυσίδες, δεμένες στα χέρια και τα πόδια του, έτσι ώστε δεν μπορούσε να κουνήσει από το κάθισμά του, ούτε καν να ενώσει τα δυο του χέρια! Και σ’ αυτή την αξιοθρήνητη θέση ο φουκαράς ο Ραϊσούλι πέρασε τέσσερα μοιραία χρόνια! Θα είχε πεθάνει εκεί, αν δεν είχε επέμβει ένας Ιταλός αξιωματούχος, ο «Σινιόρ Λέο Τζεντίλε» [Signor Leo Gentile], που είχε παντρευτεί τη μικρότερη κόρη της γυναίκας μου. Ο νεαρός αυτός αξιωματούχος, που έχαιρε της εμπιστοσύνης του Σ ουλτάνου του Μ αρόκου, εξασφάλισε την απελευθέρωση του Ραϊσούλι· αλλά τι μεγάλη απογοήτευση όταν έφτασε στο σπίτι του στο βουνό και το βρήκε καταπατημένο κι απογυμνωμένο απ’ όλα σχεδόν τα υπάρχοντα της άτυχης αυτής οικογένειας! Πάνω στον θυμό του ο Ραϊσούλι αποφάσισε να με πιάσει και να με κρατήσει όμηρο για να πάρει λύτρα. Είχε την ευκαιρία να το κάνει, γιατί σχεδόν κάθε καλοκαίρι περνούσα αρκετούς μήνες στα «Αηδόνια» [Idonia], την όμορφη θερινή κατοικία που είχα σχεδιάσει και είχε ανεγερθεί πάνω σ’ ένα δασώδες ύψωμα που έβλεπε στο Ακρωτήρι Σπαρτέλ [Cape Spartel] και στα στενά του Γιβραλτάρ, έβλεπε επίσης στην κατοικία του νεκρού πια Μεγάλου Σερίφ του Ουαζάν.

315

Κι εδώ, μετά την επιστροφή αρκετών μελών της πολυπληθούς μας οικογένειας από το σχολείο τους στη Γενεύη, μας επιτέθηκε ένα βράδυ μια υψηλόβαθμη στρατιωτική δύναμη από άνδρες του Ραϊσούλι, που τους οδηγούσε ή τους κατεύθυνε ο ίδιος ο Ραϊσούλι, οπόταν ζήτησαν από εμένα και τον μεγαλύτερο γιο της γυναίκας μου να ανεβούμε στ’ άλογά μας και να κατευθυνθούμε προς το σπίτι του Ραϊσούλι στο βουνό, συνοδευόμενοι από μια ομάδα υπηκόων ή πολεμιστών του Ραϊσούλι, ενώ εκείνος έμενε πίσω με σημαντικό αριθμό ακολούθων του, για να εμποδίσει τη διαφυγή μας! Αυτή η επίθεση ήταν τόσο απρόβλεπτη, ώστε κανένας από τον στρατό της Ταγγέρης, που θα μπορούσα εύκολα να είχα εξασφαλίσει, δεν γνώριζε τι είχε συμβεί, κι έτσι με πήραν μαζί με τον Κρόμγουελ Βάρλευ [Cromwell Varley], τον μεγαλύτερο γιο της συζύγου μου! Ήταν ίσως ευτύχημα που ο πατέρας μου, ο οποίος υπέφερε καιρό, είχε πεθάνει αρκετά χρόνια πριν από το ατυχές συμβάν, και που η αγαπημένη μου μητέρα είχε αφήσει επίσης τον ταλαίπωρο αυτό κόσμο δύο χρόνια αργότερα, καθώς αυτή τη φορά συνέβησαν δύο σοβαρά ατυχήματα, το πρώτο ήταν ένα φοβερό πέσιμο που προξένησαν στη γυναίκα μου κάποιοι από τους ακόλουθους του Ραϊσούλι, αλλά εγώ έτυχε να μην το μάθω. Ευτυχώς, μία από τις υπηρέτριές μας χρησιμοποίησε το τηλέφωνό μας για να πληροφορήσει τους 316

υπαλλήλους μας στην πόλη γι’ αυτό που είχε συμβεί στη θερινή μας κατοικία! Ακριβώς τότε έτυχε να γίνεται μια επίσημη συγκέντρωση στην πόλη, όπου ο Αμερικανός αντιπρόσωπος, ο Εντιμότατος Σ. Ρ. Γκουμερέ [Hon. S. R. Gummeré], θερμός μας φίλος, δειπνούσε, οπότε έφυγε εσπευσμένα για να βρει ένα άλογο και να τρέξει να μας σώσει, μαζί με άλλα μέλη της κοινότητας. Προτού κάποιος απ’ αυτούς τους κυρίους ή φίλους φτάσει στο σπίτι μας στον λόφο, ο Ραϊσούλι και οι δύο αιχμάλωτοί του βρίσκονταν κιόλας μίλια μακριά· τον Ραϊσούλι τον είδαμε μόλις αργά το επόμενο πρωί, όταν πλησιάζαμε την περιοχή με τα βουνά. Εκεί μας προσπέρασε ξαφνικά, κι έκπληκτος τον είδα να καβαλάει το μαύρο άλογο με το ένα πόδι λευκό από το γόνατο ως την οπλή, άλογο που είχα αγοράσει για τη γυναίκα μου! Καθώς πλησίαζε, ο Ραϊσούλι ανέβηκε σε μια μεγάλη πέτρα, όπου σπιρούνισε βίαια το άλογό του, αναγκάζοντάς το να γονατίσει, οπότε ξεκαβαλίκεψε πάνω στην πέτρα και μου πρότεινε το χαρτί και τις πένες που είχε βρει, ώστε να γράψω στα μέλη της οικογένειάς μου. Εγώ όμως είχα κάτι άλλο κατά νου, να γράψω στη Σερίφα και να της ζητήσω να στείλει τους δυο γιους της να μας συναντήσουν, αφού η παρουσία τους θα μου έδινε τη δυνατότητα το συζητάω με τον Ραϊσούλι όποια ζητήματα τυχόν προέκυπταν.

317

Ο Ραϊσούλι έδειξε έκπληκτος γιατί δεν γνώριζε προφανώς ότι μιλούσα αραβικά, δηλαδή την αραβική γλώσσα, αν όχι άνετα, τουλάχιστον μπορούσα να συνεννοηθώ. Ο ίδιος, ωστόσο, κατάλαβε αμέσως το αίτημά μου και, καλώντας έναν από τους ακολούθους του, τον διέταξε να επιστρέψει στην Ταγγέρη και να παραδώσει το γράμμα μου στη Σερίφα. Ο άνθρωπος αυτός ανησυχούσε πολύ μήπως τον συλλάβουν όταν θα πλησίαζε στην Ταγγέρη· όμως ο Ραϊσούλι επέμενε πως ο άνθρωπος ήταν υποχρεωμένος να υπακούσει τη διαταγή του. Περάσαμε μια φοβερή νύχτα, την επομένη ξεκινήσαμε την ανιαρή ανάβαση μιας τεράστιας οροσειράς και αργά το απόγευμα φτάσαμε σ’ έναν καταρράκτη που τρόμαξε πολύ τ’ άλογό μου, οπότε ορθώθηκε με τα πισινά του πόδια κι έπεσε πίσω, πάνω σε μια χαμηλότερη σειρά βράχων, μ’ ένα τίναγμα που παραλίγο να μου σπάσει την πλάτη. Καθώς ήμουν εκεί πεσμένος, εντελώς αβοήθητος, ο Ραϊσούλι, που μας είχε προσπεράσει πια, διέταξε τους άνδρες του να με σηκώσουν και να με ξαπλώσουν σ’ ένα μακρινό χωράφι, όπου βρέθηκα μέσα σε μια σειρά από παράξενα φυτά που με υποστήριζαν καθώς κινούνταν μπρος πίσω· εκεί έμεινα μόνος, καθώς οι άνδρες του Ραϊσούλι έπαιρναν το βραδινό τους, παραπέρα από εκεί όπου ήμουν ξαπλωμένος πάνω σ’ αυτό το περίεργο υποστήριγμα. Εκεί κοιμήθηκα, ονειρεύτηκα δηλαδή ότι είδα τη μητέρα 318

μου, που είχε πεθάνει προ πολλού, να αιωρείται στον αέρα πάνω από μένα και να μου δίνει κουράγιο, βεβαιώνοντάς με ότι σύντομα θα μπορούσα να καβαλήσω τ’ άλογό μου και να συνεχίσω τον δρόμο μου. Με το που σταμάτησε να μιλά, οι άνδρες του Ραϊσούλι έφεραν τ’ άλογό μου, κατάφερα να καβαλικέψω, όχι χωρίς κάποια δυσκολία, και συνεχίσαμε την πορεία μας ώσπου φτάσαμε στα όρια του χωριού του Ραϊσούλι, ή της πόλης, όπως τη θεωρούσαν οι κάτοικοί της. Κι εκεί κατηφορίσαμε κοντά σε λίγα μαζεμένα σπιτάκια, όπου ξεκαβαλικέψαμε. Ευτυχώς, με είχε συνοδεύσει όχι μόνο ο μεγαλύτερος γιος της γυναίκας μου, ο Κρόμγουελ Βάρλεϋ, αλλά κι ο γιος ενός από τους φρουρούς μου, που αφοσιώθηκε στο να με υπηρετεί, μια περίπτωση απρόσμενη μα καλοδεχούμενη, παρόλο που τελικά το άγχος και η κούραση που βίωσε αυτός ο αφοσιωμένος νεαρός τού στοίχισε τη ζωή. Την επομένη το πρωί, ο Ραϊσούλι χτύπησε την πόρτα μας και μου έφερε διάφορα αντικείμενα για να μου κάνουν πιο άνετη τη διαμονή. Και τότε ο Ραϊσούλι κατάλαβε ότι μπορούσα να συνομιλώ μαζί του, αν όχι με ευχέρεια αλλά τουλάχιστον με όρους που τους καταλάβαινε, οπότε μου εξήγησε την αιτία και τον σκοπό της επίθεσής του· προσθέτοντας πως δεν πρέπει να νομίζω ότι έτρεφε καμιά κακία για εμένα ή για τα μέλη της οικογένειάς μου, αλλά ότι είχε αναγκαστεί από τη φοβερή 319

μεταχείριση με την οποία του είχαν φερθεί, κι από τη δυστυχία που υπέφερε η οικογένειά του, να με πάρει όμηρο για λύτρα, προκειμένου να μπορέσει ο ίδιος και η οικογένειά του να κάνουν μια νέα αρχή. Όσο περισσότερο μιλούσαμε για το ένα ή το άλλο θέμα, τόσο περισσότερο μου άρεσε αυτό το σθεναρό και ωραίο άτομο, με το οποίο σύντομα θα αποκτούσα πολύ καλές σχέσεις. Αυτό όμως που με προβλημάτιζε ήταν ότι ενώ έπαιρνα γράμματα από πολλούς φίλους και γνωστούς, δεν πήρα ούτε λέξη από την αγαπημένη μου σύζυγο, γεγονός που με στενοχωρούσε πολύ. Ούτε έμαθα πως είχε προσπαθήσει ν’ αποτρέψει τους άνδρες του Ραϊσούλι να με απαγάγουν, οπότε κάποιοι απ’ αυτούς την πέταξαν πίσω κι έπεσε πάνω σε τρία πέτρινα σκαλιά με μια δύναμη που παραλίγο να της στοίχιζε τη ζωή! Μια άλλη φορά, αργότερα, ο Ραϊσούλι με πληροφόρησε πως μόλις του είχαν πει ότι οι δύο νεαροί Σερίφ τους Ουαζάν πλησίαζαν πια· συμπλήρωσε ότι θα συνόδευε τον Κρόμγουελ κι εμένα σ’ ένα μέρος απ’ όπου θα μπορούσαμε να παρατηρούμε την άφιξη των δύο αυτών νεαρών Σερίφ, που ήταν ξάδελφοί του, όπως μας πληροφόρησε! Μας οδήγησε έπειτα σ’ ένα σημείο απ’ όπου βλέπαμε τα νεαρά αυτά μέλη της οικογένειας των Σερίφ πάνω σε άλογα, να τους ακολουθούν ένοπλοι άνδρες, μαζί μ’ άλλους πεζούς που συνόδευαν μια εξαιρετική μαγείρισσα καβάλα 320

σε μουλάρι, κι όλοι τους ακολουθούσαν μια μεγάλη διαδρομή κάτω από το υψίπεδο απ’ όπου εμείς παρακολουθούσαμε την πορεία τους. Η άφιξη αυτών των γνωστών μου μας ανακούφισε πολύ. Ο νεότερος από τους δύο αδελφούς, όμως, επέστρεψε σύντομα στην Ταγγέρη για να ειδοποιήσει τη μητέρα του και τα μέλη της οικογένειάς μας ότι η κατάστασή μας δεν ενείχε κινδύνους ούτε ήταν δυσάρεστη, πάνω στο μακρινό αυτό ύψωμα, μακριά από τα σπίτια μας στην Ταγγέρη. Οι νεαροί μας φίλοι με πληροφόρησαν επίσης για την άφιξη στην Ταγγέρη «τριών ναυτικών μοιρών του Αμερικανικού Ναυτικού», τις οποίες έστειλε ο Πρόεδρος Ρούσβελτ, επειδή τον παρακάλεσαν κάποιοι Αμερικανοί φίλοι μου. Μόλις το έμαθα, ανακουφίστηκα απείρως περισσότερο, καθώς ήξερα τώρα πως οτιδήποτε και να συνέβαινε σ’ εμένα, τα μέλη της οικογένειάς μου θα ήταν ασφαλή. Χρειάστηκε αρκετός χρόνος μέχρι να συμμορφωθούν με τις απαιτήσεις του Ραϊσούλι! Όμως το αποτέλεσμα αυτό εξασφαλίστηκε χάρη στις προσπάθειες κάποιων ξένων επισήμων στην Ταγγέρη, όπως ο Σερ Άρθουρ Νίκολσον [Sire Arthur Nicolson], ο Άγγλος πρόξενος, πλέον Λόρδος Κάρνοκ [Lord Carnock], και ο κ. Σ. Ρ. Γκουμερέ, ο Αμερικανός πρόξενος, που ενδιαφέρθηκαν αμέσως, ενώ ο Γάλλος πρόξενος, ο κύριος Σαν Ρενέ Ταλιεντέ [San René Taliendé] πρόσφερε το ποσό που ζητούσε ο Ραϊσούλι για την απε321

λευθέρωσή μου, το οποίο ανερχόταν σε «σαράντα χιλιάδες δολάρια». Πέρασε ωστόσο αρκετός καιρός ώσπου να μάθω πόσα χρωστούσα σε αυτούς τους φίλους αξιωματούχους για τις προσπάθειες που κατέβαλαν για χάρη μας. Ο φίλος μας ο κ. Γκουμερέ, όπως έμαθα αργότερα, γευμάτιζε με αρκετούς άλλους αξιωματούχους το βράδυ που ο Ραϊσούλι είχε απαγάγει τον Κρόμγουελ Βάρλεϋ κι εμένα. Ο Γκουμερέ θα ήταν ο πρώτος από τους φίλους μας που έσπευσε να μας στηρίξει, αν δεν είχε πέσει απ’ το άλογό του, στα μισά του δρόμου που ανηφόριζε στον λόφο, ερχόμενος να μας βρει στο σπίτι στο βουνό.

322

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΧΙ Ο νεότερος γιος της Σερίφας, ο Μουλάι Αχμέντ [Mulai Ahmed], έμεινε μόνο μία εβδομάδα μαζί μας κι επέστρεψε στην Ταγγέρη· ο μεγαλύτερος ωστόσο αδελφός του, ο Μουλάι Αλί [Mulai Ali], έμεινε μαζί μας για να μας συνοδεύει στην επιστροφή μας. Πέρασαν κάτι παραπάνω από πέντε εβδομάδες μέχρι να πληροφορηθούμε ότι ο Ραϊσούλι είχε λάβει τα σαράντα χιλιάδες δολάρια που είχε ζητήσει, οπότε μας είπε ότι τώρα ήμασταν ελεύθεροι να επιστρέψουμε στην Ταγγέρη, κι ότι πρότεινε να μας συνοδεύσει στον μισό και λίγο παραπάνω δρόμο μέχρι να φτάσουμε εκεί· πρόσθεσε πως θα μας πήγαινε μέχρι πάνω στην κορυφογραμμή του βουνού, απ’ όπου θα μπορούσαμε να δούμε την Ταγγέρη στ’ αριστερά μας, ενώ στα δεξιά μας θα βλέπαμε από ψηλά μια τεράστια περιοχή με μια άλλη οροσειρά πέρα. Στο μεταξύ, μας είπε ότι μπορούσαμε να περιπλανηθούμε όπου θέλαμε. Αυτό το πρώτο απόγευμα της ελευθερίας, περιπλανήθηκα μαζί με τον Μουλάι Αλί λίγο πιο ψηλά από εκεί όπου βρισκόμασταν, πίσω δηλαδή από την πόλη του Ραϊσούλι, οπότε συναντήσαμε έναν ντόπιο, έναν γνωστό του Μουλάι Αλί, με τον οποίο κουβέντιαζε τώρα, και με έκπληξη άκουσα ότι αναφέρο323

νταν σε δυο παιδιά από την Ισπανία, ένα αγόρι κι ένα κορίτσι, που τα είχαν πιάσει όσο εγώ ήμουν όμηρος του Ραϊσούλι, μια φορά που οι γονείς τους είχαν αφήσει τα δυο παιδιά μόνα στο σπίτι, γεγονός που προξένησε νέα προβλήματα στον Ισπανό Υπουργό [πρόξενο], τον Σενιόρ ντε Οχέντα [Senor de Oheda], γιατί δεν έβρισκαν κανένα ίχνος των δύο παιδιών. Όταν άκουσα γι’ αυτή την περίπτωση, ρώτησα τον ντόπιο που είχε κουβεντιάσει με τον Μουλάι Άλι αν ήξερε τι είχαν απογίνει τα δυο παιδιά. Ο ντόπιος έδειξε τον κήπο του σπιτιού όπου είχα μείνει την περίοδο της κράτησής μου στην περιοχή, και είπε: «Βλέπεις εκεί που βόσκει το άλογό σου, κοντά στην πόρτα του σπιτιού που μένεις; Ε λοιπόν! μια γιάρδα ή κάπου τόσο μπροστά απ’ το άλογό σου, έκοψαν τον λαιμό του κοριτσιού που λέγαμε και το έθαψαν εκεί, και τον μικρό της αδελφό τον ξεφορτώθηκαν με παρόμοιο τρόπο!» Κατατρόμαξα με αυτή την αποκάλυψη και δεν κοιμήθηκα εκείνη τη νύχτα, καθώς η θλιβερή τύχη των δύο παιδιών δεν με άφηνε να κλείσω μάτι. Συνεπώς, το άλλο πρωί ένιωσα τελείως ανίκανος να πάρω τον μακρύ δρόμο με το άλογο, όπως είχε αποφασιστεί να κάνω. Παρ’ όλα αυτά, ανέβηκα στο μαύρο άλογο με το λευκό πόδι από το γόνατο μέχρι την οπλή. Έκπληκτος διαπίστωσα ότι ο Ραϊσούλι κι ο νεαρός Σερίφ προπορεύονταν διασχίζοντας την είσοδο και κατευθυνόμενοι προς το μεγάλο και ωραίο κέντρο του βουνού που είχα επισκεφθεί μια άλλη 324

φορά, στο πίσω μέρος του οποίου τώρα πλησιάζαμε, εκεί όπου ένας δρόμος ζιγκ-ζαγκ μάς βοήθησε να φτάσουμε στην κορυφή του μεγάλου υψώματος, ακολουθώντας τον Ραϊσούλι σε μια ανηφορική διαδρομή, απ’ όπου εξερευνήσαμε μια πολύ παράξενη δασώδη περιοχή που ανηφόριζε προς μια άλλη οροσειρά, κατά μήκος της μεσογειακής ακτής, δηλαδή στις «Ηράκλειες Στήλες», πάνω στη μαυριτανική ακτή, εκεί όπου οι γονείς μου, πριν από τη γέννησή μου, είχαν δεχτεί επίθεση από τους άγριους κατοίκους τού τόσο φοβερού, εκείνη την εποχή, τόπου. Και τώρα ο Ραϊσούλι μού έδειξε μια μικρή πόλη, σχεδόν στα πόδια μας, αλλά κάτω μακριά στ’ αριστερά, και μου είπε: «Κάνε ό,τι κάνω!». Και ξαφνικά σπιρούνισε άγρια το άλογό του και το ανάγκασε να σωριαστεί και να γλιστρήσει στην απότομη κατηφόρα προς μια μικρή τειχισμένη πόλη ή χωριό στ’ αριστερά μας. Κατάφερα να τα βγάλω πέρα σ’ αυτό το εγχείρημα με τόση επιτυχία, ώστε ξεγλίστρησα και πέρασα την πύλη αυτής της προφανώς μεσαιωνικής πολίχνης, προτού φτάσει εκεί ο Ραϊσούλι, οπότε και μου είπε να ξεπεζέψω απ’ τ’ άλογό μου, όπως έκανε κι ο ίδιος, και παρέδωσε τ’ άλογά μας σε κάτι ντόπιους και με οδήγησε σ’ ένα μέρος που έμοιαζε με δημαρχείο. Αργότερα έμαθα ότι ήταν το σπίτι ενός απατεώνα, που αν δεν μεσολαβούσε ο Ραϊσούλι, θα μου είχε επιτεθεί! Ακόμα κι έτσι, αυτός ο παλιάνθρωπος προ325

σπάθησε μάταια να με παρακινήσει να δώσω ένα μεγάλο ποσό χρήματα για να μ’ αφήσει να περάσω τη νύχτα σ’ αυτό το σπίτι, που ήταν ο ιδιοκτήτης του. Το άλλο πρωί, αποχαιρέτησα τον Ραϊσούλι και πήρα θέση σ’ ένα φορείο που η Σερίφα είχε στείλει ευγενικά για να με πάρει, ενώ οι δύο νεαροί Σερίφ, ο Μουλάι Αλί και ο Μουλάι Χαμέντ, με συνόδευσαν σε μια από τις πολίχνες τους στον δρόμο προς την Ταγγέρη, όπου και περάσαμε τη νύχτα. Το άλλο πρωί, ξεκινήσαμε για το σπίτι, όπου με έκπληξη συνάντησα ένα πλήθος ντόπιους έφιππους από την Ταγγέρη, που έκαναν μεταβολή για να μας συνοδεύσουν πίσω σ’ αυτή την πόλη, και η έκπληξη ήταν πως δεν προϋπήρχε τέτοια οργάνωση, πριν από τη σύλληψή μου από τον Ραϊσούλι! Και δεν ήταν αυτή η μοναδική μου έκπληξη, αφού σχεδόν από κάθε σπίτι απ’ όπου περνούσαμε, στον δρόμο για την Ταγγέρη, έβλεπα ομάδες από γυναίκες και άνδρες να μας χειροκροτούν! Κι όταν φτάσαμε στην Ελ Μίνζα [El Min ah], την πόλη όπου διέμενα, με περιτρικύκλωσε ένα τόσο μεγάλο συγκεντρωμένο πλήθος, ώστε δεν μπορούσα να ξεκαβαλικέψω απ’ το τρομαγμένο μου άλογο, επειδή φοβόταν μήπως τραυματίσει τίποτα μέλη της κοινότητας που περίμεναν την άφιξή μου και πλησίαζαν προς το μέρος μου για να μου πιάσουν το χέρι, όταν ξαφνικά ένας ρωμαλέος κύριος, εντελώς ξένος σε μένα, έσπρωξε μπροστά φωνάζοντας: «Κατεβείτε αμέσως κι ελάτε 326

να δείτε τη βαριά τραυματισμένη σύζυγό σας, που περιμένει με αγωνία την άφιξή σας!». Πήδηξα αμέσως από το ξαφνιασμένο μου άλογο και πήγα προς την πόρτα του Ελ Μίνζα, ακολουθώντας τον κύριο που ανέφερα, ο οποίος έμαθα πως ήταν ο Ναύαρχος Φ. Ε. Τσάντγουικ [F. E. Chadwick], ο αρχηγός των τριών μοιρών του Ναυτικού των Ηνωμένων Πολιτειών που είχαν εντολή από τον Πρόεδρο Ρούσβελτ να πάνε να με σώσουν! Κάτι που με εξέπληξε πολύ, αλλά εκείνη τη στιγμή η μεγαλύτερη επιθυμία μου ήταν να σφίξω την αγαπημένη μου σύζυγο στην αγκαλιά μου. Όμως τι κρίμα! εκείνη τότε δεν μπορούσε να σηκωθεί να μ’ αγκαλιάσει. Και τώρα, για ν’ ασχοληθώ και με άλλα ζητήματα, πρέπει ν’ αναφέρω πως πέρασε λίγος καιρός ώσπου να τελειώσω τις υποθέσεις μου στην Ταγγέρη. Αυτό που με απασχολούσε περισσότερο ήταν η κακή κατάσταση της συζύγου μου, ωστόσο χάρηκε τόσο πολύ που επέστρεψα άθικτος από την ομηρεία του Ραϊσούλι, ώστε η ευτυχία της σύντομα τη βοήθησε να συνέλθει κάπως και ν’ ανακτήσει την πρότερη ζωντάνια της και ετοιμότητα. Οφείλω, πρώτα-πρώτα, να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον Σερ Άρθουρ Νίκολσον, πλέον Λόρδο Κάρνοκ, και στη χαριτωμένη του σύζυγο, τη Λαίδη Νίκολσον, για τη φροντίδα και αφοσίωση που έδειξαν στην αγαπημένη μου σύζυγο, κατά τη μακρά περίοδο της μεγάλης θλίψης της.

327

Κατόπιν, πρέπει ν’ αναφερθώ στον πρόξενο των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ταγγέρη, παλιό μας φίλο, τον κύριο Σ. Ρ. Γκουμερέ, ο οποίος, μαζί με τον κ. Άρθρουρ Νίκολσον, είχαν επιμείνει να καταβληθούν από τον νεαρό Αυτοκράτορα του Μαρόκου οι σαράντα χιλιάδες δολάρια που ζητούσε ο Ραϊσούλι για την απελευθέρωσή μου, ένα ποσό που στην πραγματικότητα είχε στο μεταξύ καταβάλει ο Γάλλος πρόξενος, ο «κύριος Σαν Ρενέ Ταλιεντέ». Δεν πρέπει, επιπλέον, να παραλείψω ν’ αναφέρω τις αναρίθμητες εκφράσεις συμπάθειας που λάβαμε από φίλους σε κάθε μεριά του κόσμου, οι οποίες ανέρχονταν σε τετρακόσιες τριάντα μία επιστολές και κάρτες, και ογδόντα επτά τηλεγραφήματα. Ο κύριος Σαν Ρενέ Ταλιεντέ, ένας αξιωματούχος που έδινε συχνά διαλέξεις στην Ταγγέρη και, για κάποιο άγνωστο σε μένα λόγο, απαιτούσε πάντα να είμαι παρών σε αυτές τις περιστάσεις, οπότε μου ζητούσε ανελλιπώς ν’ απευθύνομαι κι εγώ συμπερασματικά στο κοινό, ανησυχούσε τώρα πολύ μήπως ο Ραϊσούλι έπιανε τον ίδιο ή μέλη της οικογένειάς του. Έτσι με παρακάλεσε να πάω στο Παρίσι και να ζητήσω από τον Αρχηγό της Ναυτικής μοίρας του Γαλλικού Ναυτικού να στείλει αρκετές φρεγάτες προκειμένου να προστατεύουν τον ίδιο και τα μέλη της οικογένειάς του, σε περίπτωση που τους έπιανε ο Ραϊσούλι ή τους πήγαινε στο χωριό του. Έκανα ό,τι μπορούσα να διαβεβαιώσω τον ευγε328

νικό αυτόν αξιωματούχο πως δεν υπήρχε λόγος να φοβάται κάτι τέτοιο απ’ τον Ραϊσούλι, που ο κατεξοχήν σκοπός του στο εξής θα ήταν να έχει καλές σχέσεις και με τους ντόπιους και τους ξένους. Όμως ο κύριος Σαν Ρενέ Ταλιεντέ με ικέτευε, παρ’ όλα αυτά, να φύγω μαζί με κάποια μέλη του προσωπικού του. Κι επειδή έβλεπα την ένταση της αγωνίας του, πήρα το πρώτο αγγλικό πλοίο που έπιασε στο Γιβραλτάρ, προκειμένου να μεταφερθούμε η γυναίκα μου κι εγώ στη Μασσαλία. Από εκεί πήγαμε με τρένο στο Παρίσι· κι εκεί, αφού εξασφαλίσαμε τη στήριξη του Αμερικανού αντιπροσώπου, που τον είχα περιποιηθεί στην Ελ Μίνζα και στα Αηδόνια, κάπου ένα μήνα προτού με συλλάβει ο Ραϊσούλι, κατάφερα να εξασφαλίσω τις δύο επιθυμητές φρεγάτες για την προστασία του κυρίου Σαν Ρενέ Ταλιεντέ στην Ταγγέρη! Πέρασα αρκετές εβδομάδες στο Παρίσι, όπου με παρενοχλούσαν αναρίθμητοι εκπρόσωποι του Τύπου, ένας από τους οποίους ήταν μέλος του ελληνικού τμήματος και είχε την ευγένεια ν’ αναφέρεται σ’ εμένα σαν να είμαι ένα από τα θαύματα των μοντέρνων καιρών! Έπειτα αποφάσισα να πάω στη Γενεύη, όπου μείναμε αρκετούς μήνες, οπότε έλαβα ένα τηλεγράφημα από τον Βαρόνο φον Κούλμαν [Baron von Kuhlmann], που με πληροφορούσε ότι ο Κάιζερ αναμενόταν στην Ταγγέρη και μου ζητούσε να επιτρέψω στον Κάιζερ να χρησιμοποιήσει το 329

αγαπημένο άλογο της συζύγου μου, το μαύρο άλογο με το λευκό πόδι ως το γόνατο. Αφού ζήτησα τη γνώμη της συζύγου μου, δέχθηκε μάλλον απρόθυμα το αίτημα του Φον Κούλμαν. Μάθαμε, όμως, από υπαλλήλους ή φίλους, πως «το μαύρο άλογο με το ένα λευκό πόδι ως το γόνατο» παραήταν ζωηρό για τον Κάιζερ! Θα πω ωστόσο σε λίγο κάτι παραπάνω γι’ αυτό το κάπως περίεργο συμβάν. Στο μεταξύ, η σύζυγός μου κι εγώ περάσαμε στην Ελβετία και μείναμε σ’ ένα ξενοδοχείο στη Γενεύη που μας είχε συστήσει μια Ρωσίδα κυρία, όπου κάναμε πολλές ενδιαφέρουσες γνωριμίες, κι εκεί με κάλεσαν να μιλήσω σε μια πολυπληθή συγκέντρωση στο πιο αξιόλογο πανεπιστήμιο της Γενεύης! Στο τέλος της ομιλίας μου, δεχθήκαμε μια πρόσκληση να επισκεφθούμε η σύζυγός μου κι εγώ ένα παμπάλαιο υποστατικό. Μας κάλεσαν οι ιδιοκτήτες αυτού του μοναδικού κτήματος, το οποίο ήταν τόσο όμορφο όσο παλιά. Κι εκεί διασκεδάσαμε εξαιρετικά. Στη διάρκεια της παραμονής μας στη Γενεύη, ο αριθμός των γνωριμιών μας αυξανόταν συνεχώς, σε τέτοιο βαθμό ώστε μετακινηθήκαμε κάπως απρόθυμα σε πολλές άλλες όμορφες περιοχές, ώσπου καταλήξαμε να κατοικούμε στην πιο ωραία απ’ όλες, πάνω σ’ ένα ύψωμα, γνωστή ως «Γκίσμπαχ» [Giessbach], στη λίμνη της Μπριέντς [Brién ], όπου ένας υπέροχος καταρράκτης έκανε ακόμα πιο γοητευτική την 330

τοποθεσία. Κι εδώ χαιρόμασταν συχνά την παρουσία των χαριτωμένων εγγονιών της συζύγου μου, η οποία είχε τώρα αρχίσει να συνέρχεται από το τρομερό πέσιμο στα Αηδόνια, που το είχαν προκαλέσει οι άγριοι ακόλουθοι του Ραϊσούλι. Δεν είναι όμως αυτός ο λόγος που αναφέρω την παραμονή μας στο Γκίσμπαχ, αλλά επειδή πήρα ένα γράμμα από τον ιδιοκτήτη ή συγγραφέα της κύριας εφημερίδας της Ελβετίας, που μου ζητούσε να τον δεχτώ. Απάντησα ότι θα χαιρόμουν να τον γνωρίσω. Την άλλη μέρα, ο αξιόλογος αυτός εκδότης εμφανίστηκε και μας συστήθηκε, προς μεγάλη μου έκπληξη, καθώς δεν μπορούσα να φανταστώ για ποιο λόγο αυτός ο κύριος επιθυμούσε να με δει. Αμέσως μας εξήγησε πως είχε πρόσφατα επιστρέψει από τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου είχε εκπλαγεί όταν έφτασε στη Νέα Υόρκη και είχε δει μια περίεργη σειρά από τεράστια πλακάτ σε φυσικό μέγεθος που απεικόνιζαν τον Κάιζερ καβάλα σ’ ένα ωραιότατο μαύρο άλογο με το ένα πόδι λευκό από το γόνατο ως την οπλή. «Αν μπορούσα να εξηγήσω τι είχε συμβεί», με ρώτησε ο ενδιαφέρων επισκέπτης μου, προσθέτοντας «πως δεν είχε προσέξει αυτά τα αναρίθμητα πλακάτ μόνο στη Νέα Υόρκη, αλλά και σε κάθε πόλη που είχε επισκεφθεί καθ’ οδόν προς το Σαν Φρανσίσκο!» «Ναι!» του είπα, «ο Φον Κούλμαν μού είχε ζη331

τήσει να επιτρέψω να χρησιμοποιήσει το μαύρο μου άλογο ο Κάιζερ, που τον περίμεναν σε λίγο καιρό να επισκεφθεί την Τ αγγέρη. Όμως είχα μάθει από τους υπαλλήλους μου εκεί ότι οι διάφοροι Γερμανοί αξιωματούχοι που είχαν συνοδεύσει τον Κάιζερ στην Ταγγέρη, είχαν αναλάβει να επιλύσουν μια δυσκολία που ο Κάιζερ δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει. Φωτογράφισαν δηλαδή τον Κάιζερ καθιστό σ’ ένα άλλο, πολύ ήρεμο άλογο, κι έβαλαν το πορτρέτο του Κάιζερ πάνω στον πίνακα που απεικόνιζε το μαύρο μας άλογο με το λευκό πόδι, κι έτσι μπόρεσαν να παρουσιάσουν τον Κάιζερ με μεγαλοπρέπεια, όπως δεν τον είχαν δει ποτέ άλλοτε προηγουμένως». Λίγο μετά απ’ αυτό το επεισόδιο, η σύζυγός μου εξέφρασε την έντονη επιθυμία να επιστρέψει στην Ταγγέρη, ώστε να τακτοποιήσει την κατοικία μας στην πόλη και κάτι άλλες υποθέσεις που της είχα εμπιστευτεί. Πρότεινα να τη συνοδεύσω, όμως αντέδρασε πολύ έντονα στην πρότασή μου, διαβεβαιώνοντάς με πως ο Ραϊσούλι ίσως άρπαζε την ευκαιρία να με ξαναπιάσει!

332

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΧΙΙ Ήμουν πολύ χαρούμενος που έβλεπα τη θαυμαστή ανάρρωση της αγαπημένης μου συζύγου, κι έτσι δεν επέμεινα να τη συνοδεύσω στην Ταγγέρη, όπου φοβόταν μήπως ο Ραϊσούλι μού επιτεθεί ξανά, αν και ήξερα ότι δεν υπήρχε ο παραμικρός κίνδυνος μιας τέτοιας επίθεσης· ωστόσο, την άφησα να πάει χωρίς εμένα, κι έτσι εκμεταλλεύτηκα την ευκαιρία να περάσω ένα μήνα, ή και παραπάνω, με κάτι φίλους μου στις Κάννες, στη νότια ακτή της Γαλλίας. Στο μεταξύ, η σύζυγός μου πουλούσε περιοχές που είχαμε ήδη κοντά στην Ταγγέρη, όπου με χαρά έμαθα πως είχε αναλάβει να διευθύνει, δηλαδή να ελέγχει τα στρατεύματα του Ραϊσούλι, τα οποία είχαν καταλάβει την περιοχή πέρα από την πόλη της Ταγγέρης, ενώ ο Ραϊσούλι ήλπιζε να ελέγξει σύντομα ο ίδιος την πόλη. Γι’ αυτό αποφάσισα να επιστρέψω στις Ηνωμένες Πολιτείες, κι έτσι πήγα με τρένο στο Παρίσι, κι από εκεί στο Χερβούργο [Cherbourg]. Στη διάρκεια τού κάπως κουραστικού ταξιδιού, γνώρισα δύο πολύ ενδιαφέροντες ανθρώπους που μου έκαναν συντροφιά, ο ένας ήταν Αμερικανός δάσκαλος σε γνωστό αμερικανικό σχολείο στη Βουλγαρία, κι ο άλλος ήταν ο κ. Στράους [Strauss], ένας 333

από τους ευγενέστερους και καλύτερους φίλους, που επέστρεφε στις Ηνωμένες Πολιτείες μετά από αρκετό χρόνο που είχε περάσει στη Γερμανία και το Παρίσι, όπου του είχαν παραχωρηθεί πολλά σημαντικά προνόμια, κυρίως αναφορικά με μελλοντικά οικονομικά εγχειρήματα. Παρά τις ευχάριστες αυτές περιστάσεις, ήταν ένας εξαιρετικά μετριόφρων και αξιαγάπητος φίλος. Όταν επιβιβαστήκαμε στο πανέμορφο γερμανικό ατμόπλοιο στην Μπουλόν [Boulogne], ο νέος μου γνώριμος μού ζήτησε να τον συνοδεύσω στους χώρους διαμονής που είχαν κρατηθεί για εκείνον στο κατάστρωμα του πλοίου, που αποδείχθηκε πως ήταν ένα ιδιαίτερα όμορφο διαμέρισμα, με μια ωραία κρεβατοκάμαρα, βιβλιοθήκη και μπάνιο· και μου πρότεινε πολύ ευγενικά να μοιραστώ αυτόν τον ευχάριστο χώρο διαμονής μαζί του. Τον ευχαρίστησα για την ευγενική του προσφορά, προσθέτοντας πως θα χαιρόμουν πολύ να τον επισκέπτομαι εκεί, αλλά είχα ήδη κλείσει ένα δωμάτιο στο κάτω κατάστρωμα, και μια που ο ωκεανός ήταν κάπως ταραγμένος, θα έμενα εκεί περιορισμένος για λίγες μέρες! Και δεν έκανα λάθος, καθώς ο καιρός παραήταν δυσάρεστος στην αρχή του ταξιδιού προς τη Νέα Υόρκη. Ο νέος μου φίλος δεν με άφησε να υποφέρω μόνος. Πράγματι, κανείς απ’ όσους είχα γνωρίσει ως τώρα δεν μου αφοσιώθηκε ποτέ πιο αποτελεσματικά 334

ώσπου να συνέλθω, όσο αυτός ο καλόκαρδος φίλος, με τον οποίο έκτοτε έχουμε τις καλύτερες σχέσεις. Όλως περιέργως, πάνω που πλησιάζαμε τη Νέα Υόρκη, έγινε κάτι που θα μπορούσε να μας στοιχίσει τις ζωές μας, καθώς το ατμόπλοιό μας προσέκρουσε σε σύρτη. Ευτυχώς, όμως, καθώς η παλίρροια γύρισε, το ατμόπλοιο ίσιωσε, οπότε επιτάχυνε προς τη Νέα Υόρκη, όπου ο κ. Στράους με συνόδευσε σ’ ένα ιδιαίτερα ωραίο ξενοδοχείο· αργότερα με σύστησε σ’ ένα από τα πιο γνωστά χρηματοοικονομικά γραφεία της Νέας Υόρκης. Εκεί περίμενα την άφιξη της συζύγου μου, κι όταν με πληροφόρησαν πως το πλοίο με το οποίο είχε διασχίσει τον ωκεανό έφτασε στη Βοστόνη, έτρεξα να την καλωσορίσω! Όμως, τι περίεργο, δεν φαινόταν ούτε ίχνος από την παρουσία της όταν έφτασα στο πλοίο. Απευθύνθηκα, ωστόσο, σ’ έναν από τους αξιωματικούς την ώρα που περνούσε, για να μάθω αν η κυρία Περδικάρη ήταν πάνω στο πλοίο. «Μάλιστα!» απάντησε ο αξιωματικός, «είναι στο κάτω κατάστρωμα αυτού του πλοίου με τα λιοντάρια!» «Αστειεύεστε;» τον ρώτησα. «Καθόλου», ήταν η απάντηση του αξιωματικού. «Ορίστε!» είπε «δεν ακούτε τους βρυχηθμούς των λιονταριών; Εκεί», συνέχισε, «είναι η κυρία για την οποία μου μιλάτε!» «Και βεβαιότατα», όπως θα έλεγε ένας Ιρλαν335

δός, ήταν εκεί και παρακολουθούσε τα λιοντάρια στο κλουβί τους, όπου μια νεαρή κοπέλα είτε χάιδευε είτε τραβολογούσε τα μεγάλα αυτά ζώα, που κανένα τους δεν έδειχνε τον παραμικρό θυμό ή αγριάδα. Και τότε τράβηξα την προσοχή της συζύγου μου, οπότε ξεχάσαμε για μια στιγμή τα λιοντάρια κι αγκαλιαστήκαμε. Μετά συγκεντρώσαμε τις αποσκευές της γυναίκας μου και πήγαμε στο ξενοδοχείο της Βοστόνης όπου περίμενα την άφιξή της. Εκεί συναντήσαμε δύο πολύ πρόσχαρες κυρίες, που τις γνώριζα απ’ τον καιρό που ήμουν νεαρός φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, και με τις οποίες πήγαμε όλοι μαζί, λίγα βράδια μετά, να παρακολουθήσουμε την «Επίδειξη ή Έκθεση των λιονταριών», για τα οποία η σύζυγός μου είχε ενδιαφερθεί τόσο πολύ. Εκεί, στη Νέα Αγγλία, περάσαμε αρκετές ευχάριστες ημέρες ή βδομάδες σε διάφορες πόλεις και σε άλλα ωραία μέρη· κι όταν πέρασε λίγο η καλοκαιρινή ζέστη, πήγαμε στην Ουάσινγκτον, όπου είχαμε τη φροντίδα της Μις Ήντιθ Μπένχαμ [Edith Benham], κόρης του πρόσφατα χαμένου διοικητή διαφόρων θωρηκτών, με ένα από τα οποία είχε εξαναγκάσει την Ιαπωνία να δεχθεί την είσοδο του σκάφους του, προκαλώντας τη δυσαρέσκεια και την εχθρότητα του παράξενου τότε πληθυσμού, οι οποίοι ωστόσο τώρα παίρνουν μέρος στις διάφορες μάχες τόσων διάφορων εθνών.

336

Κι εκεί στην Ουάσινγκτον μας υποδέχθηκαν με χαρά ο Πρόεδρος Ρούσβελτ και η χαριτωμένη σύζυγός του, τους οποίους ευχαριστήσαμε και τους δύο που είχαν δώσει την εντολή σε «τρεις μοίρες του Στόλου των Ηνωμένων Πολιτειών να μεσολαβήσουν για χάρη μας στην Ταγγέρη». Κι αυτή δεν ήταν ασφαλώς η μοναδική ευκαιρία της παρουσίας μας στον «Λευκό Οίκο», όπως ονομαζόταν αυτό το αριστοκρατικό κι ευχάριστο μέγαρο. Πράγματι, μια άλλη φορά, όταν είχαμε προσκληθεί να επισκεφθούμε αυτή την ωραία κατοικία κάποιο βράδυ, βρεθήκαμε απολύτως πολιορκημένοι από μια πολυάριθμη συγκέντρωση όχι μόνο ναυάρχων, τους οποίους είχαμε περιποιηθεί στην κατοικία μας στην Ταγγέρη, αλλά των συζύγων και θυγατέρων τους, που τώρα μαζεύτηκαν γύρω μας και ήταν τόσοι πολλοί ώστε μας κράτησαν για μία ολόκληρη ώρα μετά, αφού είχε αποσυρθεί ο Πρόεδρος και η σύζυγός του. Με προσκάλεσαν κι άλλες φορές να μιλήσω σχετικά με τα γεγονότα της σύλληψής μου από τον Ραϊσούλι. Είχε διοργανωθεί μια συνάντηση στην είσοδο της «Εταιρείας Νάσιοναλ Τζεογκράφικ» [National Geographic Society], κι αυτό το ωραίο μέρος είχε τόσο πολύ κόσμο, ώστε η σύζυγός μου κι εγώ είχαμε σχεδόν εξουθενωθεί στην προσπάθεά μας ν’ ανοίξουμε δρόμο για να μπούμε στην αίθουσα.

337

Ό,τι έλεγα το χειροκροτούσαν συχνά, αλλά στο τέλος της ομιλίας μου αναγγέλθηκε, προς μεγάλη μου έκπληξη, ότι θα έδινα κι άλλη μία ομιλία στο Υπουργείο Αμύνης της Ουάσινγκτον [Military Department of Washington], σε προσεχή ευκαιρία. Αυτό το μέρος ήταν τόσο τεράστιο, και η σκηνή τόσο ψηλή, ώστε φοβήθηκα ότι πως δεν θα κατάφερνα να με ακούσουν. Επειδή όμως τα μέλη αυτής της Εταιρείας επέμεναν φιλικότατα να κάνω μια προσπάθεια, το δοκίμασα, με τη βοήθεια κάποιων απ’ αυτούς, για λίγες μέρες. Όμως το πώς κατόρθωσα να ακουστώ σ’ αυτόν τον τεράστιο αριθμό παρευρισκόμενων αυτή τη φορά, παραμένει για μένα μυστήριο! Αυτό που με εξέπληξε περισσότερο ήταν ότι, μια μέρα, ενώ περπατούσα στο πεζοδρόμιο μιας από τις ωραιότερες οδούς της Ουάσινγκτον, με προσπέρασε ένα τεράστιο αυτοκίνητο με πολλούς επιβάτες, κι ο οδηγός του αυτοκινήτου φώναξε στους επισκέπτες: «Κι αυτός που περπατάει στο πεζοδρόμιο είναι ο κ. Περδικάρης, που τον είχε πιάσει ο Ραϊσούλι!». Φυσικά εγώ εξαφανίστηκα, όσο πιο γρήγορα μπορούσα, σ’ έναν παράδρομο!

338

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΧΧΧΙΙΙ Και τώρα, ας περάσουμε σε μεταγενέστερες εποχές, όταν η σύζυγός μου κι εγώ επιστρέψαμε στην Αγγλία. Συνάντησα, στην ωραία κατοικία ενός κ. Νιουγκάσε [Mr. Newgasse], που είχε μια μεγάλη έκταση στο Φραντ [Frant], κοντά στο Τάνμπριτζ Ουέλς [Tunbridge Wells], όπου κατοικούσαμε τότε, έναν Βαυαρό κόμη, που μου είπε ότι του είχε αναθέσει ο Κάιζερ να επιβλέπει το κτίριο του σιδηροδρόμου που οδηγούσε από την Κωνσταντινούπολη στη Βαγδάτη. Κι όσο αυτός, δηλαδή ο Βαυαρός Κόμης, είχε αυτή την ενασχόληση, τον είχε συλλάβει ένας Έλληνας ληστής, που τον κρατούσε όμηρο για λύτρα! Κι ότι ο Κάιζερ είχε πληρώσει το τεράστιο ποσό που ζητούσε ο ληστής. «Και», συνέχισε ο Κόμης, που τώρα μου διαφεύγει το όνομά του, «όταν επέστρεψα στην Κωνσταντινούπολη γευμάτισα στο πάρκο, όπου προς μεγάλη μου έκπληξη έμαθα για τη σύλληψή σας από τον Ραϊσούλι, ένα γεγονός που οι Έλληνες, πολλοί από τους οποίους βρίσκονταν τώρα στο πάρκο, το συζητούσαν με μεγάλο ενδιαφέρον! Καθώς φαντάζεστε, ενδιαφέρθηκα πολύ για την αφήγησή τους, ιδιαίτερα για την άποψή τους σχετικά με την εμπειρία σας, καθώς η δική σας και η δική μου εμπειρία ήταν φυσικά κάπως παρόμοιες».

339

«Ναι, πράγματι!» απάντησα «καθώς είχαμε και οι δύο εκτεθεί σε μεγάλο κίνδυνο», προσθέτοντας: «Χαίρομαι και συγχαίρω εσάς που ξεφύγατε από έναν κίνδυνο πολύ σοβαρότερο από εκείνον στον οποίο εκτέθηκα εγώ». Και τώρα, για να τελειώνω μ’ αυτή την κάπως μακροσκελή αφήγηση, οφείλω ν’ αναφέρω ότι παραμείναμε εδώ στην Αγγλία, σ’ ένα κάπως ψηλό μέρος, λίγα μόνο μίλια απ’ το Λονδίνο, γιατί ήταν επιθυμία της γυναίκας μου να χαρεί την παρουσία των πολυάριθμων μελών της οικογένειάς της, που τα περισσότερα είχαν εγκαταλείψει τη διαμονή τους στο εξωτερικό, αν και μερικά νεότερα μέλη διέμεναν σε πολύ μακρινές χώρες. Δεν πρέπει να παραλείψω ν’ αναφέρω πως ένα συμπαθέστατο μέλος της οικογένειας Σερίφ του Μαρόκου έγινε τώρα μέλος της οικογένειάς μας και μας ενημερώνει σχετικά με τη μεγαλύτερη αδελφή της, τη Σερίφα του Ουαζάν, και τα μέλη της δικής της οικογένειας. Το γεγονός αυτό οφείλεται στην περίεργη πρόβλεψη της κυρίας από τη Βαλτιμόρη που αφορούσε το σχεδόν απίθανο μέλλον αυτής της κοπέλας που είναι τώρα μητέρα και γιαγιά μιας μεγάλης οικογένειας Σερίφ, που περιλαμβάνει άντρες και γυναίκες, και η οποία επιπλέον αποδείχθηκε ικανότατη και αξιοθαύμαστη υπεύθυνη ή γιατρός των Μαυριτανών γυναικών. Και τώρα που συγκέντρωσα, όπως ακριβώς ήταν, 340

όλα τ’ αμυδρά απομεινάρια των πιο αξιοσημείωτων γεγονότων που έπρεπε να διαχειριστώ, θέλω να ελπίζω ότι θα βρεθεί ένας ευγενικός και καλόψυχος οδηγός ή φίλος για να εξηγήσει πώς αυτός ο περίεργος κλήρος που μου έλαχε, τέτοιο πλήθος από παράξενες κι ασυνήθιστες περιστάσεις ή φαινόμενα, συντέλεσε στην καλή μου τύχη.

ΤΕΛΟΣ

341

Άλλες εκδόσεις της

ΟΙ Ε ΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΟΡΤΟΛΑΝΟΙ. Τα πρωτότυπα χειρόγραφα κείμενα του 16ου και 17ου αιώνα (2000).

Christopher Wordsworth, GREECE, Historical, pictorial and descriptive. Αγγλική έκδοση (2001). ΠΑΝΕ ΛΛΗΝΙΟ ΛΕ ΥΚΩΜΑ Ε ΚΑΤΟΝΤΑΕ ΤΗΡΙΔ ΟΣ 1821-1921, Οικονομολογικά (2001). Α. Κ. Ιωνίδης, ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ. Ε λληνική έκδοση (2002).

Alexander Con. Ionides, A GRANDFATHER’S TALE. Αγγλική έκδοση (2002). Δ ημήτριος Βικέλας, Η ΖΩΗ ΜΟΥ (2003). Κόμης Πέτρος Γκάμπα, Ο ΒΥΡΩΝ Ε Ν Ε ΛΛΑΔ Ι. Ε λληνική έκδοση (2004).

Count Peter Gamba, LORD BYRON’S LAST JOURNEY TO GREECE. Αγγλική έκδοση (2004). Ε ρρίκος Σλήμαν, ΙΛΙΟΝ, Η ΠΟΛΗ ΚΑΙ Η ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΤΡΩΩΝ. Ε λληνική έκδοση (2005).

Henry Schliemann, ILIOS, THE CITY AND THE COUNTRY OF THE TROJANS. Αγγλική έκδοση (2005). Γιώργος Μουζάλας Καλβοκορέσσης, ΤΕ ΣΣΕ ΡΑ Ε ΤΗ ΣΕ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗΓΙΑ ΤΟΥ ΠΛΟΙΑΡΧΟΥ ΤΣΑΡΛΣ ΓΟΥΙΛΚΣ ΚΑΤΑ ΤΑ Ε ΤΗ 1838-1842 (2 τόμοι, 2006). Ν. Α. Τομπάζης, ΑΦ ΗΓΗΣΗ Φ ΩΤΟΓΡΑΦ ΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΣΤΑ ΣΙΚΙΜ ΙΜΑΛΑΪΑ (2007). Παναγιώτης Ποταγός, ΠΕ ΡΙΛΗΨΙΣ ΠΕ ΡΙΗΓΗΣΕ ΩΝ ΠΟΤΑΓΟΥ (2 τόμοι, 2008).

Κ. Ι. Φ . Ιωνίδης, Η ΙΣΤΟΡΙΑ Ε ΝΟΣ ΚΥΝΗΓΟΥ, Αυτοβιογραφία (2009). Δ ρ Ρίχαρντ Λέβινσον, ΣΕ Ρ ΜΠΑΖΙΛ ΖΑΧΑΡΩΦ , Ο ΜΥΣΤΗΡΙΩΔ ΗΣ ΑΝΔ ΡΑΣ ΤΗΣ Ε ΥΡΩΠΗΣ (2010). Γεώργιος Κρητικός & Ρίτσαρντ Βάινερ, Ο ΤΖΩΡΤΖ ΤΟΥ ΡΙΤΖ, Αυτοβιογραφία (2011). Γιόραν Σιλντ, ΣΤΑ ΧΝΑΡΙΑ ΤΟΥ ΟΔ ΥΣΣΕ Α (2012). Χ. Ν. Φ . Κίττο, ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΗΣ Ε ΛΛΑΔ ΟΣ (2013). Σάββας Γεωργίου, ΤΟ ΤΑΞΙΔ Ι ΤΗΣ «ΧΑΡΑΣ» (2014). Τζ. Ι. Μανάττ, ΜΕ ΡΕ Σ ΑΙΓΑΙΟΥ (2015). Στέφανος Θ. Ξένος, ΑΙ ΚΛΟΠΑΙ (2016). Πένυ Μίνεϋ, Η ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΒΟΥΡΑ, ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΛΤΑ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΜΕ ΑΝΟΙΧΤΟ ΣΚΑΦΟΣ (2017). Ε λίζαμπεθ Μπίσλαντ - Σετζούκο Κοϊζούμι, ΛΕ ΥΚΑΔ ΙΟΣ ΧΕ ΡΝ, ΟΠΩΣ ΤΟΝ Ε ΖΗΣΑΝ (2018). Φ ρέντερικ Συλβέστερ Νορθ Ντάγκλας, ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΕΡΙ ΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΟΜΟΙΟΤΗΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΚΑΙ ΝΕΩΝ Ε ΛΛΗΝΩΝ (2019). Τζορτζ Κόχραν, ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ Ε ΛΛΑΔΑ, (2 τόμοι, 2020). Α. Α. Πάλλης, ΞΕΝΗΤΕΜΕΝΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ (2021). π. ντε ΜΠΕΖ, ΒΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΓΕΡΑΚΗ, Απομνημονεύματα (2022). π. Ρομπέρ ντε Ντρε, ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ Ε ΛΛΑΔΑ (2023). Γιώργος Γκρίτσης, Ο ΓΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΙΑΣΟΝΑ (2024).