ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΧΑΡΑΣ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ «ΧΑΡΑΣ»

3

ΣΑΒΒΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ 1918-1988

4

ΣΑΒΒΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ «ΧΑΡΑΣ» ΑΤΛΑΝΤΙΚΟΣ – ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ

ΚΗΦΙΣΙΑ 2014 5

ISBN: 978-960-98019-6-6 1η έκδοση: 1957 2η έκδοση: 1988 3η έκδοση:Δεκέμβριος 2014 Φιλμ, μοντάζ: Γ. Κεραμάς Διόρθωση-επιμέλεια: Μαρία Σ. Παπαδοπούλου Εκτύπωση: Άγγελος Ελεύθερος Βιβλιοδεσία: “Libro d᾽ Oro” Επιμέλεια Έκδοσης: Κωστής Νικολάκης Υλοποίηση Έκδοσης: Εκδόσεις «Εκάτη», www.ekati.gr © Τατοΐου 21, Τ.Κ. 14561, Κηφισιά www.alphatrust.gr

6

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ . . . . . 11 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ . . . 17 I. ΣΑΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

(Ἡ λαχτάρα γιὰ τὴ θάλασσα) . . . . . . . . . . . 19 II. ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΕΣ . . . . . . . . . . . . . . . . 40 III. ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ–ΑΖΟΡΕΣ

Πρώτη ἑβδομάδα . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Δεύτερη ἑβδομάδα . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Τρίτη ἑβδομάδα . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Τέταρτη ἑβδομάδα . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 IV. ΦΑΓΙΑΛ–ΓΙΒΡΑΛΤΑΡ

Πρώτη ἑβδομάδα . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Δεύτερη ἑβδομάδα . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 V. ΓΙΒΡΑΛΤΑΡ–ΚΑΡΘΑΓΕΝΗ . . . . . . . . . . 191 VI. ΚΑΡΘΑΓΕΝΗ–ΚΑΛΙΑΡΙ . . . . . . . . . . . 225 VII. ΚΑΛΙΑΡΙ–ΙΘΑΚΗ

. . . . . . . . . . . . . . 239

VIII. ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ

. . . . . 270

IX. ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ . . . . . . . . 291 ΑΠΟ ΤΟΤΕ ΩΣ ΤΩΡΑ . . . . . . . . . . . . . . . 297 7

Σὰ βγεῖς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη, νὰ εὔχεσαι νἆναι μακρὺς ὁ δρόμος, γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις... Πολλὰ τὰ καλοκαιρινὰ πρωϊὰ νὰ εἶναι ποὺ μὲ τί εὐχαρίστησι, μὲ τί χαρὰ θὰ μπαίνεις σὲ λιμένας πρωτοειδωμένους... Πάντα στὸ νοῦ σου νἄχεις τὴν Ἰθάκη. Τὸ φθάσιμον ἐκεῖ εἶν᾽ ὁ προορισμός σου. Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ

Στὴν κόρη μου τὴ ΧΑΡΑ, τὸ πιὸ γλυκὸ παιδὶ τοῦ κόσμου.

9

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ Διαβάζοντας το «Ταξίδι της Χαράς», ο προσεκτικός αναγνώστης θα αντιληφθεί ότι αυτή η κλασική ναυτική αφήγηση, που ενέπνευσε ολόκληρες γενιές εραστών της θάλασσας, έχει πέρα από εικαστικότητα και μουσικότητα. Ο Σάββας, δάσκαλος ιστιοπλοΐας, ο Σάββας των αγώνων ανοικτής θαλάσσης, ο Σάββας με το κονιάκ και το τσιγάρο στο εντευκτήριο του Ιστιοπλοϊκού Ομίλου Πειραιώς, έζησε μέσα στην τέχνη. Αν και δεν τον άφησαν να μάθει βιολί –επιθυμία της μητέρας του ήταν να γίνει τραπεζίτης–, μεγάλωσε με αδελφό πιανίστα διεθνούς φήμης, τον Τόνι, και νυμφεύτηκε το 1944, στην Περαία, τη Βιλχελμίνη Φεβρώνη Καλπακτσόγλου, λυρική σοπράνο, που έκανε καριέρα στη Μετροπόλιταν Όπερα της Νέας Υόρκης ως Βίλμα Γεωργίου, μαζί με τον Μενότι και τον Δημήτρη Μητρόπουλο, σε όπερες των Βάγκνερ, Μότσαρτ, Ντεμπισί, Βέρντι και Μουσόργκσκι. Όταν ήθελε να φωνάξει την κόρη τους Χαρά, σφύριζε το πρώτο μέρος μιας συμφωνίας του Μπραμς κι εκείνη όφειλε να απαντήσει σφυρίζοντας το δεύτερο. Ήξερε από μουσική και τον βλέπουμε στον Ατλαντικό εν πλω να την έχει πάντα στο νου του, κάτι που δεν παραλείπει να αναφέρει στην αφήγησή του.

11

Είχε, όμως, πάθος και με τη ζωγραφική. Δοκίμασε διάφορες τεχνοτροπίες, αλλά ποτέ δεν εξέθεσε το έργο του. Και δεν ήταν μόνο τα σκαφάκια που από μικρό παιδί και μέχρι το τέλος ζωγράφιζε σε χαρτιά, τα κουτιά τσιγάρων και οι χαρτοπετσέτες. Τα πορτρέτα που φιλοτέχνησε είναι αξιόλογα και αποδίδουν με βάθος το υποκείμενο. Η συναναστροφή του με τον Θανάση Τσίγκο, ο οποίος είχε παντρευτεί την πρώτη εξαδέλφη του, την περίφημη Χριστίνα (πρωταγωνίστρια στο Λονδίνο και το Παρίσι και στενή φίλη του Μπέκετ), είχε πάντα μια εύθυμη αποστροφή. Όταν ο Σάββας ήθελε να πειράξει τον Τσίγκο, έβαζε τη μικρή Χαρά να ζωγραφίσει κάτι και το παρουσίαζε για δικό του. «Να, τώρα έπιασες το νόημα» έλεγε ο Τσίγκος. Ο Σάββας άφησε εξάλλου την επιρροή του στον ανιψιό του, τον γνωστό ζωγράφο Απόστολο Γεωργίου, γιο του Τόνι. O Τόνι, κατά τα παιδικά χρόνια του γιου του, ζούσε στο εξωτερικό, υπηρετώντας την τέχνη του. Ο Σάββας γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, ανήμερα του Αγίου Ανδρέα, το 1918. Ο πατέρας του –με καταγωγή από τον Βόλο– είχε βυρσοδεψείο στα δυτικά της πόλης. Η μητέρα του προερχόταν από οικογένεια καπνεμπόρων της Σμύρνης. Ο Σάββας μεγάλωσε με ανέσεις και ήταν εξαιρετικός ιστιοπλόος, ορειβάτης και σκιέρ. Μάλιστα, χάρη στην καλή του σχέση με τα βου12

νά κατάφερε να επιζήσει στο Αλβανικό μέτωπο. Όμως, το 1940 το βυρσοδεψείο χάνεται λόγω κακοδιαχείρισης και οι ανέσεις αρχίζουν να εκλείπουν, χωρίς όμως να κάμπτουν τον ντιλεταντισμό του Σάββα. Μετά τον γάμο και –λίγο αργότερα– τη γέννηση της Χαράς, ο Σάββας συνεχίζει να ζωγραφίζει και να ασχολείται με τη θάλασσα. Η Βίλμα μεταβαίνει στη Νέα Υόρκη για μουσικές σπουδές, ενώ ο Σάββας φροντίζει το παιδί στη Θεσσαλονίκη. Όταν αργότερα πεθαίνει η μητέρα του, πρώτα το παιδί και στη συνέχεια ο ίδιος μεταναστεύουν στην Αμερική. Τότε ξεκινά να σχεδιάζει το σκάφος και να προετοιμάζει το ταξίδι. Ο Σάββας και η Βίλμα ζουν με άνεση σε ένα όμορφο σπίτι στο Νιου Τζέρσεϊ, ο Σάββας οδηγεί μια εντυπωσιακή Buick κι᾽ ο έρωτας αρχίζει να φθείρεται. Τότε γνωρίζει τη Σούζαν, συμμαθήτρια της Βίλμας στο Manhattan School of Music. Η Σου εκτός του ότι είναι εντυπωσιακά όμορφη έχει και αρχοντική ανατροφή και εξαίρετο χαρακτήρα. Ερωτεύονται αμέσως και παντρεύονται το 1956 μόλις εκδίδεται το διαζύγιο και λίγο πριν ξεκινήσουν το ταξίδι. Έζησαν έντονα, μοιράστηκαν και πραγματοποίησαν το όνειρο του Σάββα για το μεγάλο ταξίδι και τελικά χώρισαν το 1962. Ωστόσο, ο Σάββας, όταν πέθανε, είχε ακόμα τη φωτογραφία της στο πορτοφόλι του. Η προετοιμασία και το ταξίδι, όπως και μια σύ13

νοψη του τι επακολούθησε, βρίσκονται καταγεγραμμένα με μοναδικό τρόπο από τον ίδιο στον παρόντα τόμο. Όσοι έχουν εντρυφήσει σε ναυτικές αφηγήσεις θα τοποθετήσουν το «Ταξίδι της Χαράς» πολύ ψηλά στην παγκόσμια θαλασσινή γραμματεία, ως ένα από τα κλασικά, για το ύφος, την οικονομία του λόγου, και τη φρεσκάδα που το έργο αποπνέει μετά από σχεδόν εξήντα χρόνια. Όταν ο Σάββας διέσχισε τον Ατλαντικό με το μικρό ιστιοφόρο χωρίς μηχανή, υπήρξε πρωτοπόρος διεθνώς και αναγνωρίστηκε όχι μόνο από τους συμπατριώτες του αλλά και από την παγκόσμια ναυτική κοινότητα. Η «Χαρά» υπήρξε το πιο μικρό σκάφος που διέσχισε τον Ατλαντικό από δυσμάς προς ανατολάς και το πρώτο ξύλινο κολλητό χωρίς στραβά. Έκτοτε, αρκετοί επανέλαβαν το κατόρθωμα και κάθε χρόνο πλέον εκατοντάδες μικρά ιστιοπλοϊκά διαπλέουν τον Ατλαντικό με ασφάλεια. Όμως, το βιβλίο του Σάββα, που δυστυχώς δεν έχει μεταφραστεί μέχρι και σήμερα, παραμένει ανεπανάληπτο. Το χιούμορ και η λεπτότητα που συναντάμε και στις σελίδες του βιβλίου, τον συνόδευαν μέχρι το τέλος. Έλεγε στα στερνά του πως είχε μια ερωμένη γιατρό, μια άλλη φαρμακοποιό και πως τώρα του έλειπε μια κόρη νεκροθάφτη. Το τέλος ήρθε ένα μεσημέρι το καλοκαίρι του 1988, αφότου εκείνος τελείωσε το γεύμα του στον Ιστιοπλοϊκό Όμιλο Πειραιώς με την 14

κόρη του Χαρά και τα δύο εγγόνια. Υπέστη καρδιακό επεισόδιο και εξέπνευσε στο ασθενοφόρο. Στην κηδεία συνέρρευσαν πλήθη φίλων, μαθητών και θαυμαστών. Η επιθυμία του, όμως, ήταν να μείνει στη θάλασσα. Το λείψανό του ποντίστηκε με μια άγκυρα κι᾽ ένα ιστίο στο στενό Τζιας-Μακρονήσου. Το σκάφος «Χαρά» τον Μάρτιο του 2013, μετά από χρόνια στη στεριά και πριν προλάβει να συντηρηθεί, διαλύθηκε την ώρα που ο γερανός προσπάθησε να το μετακινήσει σε ένα ναυπηγείο της Χαλκίδας. Κλείνοντας, ας μεταφέρουμε τα λόγια του από τον πρόλογο που έγραψε για το βιβλίο του ωκεανοπόρου και μαθητή του Γιώργου Γκρίτση, με τίτλο Ο γύρος του κόσμου με τον Ιάσωνα. Μοιάζουν να συνοψίζουν το απόσταγμα της ζωής του: «Ο Γιώργος Γκρίτσης δεν κάνει δικό του ταξίδι. Κάνει το ταξίδι όλων μας. Όλων που θέλαμε και ᾽μεις να τολμήσουμε κάτι τέτοιο, όμως οι συνθήκες της ζωής δεν μας έδωσαν την ευκαιρία. Τ᾽ όνειρό μας αυτό και η πραγματοποίησή του από κείνον, μας ενώνει. Μας κάνει ένα». Φαίδων Ταμβακάκης

15

ΠΡΟΛΟΓΟΣ Β΄ ΕΚΔΟΣΗΣ Ἔχουν περάσει πολλὰ χρόνια ἀπὸ τότε ποὺ πρωτοτυπώθηκε αὐτὸ τὸ βιβλίο, μὲ πάρα πολλὴ φροντίδα, μὲ ἀγάπη θάλεγα, ἀπὸ τὸν ἐκδοτικὸ οἶκο «Βιβλιοπωλεῖον τᾹς Ἑστίας». Κι᾽ ὅμως ἀκόμη τὸ ζητοῦν, πρὸ παντὸς μαθητὲς ἀπὸ τὶς διάφορες σχολὲς ὅπου δίδασκα καὶ διδάσκω. Ἀκόμη τὸ ζητοῦν πολλοὶ ποὺ δὲν τόχουν πιά, δανείζοντάς το σὲ κάποιο φίλο πού... δὲν τὸ ἐπέστρεψε. Τὸ βιβλίο εἶναι ἴδιο, ὅπως γράφτηκε τότε. Δυστυχῶς μερικὲς φωτογραφίες χάθηκαν ἢ καταστράφηκαν τὰ ἀρνητικά τους ἀπ᾽ τὸν καιρὸ ἢ τὴν ὑγρασία. Ἀντικαταστάθηκαν ὅμως ἀπὸ ἄλλες, τὸ ἴδιο ἐνδιαφέρουσες. Πρὶν κλείσω αὐτὲς τὶς γραμμές, ἔχω χρέος ν᾽ ἀναφέρω κάτι σημαντικὸ ποὺ ἔχει σχέση μὲ τοὺς δυὸ ταξιδιῶτες τᾹς «Χαρ὚ς» στὸ ταξίδι ποὺ περιγράφεται στὴ συνέχεια. Λένε πὼς κι᾽ ἡ ζωὴ κάθε ἀνθρώπου εἶναι ἕνα βιβλίο. Ἕνα βιβλίο μὲ πολλὰ κεφάλαια. Ἄλλοτε μὲ τέλος εὐχάριστο κι᾽ ἄλλοτε θλιβερό. Τὸ δικό μας κεφάλαιο τὸ συντροφικὸ τέλειωσε εὐχάριστα, ἂν καὶ μ὚ς δυσκόλεψε ἡ ἀπόφαση τοῦ χωρισμοῦ. Γιατί ἐκείνη, στὴν πατρίδα της πιά, μὲ τὴν καινούργια της οἰκογένεια, πρέπει νάναι εὐτυχισμένη, ὅπως πάντα το εὐχόμουν γιατί τάξιζε, κι᾽ ἐγὼ ἐδῶ, στὴ δικιά μου πατρίδα, ἀνάμεσά σε δικούς μου καὶ φίλους 17

ἀγαπητούς, νοιώθω σὰν μέλος τᾹς πιὸ μεγάλης οἰκογένειας, ἔχοντας καὶ τὴ χαρὰ νὰ δίνω κάτι ἀπ᾽ τὰ λίγα ποὺ ξέρω γύρω ἀπ᾽ τὴ θάλασσα καὶ γιὰ τὶς χαρὲς ποὺ δίνει σ᾽ ὅποιον τὴν ταξιδεύει. Οἱ δρόμοι μας κι᾽ ἂν χώρισαν, ποτὲ δὲν θὰ πάψω νὰ τὴν εὐγνωμονῶ γιὰ τὴν εὐτυχία ποὺ μούδωσε καὶ γιὰ τὴν ἀμέριστη βοήθειά της στὸ νὰ πετύχει τὸ παιδικό μου ὄνειρο τᾹς περατσάδας τοῦ Ἀτλαντικοῦ καὶ τᾹς Μεσογείου, ὥσπου νὰ φθάσω στὴν πατρίδα, τὴ δική μου «Ἰθάκη». Πεθάναμε χίλιες φορὲς κι᾽ ἀναστηθήκαμε ἄλλες χίλιες. Ζήσαμε κορυφαῖες στιγμὲς χαμοῦ ἡ ἀπόλυτης εὐδαιμονίας. Μιὰ ζωὴ γεμάτη, χωρὶς οὔτε μι὚ς στιγμᾹς ἀνία. Ἡ θύμησή της μου φέρνει πάντα χαρά, γιατί ξαναζῶ ἔτσι ἕνα ἀπ᾽ τὰ ὡραιότερα κεφάλαια τᾹς ζωᾹς μου. Εὐτυχισμένη νάναι πάντα.

18

ΣΑΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ (Ἡ λαχτάρα γιὰ τὴ θάλασσα) Ι Τὸ σπίτι ποὺ γεννήθηκα, στὴ Θεσσαλονίκη, ἡ θάλασσα τό ᾽ζωνε ἀπὸ τρεῖς μεριές. Βρίσκονταν στὴν ὁδὸν Ἰταλίας κι᾽ ὅταν φυσοῦσε βαρδάρης ἡ ἁρμύρα ἔμπαινε ὣς μέσ᾽ στὰ δωμάτια. Ἡ αὐλή μας, γεμάτη γοῦρνες, ἦταν γιὰ μ὚ς τὰ παιδιὰ ἡ πρώτη εὐκαιρία γιὰ νὰ ᾽ρθοῦμε σ᾽ ἐπαφὴ μὲ τὸ ὑγρὸ στοιχεῖο. Ἦταν ὁ ὠκεανός μας, ὅπου τὸ κῦμα, τρώγοντας τὸ χῶμα, περνοῦσε κάτω ἀπ᾽ τὰ πόδια μας, γέρνοντας τὰ φύκια στὸ διάβα του πότε ἀπ᾽ τὴ μιὰ καὶ πότε ἀπ᾽ τὴν ἄλλη μεριά. Ἐκεῖ ρίχναμε τὶς πετονιὲς γιὰ τὰ καβούρια – κάτι πετονιὲς ἀπὸ σπάγγο, μὲ μιὰ διπλωμένη καρφίτσα γι᾽ ἀγκίστρι. Ἐκεῖ βάζαμε τὶς σαΐνες μας, κάτι μακρόστενα σανιδάκια μυτερὰ στὴν πλώρη, μὲ κατάρτια ποὺ τὰ πελεκούσαμε μόνοι μας καὶ μὲ χαρτόνια ἀπὸ κουτιὰ τσιγάρων γιὰ πανιά. Σ᾽ αὐτὲς τὶς γοῦρνες εἴχαμε ρίξει τοὺς πρώτους στόλους μ᾽ ἑλληνικὴ σημαία ποὺ θὰ ρήμαζαν τὴν τούρκικη ἀρμάδα καὶ θὰ λευτέρωναν τὴν Πόλη. Σ᾽ αὐτὲς τὶς σαΐνες ἀπάνω ἡ παιδικὴ φαντασία μας ταξίδευε σἐ ἄγριους καὶ φουρτουνιασμένους ὠκεανούς.

19

Λίγο πέρα ἀπὸ τὸ πεζούλι τᾹς αὐλᾹς μας, τὰ μεγαλύτερα ξαδέρφια μας πηδοῦσαν, γιὰ προπόνηση, κατ᾽ εὐθεῖαν στὴν ἀνοιχτὴ θάλασσα. Τὰ ζήλευα πολὺ αὐτὰ τὰ μεγάλα ἀγόρια. Ἦταν πρωταθλητὲς Ἑλλάδος στὸ κολύμπι καὶ μέσα μου φιλοδοξοῦσα νὰ τοὺς μοιάσω. Ὅταν ἔλεγα στοὺς φίλους μου πὼς οἱ Παπαγιάννηδες ἦταν ξαδέρφια μου, ἀνέβαινα ἀμέσως στὴ συνείδησή τους. Τὰ ζήλευα λοιπόν, αλλὰ μαζὶ τὰ φοβόμουν κιόλας. Γιατί, καθὼς ἤμουν ὁ Βενιαμὶν τᾹς οἰκογενείας, ἐγὼ πάντα τὴν πλήρωνα ὅταν ἔκαναν ἀσκήσεις διασώσεως πνιγομένων. Μὲ πετοῦσαν στὸ νερό, κι᾽ ὅταν ἄρχιζα να βουλιάζω, βουτοῦσαν νὰ μὲ σώσουν. Εἶχα μάθει πιὰ καὶ στὸ τέλος δὲ φώναζα· ἤξερα πὼς οἱ φωνὲς δὲ θὰ βοηθοῦσαν. Ἁπλῶς βούλιαζα. Σ᾽ αὐτὲς τὶς τόσο φιλάνθρωπες ἀσκήσεις ἤπια τόσο νερό, ποὺ ἀσφαλῶς πολὺ ἁλάτι θὰ κυκλοφορᾹ ἀκόμα μέσα στὸ αἷμα μου. Ὡστόσο δὲν ἄργησα νὰ μάθω κολύμπι. Μ᾽ ἔμαθε ἡ ἴδια ἡ μάννα μου, ἐκεῖ στὴν εἰδυλλιακὴ Σκόπελο, ὅπου μ὚ς πήγαιναν κάθε καλοκαίρι γιὰ παραθερισμό. Ὕστερα, δίπλα στὸ σπίτι μας, ἔτυχε νὰ βρίσκουνται τὰ κολυμβητικὰ τμήματα τοῦ «ἩρακλᾹ» καὶ τοῦ «Ἄρη». Φυσικὸ ἦταν νὰ μπῶ καὶ γὼ στὸ χορό, ὀνειροπολώντας κολυμβητικὲς δάφνες. Ἦταν τὸν καιρὸ ποὺ οἱ Ζωγράφοι, ὁ Μαγκανιώτης, ὁ Νούλης, ὁ Ἰσιγόνης, ὁ Μερκουρίου καί, πάνω 20

ἀπ᾽ ὅλους, ὁ ἰδεώδης ἐκεῖνος ἀθλητής, ὁ Πολωνὸς Τζὼρτζ Ἰβάνωφ, ποὺ ἀργότερα οἱ κατακτητὲς τὸν τουφέκισαν ὡς σαμποτέρ, κυριαρχοῦσαν στὸν ὑγρὸ στίβο. Πάντως, δὲν κατάφερα νὰ τοὺς μοιάσω. Ἴσως ἔφταιγε ποὺ ἤμουν μικρὸς ἀκόμα. Γιὰ νὰ μεγαλώσω πιὸ γρήγορα, ἄρχισα τὸ τσιγάρο. Τὸ ἀποτέλεσμα ἦταν οἱ ἐπιδόσεις μου νὰ χειροτερέψουν. Κι᾽ ἔτσι λοξοδρόμησα σὲ φιλοδοξίες παραπλήσιες, ἑτοιμασμένες κι᾽ αὐτὲς μέσ᾽ στὴ μαγεία τῶν παιδικῶν μου φαντασιώσεων. Ὁ καπετὰν Σίσκος –λίγο μεγαλύτερος ἀπὸ μένα, «πρῶτος» τώρα στὸ «Μιαούλη»– μοῦ ᾽φτιαχνε καραβάκια καὶ μοῦ ᾽δειχνε πῶς νὰ τ᾽ ἀρμενίζω. Ὁ βαρκάρης ὁ Δαρδαμάνης –ἕνας λεβεντοθαλασσινὸς μὲ μουστάκες– τὰ καλοκαίρια ποὺ τὸν ἔβρισκα στὴ Σκόπελο πότισε σιγὰ-σιγὰ τὴν ψυχή μου μὲ τὴν ἀγάπη γιὰ τὸ πανί. Ὕστερα, στὸ Μπεξινάρι, ὅπου ἦταν τὸ ἐργοστάσιο τοῦ πατέρα μου, εἶχα τὴν εὐκαιρία νὰ μπαίνω σὲ βάρκες... Ἀπὸ κεῖνα τὰ παιδιάτικα χρόνια εἶχα ἀρχίσει νὰ σχεδιάζω πειρατικὰ καράβια, ποὺ θὰ τὰ κυβερνοῦσα μιὰ μέρα στὶς ἀπέραντες θάλασσες, ἀλλὰ καράβια ὄχι σὰν τὰ παλιὰ μὲ τὶς σταύρωσες καὶ τὰ μεγάλα τσοῦρμα. Τὰ δικά μου ἦταν μοντέρνα. Τά ᾽θελα ἔτσι ποὺ νὰ βγαίνουν στὸ μάτι τοῦ καιροῦ, γρήγορα κι᾽ ἁπλά. Ἂς ἀντιλαλοῦσε τὸ σπίτι μας ἀπ᾽ τὸ θόρυβο τᾹς προπέλας τῶν βαποριῶν πού ᾽μπαιναν στὸ Θερμαϊκό. Ἐμένα τὸ σκάφος μου θά ᾽χε μόνο πανιά. Εἶναι πιὸ παλληκαρίσια.

21

Συνεπαρμένος τώρα ἀπ᾽ τὰ πανιά, ἄλλαξα μέσα μου καὶ τὰ ἰνδάλματα ποὺ ἤθελα νὰ τοὺς μοιάσω. Τώρα λάτρευα τὸν Κώστα Τσάλλη καὶ ἡ λαχτάρα μου ἦταν νὰ τὸν γνωρίσω κάποτε (ὅπως κι᾽ ἔγινε), νὰ τὸν χαζέψω, νὰ τὸν ἀγγίξω, ν᾽ ἀκούσω ἀπ᾽ τὸ στόμα του τὰ θαυμαστὰ καὶ τὰ παράξενα τᾹς μεγάλης θάλασσας. Ὁ Τσάλλης, ἀπόφοιτος τότε τᾹς ΣχολᾹς Δοκίμων, εἶχε ξεκινήσει ἀπ᾽ τὴν Ἀγγλία μ᾽ ἕνα σκάφος 18 περίπου μέτρων καὶ 1.200 τετραγωνικὰ πόδια πανὶ κι᾽ εἶχε φτάσει στὸ Φάληρο ὕστερ᾽ ἀπὸ πολλὲς περιπέτειες, χωρὶς ζημιά, μὲ τὴ μητέρα του καὶ δύο Ἄγγλους ναυτικοὺς γιὰ πλήρωμα. Πῶς νὰ μὴν εἶναι ὁ μεγάλος ἥρωας τᾹς φαντασίας μου; Ἔπαιρνα λοιπὸν τὸ βαρκάκι ἑνὸς ξαδέρφου μου καὶ πήγαινα ὣς τὸ μύλο τοῦ Ἀλατίνι, ὅπου ἦταν τότε ὁ «Ἱστιοπλοϊκὸς Ὅμιλος Θεσσαλονίκης», καὶ χάζευα τὰ σκαφάκια, ὅταν, φουνταρισμένα στὰ ρεμέτζα τους, ἀργοσάλευαν στὸν πρωϊνὸ πουνέντε. Κι᾽ ὅταν ἔβγαινε ἡ μπουκαδούρα, σήκωνα τὴν τέντα τοῦ ἥλιου πάνω σ᾽ ἕνα κουπί, γιὰ ν᾽ ἀρμενίσω πίσω στὰ πρίμα, νὰ προλάβω τὸν ξάδερφο ποὺ ἤθελε τὸ βαρκάκι γιὰ τὶς δικές του ἐπιχειρήσεις. Μὲ πόνο ἄρχισε ἡ γνωριμιά μου μὲ τὴ θάλασσα: Τὰ χέρια μου εἶχαν φουσκαλιάσει ἀπ᾽ τὸ πολύωρο κουπί. Καμιὰ φορὰ οἱ ἀπότομες ἀλλαγὲς τοῦ καιροῦ μὲ γέμιζαν τρόμο. Κι᾽ ὅταν ἀργοῦσα νὰ γυρίσω στὸ σπίτι, ἄλλο μπουρίνι ξεσποῦσε ἐκεῖ ἀπὸ τὴ μάννα μου.

22

Πολὺ γρήγορα ἔμαθα στὴ ζωή μου πώς, ὅταν ἀγαπ὚ς, θὰ πονέσης. Ἀπ᾽ τὰ σκαφάκια ποὺ χάζευα πιὸ πολὺ μὲ τραβοῦσε τὸ «Ρενέ». Ἦταν ἔνα σκαφάκι χαμηλό, μ᾽ ἕνα πανύψηλο ἄλμπουρο κι᾽ ὄμορφη κουβέρτα. Ποῦ νὰ φανταστῶ τότε πώς, χρόνια ἀργότερα, μὲ τ᾽ ὄνομα «Λάμπεθ Γουώκ», θά ᾽πεφτε στὰ χέρια μου καὶ πὼς μ᾽ αὐτὸ θά ᾽κανα τὶς πρῶτες μου θαλασσινὲς ἐκστρατεῖες. Δὲν ἦταν ὅμως μόνο τὸ σκάφος ποὺ μὲ τραβοῦσε. Ἦταν κι᾽ ὁ καπετάνιος του, ἕνας πανύψηλος σκυλάραπας, λίγο κυρτός, μὲ μιὰ πίπα πάντα στὸ στόμα κι᾽ ἕνα τσουλούφι μαλλὶ στὸ μέτωπό του. Ἀργότερα ἡ τύχη τό ᾽φερε νὰ γνωριστοῦμε. Ταξίδεψα μαζί του καὶ στάθηκε ὁ πρῶτος μου δάσκαλος. Ὕστερ᾽ ἀπὸ ἕνα μπουρίνι ποὺ μ὚ς βρᾹκε ἔξω ἀπὸ τὸ Θερμαϊκό, θυμ὚μαι ποὺ τοῦ εἶπα: — Γιῶργο, θέλω μιὰ μέρα νὰ γίνω ναυτικός, σὰν καὶ σένα. Μὲ τὴν ξενικὴ προφορὰ ποὺ εἶχαν τὰ ἑλληνικά του μοῦ ἀποκρίθηκε: — Ντὲν ξέρω νὰ λέγκω. Μπλέπε καὶ μάτε. Ἂν εἶσαι καμωμένος γιὰ ναυτικός, τὰ γκίνης... Ὅλοι μας βάζουμε κάποιον πάνω ἀπ᾽ τὸ κεφάλι μας. Ἐγὼ ἔβαλα αὐτόν, τὸ Γιῶργο Σινιόσογλου. Γιὰ ὅ,τι στραβὸ ἔφτιαχνα, θά ᾽τρωγα ἢ κλωτσιὰ ἢ σκαμπίλι. Ὡστόσο εἶν᾽ ὁ ἄνθρωπος ποὺ τοῦ χρωστάω τὴ 23

μεγαλύτερη εὐγνωμοσύνη. Μοῦ ᾽δινε τὸ σκάφος καὶ μοῦ ᾽λεγε: — Ὀκτὼ τὸ βράντι θὰ τὸ φέρης στὴν Ἀρετσού. Τὰ ἔχουμε κορίτσια ἐκεῖ νὰ π὚με βόλτα τὸ βράντι. Ἂν ἔρτης 8 και 5΄, τὰ σὲ σκοτώσω! Τό ᾽παιρνα ὁ δόλιος καὶ τραβοῦσα, κι᾽ ἂν τύχαινε νὰ φρεσκάρη ἡ μπουκαδούρα, μὲ τ᾽ ἀδύνατα ἀκόμη χέρια μου ἔπρεπε νὰ βαστάω στὶς σκότες ποὺ μοῦ ᾽φευγαν ἢ ν᾽ ἀδειάζω τὸ σκάφος ἀπ᾽ τὰ νερὰ πού πηδοῦσαν μέσα. Μάθαινα ὅμως. Σιγὰ-σιγά, ἀλλὰ μάθαινα. Κάποτε (εἶναι μιὰ ἱστορία ποὺ πρώτη φορὰ τὴν ξεμολογιέμαι, τώρα ποὺ αὐτὸς λείπει στὴ Βραζιλία· γιατί, ἂν τὴν ἄκουγε, θὰ μ᾽ ἔσπαγε ἀκόμα καὶ τώρα στὸ ξύλο) κάποτε μοῦ ᾽δωσε τὸ σκάφος καὶ πᾹγα βόλτα. Στὸ γυρισμό, ἕνα σανίδι ποὺ εἶχα γιὰ ἄνεση πίσω ἀπ᾽ τὴν πλάτη μου ἔπεσε στὸ νερό. Χωρὶς ν᾽ ἀλλάξω τὴ σκότα τοῦ φλόκου, ἔφερα τὸ σκάφος στὸ ἄλλο μπράτσο, ὥστε, μὲ τὰ δυὸ πανιά, ποὺ ἔτσι θὰ δούλευαν ἀντίθετα, τὸ σκάφος θά ᾽χανε ταχύτητα. Πήδηξα στὸ νερό, ἅρπαξα τὸ ξύλο κι᾽ ἄρχισα νὰ κολυμπῶ πρὸς τὸ σκάφος. Ἀλλὰ τὸ σκάφος ἔτρεχε. Ὁ πολὺ μικρότερος ἀπ᾽ τὴ μαΐστρα φλόκος δὲ μποροῦσε νὰ καθυστερήση πολὺ τὴν ταχύτητά του. Ἡ ἀπόσταση μεταξύ μας ὁλοένα μεγάλωνε. Ἀπαράτησα βέβαια τὸ σανίδι καὶ κολυμποῦσα ἀπεγνωσμένα, ὅσο πιὸ γρήγορα μποροῦσα. Ἤμουν ἀπελπισμένος καὶ κατάκοπος. Τὸ «Λάμπεθ Γουὼκ» ἔφευγε. Τί θὰ γινόταν; 24

Λίγο πιὸ μακρυὰ δυὸ-τρεῖς σὲ μιὰ βάρκα ψάρευαν, χωρὶς νὰ καταλάβουν τίποτε ἀπὸ τὴν τραγωδία μου. Ἄρχισα νὰ φωνάζω, μὲ πλησίασαν, μὲ πᾹραν ἐπάνω. Τοὺς εἶπα τί ἔγινε κι᾽ ἀρχίσαμε μὲ πανὶ καὶ κουπιὰ νὰ κυνηγοῦμε τὸ σκάφος, ποὺ τώρα εἶχε ἀπομακρυνθᾹ περισσότερο. Δὲ χρειάζονταν καὶ πολὺ γιὰ νὰ κομματιαστᾹ σὲ κανένα βράχο. Τὸ προλάβαμε τὴν ὥρα ἀκριβῶς ποὺ ἡ καρίνα του ἄραζε ἁπαλὰ στὴν ἄμμο τᾹς παραλίας, ἀκριβῶς πίσω ἀπὸ τὸν «Ὅμιλο», ὅπου ὁ ἀνύποπτος Γιῶργος ἔπινε ἥσυχα τὸ οὐζάκι του. Πήδησα μέσα, ἔρριξα ἕναν κάβο στὴ βάρκα καὶ τὴ ρυμούλκησα πίσω στὴν παραλία. Δὲν εἶχα λεφτὰ μαζί μου· ἔδωσα στοὺς βαρκάρηδες τὸ καινούργιο πουλόβερ μου, ποὺ μιὰ βδομάδα πρὶν μοῦ ᾽χαν ἀγοράσει οἱ δικοί μου. Ἔτσι, τὸ ξύλο ποὺ γλύτωσα ἀπ᾽ τὸ Σινιόσογλου τό ᾽φαγα ἀπ᾽ τοὺς δικούς μου, ὅταν μὲ εἶδαν χωρὶς τὸ πουλόβερ. Ἀπ᾽ τὴν περιπέτεια αὐτὴ μοῦ ᾽μεινε ἡ μανία γιὰ μικρότερη πάντα μαΐστρα καὶ μεγαλύτερο φλόκο. Μοῦ ᾽μεινε κι᾽ ἕνα δίδαγμα· νὰ μὴν ἀποφασίζω καμιὰ ἐνέργεια σ᾽ ἕνα σκάφος ποὺ δὲν ξέρω ἀπὸ πρὶν πῶς ἀντιδρ὚. Κι᾽ ἀκόμα, ὅταν ταξιδεύω μόνος, νά ᾽μαι δεμένος. Τὸ πρῶτο φθινόπωρο τᾹς γερμανικᾹς κατοχᾹς ξεκίνησα μὲ δυὸ φίλους γιὰ τὸ πρῶτο μεγάλο ταξίδι. Εἴχαμε ἄσχημους καιρούς, τὰ μελτέμια λυσοῦσαν, ὡστόσο ὅλα πᾹγαν καλά. Προορισμός μας, φυσικά, ἦταν ἡ Σκόπελος, τὸ νησὶ τῶν παιδικῶν μου χρόνων, ὅπου 25

οἱ συγγενεῖς καὶ φίλοι ποὺ μ὚ς δέχτηκαν ἀναρωτιόνταν μήπως μοῦ εἶχε στρίψει. Κι᾽ ὡστόσο, σὲ λίγες μέρες, ξανακατέβηκα δεύτερη φορά, μὲ τὴν παρέα ἑνὸς μόνο φίλου. Μπήκαμε μιὰ πολὺ ἄγρια νύχτα, μὲ φρέσκο μελτέμι ποὺ βούλιαζε βάρκες μέσ᾽ στὸ λιμάνι. Ὅσο βαστοῦσε ἡ ἐχθρικὴ κατοχή, ἐπιχείρησα κάμποσα μικροτάξιδα με σκαφάκια· κύριος σκοπὸς ἦταν νὰ βρῶ λίγο στάρι, λίγα φασόλια, ὁτιδήποτε φαγώσιμο, ποὺ ἦταν πολύτιμο καὶ δυσεύρετο στὴ δίσεχτη ἐκείνη περίοδο τᾹς μεγάλης πείνας. Ὅλο αὐτὸ τὸ διάστημα ἀνᾹκα στὸν «Ναυτικὸ Ὅμιλο Θεσσαλονίκης». Ἀλλὰ ὁ Ὅμιλος δὲν εἶχε πιὰ ἱστιοπλοϊκὸ τμᾹμα. Ὁ ἴδιος ὁ πρόεδρός του, ὁ κ. Παπαδημητρίου, ἐπέμεινε πὼς ἔπρεπε νὰ πάω στὸν «Ἱστιοπλοϊκὸ Ὅμιλο», γιατὶ ἄδικα «χαραμίζομαι» στὸ «Ναυτικό». Τοῦ εἶμαι εὐγνώμων γι᾽ αὐτὴ τὴν πραγματικὰ ἀθλητική του χειρονομία. Γιατί, ἂν καὶ ποτὲ δὲν ἔχασα τὴν ἐπαφή μὲ τοὺς καλούς μου φίλους τοῦ «Ναυτικοῦ», στὸν «Ἱστιοπλοϊκὸ» ἐν τούτοις βρέθηκα κυριολεκτικὰ στὰ νερά μου. Στὰ 1946 τὸ «Λάμπεθ Γουώκ», ποὺ τὸ εἶχαν στὸ μεταξὺ κατάσχει οἱ Γερμανοὶ κατακτητές, ξανάπεσε στὰ χέρια μου. Τὸ πᾹρα καὶ ξεκίνησα γιὰ τὸ Πήλιο. Ὕστερα, ὅταν ἔπαψα νά ᾽μαι ὁ ὑπεύθυνος τοῦ «Λάμπεθ Γουώκ», πᾹρα ἕνα σκάφος ἀγώνων, τύπου «Γλάρος», μαζὶ μὲ τὸ φίλο μου ΣοφοκλᾹ Τσιμένογλου.

26

Ἦταν γρήγορο. Γιὰ δυόμισυ χρόνια ἔρχονταν πάντα πρῶτο στὶς κοῦρσες. Ἦταν τὸ δεύτερο σκάφος μου, ἡ πρώτη «Χαρά» μου. Τοῦ εἶχα δώσει τ᾽ ὄνομα τᾹς κορούλας μου. (Στὰ 1945 παντρεύτηκα. Ἀλλά, τί τὰ θέλετε, στὴ στεριὰ ἤμουν κακὸς κυβερνήτης. Στὰ ἕντεκα χρόνια ὁ γάμος ναυάγησε.) Νικούσαμε λοιπόν, δυόμισυ ὁλόκληρα χρόνια. Ὡστόσο, ἐκεῖνο ποὺ μὲ τραβοῦσε πάλι ἦταν τὰ μακρυνὰ ταξίδια!... Μοῦ χρειάζονταν ἕνα ἄλλο σκαφάκι. Ἔψαξα τοῦ κόσμου τὰ σχέδια, ὥσπου κατέληξα. Μοῦ τὸ σκάρωσε ὁ Πασχάλης ὁ Μαῦρος. Ἦταν ὄμορφο. Ὀχτώμισυ μέτρα. Τὸ τρίτο σκάφος, ἡ δεύτερη «Χαρά». Καλοκαίρι τοῦ 1950, μὲ δυὸ ἄλλους φίλους, κατεβήκαμε ἕνα γρήγορο ταξίδι ὣς τὸ Τουρκολίμανο, μὲ μόνους σταθμοὺς τὴν Αἰδηψὸ καὶ τὴ Χαλκίδα. Μ὚ς χρειάστηκαν τρισήμισυ μέρες νὰ μποῦμε στὸ Τουρκολίμανο. Ἀπὸ κεῖ, μ᾽ ἄλλα ἐννιὰ σκάφη, ξεκινήσαμε γιὰ τοὺς ἀγῶνες τᾹς ἀρμάτας ὣς τὶς Σπέτσες. Αὐτὴ ἦταν καὶ ἡ πρώτη μου ἐπαφὴ μὲ τὰ παιδιὰ τοῦ «Ἱστιοπλοϊκοῦ Ὁμίλου Πειραιῶς», τὸ Γιῶργο Νικολέτο, ποὺ τόσα ἔμαθα τρέχοντας πλήρωμα μαζί του, τὸ Στέλιο Βράϊλα κι᾽ ἕνα σωρὸ ἄλλους, ποὺ πάντα φιλία κι᾽ ἀγάπη μοῦ ᾽δειξαν. Σ᾽ αὐτοὺς τοῦς ἀγῶνες ἔτυχε νὰ γνωρίσω καὶ τὸν Τάσο Ζάππα, ποὺ χρόνια πρὶν εἶχα διαβάσει τὸ βιβλίο του «Στὸ Ἰόνιο μὲ μιὰ βάρκα», 27

ἕνα βιβλίο ποὺ τόσο ἀναστάτωσε τὴν ψυχή μου. Τὸ ταξίδι αὐτὸ τᾹς «Χαρ὚ς» θεωρήθηκε τότε τὸ μεγαλύτερο ποὺ ἔγινε στὴν Ἑλλάδα ἀπὸ ἐρασιτέχνη, μὲ σκάφος ὀχτώμισυ μέτρα, χωρὶς μηχανή. Ἕνα ἀκόμη ταξίδι, στὴ Σκόπελο, ἀνέβασε, γι᾽ αὐτὸ τὸ καλοκαίρι, σὲ χίλια περίπου τὰ μίλια ποὺ εἶχα διατρέξει. Ἕνα καινούργιο κεφάλαιο ἀνοίγεται ὕστερα στὴ ζωή μου. Φεύγω μὲ τὴ φαμίλια μου στὴν Ἀμερική. Ὁ ἀγώνας γιὰ τὴ ζωή στάθηκε τόσο σκληρός, ποὺ γιὰ δυὸ ὁλόκληρα χρόνια δὲν εἶχα καμιὰ ἐπαφὴ μὲ τὸ νερό. Μόνο μὲ τὴ φαντασία τὸ πλησίαζα. Μόνο μὲ τὰ διαβάσματα ξαναζοῦσα τὶς συγκινήσεις του. Κι᾽ ὅταν ἔπεφτα γιὰ ὕπνο, ἄφηνα νὰ μὲ θωπεύη κρυφὰ τὸ μεγάλο μυστικὸ τᾹς καρδι὚ς μου: ἡ ἀπόφαση νὰ ξαναγυρίσω στὰ ἑλληνικὰ ἀκρογιάλια μ᾽ ἕνα δικό μου σκαφάκι. Αὐτὴ ἡ ἀπόφαση εἶχε ἐνισχυθᾹ μέσα μου τότε ποὺ ἡ «Μακεδονία» μ὚ς πήγαινε στὴν Ἀμερική. Θυμ὚μαι μιὰ φοβερὴ θύελλα ποὺ μ὚ς βρᾹκε πάνω ἀπὸ τὶς Βερμοῦδες... Ὅλη μου ἡ ἔγνοια ἦταν νὰ μελετάω μὲ ποιὸν τρόπο ἀντιδροῦσε τὸ βαπόρι μας, ἄδειο σχεδὸν καθὼς ἦταν, προσπαθώντας νὰ κάνω συγκρίσεις μ᾽ ἕνα μικρὸ φανταστικὸ σκάφος, στὶς ἴδιες καιρικὲς συνθᾹκες. Κι᾽ ἔπειθα τὸν ἑαυτό μου πὼς τὸ μικρὸ θὰ τά ᾽βγαζε πέρα πολὺ καλύτερα. Ὅταν οἱ δουλειές μας ἄρχισαν νὰ στρώνουν, ἔγινα μέλος τοῦ «Νάϊακ Μπὸτ Κλάμπ», στὸν ποταμὸ 28

Χάντσον. Τὸ 1955, ἕνα ντίνγκι, κλάσεως «Πένγκουϊν», ἡ τρίτη «Χαρά», μοῦ ᾽δωσε τὴ νίκη στὴν περιοχή μου. Γιὰ πλήρωμα εἶχα μιὰ κάποια Σοῦ, ἀπόγονο τᾹς μεγάλης οἰκογένειας τοῦ Κόμοντορ Πέρρυ, ποὺ εἶναι γνωστὸς στὴν Ἱστορία, γιατὶ αὐτὸς πρῶτος ἄνοιξε τὸ δρόμο στὴν Ἰαπωνία. Ὅταν τρέχαμε τότε στὶς κοῦρσες μὲ τὴ μικρὴ «Χαρά», κανείς μας δὲν τὸ φαντάζονταν πὼς μιὰ μέρα οἱ δυό μας, ἕτοιμοι καὶ γιὰ τὸ θάνατο ἀκόμα, ἑνωμένοι «ψυχῇ τε καὶ σώματι», θὰ μοιραζόμαστε τὶς λαχτάρες, τὶς ταλαιπωρίες καὶ τὶς χαρὲς ποὺ ζήσαμε στὴν προσπάθεια νὰ ἐκπληρώσουμε ἕνα παιδικό μου καὶ τελικὰ συντροφικό μας ὄνειρο. Ὕστερ᾽ ἀπ᾽ αὐτὴ τὴ νίκη, ἀφοῦ μὲ δυσκολία ξεπέρασα, μὲ «λάϊτνιγκς», ὅλους τοὺς ἄξιους συναθλητές μου, ἔτρεξα μὲ «θίστλς» στοὺς ἡμιτελικοὺς γιὰ τὸ πρωτάθλημα ἀνδρῶν Β. ἈμερικᾹς, ὅπου καὶ βρᾹκα τὸ μάστορή μου. Γιατί, ἐνῶ ὕστερ᾽ ἀπὸ πέντε ἀγῶνες ἰσοφάρισα, τελικὰ ἔχασα ἀπὸ τὴν καταφανᾹ ὑπεροχὴ ἑνὸς ἑξηντάρη, τοῦ Λόϋντ Ἔμορυ. Ἔμεινα ἔτσι μόνο πρωταθλητὴς τοῦ 1955 τᾹς περιοχᾹς μου (ἕνωση τῶν Ἱστιοπλοϊκῶν Ὁμίλων τοῦ ποταμοῦ Χάντσον). Στὸ μεταξὺ ἡ ἄμεση πεῖρα μου ἀπ᾽ τὰ διάφορα σκάφη καὶ οἱ ἐπίμονες μελέτες μου μὲ βοηθοῦσαν τώρα νὰ σχεδιάσω τὴν τέταρτη «Χαρά», ποὺ μαζί της θά ᾽φτανα στὴν πατρίδα ἢ μαζί της θὰ βούλιαζα στὸν ἀπύθμενο ὠκεανό. Δὲν ὑποτιμοῦσα τὸν κίνδυνο. Κι᾽ ἴσως οἱ ἀμφι29

βολίες ποὺ φώλιαζαν μέσα μου, ἴσως νά ᾽ταν αὐτὲς ποὺ φτέρωναν τὴν τόλμη μου. Λέω «ἴσως». Δὲν ξέρω. Δὲ μπορῶ νὰ τὸ ἐξηγήσω. Οὔτε ἄλλος κανεὶς θαλασσοπόρος θὰ μποροῦσε νὰ σ὚ς πᾹ μὲ βεβαιότητα, ποιὸς εἶναι ὁ βαθύτερος λόγος ποὺ τὸν σπρώχνει στὸ μεγάλο τόλμημα. Ἄλλοι περνοῦν τὸν ὠκεανὸ γιὰ νὰ σπάσουν ἕνα προηγούμενο ρεκόρ. Ἄλλοι, ρομαντικοί, γιὰ νὰ μεταρσιωθοῦν στὴ μοναξιὰ καὶ τὴν ἀπεραντωσύνη τοῦ πόντου. Ἄλλοι, κουρδισμένοι χρόνια ἀτελεύτητα στὶς ἐπαναλαμβανόμενες συνήθειες μι὚ς ἐπαγγελματικᾹς μονοτονίας, βρίσκουν ἄξαφνα μέσα τους μιὰν ἀπρόσμενη ἐπαναστατικὴ δύναμη, σπ὚νε τὶς ἁλυσίδες καὶ ξανοίγονται ἀκάθεκτοι στὴν κινδυνώδη περιπέτεια τοῦ ἀγνώστου. Ἄλλοι θέλουν νὰ δοκιμάσουν τὶς δυνάμεις τους μπρὸς στὴν παντοδυναμία τᾹς φύσεως, ν᾽ ἀντλήσουν τὴν ὑπέρτατην ἡδονὴ μέσ᾽ ἀπ᾽ τὴν αἴσθηση τᾹς μηδαμινότητάς τους μπροστὰ στὸ ἀκατάβλητο γόητρο τοῦ ὠκεάνειου μεγαλείου. Ποιὸς ξέρει τί ἀπ᾽ ὅλα! Ἴσως κάτι ἀπ᾽ ὅλα, ἴσως ὅλα μαζί! Γιατί, ὅμως πρέπει νὰ τὸ ἐξιχνιάσουμε; Ἂς σηκώσουμε λοιπὸν τὰ πανιά, ὑπακούοντας στὴ φωνὴ ποὺ μ὚ς προστάζει ἀπὸ μέσα μας, κι᾽ ἂς ἀνοιχτοῦμε στὸ ἄπειρο μ᾽ εὐγνωμοσύνη γιὰ ὅ,τι μ὚ς βρᾹ... Τὸ μέγιστο μᾹκος τοῦ σκάφους –κι᾽ αὐτὸς ἦταν ὁ πρῶτος ὅρος– ἔπρεπε νά ᾽ναι ὀχτώμισυ μέτρα. Ἤξερα πὼς στὴν πατρίδα δημιουργήθηκε ἡ ἀνάγκη ἑνὸς ἑνιαίου τύπου γύρω σ᾽ αὐτὰ τὰ μέτρα, ὥστε νὰ διορ30

θωθᾹ τὸ κακὸ τῶν σκαφῶν, ποὺ ἄλλα εἶχαν τὴν ἴσαλο 6 καὶ ἄλλα 8 μέτρα, χωρὶς νὰ λογαριάσουμε τὶς τόσες διαφορὲς στὴν ἱστιοφορία. Ἐδῶ θά ᾽πρεπε ν᾽ ἀναφέρω μὲ λύπη μου πώς, ὅταν τὰ τελικὰ σχέδια σταλθήκανε στὴν Ἑλλάδα ἀπ᾽ τοὺς ἴδιους τοὺς σχεδιαστές, πού ᾽δωσαν μὲ τὴν τέχνη καὶ τὴν πεῖρα τους τὴν ὁριστική, τὴ σημερινὴ μορφὴ στὸ σκάφος, χρειάστηκε νὰ γράψω ὁ ἴδιος καὶ νὰ συστήσω στοὺς παραλᾹπτες νὰ ἀναφέρουν τουλάχιστον ὅτι τὰ ἔλαβαν κι᾽ εὐχαριστοῦν. Τὰ σχέδια αὐτά, ὅπως ἔμαθα ἀργότερα, δὲν τὰ ἐνέκριναν. Τὰ πέταξαν ὡς ἀκατάλληλα σ᾽ ἕνα συρτάρι καὶ βρίσκονταν ἐκεῖ καὶ τότε ἀκόμα ποὺ ἡ «Χαρὰ» περνοῦσε σὰν περήφανο παλληκάρι τὸν Ἀτλαντικό. Σήμερα, τὴ στιγμὴ ποὺ γράφω τοῦτα τὰ λόγια, ξέρω πὼς ἕνα ὁμοίωμα τᾹς «Χαρ὚ς», ποὺ οἱ Ἕλληνες «εἰδικοὶ» τὴν περιφρόνησαν ὡς «ἀποτυχημένη», κατασκευάζεται στὴ Δανιμαρκία, ἕνα στὴ Βοστώνη καὶ τρία παραγγέλθηκαν σὲ διάφορα ἄλλα ναυπηγεῖα, δημιουργώντας μιὰ νέα κλάση. Δὲ θέλω νὰ πῶ πὼς σώνει καὶ καλὰ ἔπρεπε νὰ θεσπισθᾹ ὡς κλάση. Ἁπλῶς νομίζω πὼς ἔπρεπε νὰ μελετηθᾹ, ἐν συνεργασί὏ μὲ ναυπηγούς, καὶ νὰ ἀναρτηθᾹ κατὰ καιροὺς σὲ διάφορους Ὁμίλους, ὥστε τὰ μέλη τους νὰ λάβουν γνώση· κι᾽ ἂν δὲν ἔβρισκε κανεὶς κάτι καλύτερο καὶ ἱκανοποιητικώτερο, νὰ ἐγκριθᾹ. Ἐδῶ προσθέτω πὼς ἀπ᾽ τὴ διάδοση τοῦ σκάφους αὐτοῦ κανένα ὑλικὸ συμφέρον δὲν ἔχω. Οἱ σχεδιαστές, ὅπως ἄλλω31

στε δήλωσαν καὶ στὴν ἐπιστολή τους, προθυμότατα θὰ ἔκαναν κάθε εὐκολία εἰδικῶς γιὰ τὴν Ἑλλάδα. Δεύτερο βασικὸ στοιχεῖο τᾹς «Χαρ὚ς»: ἔπρεπε νά ᾽χη τὴν ἐλάχιστη κατὰ τὸ δυνατὸν ἱστιοφορία. Πάντα ἤμουν φοβιτσιάρης. Εἶναι ὡστόσο βέβαιο πὼς τὶς περισσότερες φορές, εἰδικὰ στὸ Βόρειο Ἀτλαντικό, καθὼς καὶ στοὺς περιοδικούς, χρειάζεται κανεὶς ἐλαττωμένη ἱστιοφορία. Σχεδιάστηκε λοιπὸν ἡ ἱστιοφορία ἔτσι, ποὺ τὸ σκάφος, ἔχοντας τὸ ἄλμπουρο πρὸς τὸ κέντρο, στηρίζοντὰς το ἔτσι μὲ τὰ ξάρτια καλύτερα, νὰ εἶναι σὲ θέση ν᾽ ἀρμενίση, καὶ στὰ ὄρτσα ἀκόμη, ἐνάντια στὸν καιρό, μόνο μὲ φλόκο. Τὸ πέτσωμα ἀποφασίστηκε τελικὰ νὰ γίνη ἀπὸ τετράγωνα μαδεράκια, χωνευτὰ κάπως τὸ ἕνα μέσα στὸ ἄλλο καὶ καρφωμένα διαγώνια μὲ εἰδικὰ μπρούντζινα καρφιά. Αὐτὴ ἡ κατασκευὴ εἶναι στερεώτερη καί, μὲ τοὺς μπουλμέδες (τὰ χωρίσματα τοῦ ἐσωτερικοῦ, ἀπὸ εἰδικὸ ἐπίσης κόντρα πλακέ), τὰ κρεβάτια καὶ τὴν ὑπόλοιπη ἐπίπλωση, μειώνει στὸ ἐλάχιστο τὴν ἀνάγκη γιὰ στραβά. Ἔτσι ἡ «Χαρὰ» ἔμελλε νά ᾽ναι τὸ πρῶτο σκάφος τέτοιας κατασκευᾹς, τὸ «πειραματόζωο» νὰ ποῦμε. Ἡ ἐσωτερικὴ διαρρύθμιση ἔπρεπε νὰ προσφέρη ἀνέσεις γιὰ τρίμηνο, τουλάχιστο, χρονικὸ διάστημα. Εἶναι δύσκολο ν᾽ ἀρκουδίζης διαρκῶς σ᾽ ἕνα σκάφος ποὺ τὸ τινάζουν τὰ κύματα καὶ συγχρόνως νὰ μαγειρεύης, ν᾽ ἀλλάζης βρεμένα ροῦχα, νὰ δουλεύης μὲ 32

τοὺς χάρτες καὶ τὰ ὄργανα τᾹς ναυσιπλοΐας. Τὰ κρεβάτια ἔπρεπε νά ᾽ναι ἀναπαυτικά· τὸ ἕνα τουλάχιστο νὰ σὲ προστατεύη ἀπὸ πέσιμο σὲ ἄσχημο καιρό. Ἡ κουζίνα κι᾽ ὁ ἀπαραίτητος νιπτήρας, ποὺ στὸ κοίλωμά του θὰ βάλης καὶ τὸν ἑξάντα ἀκόμη, γιὰ νὰ μὴν κυλήση καὶ χαλάση, ἔπρεπε νὰ βρίσκουνται στὸ πιὸ βολικὸ μέρος τοῦ σκάφους, κοντὰ στὴν πόρτα, ὥστε, καὶ φωτιὰ ν᾽ ἁρπάξη, νὰ μπορᾹς εὔκολα νὰ βγᾹς ἢ νὰ πετάξης ἔξω καὶ τὴν κουζίνα τὴν ἴδια. Ὅλα τὰ ἐφόδια καὶ τὰ τρόφιμα ἔπρεπε νά ᾽χουν τὴν καθωρισμένη τους θέση, χωρὶς ν᾽ ἀλλοιώνουν τὸ ζύγισμα τοῦ σκάφους. Ἀποχωρητήριο καὶ ντουλάπι γιὰ ροῦχα, στὴ μέση (γιὰ νά ᾽ναι προσιτὰ κι᾽ ἀπ᾽ τὶς δυό καμπίνες, ὅταν, σὲ μικρότερα ταξίδια, θὰ ὑπάρχη μεγαλύτερο πλήρωμα). Τὰ ντεπόζιτα τοῦ νεροῦ μπᾹκαν σὲ μέρη ὅπου ὁ χῶρος θὰ πήγαινε χαμένος· κάτω ἀπὸ τὰ κρεβάτια τᾹς πλωρι὚ς καμπίνας τὸ ἕνα, κάτω ἀπ᾽ τὸ πάτωμα τᾹς πρυμι὚ς τὸ ἄλλο κι᾽ ἕνα τρίτο δίπλα στὴν κουζίνα. Πόρτες καὶ συρτάρια τ᾽ ἀποφύγαμε ὅσο γινόταν, γιὰ νά ᾽ναι καλύτερος ὁ ἀερισμός. Τ᾽ ἄλμπουρο, γιὰ μεγαλύτερη ἀσφάλεια, ἀποφασίστηκε νὰ στηρίζεται στὴν κουβέρτα. Μ᾽ αὐτὸν τὸν τρόπο μένει ἐλεύθερη ἡ καμπίνα. Κι᾽ ὕστερα (τὸ σπουδαιότερο), ἂν τύχη καὶ γκρεμιστᾹ τ᾽ ἄλμπουρο σὲ καμιὰ θύελλα, δὲν κομματιάζεται στὰ δυό, παρὰ πέφτει ὁλάκερο. Κι᾽ εἶναι εὐκολώτερο νὰ τὸ σηκώσης καὶ νὰ τὸ ξαναστήσης, παρ᾽ ὅσο ἂν ἔπρεπε νὰ τὸ στεριώσης στὴ «σκάντζα», 33

κάτω στὰ βαθικὰ τοῦ σκάφους. Τὰ ἔξαλα ἔπρεπε νά ᾽ναι ψηλά. Αὐτὸ ἔδειξε ἡ πεῖρα κι᾽ αὐτὸ ἐφαρμόζεται τώρα γενικά. Γιατί, ὄντας ψηλότερο, τὸ σκάφος μένει πιὸ στεγνό· ὕστερα, ὅταν γέρνη, δίνει μεγαλύτερη πλευστικότητα, ἀφοῦ ἔχει κι᾽ ἄλλον τράτο ὥσπου νὰ βουτήξη στὸ νερὸ κι᾽ ἡ κουβέρτα. Καὶ τέλος σοῦ δίνει ἕνα αἴσθημα ἀσφάλειας (ἀπαραίτητο σ᾽ ἕνα τόσο μακροχρόνιο ταξίδι) καὶ μεγαλύτερον ὁρίζοντα, ὥστε ἀπὸ τὸ ἄνοιγμα τᾹς καμπίνας ἢ δεμένος στὸ ἄλμπουρο νὰ παίρνης μὲ τὸν ἑξάντα στίγματα μεγαλύτερης ἀκρίβειας. Γι᾽ αὐτοὺς ποὺ πιστεύουν πὼς ὁ «χαβαλὲς» δημιουργεῖ ἀντίσταση στὸν ἄνεμο, ἡ ἀπάντηση εἶναι πὼς κάνουν λάθος. Μεγαλύτερη ἀντίσταση ἔχει ἕνα χαμηλὸ σκάφος μὲ τεράστια καμπίνα ἀπὸ πάνω, παρὰ ἕνα ψηλὸ σκάφος μὲ μέτρια καμπίνα. Ὅλ᾽ αὐτὰ εἶναι περισσότερο ζήτημα σχεδίου. Ἀλλὰ ἂν καὶ πάλι κάποιος ἐξακολουθᾹ ν᾽ ἀμφιβάλλη, ἂς μὴν ξεχνοῦμε πώς, προετοιμάζοντας ἕνα μακρυνὸ ταξίδι, λογαριάζεις πάντα ν᾽ ἀκολουθήσης πορεῖες ὅπου οἱ ἐπικρατοῦντες ἄνεμοι θά ᾽ναι οὔριοι, ἔστω κι᾽ ἂν πρόκειται νὰ βγᾹς ἔξω ἀπ᾽ τὴ συντομώτερη ὁδό. Παράδειγμα χαρακτηριστικὸ ἡ πορεία ποὺ ἀπ᾽ τὸν καιρὸ τοῦ Κολόμβου ἀκολουθοῦν οἱ θαλασσοπόροι, ὅσοι ταξιδεύουν ἀπ᾽ τὴν Εὐρώπη πρὸς τὴν Ἀμερική. Κατεβαίνουν στὶς Καναρίους νήσους κι᾽ ἀπὸ κεῖ, ἀκολουθώντας τοὺς περιοδικοὺς ἀνέμους, διανύουν τέσσερες χιλιάδες μίλια, κατεβαίνοντας ὣς τὸν 34

20ὸ παράλληλο ἀκόμη, γιὰ νὰ πιάσουν τελικά, ἀνεβαίνοντας ΒΔ, τὶς Δυτικὲς Ἰνδίες. Ἐνῶ κατ᾽ εὐθεῖαν θά ᾽καναν μόνο 3.200 μίλια ἢ καὶ 3.000 μόνο. Τὸ κέρδος εἶναι πὼς τὴ μακρύτερη ὁδὸ θὰ τὴν περάσουν γρηγορώτερα στὰ πρίμα, ἐνῶ τὴ βορειότερη, μὲ ἀντίθετους ἀνέμους, τοὺς ἐπικρατοῦντες νοτιοδυτικούς, ἐνάντια ρεύματα τοῦ Γκὸλφ Στρήμ, τὴ Θάλασσα τῶν Σαργασῶν μὲ τὶς ἄπνοιες καὶ ἄπειρο κοντοβόλτια, ἂν βαστάξουν ὣς τὸ τέλος τὸ σκάφος καὶ οἱ ἄνθρωποι, θὰ τὴ διανύσουν σὲ διπλάσιο τὸ λιγώτερο χρόνο. Ἕνα ἄλλο θέμα ποὺ μὲ ἀπασχολοῦσε ἦταν τὸ πόσο βάρος, πόσο μολύβι, ἔπρεπε νά ᾽χη ἡ καρίνα. Ἕνα «καθαρόαιμο», ὅπως χαρακτηρίζουν συχνὰ τὰ σκάφη γι᾽ ἀγῶνες, ἔχει στὴν καρίνα του 50-55 τοῖς ἑκατὸ βάρος ἐν σχέσει μὲ τὸ ἐκτόπισμα. Τρεῖς χιλιάδες λίβρες μολύβι γιὰ σκάφος ἐκτοπίσματος ἕξι χιλιάδων λιβρῶν. Ἀλλὰ ὅταν ἔχης νὰ βάλης κάπου ἕναν τόννο τρόφιμα, ρουχισμό, ἐργαλεῖα κλπ., ἕνα τέτοιο σκάφος θὰ βουλιάξη, ἐκτὸς ἂν ἀφαιρέσης ἀπ᾽ τὸ μόνιμο βάρος του. Αὐτὴ ἄλλωστε εἶναι καὶ ἡ κύρια διαφορά, ἐκτὸς τὴς ἀρματωσι὚ς, ἀνάμεσα σ᾽ ἕνα σκάφος ἀγώνων καὶ σὲ μιὰ «κρουαζιέρα» ἴσου ἐκτοπίσματος. Ἀλλὰ τέτοια κι᾽ ἄλλα προβλήματα χρειάζονταν «εἰδικούς». Τὸ καλύτερο ποὺ εἶχα νὰ κάνω ἦταν νὰ πάω σὲ σχεδιαστὲς. Μόνο ποὺ φρόντισα νὰ βρῶ σχεδιαστὲς ποὺ ν᾽ ἀσπάζωνται τὶς ἰδέες μου. Τοὺς βρᾹκα. Ἔμεναν λίγο μακρυά, στὸ Μάουντ Ντέζερτ, ψηλὰ στὸ 35

Μέϊν. Ἦταν ὁ Φάρναμ Μπάτλερ καὶ ὁ Σάϊ Χάμλιν. Οἱ ἰδέες μου τοὺς ἄρεσαν. Ὁ ἐνθουσιασμός μου ἔγινε καὶ δικός τους. Δούλεψαν ἕνα χρόνο. Ἄλλαξαν τρία σχέδια. Κι᾽ ἕνα ὡραῖο πρωῒ ἔλαβα τυλιγμένο σὲ ρολὸ τὸ τελικὸ σχέδιο, τὸ ὁριστικό. Ἦταν τὸ πνευματικό μου παιδί, τὸ ἰδανικό μου σκάφος! Τώρα ἔμπαινε στὴ μέση ἄλλο πρόβλημα. Ποῦ θὰ κατασκευασθᾹ. Γύρισα παντοῦ, ἀλλὰ οἱ τιμὲς ἦταν ἐξωφρενικές. Τελικὰ οἱ ἴδιοι οἱ σχεδιαστὲς μ᾽ ἔφεραν σ᾽ ἐπαφὴ μὲ τὴ «Νὸρτζ Μπόουτς Ἰνκορπορέϊτεντ» καὶ εἰδικὰ μὲ τὸν πρόεδρό της πλοίαρχο Μπζάρνε Νίλσεν, ἕνα θαυμάσιο τύπο Νορβηγοῦ ναυτικοῦ. Αὐτὴ ἡ ἑταιρία ἀναλαμβάνει παραγγελίες σὲ διάφορα ναυπηγεῖα τᾹς Εὐρώπης γιὰ λογαριασμὸ Ἀμερικανῶν πελατῶν. Ἔκλεισα συμφωνία καὶ τὸ σκάφος μου παραγγέλθηκε στὰ περίφημα ναυπηγεῖα τοῦ Λάρσεν, κοντὰ στὸ Ὄσλο. Ἕνας μέλλων ἰδιοκτήτης σκάφους εἶναι σωστὸς βασανιστὴς γιὰ τοὺς ναυπηγούς. Ἐπεμβαίνει, μετράει, φωνάζει, δίνει γνῶμες, ἀλλάζει ἰδέες, ξαναλλάζει γνῶμες, ὥσπου σπ὚νε πιὰ τὰ νεῦρα τῶν ναυπηγῶν. Οἱ δικοί μου ναυπηγοὶ γλύτωσαν τὰ νεῦρα τους. Ἔσπασαν ὅμως τὰ δικά μου. Μὲ εἶχε συνθλίψει ἡ ἀνυπομονησία. Οἱ φωτογραφίες ποὺ λάβαινα δὲν ἀρκοῦσαν νὰ καλμάρουν τὴν ἀγωνία μου. Τὴν ἀπροσμέτρητη ἡδονὴ τοῦ νὰ βλέπω ἀπὸ βδομάδα σὲ βδομάδα τὸ σκάφος μου νὰ γίνεται σκάφος, τὴ στερήθηκα. Τὸ μόνο 36

ποὺ μὲ παρηγοροῦσε ἦταν πὼς εἶχα καλὸ συμβόλαιο καὶ πὼς ἀπ᾽ τὰ ναυπηγεῖα τοῦ Λάρσεν δὲν εἶχα νὰ φοβοῦμαι τίποτε. Ἕνα μὲ φόβιζε μονάχα: ὁ χρόνος. Γιατὶ μόνο ὣς μιὰ ὡρισμένη ἐποχή, τέλη Μαΐου, ἔπρεπε νὰ ξεκινήσω. Ἀλλιῶς θὰ ἦταν σὰ νά ᾽φευγα γι᾽ αὐτοκτονία. Ἀπ᾽ τὸν Ἰούνιο ἀρχίζουν στὸ Β. Ἀτλαντικὸ τὰ «χάρικεϊν», οἱ φοβεροὶ κυκλῶνες ποὺ στὸ διάβα τους σαρώνουν τὰ πάντα: πόλεις καὶ πλοῖα. Φοβόμουν πώς, ἂν κάτι πήγαινε στραβὰ στὴν κατασκευὴ τοῦ σκάφους, δὲ θά ᾽χανα βέβαια οὐσιαστικὰ τίποτα, ἐφ᾽ ὅσον ἤμουν τελείως ἐξασφαλισμένος, ἀλλ᾽ αὐτὸ θὰ μ᾽ ἀνάγκαζε ν᾽ ἀναβάλω τὸ ταξίδι μου γι᾽ ἄλλον ἕνα χρόνο, ὁπότε ἴσως στὸ μεταξὺ τὸ μυαλό μου... ἔπηζε κι᾽ ὁ διάπλους τοῦ ὠκεανοῦ νὰ ματαιώνονταν. Ἀλλὰ τὸ σκάφος ἔφτασε στὴν ὥρα του. Μόλις πᾹρα τὴν εἴδηση, πήδησα στ᾽ ἁμάξι μου κι᾽ ἔτρεξα σὰν ἀστραπὴ σαράντα μίλια μακρυά, στὸ Κονέκτικατ, ὅπου ἕδρευε ἡ «Νὸρτζ Μπόουτς Ἰνκορπορέϊτεντ». Μέσα σὲ μιὰ στιγμὴ ὅλοι μου οἱ φόβοι κι᾽ οἱ ἀγωνίες διαλύθηκαν. Ἡ ψυχή μου φούσκωσε ἀπὸ καμάρι καὶ περηφάνεια. Ἦταν κούκλα σωστή, καθὼς ἀργοσάλευε ξαρμπούρωτη στὰ παγωμένα ἀκόμη νερὰ τοῦ Φάϊβ Μάϊλ Ρίβερ. Κι᾽ ὅταν λέω «κούκλα», δὲν ἐννοῶ τὴν ἐξωτερικὴ ὀμορφιά. Δὲν εἶχε καμιὰ ἰδιαίτερη χάρη. Δὲν ἦταν μακρόστενη, μὲ πεταχτὲς πλῶρες καὶ πρύμες σὰν πιάτο. Τέτοια σκάφη δὲν ἔκαναν γιὰ κρουαζιέρες. Οὔτε καὶ γὼ περίμενα νὰ βασίσω τὴ ζωή μου 37

μονάχα στὴν ὀμορφιά. Ἐκεῖνο ποὺ χρειαζόμουν ἦταν δύναμη, ἀσφάλεια, ἕνα αἴσθημα ἐμπιστοσύνης. Ἔ, αὐτὰ τὰ εἶχε ὅλα ἡ «Χαρά», κι᾽ ἂς ἔμοιαζε πιότερο μὲ σκυλὶ τοῦ Ἁγίου Βερνάρδου. Κάθε γωνιά της ἀνάδινε ψυχή. Κάθε της λεπτομέρεια ἦταν κι᾽ ἕνα κάλεσμα. Αὐτὴ θά ᾽ταν τώρα, γιὰ μᾹνες, τὸ σπίτι μου, μπορεῖ καὶ τὸ σπίτι τᾹς Σοῦ, ποὺ ἔλπιζε νὰ τὴν πάρω μαζί μου. Ὁ δεσμός μας εἶχε γίνει βαθύτερος. Μπορεῖ λοιπὸν ἡ «Χαρὰ» νὰ γινόταν τὸ σπίτι «μας», κι᾽ ἴσως γιὰ χρόνια ὁλόκληρα... Ἀπ᾽ τὸ νὰ ζῶ σὲ σπίτι, πάντα μου μ᾽ ἄρεσε νὰ μένω σὲ σκάφος. Καί, κουβεντιάζοντας, βρᾹκα πὼς τὴν ἴδια λόξα εἶχε κι᾽ ἡ Σοῦ. Συμφωνήσαμε πὼς τὸ σπίτι, μὲ τὰ θεμέλια καὶ τὴν ἀκίνητη σιγουριά του, κάνει τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴ μαλθακά. Ἐνῶ στὸ σκάφος ἡ ἀσίγαστη θάλασσα σοῦ θυμίζει κάθε στιγμὴ πὼς αἰωρεῖσαι, πὼς κινεῖσαι, πὼς κινδυνεύεις... Πάντα σου πρέπει νά ᾽σαι ἄγρυπνος, πάντα ν᾽ ἀνησυχᾹς γιὰ τὰ ἀπρόοπτα, πάντα νὰ βρίσκεσαι σ᾽ ἑτοιμασία κι᾽ ἀναμονή. Ἕν᾽ ἄγριο ξέσπασμα χειμωνιάτικης θύελλας, τί ψεύτικη σκηνογραφία, σὰν τὴν ἀγναντεύης πίσω ἀπ᾽ τὸ φωτισμένο τζάμι τοῦ σπιτιοῦ σου! Καὶ πόση ζωντάνια, πόση συμμετοχή, ὅταν τὴ ζᾹς ὁλομεσὶς στὸν κατάμαυρο πόντο, σκισμένον ἀπ᾽ τὶς χρυσὲς τεθλασμένες τῶν ἀστραπῶν! Ἡ Σοῦ θὰ ἦταν ὁ παντοτινός μου σύντροφος. Ἂν ἤθελε στεριά, δὲ θ᾽ ἀρνιόμουν. Ὅταν ἀποφασίζης μιὰ 38

ζωὴ συντροφική, ἐγωϊσμὸς δὲ χωράει. Ἀλλὰ δὲν ἤθελε. Ἦταν εἰλικρινὴς στὶς ἐπιθυμίες της. Δὲν ἔκανε «θυσία» γιὰ χάρη μου. Κι᾽ αὐτὸ μὲ γέμιζε διπλὴ εὐτυχία. Ναί, πάντα μου προτιμοῦσα νὰ ζῶ σὲ σκάφος. Κι᾽ αὐτὴ τὴν εὐτυχία θὰ τὴν εἶχα τώρα διπλή, μὲ τὴ Σοῦ. Χωρὶς σπίτι, χωρὶς ἔπιπλα, χωρὶς ἐκείνη τὴν ἄχρηστη συσσώρευση κειμηλίων καὶ ὑποχρεώσεων, ποὺ σὲ δένουν μὲ τὸ παρελθὸν καὶ σὲ δεσμεύουν προκαταβολικὰ μὲ τὸ μέλλον. Στὸ μικρὸ χῶρο τᾹς «Χαρ὚ς» μας δὲ χωροῦσε τίποτ᾽ ἄλλο ἀπ᾽ τὴ λευτεριά!

39

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΕΣ ΙΙ Ὅσο γράφω αὐτὲς τὶς γραμμές, καθισμένος στὴν αἴθουσα τοῦ «Ἱστιοπλοϊκοῦ Ὁμίλου Πειραιῶς», ρίχνω κάπου-κάπου καμιὰ ματιὰ στ᾽ ὄμορφο Τουρκολίμανο μὲ τὰ ἥσυχα νερά. Στὸ πρῶτο πλάνο, τὰ τρεχαντηράκια καὶ τὰ κότερα τοῦ «Ὁμίλου». Πιὸ πέρα τὰ ὄμορφα θαλαμηγὰ καὶ τὰ μηχανοκίνητα, καθένα μὲ τὴ δική του γραμμὴ καὶ τὸ δικό του χαρακτᾹρα. Ὁ «Κεραυνὸς» τοῦ βασιλι὚, ὁ «Ἔρως», ἡ «Χουανίτα», τὰ σκάφη τῶν Κέμπ, Ἀνδρεάδη καὶ Καρέλα, ὁ «Πήγασος», ἡ «Τζόγκα» κι᾽ ἕνα σωρὸ ἄλλα. Φόντο, στὸ ὕψωμα, τὰ γραφικὰ σπιτάκια. Ἀριστερά, τραβηγμένα ἔξω, περιμένοντας τὴν ὥρα τους γιὰ τὸ πρῶτο ἀνοιξιάτικο μπάνιο, τὰ σκαφάκια τοῦ «Βασιλικοῦ Ναυτικοῦ Ὁμίλου». Δεξιά, τὸ «Ὄνειρο» καὶ τ᾽ ἄλλα σκαφάκια τοῦ «Ὀλυμπιακοῦ» καὶ τοῦ «ΙΟΠ». Ποὺ καὶ ποῦ τὸ μάτι μου πέφτει, ἀδιάφορο τάχα, καὶ στὴ «Χαρά», τραβηγμένη κι᾽ αὐτὴ στὴ στεριά, ἀκίνητη. Ἡ Σοῦ ξεπροβάλλει στὴ χαβούζα, γιὰ νὰ τινάξη τὸ χαλάκι ἢ νὰ καθαρίση τὴν κουβέρτα τοῦ σκάφους. Βλέπω τὴ «Χαρὰ» ἔτσι ἀκίνητη καὶ δὲν τὸ πι40

στεύω. Θυμ὚μαι τὶς φοβερὲς ἄπνοιες μὲ τὸ τρελλὸ μπότζι καὶ τὶς θύελλες ποὺ πᾹγαν νὰ τὴν ἀφανίσουν. Γλύτωσε ὡστόσο. Πάλεψε παλληκαρίσια καὶ γλύτωσε. Γνωστοὶ κι᾽ ἄγνωστοι, Ἕλληνες καὶ ξένοι, ἔρχονται νὰ τὴν καμαρώσουν. Κι᾽ αὐτή, σὰ νὰ τὸ ξέρη πὼς πέρασε κάπου τὸ ἕνα τρίτο τᾹς ΓᾹς, σὰ νὰ νοιώθη τὸ θαυμασμὸ τοῦ κόσμου, καμαρώνει. Κάτι σχέδια ἔχει κι᾽ αὐτὴ γιὰ τὸ καλοκαίρι. Θὰ πάη στὰ νησιὰ τοῦ Αἰγαίου, γιὰ ἀναψυχή. Θά ᾽ναι ἀλαφριὰ καὶ γρήγορη. Δὲν τᾹς χρειάζονται πολλὰ μερεμέτια. Οἱ ζημιές της εἶναι ἐξωτερικές. Κάτι γρατζουνίσματα στὸ σκαρί της, ποὺ καμαρώνει ἀκόμη καὶ γι᾽ αὐτά. Τὰ θεωρεῖ σὰν παράσημα. Ἀναπολῶ τὸν καιρὸ ποὺ τὴ βλέπαμε ὁλοκαίνουργια καὶ φρεσκοβαμμένη στὰ ἥσυχα νερὰ τοῦ ποταμοῦ Φάϊβ Μάϊλ στὸ Κονέκτικατ. Ἀναπολῶ τὶς πυρετικὲς ὧρες τῶν ἑτοιμασιῶν καὶ μοῦ φαίνονται ὅλα σὰν ὄνειρο. Ἦταν Μάρτης. Ἔκανε πολὺ κρύο ἀκόμα, ἀλλὰ ποῦ νὰ τὸ νιώσουμε, δοσμένοι καθὼς εἴμαστε στὸ ἀρμάτωμα τᾹς «Χαρ὚ς»! Ἔπρεπε νὰ δοκιμαστοῦν τὰ πανιά της, νὰ μποῦν στὴν κατάλληλη θέση οἱ πυξίδες της, νὰ ἐξετασθοῦν καλὰ τὰ ντεπόζιτα νεροῦ, κι᾽ ἕνα σωρὸ ἄλλες δουλειές, ὥσπου ν᾽ ἀρχίσουμε ὕστερα τὰ δοκιμαστικὰ ταξίδια. Πρὶν ἀπ᾽ τὸ μεγάλο πήδημα, ἔπρεπε νὰ ξέρω πῶς ἀρμενίζει μὲ ποικίλες συνθᾹκες καιροῦ καὶ μὲ διαφορετικοὺς συνδυασμοὺς πανιῶν.

41

Ἔπρεπε νὰ βεβαιωθῶ ἂν ἀποδίδη ὅλα ὅσα προσδοκοῦσα ὅταν τὴ σχεδίαζα. Ἔπρεπε νὰ μάθω κάθε της λεπτομέρεια, νὰ προσαρμοστῶ καὶ νὰ τὴ συνηθίσω, νὰ τὴ γνωρίσω καὶ νὰ μὲ γνωρίση. Τὰ δοκιμαστικὰ ταξίδια θὰ ἦταν μιὰ δοκιμασία καὶ γιὰ τὴ Σοῦ, ἂν ἔκανε ἢ ὄχι γιὰ τὴν ἀτλαντικὴ περιπέτεια. Ἦταν κι᾽ αὐτὸ ἕνα σημαντικὸ πρόβλημα, ἂν θὰ ταξίδευα μόνος ἢ μὲ συντροφιά. Στὴν πρώτη περίπτωση ἔπρεπε νὰ ταξιδεύω 12 μὲ 16 ὧρες τὸ πολὺ κι᾽ ὕστερα νὰ πηγαίνω γιὰ ξεκούραση. Ὁ ὕπνος εἶναι ἡ μεγαλύτερη δυσκολία γιὰ τοὺς θαλασσοπόρους κι᾽ ἡ μεγαλύτερη ἀνάγκη. Μεγαλύτερη κι᾽ ἀπ᾽ τὴν τροφὴ ἀκόμα, κι᾽ ἀπ᾽ τὸ νερό. Θ᾽ ἄφηνα τὸ σκάφος ξυλάρμενο ἢ μὲ πλωτὴ ἄγκυρα καὶ θά ᾽χα πάντα τὸ φόβο μήπως κανένα πλοῖο μὲ βουλιάξη στὸ πέρασμά του. Πιὸ πολὺ ἀπὸ 60 μὲ 70 μίλια τὸ εἰκοσιτετράωρο δὲ θὰ μποροῦσα νὰ κάνω. Ἀναγκαστικά, ἂν προσήγγιζα κάποτε στὴν Εὐρώπη, θ᾽ ἀναγκαζόμουν νὰ συνεχίσω στὴ Μεσόγειο τὸ ἑπόμενο καλοκαίρι. Ἡ δεύτερη περίπτωση, νὰ ταξιδέψω μὲ σύντροφο, εἶχε ἕνα τεράστιο πλεονέκτημα. Θὰ μοιραζόμουν τὴ βάρδια μαζί του, θά ᾽χα καιρὸ γιὰ ὕπνο καὶ τὸ σκάφος θὰ ταξίδευε συνεχῶς. Σὲ δυὸ-τρεῖς μᾹνες θὰ φτάναμε στὸν προορισμό μας. Φυσικά, ὁ σύντροφος αὐτὸς ἔπρεπε νὰ ξέρη τὴ δουλειά του. Διαφορετικά, θὰ εἶχα ὅλα τὰ μειονεκτήματα, σὰ νὰ ταξίδευα μόνος, κι᾽ ἀπὸ πάνω τὴν 42

τεράστια εὐθύνη γιὰ ἕναν ἄνθρωπο. Ἔπρεπε λοιπόν, στὰ δοκιμαστικά μας ταξίδια, ἡ Σοῦ ν᾽ ἀποδείξη πὼς εἶναι κατάλληλη. Δουλεύαμε ὅλη μέρα μὲ τὴ βοήθεια τοῦ ἴδιου τοῦ κ. Νίλσεν, τοῦ προέδρου τᾹς ἑταιρίας, καὶ τὸ βράδι πηγαίναμε σινεμὰ ἢ περίπατο μὲ τὴ Σοῦ καὶ τὴ Χαρά, τὴν κόρη μου, ποὺ ἦταν μαζί μου ἐκεῖνες τὶς μέρες. Ἄλλα βράδια καθόμαστε στὸ σκαφάκι, γύρω ἀπ᾽ τὴ σομπίτσα. Παίζαμε κανένα παιγνίδι, κουβεντιάζαμε γιὰ τὸ ταξίδι μας, κάναμε ὑπολογισμοὺς γιὰ τρόφιμα καὶ νερὸ ἢ μελετούσαμε βιβλία γιὰ τὸν ὠκεανὸ καὶ χάρτες γι᾽ ἀνέμους καὶ ρεύματα, ὥσπου ἡ νύστα ζάλιζε τὰ ματόφυλλά μας καὶ πέφταμε γιὰ ὕπνο. Καὶ ἔφτασε ἡ ὥρα γιὰ τὸ πρῶτο δοκιμαστικὸ ταξίδι τᾹς «Χαρ὚ς». Ἐκτὸς ἀπ᾽ τὴ Σοῦ, πᾹρα μαζί μου κι᾽ ἕναν τρίτο σύντροφο, τὸ Σὴντ Γκλένχιλντ – ἕνα ἀγόρι μὲ πρώϊμον ἐνθουσιασμὸ γιὰ τὰ θαλάσσια σπόρ. Τόσο συνδεθήκαμε στὸ ταξίδι αὐτό, ποὺ δυὸ μᾹνες ἀργότερα ἔγινε ὁ κουμπάρος μας, ὅταν παντρεύτηκα μὲ τὴ Σοῦ. Βγήκαμε λοιπὸν ἔξω ἀπὸ τὸ στενόμακρο λιμάνι τοῦ ποταμοῦ γιὰ τὴν πρώτη λιγόωρη βόλτα. Μόλις τὸ σκάφος πᾹρε δρόμο, ἄφησα τὸ τιμόνι ἐλεύθερο, νὰ δῶ ἂν ἡ ἀρματωσιὰ ἦταν ζυγισμένη. Ὅλα πᾹγαν καλά. Μὲ τὸ φρέσκο ἀεράκι ἡ «Χαρὰ» ἔκανε καλὸ δρόμο. Τώρα ἔμενε νὰ δοῦμε τί κάνει στὸ χοντρὸ κῦμα. Ἦταν μιὰ κρύα πρωταπριλιά, ὅταν ξεκινήσαμε, 43

πάλι οἱ τρεῖς μας, μὲ πρόγραμμα τὴ ναυτικὴ βάση τοῦ Ρὸντ Ἄϊλαντ, τὸ Μπλὸκ Ἄϊλαντ καὶ τὸ Φίσερς Ἄϊλαντ. Ξεκινήσαμε στὶς τέσσερες καὶ μισή, χαζεύοντας τὶς ὀμορφιὲς τοῦ Λὸνγκ Ἄϊλαντ Σάουντ καὶ πάνω ἀπ᾽ ὅλα τὸν τρόπο ποὺ ἡ «Χαρὰ» δεχόταν τὸ κῦμα καὶ τὸν ἀέρα. Ἔπρεπε νὰ φ὚με ὅλους τοὺς καιροὺς καὶ νὰ δοκιμάσουμε τὰ ξάρτια, ἔστω κι᾽ ἂν γκρέμιζε τ᾽ ἄλμπουρο, γιὰ νὰ δοῦμε τὴν ἀντοχή τους. Ἡ θύελλα δὲν ἄργησε νά ᾽ρθη. Μ὚ς βρᾹκε στ᾽ ἀνοιχτά, τὴν ἄλλη μέρα τὸ βράδι. Κῦμα κι᾽ ἄνεμος σηκώθηκαν ἀπ᾽ τὸ σορόκο. Ἐλαττώσαμε πανὶ ὅσο πιὸ πολὺ γίνονταν κι᾽ ὅλη νύχτα, μέσ᾽ σὲ πυκνὸ σκοτάδι, κάναμε κοντοβόλτια ὥσπου νὰ ξημερώση καὶ νὰ πλησιάσουμε τὰ ἐπικίνδυνα νερὰ τοῦ Μπλὸκ Ἄϊλαντ. Τιμόνευα τὸ σκάφος μούσκεμα ἀπ᾽ τὸ νερὸ τ᾽ οὐρανοῦ καὶ τᾹς θάλασσας, ἐνῶ τὸ κρύο μ᾽ ἔκανε νὰ σπαρταράω σὰν ψάρι. Ἀλλὰ δὲ μ᾽ ἔνοιαζε. Τραγουδοῦσα καὶ σφύριζα. Τὴν ἤθελα αὐτὴ τὴ θύελλα. Μοῦ χρειάζονταν γιὰ νὰ προπονηθῶ καὶ νὰ μάθω πόσο βαστάει ἡ «Χαρά». Τὴν ἴδιαν ὥρα, μέσ᾽ στὴν καμπίνα, τὸ πλήρωμα προσπαθοῦσε νὰ βρᾹ στὸ χάρτη πληροφορίες γιὰ φάρους, ὥστε ν᾽ ἀποφύγουμε τὴν περιοχὴ τῶν ὑποβρυχίων, τὰ ναρκοπέδια καὶ τὶς ρηχοτοπιές. Δείξανε κι᾽ οἱ δυό τους πολὺ κουράγιο, σύντομα ὅμως ἀνακάλυψα πὼς ἡ Σοῦ εἶχε ἐπηρεαστᾹ ἀπ᾽ τὸ τρομερὸ σκαμπανέβασμα τᾹς «Χαρ὚ς». Ὅταν πιὰ τὸ πρωῒ ἔφεξε ὁ Θεὸς τὴ μέρα κι᾽ ὁ καιρὸς ἡσύχασε κάπως, ἔδωσα τὸ τι44

μόνι στὸ Σήντ, ἄλλαξα τὰ βρεμένα ροῦχα μου κι᾽ ἔπεσα εὐτυχισμένος νὰ κοιμηθῶ. Ἡ «Χαρὰ» ἀποδείχτηκε καλύτερη ἀπ᾽ ὅ,τι περίμενα. Σβέλτη, κι᾽ ὅμως στὶς δύσκολες στιγμὲς ἀντιδροῦσε σὰ μεγάλο σκάφος καμωμένο γιὰ ὠκεανό. Οὔτε ἕνα τρίξιμο, οὔτε μιὰ ζημιά. Τὰ κοντὰ τετράγωνα μαδεράκια της, μὲ λιγοστά, μακρυὰ τὸ ἕν᾽ ἀπ᾽ τ᾽ ἄλλο στραβά, τᾹς ἔδιναν ἀντοχὴ ποὺ δὲ θὰ τὴν εἶχε ἕνα ἄλλο σκάφος στὶς ἴδιες συνθᾹκες καὶ μὲ τὸ συνηθισμένο πέτσωμα. Στὸ λιμάνι μπήκαμε πρωῒ-πρωΐ. Χαρήκαμε ὁλόκληρη μέρα τὴ θαλπωρή του καὶ τὴν ἑπόμενη ξεκινήσαμε γιὰ τὸ Ρὸντ Ἄϊλαντ. Ζήσαμε μιὰ δεύτερη θύελλα καὶ τὴν ἴδια μέρα μπήκαμε στὸ λιμάνι τοῦ Νιοὺ Πόρτ, ὅπου κι᾽ ἀράξαμε, ἀνάμεσα στὰ πολεμικὰ ποὺ τὸ γέμιζαν. Πυκνὴ ὁμίχλη, ἐπικίνδυνη, κατακάθονταν καὶ δυσκόλευε τὴν εἴσοδό μας, ἔτσι καθὼς ξεφύτρωναν ἄξαφνα πλάϊ μας, σὰ φαντάσματα, μεγάλα πλοῖα ποὺ πήγαιναν γιὰ φουντάγιο. Μὲ τὸ φλόκο μόνο, περάσαμε δίπλα στὸ σχολειὸ τοῦ Σαὶντ Τζὼρτζ καί, παρ᾽ ὅλη τὴ θύελλα, βρεθήκαμε ἀνάμεσα σὲ κάτι μικρά ντίνγκι. Ἔκπληκτοι ἀνακαλύψαμε πὼς οἱ μαθητὲς τᾹς σχολᾹς εἶχαν ἀγῶνες. Δυὸ-τρία ντίνγκι εἶχαν ἤδη μπατάρει ἀπ᾽ τὸ δυνατὸ ἄνεμο καὶ μέσ᾽ στὰ παγωμένα νερὰ οἱ νεαροὶ περίμεναν ὑπομονετικὰ τὴν ἀτμάκατο ποὺ θά ᾽ρχονταν νὰ τοὺς πάρη. Αὐτὸς ποὺ τερμάτιζε πρῶτος, μόλις μ὚ς εἶδε, παράτησε τὴν κούρσα κι᾽ ἦρθε δίπλα μας, ρω45

τώντας ἀνυπόμονα ἂν ἡ «Χαρά» μας, ποὺ θὰ περνοῦσε τὸν ὠκεανὸ καὶ ποὺ σχεδίασαν ὁ Χάμλιν καὶ ὁ Μπάτλερ, ἦταν αὐτή. Τό ᾽χαν διαβάσει στὸ περιοδικὸ «Γιάτινγκ» κι᾽ ἦταν τόσος ὁ ἐνθουσιασμός τους, ποὺ οἱ νεαροὶ παράτησαν καὶ τὴν κούρσα καὶ τὴν πρωτιά τους. Ἐπίσημος ἐπισκέπτης τᾹς ναυτικᾹς βάσεως τοῦ Νιοὺ Πὸρτ βρίσκονταν ἐκεῖ, τὴ μέρα ἐκείνη, κι᾽ ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἑλληνικοῦ στόλου ναύαρχος κ. Λάππας. Μ὚ς συμβούλεψαν νὰ π὚με νὰ τὸν γνωρίσουμε. Τὸν φαντάστηκα γιὰ κανένα ναυτικὸ τᾹς παλι὚ς σχολᾹς, ἀπὸ κείνους μὲ τὶς μεγάλες μουστάκες καὶ τὸ ἄγριο ὕφος· καὶ δὲν πᾹγα. Τὸ μετάνιωσα πικρά, ἀργότερα ποὺ τὸν γνώρισα. Ὄχι μόνο γιατὶ εἶναι ἕνας εὐχάριστος καὶ πολιτισμένος κύριος. Ἀλλὰ καὶ γιατὶ θὰ μοῦ ᾽δινε τόσες συμβουλὲς καὶ τόσες πληροφορίες καὶ θά ᾽παιρνα τόσο κουράγιο ἀπ᾽ τὰ ἐγκάρδια λὀγια του. Ἐπιστρέφοντας, πιάσαμε ἕνα ἀκόμα λιμάνι, τὸ «Ἀσημένιο Χέλι» τοῦ Φίσερς Ἄιλαντ. Καὶ στὶς 10 Ἀπριλίου, ἀκριβῶς δέκα μέρες ἀπ᾽ τὴν ἀναχώρησή μας, ξαναμπαίναμε στὸ Φάϊβ Μάϊλ Ρίβερ. Τώρα πιὰ ξέραμε καλὰ τὴ «Χαρά». Ἦταν περίφημο σκαρὶ καὶ μ὚ς ἔδωσε ἀπόλυτη ἐμπιστοσύνη. Τὸ μόνο ποὺ μὲ ἀνησυχοῦσε ἦταν ἡ Σοῦ μὲ τὴ ναυτία της. Στὶς 20 Μαΐου ἐξακολουθοῦσε νὰ κάνη ἀκόμα φοβερὸ κρύο, ὅταν ξεκινήσαμε γιὰ τὸ δεύτερο καὶ τελευταῖο δοκιμαστικό μας ταξίδι. Ἀπ᾽ τὸ Λόνγκ Ἄϊλαντ κι᾽ ἀπ᾽ τὸν ποταμὸ Χάντσον θὰ πηγαίναμε στὸ Νάϊακ, 46

στὸν Ὅμιλό μου, ἀπ᾽ ὅπου καὶ θὰ ξεκινοῦσε ἡ «Χαρὰ» γιὰ τὴ μεγάλη περιπέτεια, ἀφοῦ πρῶτα ἔβγαινε ἔξω στὰ ναυπηγεῖα τοῦ Πήτερσεν γιὰ τὴν τελευταία ἐπιθεώρηση καὶ τὸ βάψιμο. Σ᾽ αὐτὸ τὸ ταξίδι ἦρθε μαζί μας κι᾽ ἕνας ἄλλος φίλος, ὁ Τζὼν Σέντ, ποὺ μαζί του ἔτρεχα τὰ πρῶτα χρόνια στὸν ποταμὸ Χάντσον ὡς πλήρωμα μὲ τὸ «θίστλ» του. Μὲ ἐλαφροὺς ἀνέμους φτάσαμε ὣς τὸ τέρμα τοῦ Λόνγκ Ἄϊλαντ, στὸ Μόνταουκ Πόϊντ, τὴν ἑπομένη τ᾽ ἀπόγευμα· ἐκεῖ, γιὰ νὰ καβατζάρουμε, μ὚ς δώσανε ρυμούλκα ἀναγκαστική. Τὸ Πυροβολικὸ ἔκανε βολὴ μὲ κινούμενο στόχο ποὺ ἕνα ἀεροπλάνο ἔσερνε πίσω του κι᾽ ἔπρεπε νὰ σταματήση ἡ βολὴ γιὰ νὰ περάσουν τὰ σκάφη ἀπὸ κάτω. Μὲ κοντοβόλτια πιά, ἀρχίσαμε νὰ παραπλέουμε τὴν ἄλλη ἀκτὴ τοῦ Λόνγκ Ἄϊλαντ, πρὸς τὸν ἀνοιχτὸ ὠκεανό, ὥσπου τ᾽ ἀπομεσήμερο τᾹς 22ας μ὚ς ἦρθε ἕνας φρέσκος γαρμπᾹς. Κύματα βουνὰ σηκώθηκαν. Γιὰ δώδεκα ὧρες, ὄρθιος σχεδὸν ἀπ᾽ τὸ μπατάρισμα τοῦ σκάφους, τιμόνευα δίπλα στὶς ἐπικίνδυνες ἀκτὲς τὶς γεμάτες ξέρες κι᾽ ἀφρούς, μὲ μουδαρισμένο καλὰ τὸ πανί, ἐνῶ ὁ Τζὼν εἶχε γίνει κατάχλωμος ἀπ᾽ τὴ ναυτία κι᾽ ἡ Σοῦ, ξαπλωμένη, βρίσκονταν σχεδὸν σὲ ἀφασία. Οἱ ντραμαμίνες ποὺ εἶχε πάρει, ἀντὶ νὰ τᾹς ἐλαττώσουν τὴ ναυτία, τᾹς ἔφερναν νύστα. Μιὰ σκότα νά ᾽σπαζε ἢ ἕνας μακαράς, τὰ θεόρατα κύματα θά ᾽ριχναν τὸ σκάφος πάνω στὴν ἐπικίν47

δυνη ἀκτή. Ὡστόσο, ἐπὶ δώδεκα ὧρες, παλεύοντας κόντρα στὸν ἄνεμο κι᾽ ἀνεβοκατεβαίνοντας στὰ θεόρατα κύματα, ἡ «Χαρὰ» δὲν ἔδειξε κανένα σημεῖο κούρασης. Ἀργὰ τὴ νύχτα, ὅταν μπήκαμε στὰ στενὰ τᾹς Νέας Ὑόρκης καὶ δέσαμε σὲ μιὰ σημαδούρα, περιμένοντας νὰ γυρίση τὸ ρεῦμα τοῦ ποταμοῦ γιὰ νὰ συνεχίσουμε, ἔψησα μοναχός μου μιὰ ὀρεκτικὴ μακαρονάδα καὶ τάϊσα τὴ Σοῦ καὶ τὸ Τζών, ποὺ βρίσκονταν ἐξουθενωμένοι στὰ κρεβάτια τους. Τὴν ἄλλη μέρα, 23 Μαΐου, πρωῒ-πρωΐ, ξεκινήσαμε, περνώντας δίπλα ἀπ᾽ τὸ ἄγαλμα τᾹς Ἐλευθερίας, γιὰ νὰ φτάσουμε μ᾽ ἕνα μπουρίνι στὸ «Νάϊακ Μπὸτ Κλάμπ», κατὰ τὸ μεσημέρι. Μ᾽ αὐτὰ τὰ δυὸ ταξίδια εἴχαμε διανύσει, μ᾽ ὅλους τοὺς καιρούς, κάπου πεντακόσια μίλια. Εἶχα πιὰ προετοιμάσει καλὰ τὸν ἑαυτό μου κι᾽ ἤξερα τί ἀκριβῶς χρειάζονταν ἡ «Χαρὰ» γιὰ τὸ μεγάλο ταξίδι της, ὥστε νὰ μὴν τᾹς λείπη τίποτε. Τί θὰ γινόταν ὅμως μὲ τὴ Σοῦ, ποὺ ἀποδείχτηκε πλέον ὁριστικὰ ἀκατάλληλη γιὰ ὑπερωκεάνεια ταξίδια; Ὅταν τὴ ρώτησα, μοῦ ἀποκρίθηκε κοφτά, μὲ εἰλικρίνεια: — Ὄχι. Δὲ θά ᾽ρθω μαζί σου. Οὔτε ξαναπατάω σὲ σκάφος ὅσο βρίσκεται στὸ νερό. Ἡ θάλασσα δὲ μ᾽ ἐνδιαφέρει... Στὶς λίγες μέρες ποὺ ἀπόμεναν, ἔπρεπε νὰ ἑτοιμάσω τὸν ἑαυτό μου ὥστε νὰ τὰ βγάλω πέρα μονάχος μου.

48

Ὅσο γιὰ τὴ Σοῦ, βρήκαμε ἀπὸ κοινοῦ μιὰ λύση. Θὰ μὲ περίμενε στὴν Εὐρώπη ἢ καὶ ἀπ᾽ εὐθείας στὴν Ἑλλάδα, ὅταν προσήγγιζα ἐκεῖ. Θὰ κάναμε τοὺς γάμους μας σὲ κάποιο γραφικὸ ἐκκλησάκι, ἀπὸ κεῖνα τὰ ζωγραφιστὰ τῶν ἑλληνικῶν νησιῶν, καὶ θὰ ζούσαμε πιὰ στὴ στεριά, μακρυὰ ἀπὸ τὴ θάλασσα... Λίγες μέρες ξεκούραση ἀνάμεσα στοὺς καλοὺς φίλους τοῦ Νάϊακ ἦταν ἀπαραίτητες, πρὶν ἀρχίσουμε νὰ ἐφοδιάζουμε τὴ «Χαρὰ» μ᾽ ὅλα της τὰ σένια. Ἐν τῷ μεταξὺ ὁ Ἂλ Στάρκ, ἕνας φίλος μου ποὺ εἶχε μανία μὲ τὴν ξυλουργικὴ καὶ τὶς μηχανές, φρόντισε γιὰ τὰ ξυλουργικὰ καὶ σιδηρικὰ ἐργαλεῖα καὶ γενικὰ γιὰ κάθε ἔλλειψη τοῦ σκάφους. Μοῦ ἔφτιαξε ἀκόμα καὶ μιὰ δικᾹς μου ἐπινόησης μικρὴ σκαλίτσα, ποὺ θά ᾽ταν μεγάλη εὐκολία σὲ περίπτωση ποὺ ἔπεφτα στὴ θάλασσα. Ἕνα μεγάλο βάρος ἔφυγε ἔτσι ἀπὸ πάνω μου. Ἡ Σοῦ, μολονότι δὲν ἐπρόκειτο νὰ μὲ ἀκολουθήση, ἀνέλαβε τὶς φροντίδες γιὰ τὰ τρόφιμα καὶ τὶς ἄλλες προμήθειες, μιὰ κι᾽ εἶχε ἀπὸ καιρὸ μελετήσει καλὰ τὸ ζήτημα αὐτό, διαβάζοντας βιβλία κι᾽ ἑτοιμάζοντας καταλόγους. Ἤξερε πόσες κονσέρβες μοῦ χρειάζονταν, πόσες βιταμίνες, πόσες θερμίδες. Ὅσο γιὰ τὸ νερό, μισὸ γαλόνι τὴν ἡμέρα μοῦ ἔφτανε γιὰ νὰ πίνω καὶ νὰ μαγειρεύω. Τὸ πλύσιμο θὰ γίνονταν μὲ εἰδικὸ σαπούνι ποὺ ἀφρίζει σὲ ἁρμυρὸ νερό. Τὰ αὐγὰ μ᾽ ἀρέσουν ἰδιαίτερα καὶ ἡ Σοῦ βρᾹκε ἕνα δικό της τρόπο 49

νὰ διατηροῦνται γιὰ καιρό. Γάλα, κακάο, τσάϊ, σοῦπες σὲ κύβους, μακαρόνια κι᾽ ἕνα σωρὸ ἄλλα τρόφιμα, ἐν συνδυασμῷ μὲ κάθε εἴδους κονσέρβες, θὰ μοῦ ᾽διναν ἀρκετὴ ποικιλία. Τὸ μεγάλο πρόβλημα, γιὰ μένα τὸ Ρωμιό, ἦταν τὸ ψωμί, ποὺ δὲ βαστάει περισσότερο ἀπὸ τρεῖς-τέσσερες μέρες. Ἡ γαλέτα ἐξ ἄλλου εἶναι μπελάς. Ἀλλὰ ἡ Σοῦ μοῦ βρᾹκε κάτι εἰδικὰ μπισκότα συσκευασμένα σὲ κερόχαρτο. Ψώνιζε λοιπὸν ὁλημέρα καὶ τ᾽ ἀπόγευμα, ὅταν τέλειωνε, ἔρχονταν στὰ ναυπηγεῖα τοῦ Πήτερσεν, ὅπου εἴχαμε βγάλει τὸ σκάφος, δίπλα στὸν Ὅμιλο, κι᾽ ἔδινε κι᾽ αὐτὴ ἕνα χέρι στὸ βάψιμο. Τὴν ἔβλεπα συλλογισμένη. Βούλιαζε κάθε τόσο σὲ μιὰν ἀφαίρεση κι᾽ ἔνιωθα πὼς κάποια ἀλλαγὴ διαμορφώνονταν μέσα της. Μιὰ πολὺ ριζικὴ ἀλλαγή. Προσπαθοῦσα νὰ τὴν ψαρέψω, ἀλλὰ δὲν ἔλεγε τίποτα. Ὥσπου μιὰ μέρα ξεστόμισε τὸ μεγάλο λόγο: — Θά ᾽ρθω κι᾽ ἐγὼ μαζί σου... Δὲν τό ᾽πε μὲ πεῖσμα, οὔτε μὲ πειστικότητα. Χαμογελοῦσε μόνο, σὰ νά ᾽ταν κάτι ποὺ δὲν ἔπαιρνε συζήτηση· τὸ μεσημέρι, ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὸ φαγητό, ἄνοιξα πάλι τὴ συζήτηση. Ἔλπιζα πὼς στὸ μεταξὺ θὰ εἶχε σκεφτᾹ ὡριμότερα. Ἀλλ᾽ ἦταν ἀμετάπειστη. ΤᾹς θύμισα τὴ ναυτία της, τὴν ἐξάντλησή της, τὸ βάρος ποὺ θὰ μοῦ ᾽δινε, τὴν εὐθύνη ποὺ θὰ μοῦ φόρτωνε. Τίποτε. ΤᾹς παράστησα τὸν ὠκεανὸ μὲ τὰ πιὸ τραγικὰ χρώματα. Τίποτε. Ἡ ἀπάντησή της ἦταν σταθερή: 50

— Θά ᾽ρθω κι᾽ ἐγὼ μαζί σου. Καὶ χαμογελοῦσε.

— Δὲ θὰ ζαλιστῶ ποτὲ πιά, δὲν θὰ σοῦ λείψη οὔτε μιὰ μέρα τὸ φαγητό. Καὶ στὴ χειρότερη θάλασσα, ὅ,τι μοῦ πᾹς θὰ τὸ κάνω... Στὸ γλυκό της πρόσωπο ἔβλεπα τὸ χαμόγελο τοῦ Ἀθανάσιου Διάκου λίγο πρὶν νὰ πεθάνη. Εἶχε κάτι τὸ ἀπόκοσμο. Τὰ λόγια της δὲν ἦταν δικά της, ἀλλὰ τᾹς ἴδιας τᾹς μοίρας. Ὅταν κάποιος μιλάη μὲ τέτοιο χαμόγελο, εἶναι μάταιο νὰ φέρης ἀντίρρηση. ΤᾹς φίλησα τὸ χέρι κι᾽ ἔδωσα μιὰ κρυφὴν ὑπόσχεση μέσα μου, πὼς θά ᾽κανα τὸ π὚ν γιὰ νὰ δικαιωθᾹ. Οἱ ἄλλοι, ὅταν ἔμαθαν τὴν ἀπόφαση τᾹς Σοῦ, τὸ βρᾹκαν ἐντελῶς φυσικὸ καὶ χάρηκαν ὅσο δὲ λέγεται. Κι᾽ ἀληθινά, εὐλογημένη ἂς εἶναι ἡ στιγμὴ ποὺ ἄλλαξε γνώμη καὶ ἀποφάσισε νὰ ᾽ρθᾹ. Ἦταν θέλημα Θεοῦ! Τώρα πιά, ποὺ θὰ κάναμε τὸ ταξίδι μαζί, ὅλα πᾹραν μιὰ σίγουρη καὶ ξεκάθαρη μορφή. Οἱ δουλειὲς κι᾽ οἱ εὐθύνες μοιράστηκαν ἀνάλογα μὲ τὶς ἱκανότητες καὶ τὶς δυνάμεις τοὺ καθενός. Ἕνα πανὶ ποὺ ὁ καπετὰν Γιάννης Βάτης εἶχε τὴν καλωσύνη νὰ μοῦ δώση ἀπ᾽ τὴν παλιὰ σκούνα του «Σάνμπημ», ἔπρεπε νὰ τὸ φέρωμε τώρα στὰ μέτρα τοῦ δικοῦ μας σκάφους. Νὰ ἑτοιμάσουμε φλόκους ρεζέρβα καί, μαζὶ μὲ τὰ ντάκρον πανιὰ ποὺ ὁ Ράτσεϋ ὁ ἴδιος μ὚ς ἑτοίμασε, νὰ συμπληρώσουμε τὴ γκαρνταρόμπα τᾹς «Χαρ὚ς»! Ξάρτια ἀναπληρωματικὰ ἑτοιμάστηκαν γιὰ κάθε 51

ἐνδεχόμενο. Σκοινὶ ἄφθονο ἦταν ἀπαραίτητο. Λαμαρίνες σὲ κάθε μέγεθος τρυπήθηκαν γύρω-γύρω, ὥστε, σὲ περίπτωση ποὺ τὸ πέτσωμα ἔσπαζε ἀπὸ σύγκρουση μὲ κανένα δοκάρι, νά ᾽ναι ἕτοιμες γιὰ κάρφωμα πάνω στὸ σκάφος μὲ πανιά, ξύλα καὶ εἰδικὸ στεγανὸ στόκο ἢ λίπος. Κάτω ἀπ᾽ τὸ δεξιὸ κάθισμα τᾹς χαβούζας τοποθετήθηκαν κάθε εἴδους μπογιές, ὑλικὰ καὶ πινέλα γιὰ τὴ συντήρηση τοῦ σκάφους. Ἡ πλωτὴ ἄγκυρα, τὰ εἰδικὰ ντεπόζιτα γιὰ λάδι μὲ βρυσούλα, ποὺ σὲ θύελλα θὰ χρησίμευαν ὡς βοηθητικά, νὰ καλμάρουν κάπως τὰ ἐπικίνδυνα κύματα... (Μόνο δυὸ πράγματα ἦταν ποὺ δὲ μ᾽ ἐνδιέφεραν καὶ δὲν ἐπρόκειτο ποτὲ νὰ τὰ προμηθευτῶ. Φωτοβολίδες γιὰ σήματα κινδύνου καὶ λαστιχένια βάρκα.) Καὶ μέσα σ᾽ ὅλα αὐτά νά ᾽χης καὶ τὰ τρεχάματα γιὰ χίλιες-δυὸ διατυπώσεις, γιὰ τὰ διαβατήρια, γιὰ τὶς ἄδειες τοῦ γάμου... Δὲ σήκωνε πιὰ ἀναβολή. Εἶχα ὁρίσει νὰ ξεκινήσουμε Κυριακή, 10 Ἰουνίου, πρὶν πυκνώσουν οἱ φοβερὲς τροπικὲς θύελλες. Τέσσερες μέρες πρίν, στὶς 6 Ἰουνίου, ἡ Σοῦ κι᾽ ἐγὼ εἴμαστε ἑνωμένοι μὲ τὰ δεσμὰ τοῦ γάμου. Μαζὶ θὰ φτάναμε –ἂν φτάναμε– στὴν Ἑλλάδα. Τὴν ἄλλη μέρα ἡ «Χαρὰ» κατέβηκε στὸ νερὸ κουκλίτσα σωστή, φρεσκοβαμμένη καὶ πεντακάθαρη. Ἕνας ἀπ᾽ τοὺς σχεδιαστὲς τοῦ σκάφους, ὁ Σάϊ Χάμλιν, ἦρθε ὁλόκληρο ταξίδι ἀπ᾽ τὸ Μέϊν, νὰ μ὚ς δώση τὶς τελευταῖες ὁδηγίες του. Ἔμεινε μαζί μας τὸ βρά52

δι καὶ μ὚ς ἔδωσε ἕνα σωρὸ συμβουλὲς ποὺ τόσο μ὚ς βοήθησαν ἀργότερα. Στὸ ταξίδι αὐτό, ποὺ ἤξερα πὼς θά ᾽μαι ὁ πρῶτος Ἕλληνας ἐρασιτέχνης ἱστιοπλόος, θά ᾽χα τὴν κυανόλευκη γιὰ σημαία μου. Ἀλλά, αἰσθανόμενος πὼς εἶχα ἰδιαίτερο χρέος πρὸς ὅλους τοὺς Ἕλληνες συναθλητές μου τᾹς θάλασσας, ἤθελα νά ᾽χω κι᾽ ἕνα σᾹμα στὴν τσούντα τοῦ ἄλμπουρου, ποὺ δὲ θ᾽ ἀντιπροσώπευε μόνο τὸν Ὅμιλό μου τᾹς Θεσσαλονίκης, ἀλλὰ ὅλους τοὺς Ὁμίλους τᾹς Ἑλλάδας. Γι᾽ αὐτὸ ζήτησα καὶ μοῦ δόθηκε ἡ ἄδεια ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴ Θαλασσία Ἕνωση νὰ φέρω τὸ σᾹμα της. Τὴν τελευταία μέρα ἦρθε ἀπ᾽ τὸν Καναδ὚ κι᾽ ἕνας ξάδερφος, ὁ Μίνως Κυβετός. Ἔδωσε κι᾽ αὐτὸς ἕνα χέρι στὶς τελευταῖες ἑτοιμασίες. Κατὰ τὶς 11 τὸ ἴδιο πρωῒ κατέφθασε ἡ Σοῦ μ᾽ ἕνα αὐτοκίνητο γεμάτο ψώνια. Ὅταν ἀραδιάστηκαν ἔξω στὴν αὐλὴ τοῦ «Ὁμίλου», τρομάξαμε. Ποῦ θὰ χωροῦσαν τόσα πράγματα; Ὁ Μίνως, ἡ Σοῦ, δυὸ-τρεῖς φίλοι ἀκόμα, πέρασαν τὰ κουτιὰ καὶ τὶς κονσέρβες, ἀφοῦ τοὺς ἔβγαλαν πρῶτα τὶς ἐτικέττες, μ᾽ ἕνα εἰδικὸ βερνίκι, ὥστε νὰ μὴ σκουριάσουν στὸ ταξίδι ἀπ᾽ τὴν ὑγρασία. Ὁ Ἂλ καὶ γὼ περνούσαμε στὸ σκάφος ὅλα του τὰ ἐξαρτήματα, καθένα στὴν κανονικὴ θέση του. Ὅταν πιὰ οἱ κονσέρβες στέγνωσαν, ὅλοι μαζί, μὲ τὶς ὁδηγίες τᾹς Σοῦ, τὶς τοποθετήσαμε στὸ σκάφος, ἔτσι ποὺ νά ᾽ναι πρακτικὰ μοιρασμένες, ὅταν θά ᾽βγαιναν μία-μία γιὰ 53

τὸ καθημερινὸ μαγείρεμα. Φυσικά, στὴν πιὸ καλὴ θέση, μαζὶ μὲ τὰ χαρτιά μας, βάλαμε ἄφθονα τσιγάρα καὶ καπνό. Τὸ βράδι ἡ Σοῦ ἔμεινε στὸ σπίτι τῶν Σέντ. Εἶχε μπουγάδα καὶ σιδέρωμα. Παρ᾽ ὅλη τὴν ἐξαντλητικὴ κούραση, στάθηκε ἀδύνατο νὰ κλείσω μάτι ὅλη νύχτα. Ὅλα γυρνοῦσαν μέσ᾽ στὸ μυαλό μου. Σκέψεις καὶ συναισθήματα μὲ παίδευαν καὶ μὲ πλημμύριζαν κρατώντας με ἄγρυπνον· ἐλπίδες, ἐνθουσιασμοί, δυσκολίες, δουλειές, ἡ εὐθύνη γιὰ τὴ Σοῦ... Ἡ «Χαρά», στὸ ἐλαφρὸ κυμάτισμα τοῦ ποταμοῦ Χάντσον, ἀνυπομονοῦσε κι᾽ αὐτὴ γιὰ τ᾽ αὐριανό μας ξεκίνημα. Κάθε τόσο ἔβγαινα ἔξω νὰ ἰδῶ τὰ βουνὰ καὶ τὰ σπίτια γύρω, νὰ τὰ κλείσω μέσ᾽ στὴν ψυχή μου. Ἄραγε θὰ ξανάβλεπα ποτέ μου στεριά;...

54

ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ-ΑΖΟΡΕΣ ΙΙΙ Π ρ ώτ η ἑβδ ο μάδα Ξημέρωσε ἡ μεγάλη μέρα, 10 Ἰουνίου. Ἡ Σοῦ κατέφθασε πρωῒ-πρωῒ μ᾽ ἕνα σωρὸ ροῦχα, ποὺ ἄρχισε ἀμέσως νὰ τὰ ταχτοποιᾹ. Ἦρθαν καὶ λιγοστοὶ συμπατριῶτες, ὅλοι οἱ φίλοι, κι᾽ ἄλλος κόσμος, πολύς. Ἀνέβαιναν στὴ «Χαρὰ» νὰ μ὚ς εὐχηθοῦν τὸ καλὸ ταξίδι κι᾽ ἔδωσαν στὴ Σοῦ μιὰν ἀνθοδέσμη, ποὺ τὴν κρατοῦσε στὴν ἀγκαλιὰ σὰ μωρό, μὴ ξέροντας τί νὰ τὴν κάνη. Ὕστερα εἰσώρμησαν ἕνα σωρὸ δημοσιογράφοι καὶ φωτορεπόρτερς. Ἦταν ἀστεῖο. Ἤθελαν νὰ ποζάρουμε μόνοι, κι᾽ ὅλοι οἱ ἄλλοι, ὁ Ἂλ ποὺ δούλευε ἀκόμα γιὰ τὴ σκαλίτσα τᾹς πρύμης, ὁ Μίνως ποὺ ταχτοποιοῦσε στὸ σκάφος ἕνα σωρὸ πράματα, οἱ ἐπισκέπτες, ὅλοι, ἔπρεπε νὰ σκύβουν καὶ νὰ χώνουνται στὴν καμπίνα γιὰ νὰ μὴ φαίνουνται. Ἦταν μεγάλη ἡ συγκίνησή μου, σὰν εἶδα νά ᾽ρχεται ὁ κ. Ραζέλος (παλιὸς ἱστιοπλόος, μέλος τοῦ ΒΝΟΕ, γεμάτος νίκες στὴν Ἑλλάδα καὶ στὸ Ἐξωτερικό, ποὺ ἦταν τὸ εἴδωλό μου στὰ μικρὰ χρόνια μου). Εἶχα μάθει πὼς βρίσκεται στὴ Νέα Ὑόρκη 55

καὶ τοῦ τηλεφώνησα ὁ ἴδιος.

— Θὰ τὸν περάσης τὸν ὠκεανό. Θὰ φτάσης στὴν Ἑλλάδα... Τὰ λόγια του εἶχαν μιὰ σιγουριὰ καὶ μετέδιδαν κουράγιο καὶ πίστη. Μοῦ ᾽σφιξε τὸ χέρι, μὲ φίλησε, στάλαξε μέσα μου δύναμη κι᾽ αὐτοπεποίθηση. Τὸν εὐχαριστῶ καὶ πάλι, ὅπου κι᾽ ἂν βρίσκεται. Ἡ μέρα ἦταν ὁμιχλώδης καὶ βροχερή. Ἂν ἐπρόκειτο γιὰ ἐκδρομή, σίγουρα θὰ τὴ ματαιώναμε. Ἀλλ᾽ ὅταν ξεκιν὚ς νὰ νικήσης τὸν ὠκεανό, τί σημασία μπορεῖ νά ᾽χουν τέτοιες λεπτομέρειες; Σηκώσαμε λοιπὸν τὶς ἄγκυρες καὶ πλευρίσαμε στὴν πλωτὴ τοῦ Ὁμίλου γιὰ νερό. Δεκάδες σκαφάκια καὶ βενζινόπλοια, γεμάτα φίλους, ποὺ θέλαν νὰ κατέβουν μαζί μας τὸν ποταμό, ἄρχισαν νὰ ταράζουν γύρω μας τὰ νερά. Τὸ ρεῦμα τοῦ ποταμοῦ, σὲ λίγες ὧρες, θ᾽ ἄρχιζε νὰ γυρνάει ἀντίθετα. Ἔπρεπε νὰ βιαστοῦμε. Λίγα φιλιὰ ἀκόμη, λίγα δάκρυα, οἱ τελευταῖοι θερμοὶ ἀποχαιρετισμοί, ὥσπου ὑψώθηκε κι᾽ ὁ φλόκος. Ἡ ἱερὴ στιγμὴ εἶχε φτάσει.

—Σοῦ, ὑπάρχει ἀκόμη καιρός... Ἂν ἄλλαξες γνώμη... Δὲν εἶχε μιλιὰ ν᾽ ἀπαντήση. Ἔγνεψε μόνο, μὲ τὰ νοτισμένα της μάτια. Ἔκανα τὸ σταυρό μου κι᾽ ἔσπρωξα ἀποφασιστικὰ τὴν πλωτή. Ὁ φλόκος γέμισε κι᾽ ἡ «Χαρὰ» πᾹρε δρόμο γιὰ τὸ μεγάλο ταξίδι μας. Ἦταν δύο παρὰ δέκα ἀκριβῶς.

56

Μιὰ κανονιὰ ἀκούστηκε κι᾽ ἕνα πανδαιμόνιο ἀπὸ φωνές. Ἦταν οἱ φίλοι ποὺ μ὚ς ξεπροβοδοῦσαν. Ἦταν ὁ Τζών, ὁ Ἄλ, ὁ Σίντ. Ἦταν ὁ Ἀριστείδης κι᾽ ὁ Παῦλος, οἱ δυὸ γιοὶ τοῦ κ. Κυριάκου Σταυρουλάκη, ὁ κ. καὶ ἡ κ. Κολοκοτρώνη, ὁ κ. Ραζέλος, ὁ Μίνως. Ἦταν ἕνα σωρὸ ἀθλητές, ἡ Ἀκτοφυλακὴ μὲ τὰ σκάφη της, κάτοικοι τοῦ Νάϊακ καὶ τᾹς Λεόνια, τοῦ χωριοῦ ὅπου ἔζησα γιὰ πέντε χρόνια ὅσο ἤμουν στὴν Ἀμερική. Ἔχοντας τὸν ἄνεμο ἀντίθετο, πήραμε τὴν πρώτη βόλτα πρὸς τὸ Τεριτάουν, τᾹς ἄλλης ὄχθης, περνώντας ἔτσι δίπλα στὸν ἀδελφὸ Ὅμιλο, γιὰ νὰ τοὺς χαιρετήσουμε. Γύρω μας τρέχαν φιλικὰ σκάφη μὲ ζωγραφισμένες πάνω σὲ πανὶ τὶς εὐχές τους «Bon voyage». Ἡ «Χαρά», παίρνοντας τὶς βόλτες της πότε πρὸς τὴ δυτικὴ καὶ πότε πρὸς τὴν ἀνατολικὴ ὄχθη, ἄρχισε νὰ κατεβαίνη τὸν ποταμὸ μὲ τὸ τεράστιο φάρδος του τῶν τριῶν μιλίων. Τόσο ἔβραζε μέσα μας τὸ αἷμα ἀπ᾽ τὸν πυρετὸ τᾹς περιπέτειας, ποὺ ἡ ὑγρασία στέγνωνε ἀπάνω μας γρήγορα. Ἕνα-ἕνα, κάνοντας μιὰ τελευταία βόλτα γύρω μας γι᾽ ἀποχαιρετισμό, τ᾽ ἄλλα σκάφη γυρνοῦσαν πίσω. Μπροστά μας, ὅσο κατεβαίναμε, διακρίναμε πιὸ καθαρὰ μέσ᾽ στὴν ὁμίχλη τὴ γέφυρα τοῦ «Τζὼρτζ Οὐάσιγκτον». Ὅταν εἶδα γιὰ πρώτη φορὰ αὐτὸ τὸ θαῦμα τᾹς μηχανικᾹς μὲ τὸ τεράστιο ὕψος του, εἶχα ὁρκιστᾹ πὼς μιὰ μέρα, ἀργὰ ἢ γρήγορα, θὰ περνοῦσα ἀπὸ κάτω της πηγαίνοντας μὲ τὸ σκάφος μου στὴν 57

πατρίδα. Καὶ νά τώρα ποὺ ἡ ἀρχὴ τοῦ παιδικοῦ μου ὀνείρου ἄρχισε νὰ ἐκπληρώνεται. Εἴχαμε ἀκόμη πολλὰ μίλια νὰ κάνουμε ὥσπου νὰ περάσουμε τὸ Μανχάταν τᾹς Νέας Ὑόρκης, νὰ ξεκαθαρίσουμε τὰ στενά, νὰ βγοῦμε στὸ ἀνοιχτὸ πέλαγος, στὸν ὠκεανό. Ὅμως τὸ ταξίδι τᾹς «Χαρ὚ς» εἶχε ἀρχίσει. Ἡ βροχή, δυναμώνοντας, ἔκοψε σχεδὸν τελείως τὸν νότιο ἀντίθετο ἄνεμο καὶ μόνο τὸ ρεῦμα, ποὺ κι᾽ αὐτὸ σιγὰ-σιγὰ ἔχανε τὴ δύναμή του, μ὚ς κατέβαζε πρὸς τὴ Νέα Ὑόρκη. Πλησιάζοντας πρὸς τὸ κέντρο τᾹς πόλης, διέκρινα στὴν παραλία μιὰ γνωστὴ σιλουέττα νὰ μ὚ς χαιρετ὚. Ἦταν ἡ κ. Σταυρουλάκη, ποὺ δὲ μπόρεσε νά ᾽ρθει στὸ Νάϊακ καὶ μ὚ς περίμενε ἐδῶ, παρ᾽ ὅλη τὴ βροχή, τέσσερες ὁλόκληρες ὧρες, γιὰ νὰ μ὚ς εὐχηθᾹ τὸ «καλὸ ταξίδι». Στοὺς 79 δρόμους ὑπάρχει ἕνα λιμανάκι γιὰ τὰ περαστικὰ σκάφη καὶ μι὚ς καὶ τὸ ρεῦμα ἔσπασε τελείως, ὑπολογίζοντας πὼς θά ᾽ταν ἀδύνατο νὰ κατεβοῦμε χωρὶς ἄνεμο, ἀποφασίσαμε νὰ διανυκτερεύσουμε ἐκεῖ. Μὲ δυνατὴ βροχὴ πλευρίσαμε σὲ μιὰ ἀπ᾽ τὶς ἐξέδρες, δίπλα σ᾽ ἄλλα μηχανοκίνητα, σκαφάκια νὰ περάσουμε τὴν πρώτη νύχτα τοῦ ταξιδιοῦ μας, νὰ ξεκουραστοῦμε ἀπ᾽ τὴ νευρικότητα καὶ τὴν κόπωση τῶν τελευταίων ἡμερῶν καὶ νὰ περιμένουμε τὴν ἀλλαγὴ τοῦ ρεύματος. Μιὰ βδομάδα πρὶν εἶχε βουλιάξει μέσ᾽ στὸν ποταμό, ποὺ σ᾽ αὐτὴ τὴν περιοχὴ στενεύει σημαντικά, κάνοντας ἔτσι τὰ ρεύματα πιὸ δυνατά, ἕνα πε58

τρελαιοφόρο, κι᾽ ὅλα γύρω ἦταν κατάμαυρα. Τὸ κατάλευκο σκαρὶ τᾹς «Χαρ὚ς» γρήγορα γέμισε μὲ λάδια, ποὺ σ᾽ ἔπιανε ἀπελπισία νὰ τὸ βλέπης. Ὅσο κι᾽ ἂν το καθάριζα, ὅμως ἔμενε ἀρκετὸ πάνω στὸ σκάφος καὶ τὸ κουβαλήσαμε μαζί μας στὸν ὠκεανό, ἕνα δεῖγμα βρωμι὚ς ἀπ᾽ τὸ λιμάνι τᾹς Νέας Ὑόρκης. Πολλοὶ ναυτικοὶ τοῦ λιμανιοῦ, ἔχοντας διαβάσει γιὰ τὸ ταξίδι μας στὶς ἐφημερίδες, ἔρχονταν νὰ περιεργαστοῦν τὸ σκάφος καὶ νὰ μ὚ς κάνουν παρέα. Σ᾽ αὐτὴ τὴν ἀναγκαστικὴ προσέγγιση, πρὶν ἀκόμη σχεδὸν ἀρχίση τὸ ταξίδι μας, εἶχα τὴν ἀπόφαση νὰ μὴ βγῶ στὴ στεριά. Ἡ πρώτη γᾹ ποὺ θὰ πατοῦσα ἦταν οἱ Ἀζόρες. Ἔτσι εἶχα ὑπολογίσει ἐξ ἀρχᾹς κι᾽ ἔτσι ἤθελα νὰ γίνη. Γι᾽ αὐτό, οἱ ναυτικοί, ἔρχονταν αὐτοὶ μέσ᾽ στὸ σκάφος. Δὲν θὰ ξεχάσω ἕναν ἀπ᾽ αὐτούς, τὸν καπετὰν Χόλμς. Πρώην κυβερνήτης τᾹς διάσημης θαλαμηγοῦ «Ταϊνκοντερόγκα», ἔμπειρος θαλασσόλυκος, ξόδεψε πολὺ χρόνο δίνοντάς μας συμβουλὲς γιὰ τὸν ὠκεανὸ καὶ τὰ ρεύματά του καὶ τὰ διάφορα λιμάνια, στὶς Ἀζόρες καὶ στὴν Εὐρώπη. Ὣς καὶ συστάσεις σὲ γνωστούς του στὸ Γιβραλτὰρ καὶ στὴν Ἱσπανία μ὚ς ἔδωσε. Τὴν ἄλλη μέρα, πρωῒ-πρωΐ, ἡ Σοῦ κατέβηκε στὴν πόλη γιὰ συμπληρωματικὰ ψώνια, κυρίως ὅμως γιὰ νὰ πάρη τὸ διαβατήριό της. Μόλις πρὶν τέσσερες μέρες εἶχε ὑποβάλει τὰ χαρτιά της. Κι᾽ ἐνῶ ἕνα διαβατήριο, ὥσπου νὰ πάη στὴν Οὐάσιγκτων καὶ νὰ ἐπι59

κυρωθᾹ ἀπ᾽ ὅλες τὶς ὑπηρεσίες, θέλει τὸ λιγώτερο ἕνα μᾹνα, ὅταν ἔμαθαν πὼς τὸ ἤθελε γιὰ νὰ περάση νιόνυφη τὸν ὠκεανὸ σ᾽ ἕνα σκαφάκι ὀχτώμισυ μέτρα, ἔδειξαν τόσο ἐνδιαφέρον, ποὺ ὑποσχέθηκαν νὰ τὸ φροντίσουν σὲ τέσσερες μέρες. Ἂν δὲν πήγαινε νὰ τὸ πάρη ἡ Σοῦ τὴ Δευτέρα ποὺ θ᾽ ἄνοιγε τὸ γραφεῖο, εἶχαν συμφωνήσει νὰ τὸ στείλουν στὶς Ἀζόρες. Αὐτὸ βέβαια θα ᾽ταν μιὰ συνεχὴς ἀγωνία γιὰ μ὚ς, γιατὶ σκοπεύαμε, ἂν κάναμε γρήγορη περατσάδα, νὰ μὴ σταματήσουμε καθόλου στὴ Χόρτα, ἀλλὰ νὰ τραβήξουμε συνέχεια γιὰ τὸ Γιβραλτάρ. Ὅσο ἤμουν μόνος στὸ σκάφος, περιμένοντας τὴ Σοῦ καὶ τὸ ρεῦμα τὸ κατάλληλο, ταχτοποιοῦσα καὶ σιγουράριζα διάφορα πράγματα· τὶς δυὸ μάτσες, τὴ μικρὴ τοὺ σπίνακερ, ποὺ θὰ τὴν χρησιμοποιοῦσα γιὰ τσατάλωμα τοῦ φλόκου, καὶ τὴ μεγάλη, ποὺ θὰ χρησίμευε γιὰ ἄλμπουρο πρόχειρο σὲ περίπτωση ποὺ τὸ κανονικὸ ἔσπαζε ἢ τὸ χάναμε· μὲ ψιλὸ εὔθραυστο σπαγγάκι πέρασα στὰ πρυμιὰ ξάρτια τὶς δυὸ σωσίβιες κουλοῦρες, ἕτοιμες στὴν πρώτη ἀνάγκη νὰ ριχτοῦν μὲ μιὰ κίνηση στὸ νερό, ὄχι γιὰ σωσίβια, μιὰ καὶ θὰ φορούσαμε τὶς εἰδικὲς ζακέτες, ἀλλὰ γιὰ διόπτευση, ὅταν τὸ σκάφος θὰ γύριζε γιὰ νὰ βρᾹ αὐτὸν ποὺ θά ᾽χε τὴν τύχη νὰ πέση στὸ νερό. Θὰ ρίχναμε πρῶτα τὴ μιὰ κι᾽ ὕστερα ἀπὸ λίγο τὴ δεύτερη. Εἶναι μεγάλη εὐκολία αὐτό, γιατί, μὲ τὸν τεράστιο κυματισμὸ καὶ τ᾽ ἀφρισμένα κύματα, δύσκολα μπορεῖ κα60

νεὶς νὰ δᾹ ἕνα κεφάλι ποὺ κάθε τόσο χάνεται κάτω ἀπ᾽ τὴν ἐπιφάνεια. Πολὺς κόσμος κατέφθασε στὸ μεταξύ. Κοίταζε τὶς φωτογραφίες τᾹς «Χαρ὚ς» ποὺ εἶχαν οἱ ἐφημερίδες, κοίταζαν ὕστερα καὶ τὸ σκάφος μας, νὰ βεβαιωθοῦν πὼς εἴμαστε ἐμεῖς. Ἤθελαν κουβέντες καὶ λόγια. Ἀλλὰ ἡ ὥρα περνοῦσε καὶ γὼ ἄρχισα πιὰ ν᾽ ἀνησυχῶ, γιατὶ ἡ Σοῦ δὲ φαινόταν πουθενά. Τί ἔγινε; τί ἔπαθε; γιατί ἀργοῦσε; τᾹς συνέβη κανένα ἀτύχημα; Οἱ ναυτικοὶ γύρω, ξέροντας πὼς εἴμαστε νιόπαντροι, ἄρχισαν νὰ μὲ κουρδίζουν. Ξύπνησε πιὰ ἡ γυναίκα, ἔλεγαν, τὸ μετάνιωσε καὶ τό ᾽σκασε. Ἄλλωστε, μιὰ κι᾽ οἱ ἐφημερίδες τᾹς ἔβαλαν τὴ φωτογραφία της πρωτοσέλιδη, τί δουλειὰ ἔχει τώρα νὰ σκυλοπνιγᾹ στὸν ὠκεανό... Στὴν ἀρχὴ γελοῦσα μὲ τ᾽ ἀστεῖο τους· ὅταν ὅμως πέρασε περισσότερο ἡ ὥρα καὶ τὸ ρεῦμα γύρισε μὲ νότια κατεύθυνση, τότε ἄρχισα κι᾽ ἐγὼ ν᾽ ἀναρωτιέμαι μὴ δὲν τό ᾽σκασε στ᾽ ἀλήθεια... Ἡ φαντασία μου δὲν εἶχε συγκρατημό. Θὲς νὰ τό ᾽φερε ὁ διάβολος καὶ νὰ κατέβηκε ἀπὸ τὸ Νιαγάρα κανένας δικός της; Θὲς νὰ τὸν ἀντάμωσε τυχαῖα στὸ δρόμο καὶ νὰ τᾹς ἄλλαξε τὰ μυαλά; Τὴν ἀπόφασή της γιὰ τὸν ὠκεανὸ δὲν τὴν εἶχε πᾹ στοὺς δικούς της. Τοὺς εἶχε γράψει ἁπλῶς πὼς θὰ περνούσαμε τὸ μᾹνα τοῦ μέλιτος στὴν Εὐρώπη, ὅπου ὁ ἄντρας της θὰ πήγαινε μὲ κότερο... Γιὰ τὸν ἑαυτό της ἄφηνε νὰ ἐννοηθᾹ πὼς θὰ ᾽ρχόταν νὰ μ᾽ ἀνταμώση 61

μὲ τὸ βαπόρι. Ἀόριστα πράματα. Γιατί, ἂν τοὺς ἔλεγε τὴν ἀλήθεια, ἤξερε πὼς δὲν θὰ τὴν ἄφηναν. «Ἂν τοὺς τὸ πῶ πὼς θά ᾽ρθω μαζί», μοῦ εἶχε πᾹ, «θὰ κάνουν τὰ πάντα νὰ μ᾽ ἐμποδίσουν. Ἔτσι κι᾽ ἀλλιῶς θὰ βρεθοῦμε ὅλοι σὲ δύσκολη θέση. Καλύτερα λοιπὸν νὰ τοὺς τὸ κρύψω. Γλυτώνουμε ἔτσι τὶς συζητήσεις, κι᾽ ὅταν πιὰ φτάσουμε μὲ τὸ καλό, ὅλοι τους θὰ καμαρώνουν καὶ θὰ χαίρουνται.» Ὅλ᾽ αὐτὰ τά ᾽χε πᾹ μέρες πρίν. Τώρα ὅμως ποῦ βρίσκεται; Γιατί ἀργεῖ; Θά ᾽ρθη καμιὰ φορὰ ἢ δὲ θὰ τὴν ξαναδῶ; Ἂς περιμένω τουλάχιστο μέχρις αὔριο, μήπως μοῦ στείλη κανένα μήνυμα. Ὕστερα θὰ ξεκινοῦσα μόνος πιὰ κι᾽ ἔρημος, ἀφοῦ εἶχα δοκιμάσει τὴ γλύκα τᾹς συντροφι὚ς στὴν ἀρχὴ τᾹς περιπέτειας. Κατὰ τὴ μιάμιση, μέσ᾽ στὸ δυνατὸ ἥλιο, βλέπω μιὰ Σοῦ κατάκοπη, φορτωμένη ὅσο δὲ γίνεται ἄλλο, νὰ καταφθάνη βιαστικὰ-βιαστικά, νὰ μπαίνη μέσ᾽ στὴν καμπίνα, νὰ σωριάζη τὰ ψώνια της στὸ ἕνα κρεβάτι καὶ νὰ ξαπλώνη φαρδιὰ-πλατιὰ στὸ ἄλλο. Τὸ πρῶτο ποὺ ρώτησα ἦσαν γιὰ τὸ διαβατήριο. Μοῦ τό ᾽δειξε καμαρώνοντας: «Μαρία Σουζάνα Γεωργίου.» Μοῦ ἐξήγησε πὼς ἕνα σωρὸ μικρολεπτομέρειες τᾹς ἔφαγαν ὅλο τὸ πρωϊνό· τὸ διαβατήριο, οἱ ὑπηρεσίες, νὰ ταχυδρομήση ἕνα γράμμα στὸν Τάσο Ζάππα καὶ τὴ Χαρά, ποὺ καὶ οἱ δυὸ περίμεναν νέα μας μὲ ἀγωνία, νὰ πάρη γυαλιὰ τοῦ ἥλιου, ποὺ θὰ μ὚ς χρειάζονταν σὲ χαμηλότερα πλάτη, κι᾽ ἕνα μαγιὸ δικό 62

της, ποὺ θὰ τᾹς ἦταν ἀπαραίτητο ὅταν φθάναμε σὲ λιμάνι, κάτι προμήθειες ἀκόμη γιὰ τὸ σκάφος, οἱ τελευταῖες· ν᾽ ἀγοράση καὶ τὶς ἐφημερίδες ποὺ μιλοῦσαν γιὰ τὸ ταξίδι μας καὶ λίγα μπισκότα ἀπὸ κεῖνα ποὺ μοῦ ἄρεσαν... Σ᾽ ἕνα τέταρτο συνᾹλθε τελείως. Σηκώσαμε πιὰ τὰ πανιά, λύσαμε τὰ παλαμάρια καί, μὲ τὶς εὐχὲς τῶν ναυτικῶν καὶ τῶν περιέργων, ξανοιχτήκαμε καταμεσὶς τοῦ ποταμοῦ. Ἦταν δύο παρὰ τέταρτο, 11 Ἰουνίου. Τώρα πιά, ὅ,τι κι᾽ ἂν γίνονταν, ἑπόμενος σταθμός μας θὰ ἦταν, μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ, ἡ Χόρτα, 2.150 περίπου μίλια μακρύτερα, στὶς Ἀζόρες. Το πρίμο βοριαδάκι μ὚ς κατέβαζε γοργὰ πρὸς τὴν ἔξοδο τοῦ ποταμοῦ, ἀπ᾽ ὅπου θὰ βγαίναμε στὴν ἀνοιχτὴ θάλασσα. Ποταμόπλοια περνοῦσαν κάθε τόσο ἀριστερὰ καὶ δεξιά μας, μπρὸς καὶ πίσω, μεταφέροντας κόσμο κι᾽ αὐτοκίνητα ἀπ᾽ τὴ μιὰ ὄχθη στὴν ἄλλη. Κόσμος, ποὺ ἤδη εἶχε διαβάσει στὶς ἐφημερίδες τὰ νέα, μ὚ς χαιρετοῦσαν μ᾽ ἐνθουσιασμό, ἐνῶ οἱ σειρᾹνες τῶν βαποριῶν μ὚ς ξεπροβόδιζαν μ᾽ ἕνα δυνατὸ παρατεταμένο χαιρετισμό. Ἡ Σοῦ εἶχε ξεχάσει πιὰ ὁλότελα τὴν κούρασή της κι᾽ εἶχε ἀναλάβει τὰ πρῶτα της καθήκοντα: τᾹς μαγείρισσας. Ἕνα καλὸ γεῦμα μὲ τὸ φαγητὸ ποὺ προτιμοῦσα (αὐγὰ καὶ πατάτες τηγανητές), ἀποτέλεσε τὴν καλὴ ἀρχή. Περίεργο, ἀλλὰ ἀληθινό. Τὸ καλὸ φαΐ, σὲ τέτοια ταξίδια, δὲν προορίζεται μόνο γιὰ τὸ στομάχι. Παίζει ἕναν πολὺ εὐερ63

γετικὸ ρόλο καὶ στὸ ἠθικό. Στὸ ραδιόφωνο ἀκούγαμε σχόλια ποὺ μετέδιδαν γιὰ μ὚ς. Μάλιστα ἕνας σταθμός, μὲ ὁμιλητὴ τὸν διάσημο Ἄρτουρ Γκάφρεϋ, ἔκανε πνεῦμα κι᾽ οἱ ἀκροαταί του σκάζαν στὰ γέλια. Ἕνα νιόπαντρο ζευγάρι, ἔλεγε, κίνησε νὰ περάση, γιὰ τὸ μᾹνα τοῦ μέλιτος, τὸν ὠκεανὸ μὲ κουπιά. Ἀσφαλῶς, ὅταν φτάσουν στὴν ἄλλη ἄκρη τοῦ ὠκεανοῦ, ἡ νύφη θὰ ξέρη πολὺ καλὰ ποιὸν παντρεύτηκε. Στὴ θέση ποὺ εἴμαστε, μὴν ξέροντας ἂν θὰ πετύχουμε ἢ θὰ χαθοῦμε, μ὚ς ἦταν κάπως δύσκολο νὰ γελάσουμε καὶ μεῖς μὲ τὰ σχόλιά τους. Ἴσως ἂν ἤξεραν πὼς τοὺς ἀκοῦμε, θὰ ἦταν προσεχτικώτεροι στὰ λόγια τους. Σὲ μιάμιση ὥρα, ἀφοῦ περάσαμε τὸ ἄγαλμα τᾹς Ἐλευθερίας, ἀφήσαμε πιὰ πίσω μας τὰ «στενά». Περισσότερο μ὚ς πήγαινε τὸ ρεῦμα παρὰ ὁ ἄνεμος, ποὺ ἄρχισε νὰ σβήνη σιγὰ-σιγά. Ἕνα ἀξέχαστο θέαμα δίνει ἀπὸ μακρυὰ ἡ Νέα Ὑόρκη μὲ τοὺς τεράστιους οὐρανοξύστες. Στ᾽ ἀνοιχτά, ἕνα σωρὸ μηχανοκίνητα, σὲ μιὰ τεράστια γραμμή, ψάρευαν φουνταρισμένα σὲ κανονικὲς ἀποστάσεις μεταξύ τους. Ἀκούσαμε τὸ ραδιόφωνο μερικῶν πολὺ κοντά μας καὶ καταλάβαμε γιατί μ὚ς χαιρετοῦσαν μὲ τόσην ἐγκαρδιότητα. Στὶς 5 τὸ ἀπόγευμα εἴχαμε δίπλα μας τὸ Σάντυ Χούκ, τὸν τελευταῖο κάβο τοῦ Νιοὺ Τζέρσεϋ καὶ τὸ τελευταῖο σημάδι ἠπειρωτικᾹς γᾹς γιὰ μ὚ς. Τὰ ἥσυχα νερὰ καθρέφτιζαν τὰ ζεστὰ χρώματα τοῦ ἡλιόλουστου οὐρανοῦ καὶ τὸ σκαφάκι, μόνο μὲ τὴ 64

δύναμη τοῦ ρεύματος, χωρὶς οὔτε ἴχνος ἀνέμου, κατέβαινε πιὰ συνεχῶς νοτιοανατολικά. Στὶς ἐννέα καὶ τέταρτο τὸ βράδι περνούσαμε δίπλα ἀπ᾽ τὸν πλωτὸ φάρο, τὸ βαπόρι ποὺ στὸ χάρτη ἀναφέρεται ὡς «Σκώτλαντ Λάϊτ». Ρίξαμε τὴν παρκέτα μας, τὸ δρομόμετρο, ποὺ σὲ συννεφιὲς καὶ σὲ σκότος, ὅταν εἶναι ἀδύνατο νὰ δουλέψη ὁ ἑξάντας, θὰ μ὚ς ἔλεγε πόση ἀπόσταση περίπου διανύσαμε. Ἕνα ἐλαφρὸ πουνεντάκι, ὅλο γλυκὲς ὑποσχέσεις, μ὚ς πήγαινε στ᾽ ἀνοιχτά. Μιὰ ὥρα ἀκόμη πέρασε καὶ δίπλα μας, δυόμισυ μίλια ἀριστερά, εἴχαμε τὸ Ἄμπρος Λάϊτ, τὸν ὀνομαστὸ φάρο ποὺ τὰ ὑπερωκεάνεια ἔχουν γιὰ σημάδι ὅταν μετροῦν τὰ ρεκόρ τους γιὰ τὴν κυανᾹ ταινία. Τὸ γλυκὸ παρήγορο φῶς του ἦταν γιὰ μ὚ς τὸ τελευταῖο φιλικὸ γνέψιμο τοῦ πολιτισμοῦ καὶ τᾹς κοινωνίας. Ἀπὸ δῶ καὶ μπρὸς μόνο τὰ μαῦρα σκοτάδια τᾹς νύχτας θά ᾽χουμε πιὰ συντροφιά, τὴν ἀτέρμονη θάλασσα, τὸν ἀχανᾹ οὐρανὸ καὶ τὴ μοναξιά μας. Θὰ ζούσαμε γιὰ μέρες πάνω στὴ δική μας μικροσκοπικὴ πολιτεία, οἱ δυό μας, μόνοι, μὲ μιὰ ἐλπίδα μέσα μας, νὰ δοῦμε ξανὰ γᾹ, νὰ φτάσουμε μαζὶ στὸ ποθητὸ τέρμα. Τὴν Ἑλλάδα! Τὸ πλάνο τοῦ ταξιδιοῦ εἶναι νὰ κατέβουμε στὸν ο 38 30´ παράλληλο, ἀποφεύγοντας ἔτσι τοὺς πάγους, ποὺ τὸ κατώτερο ὅριό τους, τὸν Ἰούνιο, εἶναι πολὺ χαμηλὰ ἀκόμη. Καί, μὲ τὸ Γκὸλφ Στρὴμ βοηθό, νὰ τραβήξουμε ἀνατολικὰ ὥσπου νὰ πιάσουμε Ἀζόρες.

65

Οἱ πάγοι κατεβαίνουν μὲ τὸ ρεῦμα τοῦ Λαμπραντόρ. Στὸ σημεῖο ποὺ συναντῶνται μὲ τὸ Γκὸλφ Στρήμ, λόγῳ διαφορ὚ς θερμοκρασίας τοῦ νεροῦ, δημιουργοῦνται πολλὲς καιρικὲς ἀνωμαλίες, φοβερὰ μπουρίνια, ὁμίχλες ἐπικίνδυνες στὴ ναυσιπλοΐα. Τὸ ρεῦμα τοῦ Κόλπου τοῦ Μεξικοῦ, ποὺ στὸ σημεῖο συναντήσεώς μας μαζί του ἀκολουθεῖ ἀνατολικὴ πορεία, μὲ ταχύτητα 10 περίπου μιλίων τὸ 24ωρο, θὰ μ὚ς εἶναι βοηθητικό, γιὰ ὅσο ἐξακολουθοῦν οἱ ἐπικρατοῦντες νοτιοδυτικοί. Ἂν ὅμως πιάση ἀνατολικὴ ἢ βόρεια θύελλα, ὁ Θεὸς νὰ σὲ φυλάη ἀπ᾽ τὸ Γκὸλφ Στρὴμ – γίνεται τότε ἡ πιὸ μανιασμένη θάλασσα τᾹς ὑδρογείου. Τ᾽ ἄγρια, ἀντίθετα πρὸς τὸ ρεῦμα, κύματα ἔρχουνται σὲ μιὰ γιγάντια σύγκρουση μὲ τὸν χαρακτηριστικὸ τεράστιο πίδακα, ποὺ κλείνει ἄφευκτο κίνδυνο, ὄχι γιὰ τὴ μικρὴ «Χαρά», ἀλλὰ καὶ γιὰ μεγάλα πλοῖα ἀκόμη. Στὸ χάρτη τοῦ Ἀτλαντικοῦ νομίζω πὼς ὁ ἀναγνώστης θὰ διαπιστώση εὐκολώτερα τὰ προβλήματα ποὺ προσπαθήσαμε νὰ λύσουμε, ὥστε τὸ ταξίδι μας νὰ πετύχη. Γιὰ πολλοὺς τὸ νὰ περάσης τὸν ὠκεανὸ εἶναι τρέλλα. Δὲ θὰ εἶχα ἀντίρρηση νὰ συμφωνήσω. Πάντως ἡ τρέλλα αὐτὴ δὲ φτάνει, ὑποχρεωτικά, καὶ στὰ ὅρια τᾹς αὐτοκτονίας. Γι᾽ αὐτὸ καὶ τὸ «Κροῦσιγκ Κλὰμπ ὀφ Ἀμέρικα», κάθε χρόνο, ἀπ᾽ τὸν καιρὸ τοῦ Ἀλὲν Ζερμπώ, δίνει τὸ μετάλλιο τᾹς γαλάζιας θάλασσας, 66

ὄχι ἁπλῶς σ᾽ ὅποιον περάση τὸν ὠκεανό, ἀλλὰ σ᾽ αὐτὸν ποὺ θὰ τὸν περάση καλύτερα ὠργανωμένος, μὲ τὸ πιὸ κατάλληλο σκάφος κι᾽ ὕστερα ἀπὸ γερὲς δοκιμασίες. Ἐνισχύουν ἔτσι τὴν ἀσφαλᾹ κάπως ὠκεανοπορία, καταδικάζοντας τὴν πρόχειρα διωργανωμένη περιπέτεια. Ἀφοῦ λοιπὸν περάσαμε καὶ τοὺς δυὸ φάρους, γιὰ πορεία μας ἔχουμε 122ο ἀληθᾹ. Μόνος φάρος γιὰ μ὚ς, μόνα φωτεινὰ σημεῖα γύρω μας, σύντροφοι κι᾽ ὁδηγοί, ἔμειναν πιὰ τ᾽ ἀστέρια. Ἦταν ἡ πρώτη μας νύχτα στὸν ὠκεανό, ἕναν ὠκεανὸ ἀπέραντο, ἀσίγαστο καὶ μὲ τεράστιαν ἄπνοια. Μέρα μὲ τὴ μέρα, νύχτα μὲ τὴ νύχτα, θὰ βρισκόμαστε στὸ κέντρο τοῦ ἀπέραντου αὐτοῦ κύκλου ποὺ λέγεται ὁρίζοντας καὶ ποὺ θὰ τὸν κουβαλ὚με μαζί μας μονότονα πληκτικόν, ὥσπου κάποιο πλοῖο ἢ ἕνα βουνό, μιὰ ἀκτή, νὰ σχεδιαστᾹ στὴν ἄκρη του. Ἦταν ἀμφίβολο ἂν θὰ συναντούσαμε πλοῖα, ἀφοῦ ἐπίτηδες βγήκαμε ἔξω ἀπ᾽ τὶς γραμμές τους. Ἀποφεύγαμε ἔτσι τὸν κίνδυνο νὰ μ὚ς βουλιάξουν μέσ᾽ στὸ σκοτάδι, ἂν δὲν διέκριναν τὰ φῶτα μας, ἢ νὰ μ὚ς χτυπήσουν ἄσχημα μὲ τὰ κύματά τους ποὺ θὰ συγκρούονταν μὲ τὸ ὠκεάνειο κῦμα. Ἡ πορεία τᾹς «Χαρ὚ς» τραβοῦσε μακρυὰ ἀπ᾽ τὰ ὑπερωκεάνεια καὶ ἀρκετὰ βόρεια ἀπ᾽ τὴ γραμμὴ τῶν φορτηγῶν στὴ Θάλασσα τῶν Σαργασῶν. Γιὰ τοὺς ναυτικοὺς μόνο, ἀναφέρω ἐδῶ τὴν πληροφορία πὼς δὲ σκοπεύαμε ν᾽ ἀκολουθήσουμε μέγι67

στο κύκλο, πρῶτα γιατὶ θὰ μ὚ς περνοῦσε μέσα ἀπ᾽ τὴ ζώνη τῶν πάγων κι᾽ ὕστερα γιατὶ εἴμαστε μὲ πανιὰ κι᾽ ἔπρεπε ἀναγκαστικὰ ν᾽ ἀκολουθήσουμε τὰ βίτσια τῶν ἀνέμων. Ἡ πορεία ἡ δική μας θά ᾽ταν παράλληλη, ὄχι καὶ πολὺ μεγαλύτερη, ὣς τὶς Ἀζόρες. Κάπου 60 μὲ 80 μίλια θά ᾽πρεπε νὰ κάνουμε παραπάνω. Θὰ εἴχαμε ὅμως ἄλλα πλεονεκτήματα. Ἂν πάθαινε κάτι ὁ βερνιέρος ἑξάντας μου, μὲ ὑπολογισμοὺς ποὺ εἶχα κάνει ἀπὸ πρὶν σὲ σχέση μὲ διάφορα ἄστρα, εὔκολα θὰ μποροῦσα νὰ ξέρω τουλάχιστο τὸ πλάτος μου καὶ νά ᾽χω ἔτσι περισσότερες πιθανότητες νὰ βρῶ τὴ στεριὰ ἐκεῖ ποὺ σκόπευα νὰ τὴ συναντήσω. Γιὰ τὴ ναυσιπλοΐα, ἐκτὸς ἀπ᾽ τὸν ἑξάντα καὶ τὴν παρκέτα, εἶχα τέσσερες πυξίδες (οἱ δυὸ ἀπ᾽ αὐτὲς γιὰ διοπτεύσεις), ὑπολογιστὴ στίγματος γιὰ ἀστρονομικὲς παρατηρήσεις τᾹς ὙδρογραφικᾹς Ὑπηρεσίας Ἡνωμένων Πολιτειῶν, Πάϊλοτ Τσάρτς, ὅλων τῶν μηνῶν 1955 μέχρις Ἰούνιο 1956 (οἱ ὑπόλοιποι δὲν εἶχαν ἐκδοθᾹ), Η.Ο.

214 μαζὶ μὲ τὴν ἀεροπορικὴ ἐφημερίδα γιὰ τὸ δεύτερο τετράμηνο τοῦ 1956 (ποὺ εἶναι μεγάλη εὐκολία γιὰ μικρὰ σκάφη), ἄπειρους χάρτες ὠκεανοῦ, Μεσογείου, μαγνητικᾹς ἀποκλίσεως, χάρτες ὑποτυπώσεως, χάρτες μεγάλης κλίμακος γιὰ λιμάνια καὶ ἐπικίνδυνες ἀκτὲς καὶ βιβλία ἀζιμουθίου, φάρων, πληροφοριῶν γιὰ καιρικὲς συνθᾹκες, κύματα, τροπικὲς θύελλες, Γκὸλφ Στρὴμ καὶ ἄλλων ρευμάτων, διεθνᾹ Κώδικα γιὰ σήματα, Ναυτικὸ Δίκαιο, κι᾽ ἕνα 68

σωρὸ ἄλλα σχετικὰ βιβλία, ἀπαραίτητα σὲ μιὰ τέτοια ἐκστρατεία. Ἐπειδὴ μὲ τὸν κλυδωνισμὸ ἑνὸς μικροῦ σκάφους σὰν τὸ δικό μας δύσκολο εἶναι νὰ δουλέψη σωστὰ ἕνα χρονόμετρο, ἀπαραίτητο γιὰ τὰ στίγματα, προτιμήσαμε νὰ ἐμπιστευτοῦμε στὸ ραδιόφωνό μας (μάρκας Ζενίθ), ποὺ κάθε ὥρα τᾹς μέρας μ὚ς ἔδινε ὥρα Γκρήνουϊτς ἢ ὥρα ἈνατολικᾹς ἈμερικᾹς. Χρονόμετρα διαρκείας μισᾹς ὥρας ἦταν βοηθητικά, ὥστε τὰ στίγματά μας νὰ εἶναι ἀκριβείας. Κι᾽ ἔτσι ἄρχισε ἡ ρουτίνα τοῦ ὠκεανοῦ. Τὸ κάθε τὶ ἔπρεπε νὰ γίνεται μὲ πρόγραμμα. Τὸ ρωμέϊκο «δὲ βαρυέσαι», ἐδῶ δὲν εἶχε πιὰ θέση. Ἔπρεπε νὰ κοιμηθᾹς ὡρισμένη ὥρα, γιὰ ν᾽ ἀντικαταστήσης τὸν ἄλλον, ποὺ κι᾽ αὐτὸς εἶναι ἄνθρωπος. Ἄν, δυὸ μόνοι ἄνθρωποι, θελήσουν σ᾽ ἕνα σκάφος ν᾽ ἀπολαύσουν τὴ φύση ἢ ν᾽ ἀνοίξουν κουβεντολόϊ, θ᾽ ἀπομείνουν κι᾽ οἱ δυὸ ἄγρυπνοι. Κάθε εἴδους ψυχαγωγία μ὚ς ἦταν δυσπρόσιτη, εἴμαστε αἰχμάλωτοι σ᾽ ἕνα αὐστηρὸ πρόγραμμα. Ὕπνος, φαγητό, στίγματα, καθαριότης, ὅλα εἶχαν τὴν ὥρα τους. Ἡ μέρα ἄρχιζε μὲ τὸ πρωϊνὸ στίγμα γιὰ μᾹκος, μόλις ὁ ἥλιος ἦταν ἀρκετὰ ψηλὰ ἀπ᾽ τὸν ἀνατολικὸ ὁρίζοντα. Ἂν ὕστερ᾽ ἀπ᾽ αὐτό, ποὺ διαρκοῦσε μαζὶ μὲ τοὺς ὑπολογισμοὺς μισὴ ἢ μιὰ ὥρα (ἀνάλογα μὲ τὶς καιρικὲς συνθᾹκες), συνέπιπτε ἡ βάρδια μου, ἔμενα στὸ τιμόνι ὣς ἀργὰ μετὰ τὸ μεσημέρι, ἀφήνοντας 69

χρόνο γιὰ τὴ Σοῦ νὰ ξεκουραστᾹ, νὰ μαγειρέψη, νὰ σερβίρη τὸ φαγητό, νὰ πλύνη τὰ πιάτα. Γιὰ λίγο, γύρω στὶς 12, ἔπιανε ἡ Σοῦ τὸ τιμόνι, ὥσπου νὰ πάρω ἐγὼ τὸ μεσημβρινὸ στίγμα τᾹς μέρας γιὰ πλάτος, ποὺ μὲ τὴ μεταφορὰ τοῦ στίγματος μήκους μ὚ς ἔδινε τὴ νέα θέση. Ὅταν τέλειωνε καὶ τὸ γεῦμα, παραλάβαινε ἐκείνη τὴ βάρδια, δίνοντάς μου δυὸ-τρεῖς ὧρες ἀνάπαυσης. Γιὰ τὸ βραδινὸ γεῦμα, γύρω στὶς 6 μὲ 7, ὥστε νά ᾽χουμε ἀκόμη φῶς ὥσπου νὰ πλυθοῦν καὶ τὰ πιάτα, τιμόνευα ἐγώ. Μὲ τὸ σούρουπο, ὥσπου νὰ πέση τὸ βράδι, μέναμε λίγο μαζί, συντροφιά, κουβεντιάζοντας κι᾽ ἀκούγοντας μουσική. Μὲ τὴ δύση, παίρναμε καὶ τὸ τελευταῖο στίγμα μήκους γιὰ τὸ 24ωρο. Ἀνάλογα μὲ τὸ πῶς νιώθαμε, πιάναμε γιὰ τρεῖς ὧρες τὸ τιμόνι στὰ χέρια ἢ ἐγὼ ἢ ἡ Σοῦ. Τὶς ἴδιες αὐτὲς ὧρες ὁ ἄλλος κοιμόταν. Κι᾽ ἔτσι πήγαινε ὅλη νύχτα. Κάθε τρεῖς ὧρες ἀλλάζαμε βάρδια. Ἀσφαλῶς οἱ ναυτικοὶ θὰ ποῦν πὼς τρεῖς ὧρες, διάβολε, εἶναι λίγο. Μπορεῖ, ὅταν εἶσαι προφυλαγμένος ἀπ᾽ τὸν ἄνεμο καὶ τὸ κρύο μέσ᾽ στὴ γέφυρα ἑνὸς πλοίου. Ἀλλ᾽ ὅταν κάθεσαι στὴ χαβούζα ἑνὸς μικροῦ ἀνοιχτοῦ σκάφους, ὅπου κύματα πηδοῦν κάθε τόσο καὶ σὲ μουσκεύουν, ἡ ὑγρασία σὲ τυλίγει ὁλόκληρον κι᾽ ὁ ἀέρας κάνει τ᾽ αὐτιά σου νὰ πονοῦν, τότε κι᾽ οἱ τρεῖς ὧρες φαίνονται ἀτέλειωτες. Τὸ κόκκινο φωτάκι τᾹς πυξίδας μ὚ς ἔφερνε μιὰ φοβερὴ νύστα. Καί, τὸ χειρότερο ἀπ᾽ ὅλα, δὲν εἴχαμε ποτὲ μιὰ σταθερὴ πορεία, ἀλλὰ κάναμε ἕνα 70

σωρὸ παιχνίδια μὲ τὰ κύματα, ποὺ ἔπρεπε συνεχῶς ν᾽ ἀποφεύγουμε τὶς κορφές τους. Σ᾽ ἕνα κοτεράκι δὲν κρατ὚ς πορεία 90ο, ἂς ποῦμε, συνεχῶς. Πότε π὚ς 110ο καὶ πότε 75ο κι᾽ ὅλο πρέπει νά ᾽χης τὸ νοῦ σου μήπως καὶ τιμονεύης πιότερο βόρεια παρὰ νότια. Ἔ, αὐτό, στὸ τέλος τῶν τριῶν ὡρῶν, σὲ σωριάζει πτῶμα. Ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα τὸ σκάφος ἀρμενίζει πιὸ ἐπικίνδυνα. Τὸ νερὸ πηδ὚ μέσα συχνότερα, τὰ πανιὰ κινδυνεύουν νὰ ᾽ρθοῦν φύλλο καὶ τότε καλύτερα ξύπνα τὸν ἄλλο καὶ τράβα νὰ κοιμηθᾹς. Τ ρ ί τ η 12 Ἰο υν ίου. Τρίτη μέρα τοῦ ταξιδιοῦ. Τὸ στίγμα μας στὶς 7 λέει πὼς εἴμαστε στὸν τεσσαρακοστὸ παράλληλο καὶ στὸν ἑβδομηκοστὸ τρίτο κάθετο. Εἴμαστε πιὰ μακρυὰ ἀπὸ τὴν ἐπίδραση τῶν ρευμάτων, γιὰ νά ᾽χουμε τὴ βοήθειά τους στὴν ἀπόλυτη ἄπνοια ποὺ βρισκόμαστε. Σὲ μιὰ ὥρα ἕνα ἐλαφρὸ ἀεράκι κατεβαίνει ἀπὸ ΔΒΔ. Θέλοντας νὰ σώσουμε γι᾽ ἀργότερα τὸ καλὸ ντάκρον πανί, τὸ ἀντικαταστήσαμε μὲ τὴ μαΐστρα ποὺ μ὚ς εἶχε δώσει ὁ καπετὰν Βάτης καὶ ποὺ μόνοι μας τὴν κόψαμε καὶ τὴ ράψαμε γιὰ νὰ ταιριάζη στὴ «Χαρά». Τὸ μεσημέρι εἴχαμε κιόλας μπᾹ στὴ ζώνη τῶν ἐπικρατούντων νοτιοδυτικῶν. Θὰ τοὺς ἔχουμε ἔτσι ὥσπου νὰ πιάσουμε τὶς Ἀζόρες. Ὕστερα θὰ γυρίσουν Δ-ΒΔ καὶ Βόρειοι, ὥσπου νὰ πιάσουμε Εὐρώπη. «Θὰ 71

τοὺς ἔχουμε», μιὰ κουβέντα εἶναι. Ἀλλὰ πῶς τοὺς εἴχαμε, αὐτὸ εἶναι ἄλλη ἱστορία. Μὲ τὸν φρέσκο ὀστριογάρμπη, σηκώθηκαν κάτι κύματα ποὺ εἴμαστε ἀσυνήθιστοι νὰ τὰ βλέπουμε. Μοιάζαν μ᾽ ἐκεῖνα ποὺ μ὚ς βρᾹκαν στὸ δεύτερο δοκιμαστικό μας ταξίδι, τὸ Μάη ποὺ περνούσαμε τὶς νότιες ἀκτὲς τοῦ Λὸνγκ Ἄϊλαντ. Τὰ παίρναμε στὸ γοφὸ καὶ στὰ πιὸ μεγάλα πρυμίζαμε λίγο, νὰ μὴν καβαλήσουν τὴ «Χαρά». Τουλάχιστο μὲ τὴ πρύμη τὸ σκάφος δείχνει λιγώτερη ἐπιφάνεια καί, τρέχοντας μαζί τους, τὰ παίρνει πιὸ γλυκά. Εἴχαμε κάνει ἤδη 64 μίλια ἀπ᾽ τὸ Σκώτλαντ Λάϊτ. Στὶς 3 τὸ ἀπόγευμα φρεσκάρησε περισσότερο. Τρέχαμε μὲ ἑφτάμισυ κόμβους μ᾽ ὅλα τὰ πανιὰ ἀπάνω. Πετοῦσε ἡ «Χαρά» κι᾽ ἦταν ἀληθινή χαρά νά τή βλέπης. Σὲ λίγο ἕνα μικρὸ κοπάδι ἀπὸ φάλαινες πέρασε βιαστικὸ μακρυά μας. Βλέπαμε γιὰ πολλὴ ὥρα τοὺς τεράστιους πίδακες ποὺ ξεσήκωναν. Φαίνεται πὼς θὰ βρίσκονταν κοντὰ σὲ κοπάδια ἀπὸ μικρότερα ψάρια κι᾽ ἔτρεχαν γιὰ μεζέ. Ἀργότερα, νύχτα πιά, τεράστια δελφίνια ἦρθαν νὰ μ὚ς κρατήσουν συντροφιά, ἡ πρώτη μας ζωντανὴ παρέα στὸν ὠκεανὸ – μαζὶ μὲ γλάρους ποὺ τ᾽ ἀκολουθοῦσαν γιὰ τὸν ἴδιο σκοπό: ψάρι φρέσκο. Ὅλη αὐτὴ τὴ νύχτα ἡ χοντρὴ θάλασσα μ὚ς κούρασε πολὺ στὸ τιμόνεμα. Γιὰ μ὚ς δὲν ὑπᾹρχε τίποτ᾽ ἄλλο, παρὰ τὰ τεράστια κύματα στὴν πρύμη καὶ τὸ κόκκινο φῶς τᾹς πυξίδας ποὺ προσπαθούσαμε νὰ φέρουμε στὴν 72

ἄσπρη γραμμή της τὸν ἀριθμὸ 120. Εἴχαμε πάρει πιὰ τὸ βάφτισμα τοῦ ὠκεανοῦ. Παράξενα συναισθήματα γέμιζαν τὴ ψυχή μας. Ἡ ἀγριάδα τᾹς νύχτας, τὰ πελώρια κύματα, τὸ κρύο, ὁ θόρυβος τᾹς θάλασσας, μ὚ς ἔφερναν σ᾽ ἕναν κόσμο φανταστικὸ καὶ παράξενο, γεμάτον μαγεία. Εἰδικὰ αὐτὸς ὁ θόρυβος, ποὺ γιὰ μιὰ βδομάδα, ὥσπου νὰ συνηθίσουμε στὴ μοναξιά, κόντεψε νὰ μ὚ς τρελάνη. Κάθε λίγο γυρνοῦσα τὸ κεφάλι μου πίσω, γιὰ νὰ δῶ ποιὸς μοῦ σφύριξε. Ἄκουγα καθαρὰ φωνὲς ἀνθρώπινες, καμιὰ φορὰ καὶ τ᾽ ὄνομά μου ἢ τὸ ὄνομα τᾹς Σοῦ. Μαθημένος ἀκόμη ἀπ᾽ τὴν κοινωνία, γυρνοῦσα νὰ δῶ ἀπὸ ἔνστικτο ποιὸς φώναζε. Ἡ θάλασσα εἶναι τόσο ἀπέραντη, κλείνει τόσους ἤχους μέσα της, ποὺ κι᾽ ἀνθρώπινες φωνὲς κι᾽ ἀναστεναγμοὶ ἀκούγονται, εἴτε ἀπ᾽ τὰ παιχνίδια στὸ κῦμα, εἴτε ἀπ᾽ τὸν ἀέρα στὰ ξάρτια. Χρειάστηκαν μέρες ὥσπου νὰ τὸ χωνέψουμε, πὼς ὅλοι αὐτοὶ οἱ ἦχοι εἶναι τυχαῖοι καὶ τότε πάψαμε νὰ ψάχνουμε στὰ μαῦρα σκοτάδια νὰ βροῦμε τὴν αἰτία τους. Ξημερώνοντας, ἡ θάλασσα γέμισε μαβιὲς ἀποχρώσεις. Ἡ ὑγρασία ἦταν τέτοια, ποὺ κάθε τόσο ἕνα σύγκρυο διαπερνοῦσε τὸ σῶμα μας. Ἰούνιος μήνας εἶναι κι᾽ ὅμως κατ᾽ ἀπ᾽ τὶς νιτσεράδες καὶ τὶς μπότες εἴμαστε φουσκωμένοι στὰ μάλλινα. Τὰ μαβιὰ χρώματα πᾹραν σιγὰ-σιγὰ μιὰ ρόδινη ἀπόχρωση. Ρόδινοι ἀφροὶ κυνηγιούνταν τώρα ἀπὸ κῦμα σὲ κῦμα καὶ κάθε τόσο χάϊδευαν παιχνιδιάρικα τὴ «Χαρὰ» καὶ πηδοῦσαν ἐπάνω μας.

73

Τὰ χέρια ξύλιαζαν πάνω στὸ δοιάκι, βρήκαμε μιὰ λύση μὲ τὰ μάλλινα γάντια, ποὺ καὶ βρεμένα ἀκόμη κρατοῦν ζέστη, ἐνῶ τ὚ πέτσινα χαλοῦν γρήγορα καὶ κοκκαλιάζουν. Χαράματα τᾹς Τετάρτης, 13 Ἰουνίου, τὸ βαρόμετρο ἄρχισε νὰ πέφτη. Σημάδι πὼς πλησιάζουμε τὸ Γκὸλφ Στρήμ. Στὸ ταξίδι αὐτὸ δὲν π὚με γι᾽ ἀγῶνες. Κανένα ρεκὸρ δὲν π὚με νὰ σπάσουμε. Σκοπός μας εἶναι νὰ φτάσουμε, κι᾽ ὄχι νὰ φτάσουμε γρήγορα. Γι᾽ αὐτό, μὲ τὸ φρεσκάρισμα τοῦ ἀνέμου, κατεβάσαμε τὴ μαΐστρα, ἀφήνοντας μόνο τὴ τζένοα. Ἡ ἀρματωσιὰ τᾹς «Χαρ὚ς» εἶναι τετράγερη, μ὚ς πιάνει ὡστόσο ἕνας ἐκνευρισμὸς ἐντελῶς φυσικός, γιατὶ οἱ συνθᾹκες ποὺ συναντοῦμε εἶναι καινούργιες γιὰ μ὚ς. Κάτι δυνατὸ ἔχει γύρω ἡ φύση, κάτι ποὺ δὲν τὸ ξέρουμε ἀκόμα, τὴ θάλασσα δὲν τὴ βλέπουμε ἀφ᾽ ὑψηλοῦ, σὰν ταξιδιῶτες ὑπερωκεανείου. Τὴ ζοῦμε, εἴμαστε μέσα της, ἕνα μαζί της. Πολλὲς φορές, γιὰ νὰ δοῦμε τὰ κύματα, χρειάζεται νὰ σηκώσουμε τὰ μάτια ψηλά. Κι᾽ αὐτὸ εἶναι ἴσως τὸ πιὸ δύσκολο στὴν ὠκεανοπορία μὲ μικρὸ σκάφος. Νά ᾽χης κουράγιο νὰ βλέπης τὰ θεώρατα κύματα πού ρχονται ἀπ᾽ τὴν πρύμη καὶ νὰ μὴ φοβ὚σαι. Ἐμεῖς φοβόμαστε, ἐπιμέναμε ὅμως νὰ τὰ βλέπουμε γιὰ νὰ συνηθίσουμε μιὰ ὥρα ἀρχύτερα στὴ φοβερή τους θωριά. Στὶς 6 καὶ 40´, ἀφοῦ εἴχαμε ἤδη διανύσει 115 μίλια ἀπὸ χθὲς τὸ μεσημέρι, ἔγινε ἡ μεγάλη συνάντη74

ση. Τὸ στίγμα μας, ἡ ἀπότομη ἀλλαγὴ χρώματος στὴ θάλασσα, ἕνα βαθὺ μπλὲ γλυκὸ χρῶμα καὶ κάτι κίτρινα φύκια σὰν φύλλα Χριστουγεννιάτικου δέντρου, μὲ κοντὲς βελόνες, ὅλα μαζὶ μαρτυροῦσαν πὼς μπήκαμε στὸ Γκὸλφ Στρήμ. Τώρα πιὰ δὲν ὑπάρχει γιὰ μ὚ς γυρισμός. Τ᾽ ὠκεάνειο ποτάμι, μὲ τὴν πελώριά του δύναμη καὶ μὲ τοὺς ἀνέμους βοηθούς του, δὲν περνιέται ἀνάποδα, τουλάχιστον ἀπὸ σκαφάκι σὰν τὸ δικό μας, χωρὶς μηχανή. Τὰ κύματα, ἀπὸ ἀκανόνιστα κι᾽ ἀνάκατα, πᾹραν ξαφνικὰ ἕναν καθωρισμένο ρυθμό, σὰν κάποιο τεράστιο χέρι, ἕνας ὑπέρτατος ρυθμιστής, ὁ δυνατὸς ἀέρας, πνοὴ τοῦ Θεοῦ τοῦ ἴδιου, νὰ καθώριζε τὸ δρόμο τους. Τὸ Γκὸλφ Στρὴμ μὲ δυνατὸ ἀέρα καὶ καθαρὸ οὐρανὸ εἶναι ἕνα θέαμα μαγευτικὸ κι᾽ ἐπιβλητικό. Ἔρχεται τὸ κῦμα, ἁρπάζει τὴ «Χαρά», τὴ γέρνει λίγο στὸ πλάϊ ὥσπου νὰ πάρη τὸ δρόμο της, ἕνα δρόμο ποὺ ποτὲ πρὶν δὲν εἶδε, τὴν προσπερνάει ἀφήνοντάς την πίσω του, στὴν κοιλάδα, ὥσπου τὸ ἑπόμενο τὴ φτάνει, γιὰ νὰ τᾹς δώση τὴν ἴδια προώθηση. Ἔρχονται τὰ κύματα, ἔρχονται καὶ φεύγουν. Χιλιάδες, ἑκατομμύρια κύματα ἀρχίζουν ἀπ᾽ τὴ μιὰ ἤπειρο καὶ π὚ν νὰ τσακιστοῦν πάνω στὰ βράχια καὶ τὶς ἀκτὲς τᾹς ἄλλης. Ὁ Μπετόβεν, ὅταν ἔγραψε τὸ τρίτο μέρος τᾹς «Ἀπασιονάτας» του, σίγουρα τέτοια κύματα θά ᾽χε στὴ φαντασία του. Κύματα, ποὺ ξεκινοῦν ἀπὸ μιὰν ἀκτὴ ρυθμικά, κυνηγοῦν τὸ ἕνα τ᾽ ἄλλο, καμιὰ φορὰ 75

ξεκουράζονται, καὶ πάλι ξαναρχίζουν στὸν ἴδιο ρυθμό, ὣς νὰ βρεθᾹ στεριὰ μπρὸς στὸ δρόμο τους. Ἂν ἔχη μελωδία ἡ μουσική του, εἶναι γιατὶ τὰ κύματα αὐτὰ τραγουδοῦν. Μέσ᾽ σ᾽ αὐτὸ τὸ ὄργιο τᾹς φύσης, νιώθουμε ἀπόλυτα εὐτυχισμένοι, ἔτσι καθὼς θαυμάζουμε γεμάτοι δέος τὸ μεγαλεῖο της. Ὣς τὸ μεσημέρι εἴχαμε κάνει 157 μίλια γιὰ τὸ 24ωρο! Μὲ μέση ταχύτητα 6 ½ κόμβων, ἡ «Χαρά», 7 μέτρων σκάφος στὴν ἴσαλο, γιὰ ἕνα ὁλόκληρο μερόνυχτο ἔσπασε τώρα στὴν ἀρχὴ τοῦ ταξιδιοῦ της ρεκὸρ ποὺ ποτὲ ξανὰ δὲν τό ᾽πιασε. Κι᾽ ἀπ᾽ τὶς 5 καὶ 10´ τὸ πρωΐ, μόνο μὲ φλόκο. Ἔπιασε κι᾽ ὀχτώ, κι᾽ ἐννέα κόμβους, ἀλλὰ μόνο γιὰ λίγες ὧρες, ἐνῶ ἐδῶ ἐπρόκειτο γιὰ ὁλόκληρο 24ωρο. Π έμπτ η 14 Ἰ ουν ίου. Μὲ τὸ ξύπνημα τᾹς μέρας, ὁ γαρμπᾹς ἄρχισε φρέσκος καὶ πάλι. Γιὰ νὰ ξεκουράσουμε καὶ νὰ ἐξετάσουμε τὴ τζένοα, τὴν ἀντικαταστήσαμε μὲ τὴ μαΐστρα. Τὸ βαρόμετρο ἄρχισε πιὰ ν᾽ ἀνεβαίνη. Αὐτὸ δὲ σημαίνει βέβαια καὶ πολλὰ πράγματα. Δὲν εἶναι ἡ βαρομ. πίεση ποὺ δείχνει ὁ δείκτης, ἀλλὰ τ᾽ ἀπότομα ἀνεβοκατεβάσματα, ποὺ πρέπει νὰ φοβ὚ται ὁ ναυτικός. Καμιὰ φορὰ τυχαίνει νά ᾽ρθη ἡ θύελλα καὶ τὸ βαρόμετρο νὰ δείξη τ᾽ ἀνησυχαστικὰ σημεῖα του πολὺ ἀργότερα. Ὁ βαρογράφος, ἕνα πολὺ πιὸ ἀκριβείας 76

ὄργανο, θὰ ἦταν προτιμότερος, ὄχι ὅμως σ᾽ ἕνα τόσο δὰ σκαφάκι, ὅπου τὰ ξαφνικὰ τραντάγματα θά ᾽καναν τὴ πέννα του νὰ τρέμη πάνω στὸ χαρτί. Τὸ στίγμα στὶς 12 μ὚ς ἀπογοήτευσε κάπως: ἀπὸ μεσημέρι σὲ μεσημέρι ἔχουμε κάνει μόνον 66 μίλια. Μιὰ κουφόβραση ποὺ βάσταξε ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα σκέπασε τὸν οὐρανὸ μὲ ὕποπτα σύννεφα. Γιὰ τὸ βράδι ἀντικαταστήσαμε τὴ τζένοα μὲ τὸ φλόκο θυέλλης, ὥστε νά ᾽μαστε ἑτοιμασμένοι. Εἶναι τὸ μόνο ποὺ μ὚ς μένει καταμεσὶς στὸν ὠκεανό. Οὔτε λιμάνι γιὰ μ὚ς, οὔτε ἀνάπαυση. Ἡ μαΐστρα ὅμως ἔμεινε, ἕτοιμη νὰ κατεβᾹ μὲ τὸ πρῶτο. Ὕστερ᾽ ἀπὸ μιὰ ἀπόλυτη ἄπνοια, μ὚ς ἦρθε ἀπότομα ἀέρας ἀπ᾽ τὸ νοτιά, μπουρινάτος. Ὡστόσο δὲ χρειάστηκε νὰ κατεβᾹ τὸ μεγάλο πανί. Μόνο ποὺ στὶς 10 τὸ βράδι τὸ μουδάραμε πολύ, γιατὶ ἀπὸ στιγμὴ σὲ στιγμὴ κάτι θὰ ᾽ρχόταν – κι᾽ ἦρθε, σὲ μισὴ ὥρα, ἀπὸ Ν-ΝΔ. Ἦταν ἕνα μπουρίνι δυνάμεως 8 στὴ σκάλα τοῦ Μπωφόρ. Ὅπως πάντα στὶς δύσκολες στιγμές, γιὰ νά ᾽μαι ἕτοιμος τὴν ὥρα τᾹς μεγαλύτερης ἀνάγκης καὶ νὰ δουλεύω ἀνάλογα τὰ πανιά, ἄφηνα στὸ τιμόνι τὴ Σοῦ νὰ παίρνη ὅλη τὴν ὑπερένταση ποὺ δίνει τὸ τιμόνεμα μὲ χοντρὸ κῦμα. Τέσσερες ὧρες κάθησε στὸ τιμόνι αὐτὴ τὴ νύχτα κι᾽ ἡ δική μου ἡ βάρδια βάσταξε ὣς τὶς 8.30´ τᾹς ἑπομένης (15 Ἰουνίου), ὁπότε, καὶ μὲ τὸ πέρασμα τᾹς φουρτουνιασμένης νύχτας, ξεμουδάραμε καὶ σηκώσαμε πάλι τὴ τζένοα. Εἴχαμε πιὰ μπᾹ στὴν ὥρα ζώνης +4.

77

Δηλαδὴ πλησιάσαμε τὴν ὥρα Γκρήνουϊτς κατὰ μιὰ ὥρα. Ἀπὸ τὶς ἀνατολικὲς ἀκτὲς τᾹς ἈμερικᾹς ὣς τὸν μεριδιακὸ τοῦ Γκρήνουϊτς ὑπάρχει διαφορὰ πέντε ὡρῶν, καὶ ὣς τὴν Ἑλλάδα ἑπτὰ ὡρῶν. Εἶναι γνωστὸ βέβαια ὅτι κάθε 15 μοῖρες μήκους ἀντιπροσωπεύουν μιὰν ὥρα, ἐφ᾽ ὅσον οἱ 360ο τᾹς ὑδρογείου, διαιρούμενες διὰ 24 ὡρῶν, δίνουν 15 μοῖρες. Ἑπομένως τὸ ρολόϊ τοῦ σκάφους ἔπρεπε νὰ προχωρήση μιὰν ὥρα ἐμπρός, ὥστε νά ᾽χουμε τὴν ἀκριβᾹ ὥρα ζώνης. Γιὰ τὰ στίγματα ὅμως χρειάζεται ἀκόμη μεγαλύτερη ἀκρίβεια. Πρέπει νὰ ξέρη κανεὶς σὲ ποιὸν κάθετο βρίσκεται περίπου, ὥστε καὶ τὸ στίγμα γιὰ μᾹκος, ποὺ χρειάζεται ἀκρίβεια ὥρας, νά ᾽ναι σωστό. Ἂν σκεφτοῦμε πὼς 4 δευτερόλεπτα μήκους εἶναι 1 μίλι ἀπόστασης, καταλαβαίνουμε τί λάθος μπορεῖ νὰ γίνη ὅταν τὸ ρολόϊ ἔχη λάθος στὴν ὥρα 3 λεπτῶν. Τὸ λάθος στὸ στίγμα θὰ ἦταν 45 μίλια. Γι᾽ αὐτὸ χρειάζονται εἰδικοὶ ὑπολογισμοὶ καὶ μεγάλη προσοχή, γιατὶ εἶναι αὐτονόητο πὼς 45 μίλια διαφορὰ σὲ στίγμα μποροῦν νὰ ρίξουν τὸ σκάφος πάνω σὲ ξέρες τὴ νύχτα ἢ μὲ πυκνὴ ὁμίχλη. Σὲ μιὰ ὥρα ἡ Σοῦ μὲ ξύπνησε. Κάτι εἶχε δᾹ στὸν ὁρίζοντα, ἕνα σημάδι ἄσπρο, ποὺ ὅσο πήγαινε καὶ μεγάλωνε. Τινάχτηκα πάνω κι᾽ ἄρχισα νὰ ἐρευνῶ μὲ τὰ κυάλια. Ἐνθουσιασμένος στὴ σκέψη πὼς εἶναι παγόβουνο καὶ πὼς θὰ ζούσαμε τὴν εὐκαιρία νὰ τὸ μελετήσουμε ἀπὸ κοντά, προσπαθοῦσα νὰ στηρίξω τὰ κυά78

λια στὴ διεύθυνσή του. Ὅταν ὅμως ἀνακαλύψαμε πὼς ἦταν βαπόρι, ὁ ἐνθουσιασμός μας μεγάλωσε περισσότερο. Ἕξι μέρες τώρα δὲν εἴδαμε ψυχὴ κι᾽ ἡ ἀλήθεια εἶναι πώς, ὅσο καὶ νά ᾽μαστε καλὰ οἱ δυό μας, μονάχοι, μ὚ς ἔλειψε λίγο κι᾽ ἡ ἐπαφὴ μὲ συνανθρώπους. Εἶναι πολὺ συγκινητικὸ νὰ βλέπης, ἑξακόσια περίπου μίλια ἀπ᾽ τὴν κοντινότερη ἀκτή, ὅτι ἕνας κολοσσὸς τᾹς θάλασσας ποὺ τρέχει βιαστικὸς στὸ δρόμο του βγαίνει ἀπὸ τὴν πορεία του γιὰ νὰ σὲ πλησιάση καὶ ἀνακόπτει ταχύτητα μόνο καὶ μόνο γιὰ νὰ σὲ ρωτήση ἂν χρειάζεσαι τίποτε. Κάτι τέτοιο σὲ κάνει νὰ πιστεύης στὸν ἄνθρωπο. Τὸ πλοῖο εἶχε στοιχεῖα GR 4. GR θὰ πᾹ Γενικαὶ Ἐπισκευαὶ (Τζένεραλ Ρεπαίϊρ). Ἦταν ἀπ᾽ τὰ βοηθητικὰ τοῦ ἀμερικανικοῦ στόλου. Μὲ τηλεβόα μ὚ς ρώτησαν ἂν χρειαζόμαστε τίποτα. Τί μπορούσαμε νά ᾽χουμε στερηθᾹ μέσα σὲ 6 μέρες; Μόνο τὸ στίγμα ζητήσαμε νὰ μ὚ς ἐπαληθεύσουν καί, σὲ λίγο, μὲ τὸν τηλεβόα πάλι, ἐφ᾽ ὅσον ἦταν μέρα καὶ πέσαμε κοντὰ ὁ ἕνας στὸν ἄλλο, μ὚ς ἔδωσαν τὰ στοιχεῖα. Πλάτος 38ο 56´, μᾹκος 66ο 47´. Πετάχτηκα στὴν καμπίνα νὰ τσεκάρω μὲ τὸ δικό μας στίγμα στὸ χάρτη καὶ μὲ χαρά μου εἶδα πὼς τὸ μὲν πλάτος ἦταν ἀκριβῶς τὸ ἴδιο, τὸ δὲ μᾹκος εἶχε διαφορὰ 9 μιλίων μόνο. Ἐπιτρεπτὸ λάθος καὶ γιὰ μεγάλο βαπόρι ἀκόμη, ὄχι γιὰ τὴ μικρὴ «Χαρά». Ὕστερ᾽ ἀπ᾽ αὐτό, μὲ πολλὲς χαιρετοῦρες κι᾽ εὐχές, πᾹραν στροφὴ κι᾽ ἀπομακρύνθηκαν, γιὰ νὰ χαθοῦν γρήγορα στὸν 79

ὁρίζοντα πρὸς τὶς ἀκτὲς τᾹς ἈμερικᾹς. Μ὚ς ἔκανε ἐντύπωση ὅτι δὲ μ὚ς ρώτησαν οὔτε ἀπὸ ποῦ ἐρχόμαστε, οὔτε ποῦ π὚με. Τὸ μυστήριο λύθηκε μόνο ὅταν φτάσαμε στὴν πατρίδα, ἀπὸ νεοϋορκέζικες ἐφημερίδες τᾹς 16 Ἰουνίου ποὺ μοὔστειλαν φίλοι. Ἔλεγαν: «Τὸ GR 4 εἰδοποίησε τὴν Ἀκτοφυλακὴ ὅτι συνάντησε τὸ σκάφος «Χαρὰ» τὴν ἕκτη μέρα τοῦ ταξιδιοῦ του. Οἱ Γεωργίου εἶναι ἐν τάξει. Πρόοδος σκάφους πολὺ καλή. Σὲ 6 μέρες 600 μίλια.» Ποῦ νά ᾽ξεραν ὅτι τὴν πρώτη νύχτα τὴν περάσαμε ἀκίνητοι στὸ λιμανάκι τῶν 79 δρόμων τᾹς Νέας Ὑόρκης καὶ ὅτι στὴν ἀρχὴ τοῦ ταξιδιοῦ μας εἴχαμε τόση λίγη πρόοδο! Ἡ λίγη κουβέντα ποὺ εἴχαμε μὲ συνανθρώπους μ὚ς ἔδωσε πολὺ κουράγιο. Ἐπὶ τέλους ξέραμε πὼς δὲν εἴμαστε μόνοι στὸν κόσμο. Ὅταν ἔχης μιὰ βδομάδα νὰ δᾹς ἄνθρωπο, αἰσθάνεσαι πολὺ μόνος, τόσο, ποὺ στὸ τέλος πιστεύεις ὅτι εἶσαι πραγματικὰ μόνος. Ἄλλωστε οὔτε καὶ μὲ τὴ Σοῦ βρισκόμαστε πάντα μαζί. Θα ᾽ταν ὅμως φοβερό, ἂν ἔκανα τὸ ταξίδι αὐτὸ ὁλομόναχος. Ἀσφαλῶς αὐτοὶ ποὺ τολμοῦν κάτι τέτοιο πρέπει νά ᾽ναι ἢ πολὺ μισάνθρωποι ἢ κάπως βλαμμένοι. Ἕνα σκυλάκι ἀκόμη ἢ ἕνα γατάκι θά ᾽σπαζαν κάπως τὴ μοναξιά. Τελείως μόνοι ὅμως εἶναι κάτι ποὺ τώρα δὲν τὸ χωράει ὁ νοῦς μου. Ἔρχονταν στιγμὲς ποὺ ξυπνοῦσα τὴ Σοῦ 5 λεπτὰ πρὶν τὴν ὥρα της γιὰ βάρδια, μόνο καὶ μόνο γιὰ ν᾽ ἀνταλλάξω μαζί της δυὸ κουβέντες. Ἔκλεβα ἀπ᾽ τὸν ὕπνο της, γιατὶ δὲν ἄντε80

χα ἄλλο μονάχος στὴν ἀγριάδα τοῦ ἀπείρου. Πολλὲς φορές, πρὸ πάντων στὶς ἄγριες νύχτες, χωρὶς κι᾽ ἐγὼ νὰ τὸ καταλάβω, φώναζα: «Σοῦ!» — «Τί εἶναι;» μὲ ρωτοῦσε. Τὴν ἄφηνα ἀναπάντητη, ὥσπου νὰ τὴν ξαναπάρη ὁ ὕπνος· ἢ σὲ στιγμὲς εἰλικρίνειας τᾹς ἀπαντοῦσα: «Τίποτα.» Στὶς 12 πήραμε πάλι τὸ συνηθισμένο μας στίγμα. Ὁ εὐχάριστος νοτιοδυτικὸς ἄνεμος, μὲ γεμάτη μαΐστρα καὶ μεγάλο φλόκο, μ὚ς εἶχε δώσει ἀρκετὴ πρόοδο. Γενικὰ ὅμως γιὰ τὸ 24ωρο εἴχαμε κάνει 78 μόνο μίλια. Ἡ ζωή μας, ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὴν εὐχάριστη διακοπὴ τοῦ πρωϊνοῦ, πᾹρε καὶ πάλι τὴ ρουτίνα τοῦ ὠκεανοῦ. Μὲ τὸ πέσιμο τοῦ ἥλιου, ὁ ἄνεμος ἔχασε κάπως τὴ δύναμή του κι᾽ ἔτσι γιὰ τὴ νύχτα ἀφήσαμε τὴν ἴδια ἱστιοφορία. Γιὰ λίγη ὥρα στὸ ραδιόφωνο πιάσαμε Μόσχα, μὲ περίφημες χορωδίες, ποὺ εἰδικὰ γιὰ τὴ Σοῦ ἦταν μεγάλη ἀπόλαυση. Στὶς 9 καὶ 40´ κατεβάσαμε βιαστικὰ τὴ μαΐστρα, γιατὶ ἕνα κατάμαυρο σὰν τὸ Χάρο σύννεφο ἄρχισε νὰ μ὚ς πλησιάζη μὲ ταχύτητα προμηνύοντας θύελλα. Τεράστια κύματα ἦρθαν ξαφνικά, ἀπὸ δυνατοὺς ἀνέμους ποὺ φύσηξαν κάπου μακρυά, χωρὶς νὰ φτάσουν σ᾽ ἐμ὚ς. Περιμένοντας ὅμως, μείναμε ὅλη νύχτα μὲ τὴ τζένοα. Ἄπνοιες καὶ μπουρίνια ἀπὸ κάθε διεύθυνση εἴχαμε ὅλο αὐτὸ τὸ βράδι. Ἦταν φανερὸ πὼς τὸ Γκὸλφ Στρὴμ ἔπαιζε τὸ παιχνίδι του. Ἀπότομα κύματα σήκωσε αὐτὴ ἡ ἀκαταστασία τοῦ 81

καιροῦ, ποὺ μ὚ς παίδεψαν πολὺ κι᾽ ἐμ὚ς καὶ τὴ «Χαρά». Ὁ ὕπνος ἦταν ἀδύνατος μέσ᾽ στὴν καμπίνα, ὅσο κι᾽ ἂν προσπαθούσαμε στριμωγμένοι κάτω ἀπ᾽ τὸ Τσὰρτ Τέϊμπλ. Μὲ τὰ χαράματα τᾹς 16ης Ἰουνίου, μιὰ γραμμὴ ἀπὸ μπουρίνια βρέθηκε σὰν ὁδόφραγμα μπροστά μας. Δὲ μένει γιὰ μ὚ς τίποτ᾽ ἄλλο, παρὰ νὰ περάσουμε ἀπὸ κάτω, ὅ,τι κι᾽ ἂν γίνη. Ὅμως οἱ εὐεργετικὲς ἀχτίδες τοῦ ἥλιου διέλυσαν τὸν κίνδυνο πρὶν μποῦμε στὰ σύνορά τους. Στὶς 11 καὶ 20´ εἴχαμε τὴ δεύτερη συνάντηση μὲ πλοῖο. Ἂν πήγαινε ἔτσι, κάθε μέρα κι᾽ ἕνα, θά ᾽ταν πολὺ εὐχάριστο! Τὸ σκάφος βγᾹκε κι᾽ αὐτὸ ἀπ᾽ τὴν πορεία του, γιὰ νὰ μ὚ς ρωτήση ἂν θέλουμε τίποτα. Ἦταν τὸ «Χεντβισοῦττε», ἀπ᾽ τὸ Ἀμβοῦργο. Μ὚ς χαιρέτησαν μὲ τὴ σειρᾹνα τους. Ἡ γερμανικὴ σημαία, μαῦρο, κίτρινο, κόκκινο, ταίριαζε πιὸ καλὰ δίπλα στὴν ἑλληνικὴ τᾹς «Χαρ὚ς» ἀπ᾽ ὅ,τι ἡ σβάστικα μὲ τὸν ἀγκυλωτὸ σταυρό, καὶ ὁ καπετάνιος μὲ τὸ πλήρωμα δείξανε πολὺ ἐνθουσιασμὸ γιὰ τὸ ἑλληνικὸ κότερο. Τὸ στίγμα ποὺ μ὚ς ἔδωσαν ἦταν καθ᾽ ὑπολογισμόν, ἐφ᾽ ὅσον γιὰ ὅλους μας ἡ συννεφιὰ ἐμπόδιζε ἀκρίβειες ἑξάντα. Πλάτος 38ο 50´ Β., μᾹκος 63ο 40´ Δ. Μὲ τὸν τηλεβόα ὁ καπετάνιος μ὚ς ρώτησε τὸν τόπο ἀναχωρήσεως καὶ προορισμοῦ μας. Ὅταν τοῦ εἴπαμε «Νέα Ὑόρκη-Ἑλλάς» — «Ὤ, μάϊ Γκόντ, ἀποκρίθηκε θαυμάζοντας. Δὰτς ἒ λὸνγκ γουαίϊ. Φαίαρ γουέδερ ἒντ γκοὺντ λάκ, χὰβ ἒ νάϊς τρίπ!» Καὶ χά82

θηκαν στὸ δυτικὸν ὁρίζοντα, ἀφήνοντάς μας καὶ πάλι ὁλομόναχους μπρὸς στὸ ἄγνωστο ποὺ μ὚ς περίμενε ὕπουλο, ἄπληστο, ἀδηφάγο... Λιγοστὸς ἥλιος, τὸ μεσημέρι, μ὚ς ἐπέτρεψε νὰ πάρουμε στίγμα, γιὰ ν᾽ ἀνακαλύψουμε πὼς τὸ πλάτος ποὺ καθ᾽ ὑπολογισμὸν μ὚ς ἔδωσε τὸ γερμανικὸ δὲν εἶχε σημαντικὸ λάθος. Ἀπὸ μεσημέρι σὲ μεσημέρι εἴχαμε κάνει 140 μίλια. Μιὰ βδομάδα εἶχε κιόλας περάσει. Μιὰ βδομάδα μὲ πολὺ καλὴ πρόοδο, τόσο ποὺ νὰ πιστεύουμε πὼς ὁ ὠκεανὸς εἶναι εὔκολος. Μὲ χαρά μου εἶδα πὼς ἡ Σοῦ ἦταν συνεπὴς σ᾽ ὅ,τι ὑποσχέθηκε. Μὲ βοήθησε ὣς τὴν ὥρα ἀφάνταστα καί, πάν᾽ ἀπ᾽ ὅλα, δὲ ζαλίστηκε καθόλου. Τὰ χάπια Μπανομὶν ἐναντίον τᾹς ναυτίας δούλεψαν περίφημα, χωρὶς νὰ τᾹς φέρνουν τὴ νύστα καὶ τὸ λήθαργο τᾹς Ντραμαμίν. Σὲ μιὰ βδομάδα εἴχαμε ἤδη περάσει τὸ ἕνα τέταρτο τᾹς ἀπόστασης ὣς τὶς Ἀζόρες. Βρισκόμαστε πιὰ κάτω ἀπ᾽ τὴ Νόβα Σκώσια, ὅπου τὸ Γκὸλφ Στρὴμ ἔρχεται σ᾽ ἐπικίνδυνη ἐπαφὴ μὲ τὸ ρεῦμα τοῦ Λαμπραντὸρ καὶ οἱ ὁμίχλες εἶναι πολὺ συχνὲς ἐξ αἰτίας τᾹς διαφορ὚ς θερμοκρασίας ποὺ ἔχουν τὰ δύο ἐνάντια ρεύματα. Κάτω μας, νότια, σὲ ἴση σχεδὸν ἀπόσταση ἀπὸ τὴ Νόβα Σκώσια, εἶναι ἡ νᾹσος Βερμούδα καὶ μπρός μας ὁ ἀχανὴς ὠκεανὸς καὶ τὸ ἄγνωστο. Τὸ σημαδάκι ποὺ κάθε μέρα προχωρεῖ στὸ χάρτη ἀνατολικὰ καὶ ποὺ σημαίνει τὴ θέση μας καὶ τὴν πρόοδό μας, πάει τόσο ἀργά! Μό83

νον ἔτσι, μ᾽ αὐτὸ τὸν ἀργὸ ρυθμὸ καὶ τὶς τόσες ἐναλλαγές, μπορεῖ νὰ καταλάβη κανεὶς τί θὰ πᾹ «ὠκεανὸς» – κι᾽ ὄχι μὲ τὸ γοργὸ πέρασμα τοῦ ἀεροπλάνου ἢ καὶ τοῦ ὑπερωκεάνειου, ὅταν, προφυλαγμένος πίσω ἀπὸ χοντρὰ τζάμια, πλήττεις μὴν ἔχοντας τί νὰ κάνης καὶ δὲν ἀνησυχεῖς οὔτε γιὰ τὴ ζωή σου, ποὺ ἄλλοι ἔχουν ἐπωμισθᾹ τὴν εὐθύνη της. Ὁ ἀέρας, ἡ θάλασσα, ὁ θόρυβος τοῦ ὠκεανοῦ, ὅλα εἶναι κάτι ποὺ πρέπει νὰ τὰ παλέψουμε. Κάθε κῦμα εἶναι κάτι ποὺ τεχνικὰ πρέπει νὰ τ᾽ ἀνεβοῦμε, ἀλλιῶς θὰ μ὚ς τσακίση. Κάθε σύννεφο κουρδίζει μιὰ μηχανὴ μέσα μας, γιὰ νά ᾽μαστε ἕτοιμοι. Τὸ ἴδιο κῦμα γιὰ τὸ ὑπερωκεάνειο ἢ τὸ φορτηγὸ δὲν εἶναι παρὰ ἕνα παιχνίδισμα τοῦ νεροῦ πάνω στὴ σιδερένια πλώρη του. Γι᾽ αὐτό, τὸ ἴδιο βράδι, ἀφοῦ ἤδη εἴχαμε ντύσει τὴ «Χαρὰ» μὲ τὰ πανιὰ τᾹς θύελλας, ποὺ φανερὰ πιὰ ἦταν κοντά μας, τὰ κατεβάσαμε ὅλα, ἀνάψαμε φῶτα στ᾽ ἄλμπουρο, τὴν πρύμη καὶ τὴν πλώρη καὶ χωθήκαμε στὴν καμπίνα, ἀφήνοντας τὸ σκάφος ξυλάρμενο, μὲ τὴ μπάντα στὸν καιρό, γιὰ ξεκούραση κι᾽ ἕναν καλὸν ὕπνο. Τότε ἀπολαύσαμε καὶ τὸ πρῶτο πανηγυρικό μας τσιμπούσι: αὐγὰ καὶ πατάτες τηγανητές.

84

Δ εύ τ ερ η ἑβδ ομάδα Αὐτὴ ἡ ξεκούραση ἀποδείχτηκε ἀπαραίτητη. Ἀλλιῶς, τὸ κακὸ ποὺ δὲν ἄργησε νὰ ξεσπάση θὰς μ὚ς ἔβρισκε ἀπροετοίμαστους. Τὴ νύχτα, ἀστραπὲς ἐξέσχιζαν ὁλοένα τὸν οὐρανὸ κι᾽ ὁ ἄνεμος, ἀλλάζοντας κάθε τόσο διεύθυνση, δημιούργησε μιὰν ἀπαίσια θάλασσα. Τὰ σύρματα ποὺ ρίξαμε στὸ νερό, γιὰ προσγείωση, πιασμένα ἀπ᾽ τὰ πρυμιὰ ξάρτια, μ὚ς ἔδωσαν κάποιαν ἀσφάλεια, ἀλλὰ ὁ ὕπνος μας, μ᾽ αὐτὴ τὴ φουσκοθαλασσιά, ἔγινε ἐφιαλτικός. Κι᾽ ὅταν πιὰ φώτισε ὁ Θεὸς τὴ μέρα, 17 Ἰουνίου, στὶς 5 καὶ 20´, σηκώσαμε ὅλα μας τὰ πανιὰ μ᾽ ἕνα πολὺ ἐλαφρὸ βόρειο ἀεράκι, ποὺ ἔφερνε μιὰ καταπληκτικὴ ὁμίχλη ἀπ᾽ τοὺς μπάγκους τᾹς Νιοὺ Φάουντλαντ. Ἦταν κάτι καινούργιο γιὰ μ὚ς αὐτὴ ἡ πυκνὴ ὁμίχλη. Τὴ φοβόμαστε πιότερο κι᾽ ἀπὸ θύελλα. Δὲν ξέρεις ἂν βλέπης μπροστά σου δέκα ἢ ἑκατὸ μέτρα. Ὁ ὁρίζοντας εἶναι χαμένος, ὁ ἥλιος ἀόρατος. Κι᾽ ἂν στὸ δρόμο σου τύχη κανένα βαπόρι, δὲ σοῦ μένει καιρὸς γιὰ μανοῦβρες, ν᾽ ἀποφύγης τὴ σύγκρουση. Τὰ μάτια μας τρυποῦσαν τὸ ἄσπρο χάος χωρὶς ἀποτέλεσμα. Στὶς ἑφτὰ καὶ τέταρτο κάποιος ρυθμικὸς θόρυβος ἀκούστηκε μέσ᾽ στὴν ἀπέραντη μοναξιά. Ἦταν προπέλα βαποριοῦ. Στὴν ὁμίχλη δὲ μπορεῖς νὰ καταλά85

βης ἀπὸ ποῦ ἔρχεται ὁ θόρυβος. Ὁ ἦχος διαλύεται μέσα της κάνοντας ἕνα σωρὸ παιχνίδια παράξενα. Σηκώσαμε λοιπὸν τὸν ἀνακλαστᾹρα Ραντὰρ καὶ τότε ξεχωρίσαμε σειρᾹνες συνθηματικὲς γιὰ ὁμίχλη ἀπ᾽ τὸ βαπόρι, ποὺ περνοῦσε κάπου νότια, ἄγνωστο σὲ πόση ἀπόσταση ἀπὸ μ὚ς. Ἔτσι πέρασε ὁλόκληρο τὸ πρωΐ. Εἴμαστε στημένοι ἔξω κι᾽ οἱ δυό, ἐποπτεύοντας γύρω μας μὲ ἀγωνία. Κι᾽ ὅταν χρειαζόταν νὰ ποῦμε κάτι, μιλούσαμε ψιθυριστά. Ὁ ὠκεανὸς εἶναι τεράστιος· ἀλλά, σκεπασμένος μὲ ὁμίχλη, σοῦ δίνει τὴν αἴσθηση μι὚ς τόσο πιεστικᾹς μοναξι὚ς, ποὺ κι᾽ ἡ φωνή σου ἀκόμα σὲ φοβίζει. Τὸ μεσημέρι, ἐπὶ τέλους, βγᾹκε ὁ ἥλιος· ὅμως ἡ ὁμίχλη γύρω ἔκρυβε τὸν ὁρίζοντα καὶ στίγμα ἦταν ἀδύνατο νὰ πάρουμε. Μὲ ὑπολογισμοὺς λοιπὸν καταλήξαμε στὸ συμπέρασμα πὼς δὲν εἴχαμε ἀπὸ χθὲς τὸ μεσημέρι καμιὰ πρόοδο. Τὸ πολὺ-πολὺ νὰ μ὚ς ἔρριξε τὸ Γκὸλφ Στρὴμ λίγο βόρεια. Τ᾽ ἀπόγευμα ὁ ἄνεμος ξαναπᾹρε τὴν παλιά του διεύθυνση ἀπὸ ΝΔ, χωρὶς ὅμως τὰ κύματα νὰ ξαναβροῦν τὸν κανονικό τους ρυθμό. Ὥσπου ἦρθε τὸ βράδι μ᾽ ἕναν ξάστερο οὐρανὸ κι᾽ ἕνα λαμπρὸ φεγγάρι. Μόνο ποὺ κάτι ὕποπτες ἀστραπὲς ἔπεφταν νοτιοδυτικὰ κι᾽ ὁ μέτριος ἄνεμος τὶς ἔφερνε ὁλοένα καὶ πιὸ κοντά μας. Ἀπὸ στιγμὴ σὲ στιγμὴ περιμέναμε κάποιο ξέσπασμα. Κατεβάσαμε λοιπὸν τὴ τζένοα, πηγαίνοντας μόνο μὲ τὴ μαΐστρα. Τουλάχι86

στο, σὲ δύσκολες ὧρες, δὲ θά ᾽μουν ὑποχρεωμένος νὰ πάω ὣς τὴν πλώρη, ἀλλὰ μονάχα ὣς τ᾽ ἄλμπουρο, γιὰ τὸ μεγάλο πανί. Σὲ δέκα λεπτά, στὶς 8 καὶ 40´ ἀκριβῶς, ἀναγκάστηκα νὰ μουδάρω ὅσο πιὸ πολὺ μποροῦσα καὶ τὴ μαΐστρα. Εἶναι ζήτημα ἂν εἶχα ἀφήσει πάνω ἀπὸ δυὸ τετραγωνικὰ μέτρα πανὶ κι᾽ ὡστόσο φοβόμουν πὼς ἢ αὐτὸ θὰ χαθᾹ ἢ τ᾽ ἄλμπουρο θὰ γκρεμίση. Τόση ἦταν ἡ δύναμη τοῦ ἀέρα. Ὅταν ἀπ᾽ τὸ παράθυρο τοῦ αὐτοκινήτου σου, ποὺ τρέχει μὲ 60 ἢ 70 χιλιόμετρα τὴν ὥρα, βγάλης τὸ χέρι σου, αἰσθάνεσαι πίεση. Μπορεῖς ὅμως μὲ κάποια μυϊκὴ δύναμη νὰ τὸ κρατήσης σταθερό. Στὴ θύελλα κάτι παρόμοιο εἶναι ἀδύνατο, γιατὶ ὁ ἀέρας δὲν εἶναι σταθερός. Ὅταν λέμε πὼς τρέχει μὲ 40 ἢ 50 μίλια τὴν ὥρα, ἐννοοῦμε τὴ μέση ταχύτητα. Στὴν πραγματικότητα ὅμως τρέχει μὲ ριπές. Πότε πέφτει στοὺς 20 κόμβους καὶ πότε πάει στοὺς 60. Κάτι τέτοιο λοιπὸν συνέβαινε καὶ στὴ «Χαρά». Τὴ μιὰ στιγμὴ ἦταν ὄρθια ἀπὸ ἄπνοια καὶ τὴν ἄλλη, μ᾽ αὐτὸ τὸ μικρὸ ἔστω πανάκι, κουπαστάριζε ἐπικίνδυνα. Σταματήσαμε γιὰ λίγο τὸ γρήγορο τρέξιμο, ὣς νὰ περάσουν ἀπὸ μπρός μας τρία μπουρίνια ποὺ πήγαιναν πρὸς τὰ βόρεια. Τὰ δύο πέρασαν μὲ φοβερὸ σαματά. Τὸ τρίτο μ὚ς βρᾹκε λίγο πρὶν τὰ μεσάνυχτα. Βρισκόμαστε πιὰ καταμεσὶς τᾹς πιὸ ἄγριας θύελλας ποὺ εἶδα ποτὲ στὴ ζωή μου. Δέος μεγάλο μ᾽ ἔπιασε. Ἦταν κάτι τὸ παντοδύναμο: ὁ Θεὸς ὁ ἴδιος. Τὰ 87

μπουμπουνητὰ κατρακυλοῦσαν μὲ τὸν ἐκκωφαντικὸ θόρυβο χίλιων μαζὶ κανονιῶν. Κι᾽ οἱ φλογισμένες σπαθιὲς τῶν ἀστραπῶν φώτιζαν στὴν ἀνταύγειά τους κύματα μανιασμένα ποὺ ἀνακυκλώνονταν βράζοντας κι᾽ ἀφροὺς μεγαλειώδεις ποὺ διαλύονταν καὶ ὑδρατμοὺς ποὺ ἔτρεχαν μὲ τεράστια ταχύτητα τρυπώντας σὰν σκάγια τὰ γυμνά μας πρόσωπα. Μόλις κατέβασα ὁλότελα τὸ πανὶ καὶ τὸ σιγουράρησα καλὰ μὲ σκοινιά, καθήσαμε κι᾽ οἱ δυὸ γερὰ πιασμένοι ἀπ᾽ τὰ παραπέτα τᾹς χαβούζας, χαζεύοντας μὲ τὴ δύναμη καὶ τὸ μεγαλεῖο τούτου τοῦ φοβεροῦ ξεσπάσματος. Ἦταν κάτι ποὺ ξέραμε πώς, ἀργὰ ἢ γρήγορα, θὰ τ᾽ ἀντικρύσουμε. Τὸ ξέραμε καὶ τὸ θέλαμε. Ποτὲ ὅμως δὲ φανταστήκαμε πὼς θά ᾽χε αὐτὴ τὴ μορφή. Μέσ᾽ στὸ σκοτάδι καὶ τὸ ἀφήνιασμα καὶ τὸ σάλο, νιώθαμε κάτι ἀπὸ κοσμογονία· βλέπαμε μπρός μας κάτι ἀπὸ συντέλεια, κι᾽ ἦταν τόσο μεγάλο αὐτό, τόσο θαυμάσιο, ποὺ γέμισε τὶς ψυχές μας μὲ ἱερὸ ρῖγος καὶ δέος· φόβος δὲ χωροῦσε πιὰ μέσα μας. Βρισκόμαστε «ἐνώπιος ἐνωπίῳ». Ὅταν συνήρθαμε κάπως ἀπ᾽ τὴν ἐντύπωση τᾹς πρώτης στιγμᾹς καὶ ξύπνησε μέσα μας τὸ αἴσθημα τᾹς αὐτοσυντηρήσεως, ρίξαμε σύρματα προσγειώσεως ἀπ᾽ τὴν πρύμη, σκοινιὰ πολλά, γιὰ νὰ βοηθοῦν τὴ «Χαρὰ» στὸ τιμόνεμα καὶ νὰ λιγοστεύουν τὴν ταχύτητά της, δέσαμε τοὺς ἑαυτούς μας καλὰ μὲ κοντὸ σκοινὶ ἀπ᾽ τὸ σιμότερο κοτσανέλο κι᾽ ἀρχίσαμε νὰ τρέ88

χουμε μὲ τὴ θύελλα ξυλάρμενοι βορειοανατολικά. Τὰ σκοινιὰ ἔκαναν τὸ θαῦμα τους. Ὄχι μόνο κράτησαν σταθερώτερη τὴν πορεία τοῦ σκάφους, ἀλλὰ ἔσπαζαν καὶ τὴν ἀγριάδα τῶν πιὸ ἐπικίνδυνων κυμάτων πρὶν φτάσουν δίπλα μας. Τὸ ραδιόφωνο ἦταν ἄχρηστο πιά, γιατὶ ἀπ᾽ τὸ φόβο τῶν ἀστραπῶν τὸ κλείσαμε, ἀφοῦ ἀπομονώσαμε καὶ τὴν ἀντέννα. Ὅλη νύχτα ἄγρια μπουρίνια μ὚ς ἔδερναν μὲ μανία κι᾽ οἱ φοβερὲς ἀστραπὲς μ὚ς τρόμαζαν καὶ μαζὶ μ὚ς παρηγοροῦσαν. Βροχὴ δυνατὴ μάστιζε τὴ θάλασσα καὶ ράβδιζε τὶς κορφὲς τῶν κυμάτων, ποὺ ὁρμοῦσαν καταπάνω μας ἀπὸ κάθε διεύθυνση. Ἔμεναν μόνο κάτι κύματα βουνά, ποὺ πότε μ὚ς πέταγαν στὰ ὕψη τους καὶ πότε μ὚ς ἄφηναν νὰ γλιστρήσουμε στὴν κοιλάδα τους. Ἴλιγγος μ὚ς ἔπιανε στὶς κορφές· κι᾽ ὅταν ἡ «Χαρὰ» ἔπαιρνε τὸν κατήφορο, λέγαμε πιὰ πὼς δὲ θὰ ξανανεβοῦμε κι᾽ ἕνα βάρος πλάκωνε τὴν ψυχή μας. Ἡ ταχύτητα τοῦ ἀνέμου θὰ ἦταν μεγαλύτερη ἀπὸ 60 μὲ 70 κόμβους. Ἦταν ἀδύνατο νὰ γυρίσουμε πίσω, νὰ δοῦμε στὶς δυνατὲς σπηλιάδες. Ἡ βροχὴ χτυποῦσε πάνω στὴ νιτσεράδα μὲ τέτοιο θόρυβο, ποὺ δὲν ἄφηνε τὴ φωνή μας ν᾽ ἀκουστᾹ. Ἔπρεπε νὰ φωνάζουμε σὰ νὰ βρισκόμαστε ἕνα χιλιόμετρο μακρυὰ ὁ ἕνας ἀπ᾽ τὸν ἄλλον. Μόλις γυρνούσαμε λίγο τὸ κεφάλι, πρῶτα στὴ μύτη κι᾽ ὕστερα στὰ μάγουλα καὶ τὸ μέτωπο, βόλια μ὚ς τρυποῦσαν οἱ στάλες τᾹς βροχᾹς καὶ τᾹς θάλασσας, ποὺ ὁ ἄνεμος τὶς σφεντόνιζε ἀπά89

νω μας. Στὴν κουβέρτα ἀπάνω τὸ νερὸ μ὚ς ἔφτανε ὣς τὸν ἀστράγαλο, γιατὶ δὲν προλάβαινε νὰ βγᾹ ἀπ᾽ τὰ μπούνια (τὶς εἰδικὲς τρύπες τὶς ἀνοιγμένες στὸ πλάϊ τᾹς κουπαστᾹς). Μέσ᾽ στὴν καμπίνα ὅλα ἦταν μούσκεμα. Ἀπὸ ἀνάγκη νὰ βλεπόμαστε καὶ νὰ ἐπικοινωνοῦμε συνεχῶς μὲ τὴ Σοῦ, δὲν κλείσαμε τὴ συρταρωτὴ πόρτα. Προτιμούσαμε τὴ βροχὴ καὶ τὰ σκασίματα, ποὺ πήγαιναν ἴσια ὣς μέσα στὴν πλωριὰ καμπίνα, παρὰ νά ᾽χουμε τὴν ἀγωνία τί ἔγινε ὁ ἄλλος. Ἂν ἡ Σοῦ, κλεισμένη στὴν καμπίνα, ἔπεφτε ἀπὸ τὰ δυνατὰ τινάγματα καὶ χτυποῦσε τὸ κεφάλι της, ὣς ποὺ νὰ πάρω χαμπάρι καὶ νὰ τὴ βοηθήσω θά ᾽ταν ἀργά. Κι᾽ ἄν, μ᾽ ὅλο ποὺ ἤμουν δεμένος, ἔπεφτα ἐγὼ στὸ νερὸ ἢ μὲ χτυποῦσε καμιὰ ἀστραπή, ὥσπου νὰ βγᾹ ἡ Σοῦ ἔξω, πάλι ἀργὰ θὰ ἔβγαινε... Ἦταν μιὰ τροπικὴ ἢ μ὚λλον «ἐξωτροπικὴ» θύελλα, ὅπως λένε τὰ χάρικεϊν ποὺ περν὚νε ψηλότερα ἀπ᾽ ὡρισμένα πλάτη κοντὰ στὸν τροπικό. Αὐτὸ ἦταν βέβαιο, γιατὶ ἡ διεύθυνση τοῦ ἀνέμου ἄλλαζε συνεχῶς, ὅπως γίνεται πάντοτε στοὺς κυκλῶνες. Θά ᾽πρεπε λοιπὸν νὰ τραβήξουμε ὅσο γίνεται δυτικά, νὰ μποῦμε στὸ «πλεύσιμο» ἡμικύκλιο, ἀφήνοντας ἔτσι τὸ κέντρο νὰ περάση δεξιά μας. Γιατί, ἂν πέφταμε μέσ᾽ στὸ «μάτι» τᾹς θύελλας, μὲ τὶς φοβερὲς ἀνακυκλώσεις καὶ τοὺς βίαιους ἀνέμους, τίποτε δὲ θὰ ᾽μενε ἀπ᾽ τὴ «Χαρὰ» κι᾽ ἀπὸ μ὚ς. Ἦταν ὅμως δύσκολη αὐτὴ ἡ μανούβρα, γιατὶ θά ᾽χαμε ἐπικίνδυνο κῦμα στὴ μπάντα.

90

Βλέποντας πόσο ὡραῖα ἡ «Χαρὰ» πάλευε τὰ κύματα, μὲ τὴ γοργή της κίνηση καὶ πλευστότητα, ἀποχτήσαμε σιγὰ-σιγὰ ἐμπιστοσύνη. Ἂν τὸ πρ὚γμα ἐξακολουθοῦσε ἔτσι, δὲν εἴχαμε τίποτα νὰ φοβηθοῦμε. Ἡ Σοῦ εἶχε ξεχάσει νὰ πάρη ἀπὸ νωρὶς τὸ χάπι της, κι᾽ ὅταν τᾹς τὸ θύμισα, προτίμησε νὰ τ᾽ ἀποφύγη. Ποτὲ πιὰ δὲν τὸ πᾹρε. Εἶναι καταπληκτικὸ πόσο γρήγορα ὁ ἀνθρώπινος ὀργανισμὸς προσαρμόζεται στὶς νέες καταστάσεις. Πιὸ πολύ, ὅταν ὑπάρχει καὶ θέληση. Ἡ Σοῦ ξέρει πὼς μοῦ εἶναι ἀπαραίτητη κι᾽ ἡ θέλησή της ἔχει ἀτσαλωθᾹ. Καὶ στέκεται μπρὸς στὴν εἰδικὴ κουζινίτσα μὲ τὸ στερεοποιημένο οἰνόπνευμα, νὰ ζεστάνη λίγο τσάϊ ἢ νὰ ψήση ἕνα ζωμό. Στεκόταν μ᾽ ἀνοιχτὰ τὰ πόδια, γιὰ μεγαλύτερη βάση, μὲ τὰ δυὸ χέρια της νὰ δουλεύουν, μὲ τὶς πλάτες της γυρισμένες πρὸς τὴν πόρτα, γιὰ νὰ μὴν τρώη τὴ βροχὴ κατὰ πρόσωπο, τραγουδώντας δυνατά, ἀσφαλῶς γιὰ νὰ μοῦ δώση κουράγιο, ποὺ βρίσκομαι ἐκτεθειμένος στὰ πιὸ ἄγρια στοιχεῖα τᾹς φύσης καὶ τρέμω σύγκορμος... Δὲν εἶναι μόνο τὸ μπότζι ἀριστερὰ-δεξιὰ ἢ τὸ σκαμπανέβασμα πρύμη-πλώρη ποὺ κάνουν δύσκολο τὸ περπάτημα καὶ τὸν ὕπνο. Εἶναι καὶ τὸ τίναγμα στ᾽ ἀπάνω, εἶναι καὶ τὸ ξαφνικὸ ἀπροσδόκητο πέσιμο στὸ βάραθρο. Αὐτὴ τὴ νύχτα μένουμε κι᾽ οἱ δυὸ ἄγρυπνοι, πότε πομπέρνοντας τὸ σκάφος γιὰ νὰ προλάβουμε τὰ νερά, πότε ἀλλάζοντας βάρδιες, ποὺ ἡ μεγαλύτερη κρατοῦ91

σε μιὰ ὥρα. Δὲν ἀντέχαμε ἄλλο στὴν ὑπερένταση κι᾽ οὔτε θέλαμε νὰ ἐξαντληθοῦμε, γιατὶ κανένας δὲν ξέρει πόσο θὰ βαστάξη τούτη ἡ κατάσταση. Μόνο ποὺ περάσαμε μιὰ πλαστικὴ κουρτίνα κοντὰ στὴν πόρτα, νὰ ἐμποδίζουμε τουλάχιστο τὴ βροχὴ νὰ περάση ὣς μέσα στὸ σκάφος. Τὰ χαράματα (18 Ἰουνίου) ἕνα θέαμα ἀξέχαστο παρουσιάστηκε στὰ ἔκπληκτα μάτια μας. Ὅλα, οὐρανός, θάλασσα, ἦσαν ἄσπρα σὰν τὸ μπαμπάκι. Λὲς καὶ μ὚ς βρᾹκε χιονοθύελλα. Ἡ δυνατὴ βροχή, ὁ ἀέρας ποὺ σήκωνε ψηλὰ τὰ σκασίματα, ὅλα ἦσαν ἄσπρα. Κι᾽ ἡ «Χαρὰ» ἀνεβοκατέβαινε σ᾽ αὐτὰ τὰ κινούμενα χιονισμένα βουνὰ σὰν τσόφλι. Τὸ πόσο ἔτρεχε ἡ «Χαρὰ» πρὸς τοὺς μπάγκους τᾹς Νιοὺ Φάουντλαντ ἦταν μιὰ ὑπόθεση μόνο. Ἀκόμη καὶ ἡ παρκέτα εἶχε τραβηχτᾹ ἀπάνω, γιὰ νὰ μὴ μπερδευτᾹ τὸ σκοινί της μὲ τὰ σύρματα καὶ τοὺς κάβους ποὺ σέρναμε. Ὑπολογίζαμε πὼς τρέχαμε 2 μὲ 3 μίλια τὴν ὥρα κι᾽ ἂς εἴμαστε ὁλότελα ξυλάρμενοι. Τόση ἦταν ἡ δύναμη τοῦ ἀέρα, ποὺ ὑπολογίζαμε πάνω ἀπὸ 90 κόμβους πάνω στ᾽ ἄλμπουρο καὶ τὰ ξάρτια. Ὧρες-ὧρες, ὅταν ὁ ἄνεμος γυρνοῦσε λίγο καὶ μ὚ς ἔβρισκε στὴ μπάντα, τὸ σκάφος κουπαστάριζε, γιὰ νὰ σηκωθᾹ πάλι, μόλις ὁ ἄνεμος ἔπαιρνε τὴν παλιά του κατεύθυνση ἢ ἔπεφτε κάπως. Πήραμε φωτογραφίες· ἀλλὰ τί φωτογραφίες νὰ πάρουμε, ὅταν ἡ βροχὴ καὶ τὰ σκασίματα ἀπειλοῦν 92

ν᾽ ἀχρηστεύσουν τὴ μηχανή; Μόνο στὰ ἐνδιάμεσα κάτι μποροῦσε νὰ γίνη, αὐτὸ ὅμως δὲν δείχνει τὴν πραγματικὴ ὄψη τᾹς φύσης μ᾽ ὅλη τὴν ἀγριάδα της, μὲ τὰ τεράστια κύματα, ποὺ οἱ κορφές τους, ὅταν ἐμεῖς βουλιάζαμε στὰ λαγκάδια τους, ἔφταναν τὰ δύο τρίτα τοῦ ἄλμπουρου. Κύματα, μ᾽ ἄλλα λόγια, πάνω ἀπὸ ἑπτὰ μέτρα, ὄγκοι ἀπίθανοι, μὲ ἑκατοντάδες τόννους νερό. Κι᾽ ὅμως ἡ «Χαρὰ» ἀνεβοκατέβαινε τὶς ράχες τους σὰν ξέγνιαστο παπί, πάντα φρέσκια καὶ ζωντανή. Πέρασε καὶ τὸ μεσημέρι καὶ γιὰ δεύτερη μέρα μείναμε χωρὶς στίγμα. Πιστεύουμε ὅμως πὼς ἡ θύελλα μ὚ς τράβηξε ἀρκετὰ ψηλά, πρὸς τὴν Νιοὺ Φάουντλαντ, ἀλλὰ ὄχι καὶ πάνω ἀπ᾽ τὸν 39ο παράλληλο. Ἀπ᾽ τὴ συνεχᾹ βροχὴ καὶ τὸ νερό, τὸ κορμί μας εἶχε παπαριάσει. Ἡ πεῖνα εἶχε ρίξει τὸ ἠθικό μας, γιατὶ μόνο τὰ ζεστὰ καὶ οἱ σοῦπες δὲ φτάνουν, ὅταν μάλιστα λείπει ὁ ὕπνος. Πρὸς τ᾽ ἀπόγεμα, ὅταν πιὰ τὰ μπουρίνια ἀραίωσαν κι᾽ ἡ εὐεργετικὴ βροχὴ ἔπαψε νὰ πλακώνη τὰ κύματα, δημιουργήθηκε μιὰ θάλασσα ἔξω ἀπὸ κάθε λογική. Τὰ κύματα χτυπιόντουσαν τώρα μεταξύ τους, κάνοντας πίδακες ποὺ καμιὰ φορὰ χυμοῦσαν πάνω στὴ «Χαρὰ» καὶ τὴ ρίχναν στὸ πλάϊ, σὰ νά ᾽πεσαν τὰ πουντέλια της στὸ καρνάγιο. Ἦταν κάτι τὸ φοβερό. Ὣς καὶ τὰ μαντάρια, ποὺ τόσο καλὰ εἶχαν δεθᾹ, λύθηκαν κι᾽ ἀνέμιζαν ἀπ᾽ τ᾽ ἄλμπουρο σὰν τὰ μαλλιὰ τᾹς τρελλᾹς. Στὶς ὀχτὼ καὶ μισὴ τὸ βράδι, ὕστερ᾽ ἀπὸ ἕνα ὁλό93

κληρο μερόνυχτο, ἡ θύελλα μὲ τὸ τελευταῖο μπουρίνι της πέρασε πάνω μας μὲ ἐκκωφαντικὲς ὁμοβροντίες κι᾽ ἀστροπελέκια καὶ χάθηκε μὲ ταχύτητα τὴν ἴδια στιγμὴ βορειοανατολικά. Τώρα ποὺ ἔφυγε ὁ ρυθμιστὴς ἄνεμος, εἴχαμε τὰ πιὸ φοβερὰ κύματα. Ἡ θάλασσα ἔβραζε γύρω μας κι᾽ ἕνας ἀπαίσιος θόρυβος σηκώθηκε, ὡσὰν τὰ κύματα νὰ τσακίζονταν πάνω σὲ βράχια καὶ ξέρες. Μὲ χίλια ζόρια σηκώσαμε φλόκο θυέλλης, νὰ μετριάσουμε κάπως τὸ ξέφρενο μπότζι· φάγαμε κάτι πρόχειρο καί, μὲ βάρδιες, ξαπλώσαμε νὰ ξεκουραστοῦμε λίγο, ἔτσι ὅπως εἴμαστε, ντυμένοι καὶ βρεμένοι, φορώντας ἀκόμα τὶς σωσίβιες ζακέτες μας. Στὶς 11 καὶ 10´ νέα θύελλα, ἀπὸ ἀνατολικὰ αὐτὴ τὴ φορά, μ὚ς ρίχτηκε. Παράξενο, γιατί, κι᾽ ἂν ὑποθέσουμε πὼς ἡ ἄπνοια σήμαινε ὅτι πέσαμε στὸ μάτι τοῦ κυκλῶνα, οἱ καινούργιοι ἄνεμοι θά ᾽πρεπε νά ᾽ναι μ὚λλον δυτικοί, μιὰ καὶ στὸ βόρειο ἡμισφαίριο γυρίζουν ἀντίθετα ἀπὸ τοὺς δεῖκτες τοῦ ὡρολογίου. Μὴ θέλοντας νὰ π὚με ψηλότερα, ἀριστερήνεμοι πιά, ἀρχίσαμε νὰ ποδίζουμε νοτιοδυτικά. Ἡ ταχύτητα τοῦ σκάφους, μόνο μὲ τὸ μικρὸ φλοκάκι, ἦταν καταπληκτική· γιὰ τοῦτο καὶ πολλὴ θάλασσα πήδησε στὴ χαβούζα καὶ δυὸ-τρεῖς φορὲς τὴ γέμισε ὁλόκληρη πρὶν προφτάση ν᾽ ἀδειάση τὸ νερὸ ἀπὸ τοὺς δυὸ εἰδικούς της σωλᾹνες. Ἡ «Χαρά», τώρα ποὺ πήραμε μέσα ὅλα τὰ σκοινιὰ καὶ ρίξαμε πάλι τὴν παρκέτα, πήγαινε μὲ 94

5-6 κόμβους. Αὐτὸ θὰ πᾹ πώς, γιὰ νὰ τρέχουμε ἔτσι,

μ᾽ αὐτὸ τὸ πανάκι μόνο, ὁ ἄνεμος θά ᾽πιανε πάνωκάτω 60 κόμβους. Ἦταν πολὺ ἐπικίνδυνο αὐτό. Ὄχι μόνο γιατὶ θὰ χάναμε τὴν ἀρματωσιά. Ἀλλὰ γιατὶ τὸ σκάφος καρφώνονταν μὲ τὴν πλώρη πάνω στὸ μεγάλο ἀντίθετο κῦμα ἀπὸ νοτιοδυτικά. Γι᾽ αὐτό, ἀφήνοντας τὸ τιμόνι στὴ Σοῦ, δίνοντάς της συνεχῶς ὁδηγίες πῶς νὰ τιμονεύη κάθε φορά, ἀνάλογα μὲ τὰ σκασίματα ποὺ τά ᾽βλεπε καλύτερα ἀπ᾽ τὴν κουβέρτα τοῦ σκάφους, σύρθηκα σιγὰ-σιγὰ ὣς τὴν πλώρη, κι᾽ ὥρα πολλὴ παιδεύτηκα νὰ κατεβάσω τὸ μικρὸ φλόκο. Ἔπρεπε νὰ βαστιέμαι καὶ μὲ τὰ δυὸ χέρια, κι᾽ ὅταν περνοῦσε τὸ κῦμα, πάλι νὰ πιάνουμαι μὲ τὸ ἕνα καὶ νὰ δουλεύω μὲ τ᾽ ἄλλο. Εἶχα πᾹ τᾹς Σοῦ νὰ πηγαίνη τὸ σκάφος κατάπριμα. Σὲ μιὰ στιγμὴ ὅμως ἕνα κῦμα τεράστιο μ὚ς πᾹρε κι᾽ ἄρχισε νὰ μ὚ς πλανάρη. Ἂν τὸ σκάφος ἔστριβε ἔστω κι᾽ ἐλάχιστα δεξιὰ ἢ ἀριστερά, θὰ ἦταν τὸ τέλος μας, γιατὶ θά ᾽γερνε στὴ μπάντα ἐπικίνδυνα κι᾽ ἡ μούρη του θὰ χώνονταν μέσα, κι᾽ ἂν ξανάβγαινε, θά ᾽βγαινε δίχως ἐμένα. Τὸ φοβόμουν αὐτό, καὶ τά ᾽χασα ἀληθινὰ σὰν εἶδα πὼς τὸ σκάφος ἄλλαξε ξαφνικὰ πορεία παρασυρμένο μὲ ταχύτητα. Ἁρπάχτηκα καὶ μὲ τὰ δυὸ χέρια ὅσο γίνονταν πιὸ γερά, πᾹρα μιὰ μεγάλη ἀνάσα καὶ περίμενα μ᾽ ἀγωνία. Ἀφροὺς γέμισε ἡ πλώρη, καθὼς βούτηξε στὰ νερά, κι᾽ ἔτσι ποὺ εἶχα τὸ πρόσωπο γυρισμένο στὴν πρύ95

μη, εἶδα ξάφνου τὸ σκάφος τόσο μικρὸ καὶ τὴ Σοῦ τόσο ἀπόμακρα! Μ᾽ ἕνα ἀπότομο τίναγμα τοῦ τιμονιοῦ –κάτι παραπάνω ἀπ᾽ ὅ,τι χρειάζονταν, πιότερο ἀπὸ ἔνστικτο παρὰ ἀπὸ γνώση– ἡ Σοῦ, νιώθοντας τόν κίνδυνο, ἔφερε τὸ σκάφος στὴν ἄλλη μεριά. Σὰν φίδι γύρισε ἡ «Χαρὰ» μπρὸς στὰ σαστισμένα μου μάτια. Στὸ τέλος ὅμως, κάνοντας τὴ σωστὴ κίνηση, τό ᾽φερε πάλι στὸ σωστὸ δρόμο, κατάπριμα, καὶ μόνο τότε μπόρεσα νὰ κατεβάσω τὸ μαντηλάκι αὐτό, ποὺ μὲ τὰ τρελλά του χτυπήματα χαστούκιζε ἀλύπητα τὸ πρόσωπό μου. Γι᾽ αὐτὴ τὴ μικροδουλειά, ποὺ δὲν ἤθελε περισσότερο ἀπὸ δυὸ λεπτά, ξεκίνησα στὴ 1 καὶ 10´, κι᾽ ὅταν πιὰ γύρισα πίσω στὸ κόπκιτ καὶ μπᾹκα στὴν καμπίνα νὰ βάλω τὸ φλόκο στὴ θέση του, τὸ ρολόϊ ἔλεγε... 1 καὶ 30´. Ξανάρριξα πάλι τοὺς βρεμένους βαρειοὺς κάβους, κι᾽ ἀφήνοντας τὴ Σοῦ στὸ τιμόνι, ἔπεσα ἐξαντλημένος καταμεσὶς στὸ πάτωμα, πάνω ἀπὸ βρεμένα ροῦχα, πανιὰ καὶ μαξιλάρια, γιὰ νὰ συνέλθω. Στὶς 5, μὲ τὰ χαράματα, ἡ θύελλα πέρασε κι᾽ ὁ ἄνεμος γύρισε κι᾽ ἔμεινε πιὰ σταθερὸς ἀπὸ τὸ βοριά, μὲ ταχύτητα 2830 κόμβους. Εἴμαστε πολὺ κουρασμένοι κι᾽ οἱ δυὸ κι᾽ ἀποφασίσαμε ξυλάρμενοι νὰ σταματήσουμε τὸ σκάφος μὲ τὸν καιρὸ στὸ πλάϊ. Μ᾽ ἕνα ἀπότομο πάτημα τοῦ τιμονιοῦ δεξιά, ἡ «Χαρὰ» γύρισε ἀμέσως ἀνατολικά· ἔμεινε σταματημένη σχεδὸν μὲ τὸ κῦμα στὴ μπάντα· κι᾽ ἔτσι, ξεπέφτοντας πολὺ λίγο ἐξ αἰτίας 96

τᾹς ἐπιφάνειας τᾹς καρίνας της, μ὚ς ἔδωσε τὸν καιρὸ νὰ φ὚με καὶ νὰ ξεκουραστοῦμε. Εἶναι θαῦμα σκάφος ἡ «Χαρά», ἔχει ψυχή, νιώθει. Τὰ μεγάλα κύματα τὴ σηκώνουν ψηλὰ καὶ τὴν πετοῦν ὕστερα στὴ μπάντα, ὁ ἀέρας ὅμως τὴ γέρνει κάπως πρὸς τὴν ὑπήνεμο, τὴ σταβέντο μεριά, κι᾽ ἔτσι, ἐκεῖ ποὺ χρειάζεται, τὸ μπόϊ της μεγαλώνει, γιὰ νὰ μὴν ἀφήση τὰ κύματα νὰ πηδήσουν μέσα. Ὑπολογίζουμε πὼς ξεπέφτει στὸ πλάϊ, καὶ λίγο ἀνατολικά, περίπου ἑνάμισυ μὲ δύο μίλια τὴν ὥρα. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσες μέρες συννεφιά, ὁ ἥλιος μ὚ς ξάφνιασε ξεπροβάλλοντας ὁλόλαμπρος μέσ᾽ ἀπ᾽ τὰ λιγοστὰ πιὰ σύννεφα. Κατὰ τὸ μεσημέρι πήραμε καὶ τὸ πρῶτο στίγμα μέσα σὲ 3 μέρες. Πλάτος 38ο 40´, μᾹκος 61ο 27´. Ὁλόκληρη τροπικὴ θύελλα φάγαμε, ποὺ μ὚ς τράβηξε ψηλά· δεύτερη θύελλα μ὚ς κατέβασε νότια· τώρα εἴμαστε ξυλάρμενοι, κι᾽ ὅμως βρισκόμαστε στὸ ποθητὸ πλάτος. Βέβαια, σὲ μᾹκος εἴμαστε πολὺ πίσω, ὡστόσο εἶναι κάτι νὰ ξέρης πὼς δὲ σοῦ χρειάζονται ἀνεβοκατεβάσματα γιὰ νὰ συνεχίσης τὴν πορεία σου καὶ νὰ πιάσης Ἀζόρες. Αὐτὸ μ὚ς δυνάμωσε τὸ κουράγιο. Τὸ σκαφάκι μας μ὚ς γέμιζε σιγουριά. Κι᾽ ἔτσι, ἀποφασισμένοι νὰ θυσιάσουμε λίγο χρόνο, μείναμε ὅλη μέρα ξυλάρμενοι ὣς νὰ συνέλθουμε γιὰ καλὰ καὶ νὰ συνεχίσουμε τὸ δρόμο μας μὲ συνθᾹκες καλύτερες. Μὲ τὸ δυνατὸ ἥλιο βρήκαμε τὴν εὐκαιρία νὰ στε97

γνώσουμε κάπως καὶ τὰ ροῦχα μας. Κάθε τρεῖς ὧρες παίρνομε ἐναλλὰξ ἀπὸ ἕναν ὑπνάκο, ἐνῶ ὁ ἄλλος, προστατευμένος στὴ θαλπωρὴ τᾹς καμπίνας, ἔβγαινε μόνο κάθε τόσο, νὰ δᾹ στὸν ὁρίζοντα γιὰ κανένα πλοῖο. Τώρα ποὺ τὰ σύννεφα χάθηκαν τελείως, ὁ λαμπρὸς ἥλιος ἔδωσε πάλι στὸ Γκὸλφ Στρὴμ τὸ βαθὺ γαλάζιο χρῶμα του. Μὲ τοὺς κάτασπρους ἀφροὺς καὶ τὸ γαλάζιο αὐτὸ χρῶμα, ὁ ὠκεανὸς ἔμοιαζε σὰν τεράστια ἁπλωμένη ἑλληνικὴ σημαία. Ἀλλάζοντας βάρδια... στὸν ὕπνο, ἀποχτήσαμε σιγὰ-σιγὰ ὅλες μας τὶς δυνάμεις. Τὴ νύχτα αὐτὴ βρήκαμε πρώτη φορὰ καιρὸ νὰ χαζέψουμε τ᾽ ἄστρα, ν᾽ ἀκούσουμε μουσικὴ στὸ ραδιόφωνο, νὰ κουβεντιάσουμε λίγο σὰν ἀνθρώπινα ὄντα. Ὅλα φαίνονταν πάλι ὡραῖα. Τώρα μάλιστα ποὺ φάγαμε πιὰ τὴ θύελλα, αὐτὴν ποὺ φοβόμαστε γιὰ τὸν Ἰούνιο σὲ τούτη τὴν περιοχὴ καὶ στὴν ὁποία ἡ «Χαρὰ» μ὚ς ἔβγαλε ἀσπροπρόσωπους, νιώθουμε τόσο σίγουροι γιὰ τὴν ἐπιτυχία τοῦ ταξιδιοῦ μας, σὰ νά ᾽χουμε ξοφλήσει τοὺς λογαριασμούς μας μὲ τὸν ὠκεανὸ ἢ τουλάχιστο σὰ νὰ ξοφλήσαμε τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ χρέους μας. Τετ άρ τ η 20 Ἰ ουν ίου. Ὁ βοριάς, ποὺ ὅλη νύχτα ἔβγαλε τὰ λυσσακά του, ἔχει καθαρίσει τελείως τὸν οὐρανό. Πρέπει νὰ εἴμαστε πολὺ χαμηλά· καί, γιὰ νὰ ξαναρχίσουμε τὸ δρό98

μο μας, θὰ ἔπρεπε νὰ ψηλώσουμε κάπως. Αὐτὸ θὰ μ὚ς ἔφερνε σὲ σύγκρουση μὲ τὸ ἤδη τεράστιο κῦμα, ποὺ θὰ χτυποῦσε τὴν ἀριστερὴ μάσκα τᾹς «Χαρ὚ς», κι᾽ ἡ πρόοδος ὄχι μόνο μικρὴ θὰ ἦταν, ἀλλὰ καὶ φοβερὰ κουραστική. Προτιμήσαμε λοιπὸν νὰ περιμένουμε ἀλλαγὴ τοῦ καιροῦ. Ἀργὰ ἢ γρήγορα θ᾽ ἄλλαζε. Στὶς ἑντεκάμισυ, ἀργὰ-ἀργά, ἀντίθετα πρὸς τὰ τεράστια κύματα, εἴδαμε νὰ προχωρᾹ ἕνα πλοῖο. Ὧρεςὧρες χάνονταν πίσω ἀπ᾽ τὰ θεόρατα κύματα ἢ κρύβονταν ἀπ᾽ τὰ σκασίματα ποὺ τὸ κουκούλωναν ὁλόκληρο. Ὅταν μ὚ς κατάλαβε, βγᾹκε ἀπὸ τὴν πορεία του καὶ μ὚ς πλησίασε. Γιὰ τὸ πλήρωμά του ἡ «Χαρὰ» θά ᾽πρεπε νὰ παρουσιάζη ἕνα παράξενο θέαμα, ἔτσι ὅπως ἦταν ξυλάρμενη ἀνάμεσα σὲ ἀφρισμένα νερά. Ἴσως μ὚ς νόμισαν καὶ γιὰ ναυαγούς. Τοὺς ζητήσαμε στίγμα, γιατὶ ἀμφιβάλλαμε πολὺ γιὰ τὸ δικό μας, μ᾽ αὐτὰ τὰ κύματα ποὺ ἀχρήστευαν σχεδὸν τὸν ἑξάντα. Ἀλλὰ ἦταν τόσος ὁ θόρυβος τᾹς ἀφρισμένης θάλασσας γύρω, ποὺ στάθηκε ἀδύνατο νὰ τοῦς ἀκούσουμε. Ἄλλη μιὰ βόλτα πᾹραν γιὰ νά ᾽ρθοῦν ἀπὸ σοφράνο, ἐλπίζοντας πὼς ἔτσι θὰ τοὺς ἀκούσουμε, πάλι ὅμως στάθηκε ἀδύνατο. Τελικά, ἀφοῦ βεβαιώθηκαν ὅτι εἴμαστε ἔξω ἀπὸ κάθε κίνδυνο καὶ ἴσως νομίζοντας πὼς ἀκούσαμε τὴν πληροφορία τους, μ὚ς χαιρέτησαν μὲ σφυρίγματα καὶ ξαναπᾹραν τὸν ἀργό τους δρόμο βορειοανατολικά. Ἦταν τὸ πετρελαιοφόρο «Ἔσσο Μπάλτικ». Τὸ μεσημέρι, πρὶν ἀκόμα τὸ πλοῖο χαθᾹ 99

καλὰ-καλὰ στὸν ὁρίζοντα, κατωρθώσαμε νὰ πάρουμε στίγμα, κάπως ἀμφίβολο βέβαια, ἀλλὰ ποὺ ὡστόσο μ὚ς ἔλεγε πὼς πέσαμε πολὺ χαμηλὰ καὶ συμφωνοῦσε μὲ τοὺς ὑπολογισμούς μας: Πλάτος 37ο 50´, μᾹκος 61ο 03´. Αὐτό, κι᾽ ἴσως ἡ ζήλεια, πὼς ἄλλοι π὚ν στὸν προορισμό τους, μ὚ς ἔκανε νὰ σηκώσουμε ἕνα καλὰ μουδαρισμένο πανὶ καὶ φλόκο θυέλλης. Θάλασσες ἢ ὄχι, ἔπρεπε νὰ προχωρήσουμε. Γιὰ τὴν ὥρα πηγαίναμε στὸ ἴδιο πλάτος, ἀνατολικά, κι᾽ ἀργότερα, μὲ τὸ σπάσιμο τοῦ καιροῦ, θὰ ψηλώναμε. Τὸ ἀπομεσήμερο, ὑπολογίζοντας πὼς ἦταν καιρός, ἀνοίξαμε τὸ ραδιόφωνο γιὰ νέα. Εἶχε ἤδη ἀρχίσει ὁ ἀγὼν τᾹς Βερμούδας ἀπὸ τὸ Ρὸντ Ἄϊλαντ καὶ θέλαμε νὰ δοῦμε πῶς πᾹγε αὐτὴ ἡ κούρσα τῶν 635 μιλίων μὲ τὴ θύελλα ποὺ μ὚ς εἶχε βρᾹ. Μάθαμε λοιπὸν πὼς τὸ «Μπολερό», τὸ μεγαλύτερο σκάφος, ἡ γιόλα τοῦ Τζὼν Νίκολας Μπράουν, ποὺ τώρα πιὰ εἶχε πέσει στὰ χέρια τοῦ διάσημου Σουηδοῦ Σάλεμ, ἔσπασε κάθε προηγούμενο ρεκὸρ κι᾽ ἔφτασε πρώτη στὴ Βερμούδα, ἂν καὶ μὲ ζημιὰ στὴν ἀρματωσιά της. Μάθαμε ἀκόμη πὼς πολλὰ ἄλλα σκαφάκια πάθαν ζημίες, ἕνα μάλιστα, τὸ σουηδικὸ «Ἔλντα», βούλιαξε στὶς κοραλλιογενεῖς ξέρες τᾹς Βερμούδας, εὐτυχῶς χωρὶς ἀτύχημα στὸ πλήρωμά του, ποὺ μὲ ἑλικόπτερα καὶ πλοῖα τᾹς ἈκτοφυλακᾹς σώθηκε ὅλο. Τὸ «Φινιστὲρ» τοῦ Κάρλετον Μίτσελ, ποὺ τελικὰ βγᾹκε πρῶτο σύμφω100

να μὲ τὸν ἰσοζυγισμό, ἂν καὶ σὲ σειρὰ τερμάτισε τεσσαρακοστό, δὲν εἶχε ἀκόμη φτάσει στὶς Βερμοῦδες. Ἐν τῷ μεταξὺ στὸ χοντρὸ πανὶ τᾹς μαΐστρας μας ἀνακαλύψαμε ἕνα σωρὸ τρύπες. Τὰ μπαλώματα θά ᾽ταν ἄχρηστα κι᾽ ἔτσι τὶς κλείσαμε μὲ λευκοπλάστη, ποὺ εὐτυχῶς, ὣς τὴν ὥρα, δὲ χρειάστηκε γιὰ τοὺς ἴδιους ἐμ὚ς. Ὅσο ὁ ἥλιος ἔγερνε πρὸς τὴ δύση του, ὁ ἄνεμος ξέφτισε καὶ τὰ κύματα ἔχασαν κάπως τὴν ἀγριάδα τους. Μιὰ περίφημη βραδιὰ μὲ πεντακάθαρο φωτεινὸ οὐρανὸ ἀκολούθησε, σημάδι πὼς καὶ τὰ τελευταῖα ἴχνη τᾹς θύελλας εἶχαν πιὰ χαθᾹ. Αὐτὸ τὸ βράδι, γιὰ πρώτη φορὰ ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσες μέρες, κάναμε τὴ βάρδια μας χωρὶς νιτσεράδες, ποὺ τόσο τὶς εἴχαμε σιχαθεῖ. Γιατὶ μπορεῖ νὰ μ὚ς προστάτευαν κάπως ἀπ᾽ τὰ σκασίματα τᾹς θάλασσας καὶ τὸν ἀέρα, δὲν ἄφηναν ὅμως τὰ μάλλινα ροῦχα ποὺ φορούσαμε νὰ στεγνώσουν. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόση ἁρμύρα ποὺ τὰ πότισε, ἦταν συνεχῶς ὑγρά, ἀκόμα κι᾽ ὅταν τ᾽ ἁπλώναμε ὧρες ὁλόκληρες στὸν ἥλιο. Ἡ ἁρμύρα τραβάει τὴν ὑγρασία τόσο πολύ, ποὺ δὲν προλαβαίνουν νὰ στεγνώσουν. Στὶς ἐννιάμισυ τὸ βράδι εἴδαμε νά ᾽ρχεται ἀπ᾽ τὴν ἀνατολὴ ἕνα πλοῖο. Τοὺς κάναμε σήματα μόρς, ἀλλὰ δὲ μ὚ς εἶδαν ἢ ἀδιαφόρησαν καὶ τράβηξαν τὸ δρόμο τους πρὸς τὸν Κόλπο τοῦ Μεξικοῦ. Ἡ πρόοδος τᾹς «Χαρ὚ς» αὐτὴ τὴ νύχτα ἦταν πολὺ μικρή, ἐξ αἰτίας τοῦ λιγοστοῦ ἀντίθετου ἀέρα· ὅμως 101

αὐτὸ δὲ μ὚ς πείραζε καθόλου, γιατὶ ταχύτης θὰ σήμαινε κάρφωμα τοῦ σκάφους σὲ παλιὸ κῦμα. Ἡ ἴδια κατάσταση συνεχίστηκε καὶ τὴν ἑπομένη, 21 Ἰουνίου. Τὸ στίγμα μας τὸ μεσημέρι ἔλεγε πώς, γιὰ τὸ 24ωρο, κάναμε μόνο 85 μίλια. Ὁ ἄνεμος ὅμως ποὺ ἤδη εἶχε γυρίσει σὲ φρέσκο νοτιοανατολικὸ μ὚ς ἐπέτρεψε νὰ ψηλώσουμε πηγαίνοντας βορειοανατολικά. Κι᾽ ἔτσι ἀφήσαμε πιὰ πίσω μας τὴν περιοχὴ ποὺ οἱ χάρτες λένε πὼς ἔχει τὸν Ἰούνιο τρεῖς θύελλες. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσες μέρες, τὸ Γκόλφ Στρὴμ πᾹρε πάλι τὴν παλιὰ μεγαλοπρεπᾹ του ὄψη. Τὰ κίτρινα κοντὰ φύκια τᾹς Θάλασσας τῶν Σαργασῶν πλήθυναν πάλι γύρω μας καὶ τὰ μικρὰ κατάμαυρα πουλιὰ μὲ τὸ ζωηρὸ πέταγμα ξανάφεραν στὴν ψυχή μας κάτι ἀπὸ τὸ ὠκεάνειο μεγαλεῖο. Χελιδονόψαρα μὲ διαφανᾹ φτερά, σὰν ἀσημένιοι κομᾹτες ἔγραφαν τὰ γρήγορα σάλτα τους, παίζοντας ἢ καὶ γιὰ νὰ ξεφύγουν ἀπὸ τὰ λαίμαργα δελφίνια. Οἱ μικρὲς γαλάζιες μέδουσες, οἱ Ἀργοναῦτες, ταξιδεύουν κόντρα στὸν ἄνεμο, γέρνουν γιὰ μιὰ στιγμή, καθὼς ἡ «Χαρὰ» περνάει δίπλα τους καὶ τὶς μπατάρει μὲ τὸν κυματισμό της, καὶ πάλι σηκώνονται, μόλις ἀπομακρυνθοῦμε. Τέτοιες ἡλιόλουστες μέρες καὶ τέτοιες γραφικὲς νότες ξεπλανεύουν τους θαλασσοδαρμένους ναυτικούς. Μαζί τους ξεχάσαμε κι᾽ ἐμεῖς πὼς λίγο πρὶν μιὰ ἄγρια θύελλα ἔβαλε σὲ κίνδυνο τὴ ζωή μας. Αὐτὴ ἡ μέρα, ἡ μεγαλύτερη τοῦ χρόνου, ποὺ ὁ 102

ἥλιος ἀνατέλλει πιὸ νωρὶς καὶ γέρνει πιὸ ἀργά, θὰ μ὚ς μείνη ἀξέχαστη μὲ τὴν ὀμορφιά της καὶ τὴ μαγεία της. Εἴχαμε ἤδη καλύψει τὸ ἓν τρίτον τᾹς διαδρομᾹς μας ὣς τὶς Ἀζόρες, εἴχαμε πιὰ περάσει τὶς πιὸ ἐπικίνδυνες περιοχὲς μὲ τὶς πολλὲς ὁμίχλες, τὶς πολλὲς θύελλες καὶ τὰ πολλὰ βαπόρια, ὁ ἄνεμος γύριζε πάλι νοτιοδυτικὸς κι᾽ ἐμεῖς νιώθουμε φρέσκοι καὶ ξεκούραστοι γιὰ ὅ,τι καινούργιο μ὚ς ἔρθη. Αὐτὸ τὸ βράδι, μὲ τέτοια διάθεση, εἴχαμε ἕνα τρελλὸ τσιμπούσι: κόττα μὲ ρύζι ἀπὸ κονσέρβα, κέϊκ κονσέρβα καὶ κρασὶ ἀπὸ τὸ δῶρο τοῦ Σίντ. Καί, γιὰ νὰ ὁλοκληρωθᾹ ἡ εὐτυχία μας, στὶς 2 καὶ μισὴ τὴ νύχτα (πρὸς τὴν Παρασκευή, 22 Ἰουνίου), μιλήσαμε μ᾽ ἕνα πλοῖο. Δὲν ἦταν συνηθισμένο πλοῖο αὐτό. Ἦταν ἑλληνικό. Ἀπ᾽ τὸν καιρὸ ποὺ ξεκινήσαμε λαχταροῦσα τὴ στιγμὴ ποὺ καταμεσὶς τοῦ ὠκεανοῦ θὰ μιλοῦσα μὲ πατριῶτες μου. Ἤξερα πὼς δὲ θά ᾽ταν ἐπιβατικό, γιατὶ περνούσαμε πολὺ κάτω ἀπὸ τὴ γραμμή τους. Ἤμουν ὅμως σίγουρος πὼς δὲ μπορεῖ, κάποιο ἀπ᾽ τ᾽ ἀναρίθμητα ἑλληνικὰ φορτηγά, ἕνα ἢ δυό, θ᾽ ἀνταμώναμε. Ἡ τύχη τό ᾽φερε νά ᾽ναι νύχτα κι᾽ ἔτσι ἡ σημαία ἦταν μαζεμένη. Λυπήθηκα πολὺ γι᾽ αὐτό, παρηγοριόμουν ὅμως στὴ σκέψη πὼς κάλλιο ἔτσι παρὰ καθόλου. Στὴν ἀρχὴ δὲν ἀπάντησαν στὰ σήματά μας. Ἴσως δὲν εἶδαν τὸ ἀδύνατο φῶς τοῦ κλεφτοφάναρου σὲ τόσο χαμηλότερο ἀπὸ τὸ δικό τους ὕψος, μὲ τὴν ἀρκετὰ μεγάλη ἀκόμη θάλασσα, ποὺ συχνὰ θὰ σκέπαζε ἀπ᾽ 103

τὸ πεδίο ὁρατότητός τους τὴ «Χαρά». Νεύριασα, γιατὶ δὲν ξέρω πῶς μοῦ ᾽χε μπᾹ ἡ ἰδέα πὼς τὸ πλοῖο ἦταν ἑλληνικό. Ὅταν ὅμως ἀπομακρυνθήκαμε κάπως, τὸ εἴδαμε νὰ παίρνη στροφὴ καὶ νὰ μ὚ς πλησιάζη. Μόλις πέσαμε δίπλα, ὁ καπετάνιος μ὚ς ρώτησε μὲ σπασμένη ἐγγλέζικη προφορά: — Ποι὚ς ἐθνικότητος εἶσθε; — Γκρήκ.

— Εἶσθε Ἕλλην; ἀπορεῖ τώρα σὲ ἄπταιστη καθαρεύουσα.

— Μάλιστα.

— Καὶ ποῦ πάτε; — Ἀπὸ Νέα Ὑόρκη στὴν Ἑλλάδα. Αὐτὴ τὴ φορὰ ἡ φωνή του βγᾹκε πολὺ δυνατώτερη καὶ μὲ πολλὴ δόση σιγουρι὚ς: — Εἶσθε τρελλός!

— ...

— Εἶσθε μόνος; — Ὄχι. Καὶ ἡ γυναίκα μου μαζί.

— Κι᾽ αὐτὴ τρελλὴ εἶναι! Ἑλληνίς; — Ὄχι, Ἀμερικανίς.

— Ἔχω κι᾽ ἐγὼ τὴ δική μου, ἐδῶ στὴ γέφυρα, δίπλα μου.

— ...

— Νὰ βάλετε ἐμπρὸς τὴ μηχανὴ καὶ νὰ κατεβᾹτε σὲ χαμηλότερα πλάτη. Θὰ βρᾹτε ἄσχημο καιρὸ τόσο ψηλά.

104

— Καπετάνιε μου, τὸν καιρὸ τὸν φάγαμε, κι᾽ ἐκτὸς αὐτοῦ, δὲν ἔχουμε μηχανή. Ἡ φωνή του ἔγινε ἀκόμη δυνατώτερη καὶ γεμάτη ἀπὸ ἀπόλυτη πιὰ πεποίθηση: — Μὰ ἐσεῖς εἶσθε θεότρελλος! Μέσ᾽ ἀπὸ τὸν τηλεβόα ἀκούσαμε σχόλια πρὸς τοὺς ἄλλους συναδέλφους του ναυτικοὺς καὶ τὴ γυναῖκα του, ποὺ κάθε τόσο διέκοπταν ὁ θόρυβος τοῦ ἀνέμου καὶ τὸ βουητὸ τᾹς θάλασσας. Καὶ μέσ᾽ στὰ λόγια αὐτὰ ἔνιωσα τὴν ὑπερηφάνεια τοῦ Ἔλληνα, εἶδα τὰ ἴδια συναισθήματα ποὺ κυριαρχοῦσαν καὶ στὴ δική μου ψυχή. Ἡ συγκίνηση ἦταν φανερὴ στὴ φωνὴ καὶ τῶν δυό μας. Ἡ Σοῦ, ποὺ εἶχε βγᾹ κι᾽ αὐτὴ στὴ χαβούζα, ἕτοιμη νὰ γράψη τὶς πληροφορίες ποὺ θὰ μ὚ς ἔδιναν, μὲ ρώτησε γιατὶ μαλώνουμε. «Δὲ μαλώνουμε», τᾹς λέω. «Ἁπλῶς κουβεντιάζουμε. Εἴμαστε Ἕλληνες.» Πρὶν χωρίσουν καὶ πάλι οἱ δρόμοι μας, ἀνταλλάξαμε στοιχεῖα καὶ μ὚ς ἔδωσαν στίγμα καθ᾽ ὑπολογισμόν. Πλάτος 38ο 20´ Β. ΜᾹκος 57ο 50´ Δ. Ὄνομα πλοίου «Ἄλκιμος» τᾹς Ἑταιρίας «Ἄλκιμος». Ὁ καπετάνιος Χιώτης. Δὲν εἴμαστε βέβαιοι γιὰ τ᾽ ὄνομά του. Μέσ᾽ στὸν ἀέρα ἀκούστηκε κάπως σὰν Κωνσταντῖνος Ὀνδώνης. Ἐδῶ ὅμως, στὴν Ἑλλάδα, ἔμαθα πὼς εἶναι Παναγιώτης Περατικός. Ἴσως λάθος ἀκούσαμε ἐκείνη τὴ νύχτα, ἴσως καὶ ν᾽ ἄλλαξε καπετάνιο τὸ πλοῖο. Μ὚ς εὐχήθηκε καλὴ τύχη καὶ μοῦ ζήτησε νὰ τοῦ 105

γράψω, νὰ ξέρη πὼς ἔφτασα στὸν προορισμό μου. Ἀσφαλῶς θὰ τό ᾽μαθε πιὸ γρήγορα ἀπ᾽ τὶς ἐφημερίδες. Μ᾽ ὅλη μας τὴν ψυχὴ τὸν εὐχαριστοῦμε, καθὼς κι᾽ ὅλους τοὺς ἄλλους ναυτικοὺς ποὺ σταμάτησαν στὸν ὠκεανὸ γιὰ νὰ μ὚ς δώσουν τόσο κουράγιο καὶ δύναμη μὲ τὴ σύντομη ἐπαφή τους. Ὁ φρέσκος νοτιοδυτικὸς γρήγορα μ὚ς ἀπομάκρυνε κι᾽ ἔτσι μέσ᾽ στὴ μισοσυννεφιασμένη νύχτα βρεθήκαμε πάλι μόνοι, κατάμονοι. Κι᾽ ἡ μοναξιά μας, ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὴν ἀντάμωση μὲ πατριῶτες, ἦταν τώρα πιὸ ἄγρια. Τὸ ρεῦμα τοῦ Λαμπραντόρ, συγκρουόμενο μὲ τὸ Γκὸλφ Στρήμ, ἔκανε τὴ θάλασσα γύρω μας ἀνάκατη· μὲ τὸ συννέφιασμα τοῦ οὐρανοῦ, τὸ βαρόμετρο ἄρχισε νὰ πέφτη. Μήπως ὁ καπετάνιος τοῦ «Ἄλκιμος» εἶχε δίκιο; Μήπως κι᾽ ἄλλη φουρτούνα μ὚ς περίμενε; Γιὰ καλὸ καὶ γιὰ κακὸ μουδάραμε τὸ μεγάλο πανί. Ὅλο αὐτὸ τὸ πρωϊνό, νοτιοδυτικά, μαγειρεύεται θύελλα. Μ᾽ ὅλη τὴ φρεσκαδούρα, ποδίζουμε, ὥστε τρέχοντας ν᾽ ἀποφύγουμε τὴν ἐπικίνδυνη περιοχή. Γρήγορα ὁ οὐρανὸς σκεπάστηκε μὲ μαῦρα σύννεφα πού ᾽καναν τὴ θάλασσα σκοτεινὴ κι᾽ ἄγρια. Ἡ «Χαρὰ» ἦταν σὰν τὸ ποντίκι μέσα στὴ φάκα, μὲ μόνο μιὰ τρύπα μπροστά της· ἂν προλάβαινε νὰ βγᾹ πρὶν κλείση ἡ πόρτα, θὰ γλύτωνε. Ξαφνικὰ ἕνα δυνατὸ τράνταγμα στὰ πρυμιὰ ξάρτια μ᾽ ἔκανε νὰ γυρίσω πίσω τρομαγμένος, γιὰ ν᾽ ἀνακαλύψω πὼς ἡ προπέλα τᾹς παρκέτας εἶχε κοπᾹ.

106

Ἀσφαλῶς κανένας σμπρίλιος θὰ τὴν κατάπιε γιὰ μεζέ. Εὐτυχῶς, ὅλα τὰ ἐξαρτήματα, δοιάκι, ξάρτια, ρολόγια, τὰ εἴχαμε διπλὰ κι᾽ ἔτσι γρήγορα τὴν ἀντικαταστήσαμε. Ὣς τὸ μεσημέρι μὲ τὸ τρελλὸ τρέξιμο τᾹς «Χαρ὚ς» γλυτώσαμε ἀπ᾽ τὴ φάκα τᾹς θύελλας ποὺ τράβηξε βόρεια καὶ μπήκαμε σὲ περιοχὴ μὲ καθαρώτερο οὐρανὸ καὶ λαμπερὸ ἥλιο. Τὸ στίγμα μ὚ς ἔδωσε πλάτος 38ο 43´, μᾹκος 56ο 15´. Εἴχαμε ἀνεβᾹ ἀρκετὰ κι᾽ ἔτσι ἀλλάξαμε πορεία, πηγαίνοντας πιὰ ἀνατολικά. Μεσημέρι σὲ μεσημέρι 132 μίλια. Πολὺ καλὴ πρόοδος. Μὲ τὴ Σοῦ στὸ τιμόνι ὣς τὶς 3, ἂν καὶ μὲ πολὺ μουδαρισμένο πανί, κάνουμε 20 μίλια. Τὰ κύματα, ἂν καὶ ὁ ἄνεμος πολὺ φρέσκος, ἦταν τώρα πιὸ κανονικά. Ἡ ἴδια ταχύτητα ἐξακολούθησε ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα. Σ᾽ ἄλλες τρεῖς ὧρες κάνουμε ἀκριβῶς 20 μίλια ἀκόμη. Ἀπὸ τὴν ὥρα ποὺ μιλήσαμε μὲ τὸ «Ἄλκιμος», στὶς 2 καὶ 30´ τὴ νύχτα, ὣς τὶς 6 καὶ 30´ τ᾽ ἀπόγευμα, εἴχαμε καλύψει 100 μίλια. Πάνω ἀπὸ 6 κόμβους ταχύτητα εἶχε ἡ «Χαρὰ» μὲ μοῦδες. Καὶ πάλι ὁ οὐρανὸς σκεπάστηκε μὲ σύννεφα. Στὸ πηχτὸ σκοτάδι τᾹς νύχτας αὐτᾹς, μὲ τὰ κύματα νὰ πηδοῦν συχνὰ μέσ᾽ στὴ χαβούζα, τιμονεύουμε κάπως νότια ἀπὸ ἀνατολικά. Τουλάχιστο λιγοστεύει ἔτσι ὁ κίνδυνος νά ᾽ρθη τὸ πανὶ φύλλο. Ἄγρια πολὺ ἡ νύχτα, καὶ τὸ βογγητὸ τᾹς θάλασσας τὴν ἀγρίευε περισσότερο. Στὸ τέλος τᾹς τρίω107

ρης βάρδιας εἴμαστε πάλι φοβερὰ κουρασμένοι. Τὸ κόκκινο φῶς τᾹς πυξίδας, τὸ μόνο λαμπερὸ σημάδι στὸν γύρω μας ζόφο, μ὚ς ἔφερνε γρήγορα νύστα καὶ ἡ ἁρμύρα τᾹς θάλασσας κούραζε τὰ μάτια μας ἀκόμη περισσότερο. Κάπου θὰ ἔπρεπε νὰ βρίσκεται ἕνα γεμάτο φεγγάρι. Ἀλλὰ τὸ πυκνὸ παραπέτασμα τῶν νεφῶν οὔτε τὴν πιθανὴ θέση του δὲ σ᾽ ἄφηνε νὰ ὑποψιαστᾹς. Μετὰ τὰ μεσάνυχτα (πρὸς τὴν 23 Ἰουνίου), κατεβάσαμε ἐντελῶς τὴ μαΐστρα. Ὁ ἄνεμος δυνάμωσε πολύ, ὥστε νὰ μὴν ὑπάρχη διαφορὰ καὶ μὲ φλόκο μονάχα. Τρέχαμε μὲ μέση ταχύτητα πάνω ἀπὸ 5 κόμβους. Ὅταν ἔφεξε γιὰ καλὰ ἡ μέρα, ἀλλάξαμε καὶ πάλι πορεία, αὐτὴ τὴ φορὰ πηγαίνοντας ἀνατολικά. Μὲ τὸ στίγμα μας στὶς 8 καὶ 30´ ἀνακαλύψαμε πὼς ἡ «Χαρὰ» εἶχε σπάσει τὸ προηγούμενο ρεκόρ της γιὰ 24 ὧρες. Ἀπὸ χτὲς 8 καὶ 30´ ἔκανε 165 μίλια, ἂν καὶ μόνο μὲ ἐργαζόμενο φλόκο γιὰ ὀχτὼ ὁλόκληρες ὧρες. Στὸ μεσημβρινὸ ὅμως στίγμα ἡ καλυφθεῖσα ἀπὸ 12 σὲ 12 ἦταν μόνο 153 μίλλια, κι᾽ αὐτὸ γιατὶ ἐξακολουθήσαμε καὶ τὶς ὑπόλοιπες τρισήμισυ ὧρες ἀπὸ τὸ πρωϊνὸ στίγμα μονάχα μὲ τὸ φλόκο. Ἄλλωστε ἕνας δυνατὸς γαρμπᾹς 25-30 κόμβων ἔκανε τὴ θάλασσα πολὺ ἀκατάστατη, μὲ πολλοὺς ἀφρούς, καὶ κάθε μεγαλύτερη ταχύτητα θά ᾽ταν ἐπικίνδυνη. Τὸ ἀπόγευμα ἡ ὁρατότης περιωρίστηκε πολύ, γιατὶ μὲ τὸν δυνατὸ ἀέρα ἦρθε μιὰ ἐχθρικὴ πάχνη.

108

Τὸ ἴδιο αὐτὸ ἀπόγευμα, μὲ λιγοστὸ ἥλιο, πήραμε στίγμα ἀρκετὰ ἀκριβές. Τουλάχιστο συμφωνοῦσε μὲ τοὺς ὑπολογισμούς μας τᾹς παρκέτας. Πλάτος 38ο 30´. ΜᾹκος 52ο 39´. Ἀκριβῶς τὸ ἥμισυ τᾹς ἀποστάσεως Νέας Ὑόρκης-Φλόρες τῶν Ἀζορῶν. Ξεκαθαρίζουμε ἔτσι καὶ τὸ τελευταῖο ἀνατολικὸ ὅριο τᾹς Νιοὺ Φάουντλαντ. Τώρα δὲν ἔχει γιὰ μ὚ς ἐπιστροφή. Μὲ τὸ Γκὸλφ Στρὴμ νὰ μ὚ς σπρώχνη, μόνον «ἐμπρὸς» ὑπάρχει γιὰ μ὚ς. Σ᾽ αὐτὸ τὸ ἐμπρὸς ἕνας ἄλλος κίνδυνος καραδοκεῖ: πλησιάζουμε μὲ ταχύτητα τὸ κατώτερο ὅριο τᾹς ζώνης τῶν πάγων γιὰ τὸ μᾹνα Ἰούνιο. Εἶναι γιὰ μ὚ς κάτι ἄγνωστο, ποὺ ἐρεθίζει τὴ μνήμη μὲ πολλὲς τραγωδίες, ποὺ φέρνει μέσα μας ἕνα ἀνομολόγητο ρῖγος καὶ ποὺ δὲν ξέρουμε τί ὅραμα θὰ μ὚ς ἀποκαλύψη ἢ πιὸ μοιραῖο θὰ μ὚ς ἐπιφυλάξη. Αὐτὴ ἡ σκέψη, μαζὶ μὲ τὸ δυνατὸ ἀέρα καὶ τ᾽ ἄγρια σκαστὰ κύματα, δὲ μ὚ς ἀφήνουν νὰ χαροῦμε καὶ νὰ γιορτάσουμε ὅπως πρέπει τὴν καλή μας πρόοδο. Τὸ ἠθικὸ καὶ τῶν δυό μας εἶναι πολὺ πεσμένο ἀπόψε. Γιὰ τὸ καλὸ μόνο φάγαμε λίγο κέϊκ, ἔτσι, νὰ ποῦμε πὼς κάνουμε καὶ μιὰ πολυτέλεια, κι᾽ ἤπιαμε λίγο λικέρ. Στὶς 7 καὶ 30´ εἴχαμε πιὰ μπᾹ καὶ σὲ νέα ζώνη χρόνου (+3) κι᾽ ἔτσι τέλειωσε ἡ δεύτερη ἑβδομάδα τοῦ ταξιδιοῦ τᾹς «Χαρ὚ς». Θά ᾽πρεπε νά ᾽μαστε πλησιέστερα πρὸς τὶς Ἀζόρες. Ἡ θύελλα ὅμως μ὚ς καθυστέρησε.

109

Τρ ί τ η ἑβδ ο μ άδα Τώρα πιά, στὴν καρδιὰ τοῦ Γκὸλφ Στρήμ, ἡ «Χαρά», ἐλεύθερη σὰν πουλί, πετάει γοργὰ πρὸς τὸ τέλος τᾹς πρώτης περατσάδας. Οἱ Ἀζόρες βρίσκονται ἀκόμη χίλια μίλια μακρυά, ἔχουμε ὅμως ἀφήσει καὶ πίσω μας, ἄλλα χίλια μίλια. Γοργὰ π὚με καταμεσὶς τοῦ ὠκεανοῦ. Ἡ προσοχή μας εἶναι ἀκόμη μεγαλύτερη τώρα, γιατί, ἂν κάτι συμβᾹ στὸ σκάφος, ἐπιστροφὴ δὲν ὑπάρχει. Ἡ «Χαρὰ» ἔστρωσε πιὰ γιὰ καλὰ τὸ δρόμο της. Μέρα τὴ μέρα κόβει χαρούμενη μίλια κι᾽ ἡ ζωή μας ἔχει πάρει τὸν ἴδιο ρυθμὸ τοῦ Γκὸλφ Στρήμ. Ὅλες μας οἱ κινήσεις, ὅλες μας οἱ ἐνέργειες ἀκολουθοῦν τὸ ρυθμικό του κυματισμό. Μιὰ ρουτίνα κυριαρχεῖ στὴ ζωή μας, μιὰ ρουτίνα ὅμως κάθε ἄλλο παρὰ πληχτική. Αὐτὸ ποὺ κάθε πρωῒ βλέπουμε μόλις φέξη εἶναι τόσο ἀπέραντο καὶ τόσο ὄμορφο! Οἱ ἐφήμεροι ἀφροὶ τοῦ γαλάζιου κύματος κάνουν τόσα παιγνίδια προσπερνώντας τὴ «Χαρά». Τὰ δελφίνια, ὅλο χάρη, μ὚ς τριγυρίζουν κάθε τόσο. Οἱ μικρὲς γαλάζιες μέδουσες, πιὸ πολλὲς τώρα, ἀναδίνουν παράξενες ἀναλαμπὲς στὶς ἀχτίδες τοῦ φλογεροῦ ἥλιου. Τὰ κίτρινα φύκια, κεντήματα σὲ περσικὸ χαλί, στολίζουν τὸ βαθὺ γαλάζιο χρῶμα τᾹς θάλασσας. Τ᾽ ἀσίγαστα λευκὰ μικρὰ πουλάκια, οἱ ἀλᾹτες αὐτοὶ τοῦ ὠκεανοῦ, ποὺ ἔχουν 110

γιὰ σπίτι τους τὸ νερό, παίζουν μὲ τὴν παρκέτα μας. Τὸ βράδι τ᾽ ἄπειρα ἀστέρια μ὚ς γνέφουν φιλικά, κι᾽ ὁ οὐρανός, διατμισμένος στὴ ρομαντικὴ διάχυση τοῦ σεληνόφωτος, γλυκαίνει μέσα μας τὴν ἀγριάδα τᾹς ἀπεραντωσύνης, μαλακώνει στὴν ψυχή μας τὸ δέος τᾹς ἀπόλυτης μοναξι὚ς. Κι᾽ ἐμεῖς, τόσο δὰ μικροί, ἀσήμαντα ἀνθρώπινα στίγματα ἀφημένα στὸ ἔλεος τῶν στοιχείων τᾹς φύσης, χαιρόμαστε μ᾽ ὅλες μας τὶς αἰσθήσεις, μ᾽ ὅλη μας τὴν ὕπαρξη, αὐτὸ ποὺ ζητούσαμε ἀπὸ τὴν περιπέτεια. Ὁ Θεὸς εἶναι γύρω μας. Τὸ καλωσυνάτο βλέμμα του μ὚ς θωπεύει μὲ τὶς χιλιάδες τ᾽ ἄστρα· τὸ κῦμα του μ὚ς χαϊδεύει ἁπαλά· κι᾽ ἡ γερή του ἀνάσα, ὁ εὐεργετικὸς πρίμος ἄνεμος, γεμίζει τὴν ψυχή μας ἐλπίδες καὶ πίστη. Εὐλογημένη νά ᾽ναι ἡ στιγμὴ ποὺ γεννηθήκαμε. Εὐλογημένη νά ᾽ναι ἡ ὥρα ποὺ ξεκινήσαμε. Μέρα τὴ μέρα, μπαίνουμε πιὸ βαθιὰ στὰ μυστήρια τᾹς φύσης. Καὶ κάθε στιγμὴ εἶναι γεμάτη ἀπὸ κάτι ἀπρόοπτο, κάτι καινούργιο... Κυ ρ ι ακὴ 24 Ἰουν ίου. Ὥρα 12. Πλάτος 38ο 30´, μᾹκος 51ο 04´. Μεσημέρι σὲ μεσημέρι 113 μίλια, μόνο μὲ τὸν ἐργαζόμενο φλόκο. Ὁ ἄνεμος νοτιοδυτικός, μὲ ταχύτητα 15 κόμβους. Γιὰ ξεκούραση τῶν πανιῶν τ᾽ ἀλλάζαμε κάθε τόσο, κι᾽ ἔτσι, μόλις τέλειωσε τὸ μάθημα γιὰ τὸ στίγμα μας, κατεβάσαμε τὸ φλόκο, νὰ πάρη τὴ 111

θέση του ἡ τζένοα. Στὴν προσπάθεια νὰ φερμάρω μὲ τὸ βιντσάκι τὸ μαντάρι, ὁ φλόκος ἦρθε ὅλος ἀπάνω μου. Δὲν εἶχα προσέξει πὼς ἡ λιγαδούρα ποὺ συγκρατοῦσε τὸ γάντζο στὴν τσούντα τοῦ πανιοῦ εἶχε φαγωθᾹ. Κι᾽ ἔτσι τὸ μαντάρι ἔμεινε ψηλά, ἄχρηστο. Εὐτυχῶς ποὺ γιὰ τοὺς φλόκους εἶχα τέσσερα μαντάρια κι᾽ ἡ ζημιὰ διορθώθηκε. Σκόπευα ὡστόσο μὲ τὴν πρώτη εὐκαιρία, ὅταν ἡ θάλασσα ἡσύχαζε, ν᾽ ἀνέβω στ᾽ ἄλμπουρο καὶ νὰ τὸ ξαναπιάσω. Ἐν τῷ μεταξὺ τὸ νερὸ ἀπ᾽ τὸ πλωριὸ ντεπόζιτο ἄρχισε νά ᾽χη μιὰ παράξενη γεύση. Ἴσως ἔφταιγε αὐτὸ ποὺ τὶς τελευταῖες μέρες νιώθαμε λίγο κακοδιάθετοι, μ᾽ ἐλαφροὺς πονοκέφαλους. Δὲν ἔπρεπε, καταμεσὶς τοῦ ὠκεανοῦ, χωρὶς ἐλπίδα βοήθειας ἀπὸ πουθενά, νὰ διακινδυνεύσουμε. Γι᾽ αὐτό, ἀπὸ κεῖνο τ᾽ ἀπόγευμα, τὸ νερὸ αὐτοῦ τοῦ ντεπόζιτου τὸ μεταχειριζόμαστε μόνον ὕστερα ἀπὸ γερὸ βράσιμο, γιὰ μαγείρεμα καὶ πλύσιμο τῶν δοντιῶν. Στὸ δυνατὸ ἥλιο βρήκαμε εὐκαιρία νὰ στεγνώσουμε ἕνα σωρὸ ὑγρὰ ροῦχα. Μ὚λλον νὰ τ᾽ ἀερίσουμε, γιατί, μὲ τὴν ἁρμύρα ποὺ ἦταν ποτισμένα, δὲν ἔπαιρναν ἀπὸ στέγνωμα. Κάθε ὥρα ὁ γαρμπᾹς φρεσκάριζε περισσότερο. Ἡ «Χαρὰ» ἔκανε 6 μὲ 7 μίλια τὴν ὥρα μέσα στὴν περιοχὴ τῶν πάγων, γιὰ τὸν μᾹνα Ἰούνιο πιά. Μόνο στίς 6 τ᾽ ἀπόγευμα ἔσπασε κάπως κι᾽ ἐλαφριὰ πάχνη μ὚ς ἐμπόδισε νὰ πάρουμε στίγμα. Ὅμως τώρα ποὺ ξέρουμε τὸ πλάτος μας, μποροῦμε νὰ βασιστοῦμε μὲ πιό112

τερη ἐμπιστοσύνη στὰ πολὺ ἀκριβᾹ μας ὄργανα: στὴν πυξίδα γιὰ πλάτος καὶ στὴν παρκέτα γιὰ μᾹκος. Ἡ πάχνη γύρισε τὴ νύχτα σὲ ὁμίχλη κι᾽ ὣς τὸ πρωῒ τᾹς 25ης ὁ οὐρανὸς ἦταν κατάφορτος ἀπὸ βαρειὰ σύγνεφα. Στὶς ὀχτὼ μιὰ δυνατὴ βροχὴ ἔσβησε ὁλότελα τὸν ἄνεμο καὶ μόνο κατὰ τὸ μεσημέρι ἄρχισε πάλι νὰ καθαρίζη ἡ ἀτμόσφαιρα. Μὲ τὴν ἄπνοια καὶ τὸ ἀρκετὰ μεγάλο κῦμα, εἴχαμε πολὺ μπότζι. Τὸ ἴδιο αὐτὸ μεσημέρι εἴχαμε κιόλας βγᾹ ἀπὸ τὴν περιοχὴ τῶν πάγων. Ἡ ὁμίχλη καὶ ἡ βροχὴ ἦσαν πολὺ φυσικὰ φαινόμενα καὶ ὀφείλονταν σὲ διαφορὰ θερμοκρασίας, ἐφ᾽ ὅσον ὅλο αὐτὸ τὸ διάστημα περνούσαμε τὴ ζώνη τοῦ ψυχρότερου νεροῦ, ποὺ ἔρχεται σὲ σύγκρουση μὲ τὸ Γκὸλφ Στρήμ. Πάγους ὅμως ἢ τρίμματα πάγου δὲ συναντήσαμε πουθενά. Παρ᾽ ὅλη τὴ μπουνάτσα, ἀπὸ χθὲς τὸ μεσημέρι εἴχαμε καλύψει 124 μίλια. Φαίνεται πὼς ὁ χτεσινὸς ἀέρας βοήθησε πολὺ καὶ τὸ Γκὸλφ Στρὴμ ἔκανε τὸ θαῦμα του, νὰ μ὚ς σπρώξη κάπως περισσότερο μὲ τὸ δυνατὸ του ρεῦμα. Τ᾽ ἀπόγευμα, μ᾽ ἐλαφρὸ ἄνεμο, δοκίμασα νὰ σηκώσω τὴ μαΐστρα, μάταια ὅμως· ἡ ματισιὰ τοῦ συρματόσχοινου ψηλὰ στὸ μαντάρι εἶχε σφηνωθᾹ στὴ σχισμὴ τοῦ μακαρ὚ τᾹς τσούντας στὸ ἄλμπουρο. Πήγαινε πολύ. Αὐτὸ εἶναι τὸ δεύτερο μαντάρι ποὺ χάναμε. Γι᾽ αὐτό, μὲ φοβερὸ μπότζι, ποὺ φαίνονταν πιὸ φοβερὸ ὅσο ἀνέβαινα ψηλὰ στὸ ἄλμπουρο, τρεῖς φορὲς 113

δοκίμασα νὰ κατεβάσω τουλάχιστο τὸ φλόκο ποὺ εἴχαμε χάσει τὴν πρώτη φορά. Στὴν τρίτη προσπάθεια, μ὚λλον ἀπὸ πεῖσμα, τὰ κατάφερα, ἐνῶ ἡ Σοῦ, τιμονεύοντας ὅσο μποροῦσε τὸ σκάφος γιὰ νὰ μὴν κουνιέται πολύ, μοῦ ᾽παιρνε φωτογραφίες. Μέσα σὲ λιμάνι ἢ σὲ κλειστὸ χῶρο τὸ σκαρφάλωμα στ᾽ ἄλμπουρο εἶναι παιγνιδάκι. Στὸν ὠκεανὸ ὅμως, κι᾽ ἕνα μέτρο πάνω ἀπ᾽ τὴν κουβέρτα, φοβ὚σαι. Ἄλλωστε στὴ «Χαρὰ» δὲν ὑπᾹρχε σκαλίτσα στὰ ξάρτια. Ὅταν κατέβηκα, ὕστερα κι᾽ ἀπ᾽ τὴν τρίτη ἀπόπειρα, τὰ πόδια καὶ τὰ χέρια μου εἶχαν γδαρθᾹ ἀπὸ μέσα, τόσο σφιχτὰ κρατιόμουν νὰ μὴ μὲ ρίξη τ᾽ ἄλμπουρο μακρυά, μὲ τὰ τρελλὰ κουνήματα. Γιὰ τὸ μαντάρι τᾹς μαΐστρας, ἀφοῦ δοκίμασα ἕνα σωρὸ ἄλλα κόλπα μὲ τὸ σημαιόσκοινο καὶ τὸ μπαλαντσίνι, τ᾽ ἄφησα γι᾽ ἀργότερα, ὅταν καὶ ἂν ἡ θάλασσα ἡσυχάση. Πρὸς τὸ παρὸν σηκώσαμε τὸ μεγάλο πανὶ μουδαρισμένο μ᾽ ἕνα φλοκομάνταρο. Ὁμίχλη καὶ πάλι, σὰν χτές, ἦρθε νὰ σκεπάση τὸν ὁρίζοντα καὶ μόνο στὶς ἑφτά, τὸ δειλινό, φάνηκε λίγο ὁ ἥλιος – ἀλλὰ πολὺ χαμηλὰ στὸν ὁρίζοντα, ὥστε νὰ βασιστοῦμε σὲ στίγμα μήκους. Ἡ νύχτα ἦταν καθαρὴ καὶ φωτεινή. Ὁ λιγοστὸς ἀέρας ἄφησε τὴ θάλασσα νὰ καθήση λίγο κι᾽ ἔτσι, ἐλεύθεροι ἀπὸ νιτσεράδες καὶ μπότες, χαρήκαμε ἥσυχα τὴν ὀμορφιά της. Ἡ καμπίνα, πεντακάθαρη ὅπως τὴν εἶχε κάνει ἡ Σοῦ, μὲ τὸ ραδιοφωνάκι της, ἦταν 114

ὅλο θαλπωρή. Τὸ λιγοστὸ φῶς τοῦ «τσάρτρουμ» ἔρριχνε γλυκὲς ἀνταύγειες στὰ βερνικωμένα μαόνια καὶ τὸ φῶς τοῦ φεγγαριοῦ ἔπαιζε μὲ τὸ ἀργοκούνημα τοῦ σκάφους, καθὼς περνοῦσε ἀπ᾽ τὴν πλωριὰ μπουκαπόρτα ἀπὸ διαφανὲς πλαστικὸ γυαλί. Κάθε τρεῖς ὧρες, καθὼς βγαίνουμε ἀπ᾽ τὴν καμπίνα γιὰ βάρδια, ρίχνουμε πρῶτα μιὰ ματιὰ στὸν οὐρανό, νὰ δοῦμε τὰ φιλικὰ βλεφαρίσματα τῶν ἄστρων, τὸ Σκορπιὸ στὸ νότιον ὁρίζοντα, τὴν Ἀρκούδα, τὸν Πολικό, τὸ Βέγα. Ὅλα, καθένα μὲ τὸν τρόπο του, κάτι μ὚ς λέν, κάτι μ὚ς γνέφουν. Ὁ Πολικός, ἂν π὚με σωστά, ὁ Κὰφ στὴν Κασσιόπη τί ὥρα ἀστρικὴ ἔχουμε, ἡ Σαούλα στὸ Σκορπιὸ τί πλάτος περίπου βρισκόμαστε. Μιλ὚ν τ᾽ ἄστρα. Μιλ὚ν καὶ στὴν ψυχὴ καὶ στὸ μυαλό. Τρ ί τ η 26 Ἰο υν ίου. Ὅλο τὸ πρωϊνὸ πέρασε μ᾽ ἐπιθεώρηση τᾹς ἀρματωσι὚ς καὶ τῶν πανιῶν, καθαριότητα καὶ στέγνωμα. Ὁ ἐλαφρὸς ἄνεμος μὲ τὸ μαλακὸ κῦμα τὸ ἐπέτρεπαν. Τὸ μεσημέρι τὸ στίγμα μας ἦταν 38ο 11´ πλάτος, μᾹκος 46ο 30´. Φαίνεται πὼς ἕνα παρακλάδι τοῦ Γκὸλφ Στρὴμ μὲ νοτιοανατολικὴ κατεύθυνση μ὚ς κατέβασε ἀρκετά, ἐφόσον δὲν εἴχαμε καὶ μεγάλη ταχύτητα. Ὡστόσο γιὰ τὸ 24ωρο εἴχαμε κάνει 90 μίλια. Ἀρκετὴ ἦταν ἡ ξεκούραση. Ὁ ἄνεμος φρεσκάρησε ἀπὸ δυτικὰ νοτιοδυτικά. Ἔπιανε τὰ 20 μὲ 25 μί115

λια τὴν ὥρα. Σηκώσαμε τὴ τζένοα ἀριστερά, τσαταλώσαμε τὸ φλόκο δεξιὰ καί, πηγαίνοντας λίγο βόρεια ἀπὸ ἀνατολικά, κατάπριμα, γιὰ νὰ κερδίσουμε λίγο ὕψος, ἀρχίσαμε νὰ πετοῦμε πάλι μὲ 6 ½ κόμβους. Μέρα ἡλιόλουστη, χαρούμενη, εὐφραντική. Ἡ θερμοκρασία καὶ τὸ ἠθικό μας εἶχαν ἀνέβει. Μ὚ς μένουν πιὰ μόνον 800 μίλια ὣς τὴ Χόρτα. Ἀργὰ τ᾽ ἀπόγεμα συμπληρώσαμε τὰ δυὸ τρίτα τᾹς ἀπόστασης ἀπὸ Ν. Ὑόρκη ὣς Ἀζόρες. Κοντινότερη ἀκτὴ γιὰ μ὚ς ἦταν τώρα, μπροστά μας, τὰ νησιὰ Κόρβο καὶ Φλόρες. Ἀκριβῶς στὰ βορινά μας ἔπεφτε ἡ Γροιλανδία. Ἡ μέρα αὐτὴ ἦταν ἀπὸ τὶς ὀμορφότερες τοῦ ταξιδιοῦ μας. Ὄχι μόνο γιατὶ ὁ ἀέρας ἦταν καλὸς κι᾽ ἡ θάλασσα ἀκίνδυνη. Ἀλλὰ γιατὶ στὶς ψυχές μας εἴχαμε πανηγύρι: Μι὚ς βδομάδας ἀκόμα ὑπομονὴ καὶ θὰ βλέπαμε στεριά. Τώρα ποὺ τὸ Γκὸλφ Στρὴμ παίρνει στροφὴ νοτιοανατολικά, τὰ φύκια ἀρχίζουν καὶ λιγοστεύουν. Τὸ ραδιόφωνό μας πιάνει ὅλο καὶ περισσότερους εὐρωπαϊκοὺς σταθμούς. Γιὰ τὴ Σοῦ αὐτὸ εἶναι μιὰ καινούργια εὐχαρίστηση, ποὺ μπορεῖ ν᾽ ἀκούη περισσότερη κλασικὴ μουσική. Μὲ τὸ σούρουπο ὁ οὐρανὸς ἄρχισε, βορινά, νὰ σκεπάζεται ἀπὸ βαρειὰ σύννεφα. Ὁ ἄνεμος ὡστόσο δὲν ἔχασε οὔτε ἔνταση, οὔτε διεύθυνση. Γιὰ τὴ νύχτα κατεβάσαμε τὸν ἐργαζόμενο φλόκο, γιατὶ ἔτσι τσατα116

λωμένος θά ᾽ταν ἐπικίνδυνος, στὴν περίπτωση ποὺ ἔπεφτε κανεὶς στὴ θάλασσα, ὥσπου νὰ κατεβᾹ ἡ μάτσα του καὶ τὸ σκάφος νὰ πάρη στροφή. Ἄλλωστε μὲ τὴ τζένοα μόνο, σχεδὸν δὲ χάσαμε καθόλου ταχύτητα. Ἐπειδὴ ὅμως ὁ καιρὸς φαίνονταν ὕποπτος, ἔκανα μιὰν ἀπόπειρα ν᾽ ἀνεβῶ στὴν τσούντα τοῦ ἄλμπουρου καὶ ἐλευθέρωσα τὸ μαντάρι τᾹς μαΐστρας. Ἂν ὁ καιρὸς χαλοῦσε, ἔπρεπε ὅλα νὰ δουλεύουν κανονικά. Περάσαμε ὅλη νύχτα δεμένοι γερὰ στὸ σκάφος, γιατὶ φυσοῦσε σχεδὸν σὰν σὲ θύελλα. Μὲ μόνο τὴ τζένοα ἡ «Χαρὰ» πλανάριζε γιὰ λίγο, μόλις τὴν ἅρπαζαν τὰ κύματα μὲ 11-12 κόμβους. Ἡ ταχύτητα ἔπεφτε στοὺς 3 κόμβους ὅταν τὸ κῦμα περνοῦσε. Τέτοια κύματα μόνο στὴ μεγάλη θύελλα εἴχαμε δᾹ. Τέτοιες ὧρες δὲ σήκωνε στραβοτιμονιὲς κι᾽ ἀπροσεξίες. Ἀπ᾽ τὴν πολλὴν ὑπερένταση, τὸ πρωῒ τᾹς 27ης μ὚ς βρᾹκε κατάκοπους. Στὶς 9 τὸ πρωΐ, τὴν ἴδια αὐτὴ μέρα, ὕστερα ἀπὸ τόσον καιρὸ δεξιήνεμοι, ἀλλάξαμε μπράτσο γιατὶ ὁ ἄνεμος γύρισε στὸ μαΐστρο. Ὁ οὐρανὸς καθάρισε δίνοντας ὑποσχέσεις γιὰ μιὰν ἀκόμη περίφημη μέρα. Τὰ κύματα ἔμειναν μεγάλα καὶ μπερδεμένα, ἀλλὰ ὁ ἐλαφρὸς δυτικὸς-βορειοδυτικὸς μ὚ς πήγαινε καλά. Τὸ μεσημέρι στάθηκε ἀδύνατο νὰ πάρουμε στίγμα. Δυνατὴ βροχὴ μ὚ς ἄλλαξε τελείως τὸ πρόγραμμα. Στὴ θέση τοῦ ἑξάντα πήραμε... σαπούνι, γιὰ ἕνα εὐχάριστο καὶ ἀπαραίτητο πλύσιμο. Ἡ ἁρμύρα ἔχει 117

διαποτίσει τὸ σῶμα μας καὶ πείραξε τὸ δέρμα τοῦ προσώπου τᾹς Σοῦ. Ἁρμύρα, ἥλιος κι᾽ ἀέρας ἦταν κάτι καινούργιο γιὰ τὸ ξανθὸ βόρειο δέρμα της. Πάντως, μὲ ὑπολογισμούς, πιάσαμε 150 μίλια στὸ τελευταῖο 24ωρο. Μὲ τὴ βροχὴ χάθηκε τελείως ὁ ἄνεμος, ἡσύχασαν ὅμως αἰσθητὰ καὶ τὰ κύματα καὶ λιγόστεψε τὸ ἄσχημο ἐκεῖνο μπότζι. Θά ᾽χαμε ἀσφαλῶς σπάσει κάθε προηγούμενο ρεκὸρ μὲ τὴν ταχύτητα ποὺ μ὚ς ἔδωσε ἡ θύελλα χτὲς βράδι, ἡ μπουνάτσα ὅμως τὰ χάλασε ὅλα. Στὶς 8, μὲ τὸ σούρουπο, πήραμε στίγμα. Πλάτος 38ο 18´, μᾹκος 42ο 46´. Ὁ ἄνεμος ἦρθε ἀπὸ δυτικὰ πολὺ ἐλαφρός, ἔφερε ὅμως μαζί του καὶ σύννεφα ποὺ ὑπόσχονταν νέα βροχή. Μὲ τὴ μαΐστρα καὶ τὴ τζένοα πεταλούδα, ἡ «Χαρά», στὸ λιγοστὸ ἄνεμο, προχωροῦσε ἥσυχα κι᾽ εὐχάριστα. Ἦταν πάλι καιρὸς γιὰ λίγη ξεκούραση. Τὰ σύννεφα σιγὰ-σιγὰ διαλύθηκαν κι᾽ αὐτὰ καὶ μιὰ μαγευτικὴ βραδιὰ διαδέχτηκε τὴ χθεσινή. Π έμπτ η 28 Ἰ ουν ίου. Μὲ τὰ χαράματα ὁ ἄνεμος γύρισε πάλι δυτικὸςβορειοδυτικὸς κι᾽ ἔτσι ἀλλάξαμε πάλι μπράτσο. Τεράστια κύματα ἦρθαν ἀπὸ βορειοδυτικά. Ἀσφαλῶς ἀπὸ κάποια θύελλα ποὺ ξεθύμανε ψηλότερα. Ἴσως ὅμως νὰ βοηθοῦσε καὶ ἡ στροφὴ τοῦ Γκὸλφ Στρὴμ σ᾽ αὐτὴ τὴν περιοχή, νότια.

118

Ὁ ἥλιος ἀνέβηκε ὁλόλαμπρος, χωρὶς νὰ διώξη τὴν εὐχάριστη δροσιὰ ποὺ διατηρούνταν ἀπὸ τὴ νύχτα. Ὅσο γιὰ τὰ κύματα, μπορεῖ νά ᾽ταν τεράστια, ὅμως δὲν ἔκρυβαν κανέναν κίνδυνο. Βουβὰ καθὼς ἔρχονταν, πότε σήκωναν ἁπαλὰ στὴ ράχη καὶ τὶς στρογγυλεμένες κορφές τους τὴ «Χαρὰ» καὶ πότε τὴν ἄφηναν μαλακὰ νὰ γλιστρήση στὰ λαγκάδια ἀνάμεσά τους. Κατὰ τὸ μεσημέρι, σὲ πλάτος 38ο 20´ καὶ μᾹκος ο 41 25´ περίπου, βρεθήκαμε ἀντιμέτωποι μ᾽ αὐτὸ ποὺ φοβόμουν πιότερο στὸν ὠκεανὸ καὶ ποὺ ἤμουν βέβαιος πὼς ἀργὰ ἢ γρήγορα θὰ ᾽ρχόταν. Τὸν καιρὸ ποὺ προετοίμαζα ἀκόμα τὸ ταξίδι, στὴν Ἀμερική, διαβάζοντας βιβλία γιὰ τὸν ὠκεανὸ καὶ προσπαθώντας νὰ βρῶ πῶς θὰ ἀντιδράσω στοὺς κινδύνους κάθε μορφᾹς, κατέληξα στὸ συμπέρασμα πὼς ὁ μεγαλύτερος κίνδυνος γιὰ τὴ «Χαρά», μιὰ κι᾽ ἦταν γερὸ σκαφάκι καὶ καλοτάξιδο, θὰ εἶναι οἱ φάλαινες. Ὄχι πὼς σώνει καὶ καλὰ ἐπιτίθενται. Λὲν πὼς εἶναι ἥμερα θηρία, ἐφόσον εἶναι θηλαστικά. Ὅταν ὅμως τὶς πειράξης ἢ τὶς πληγώσης, ὅταν τρομάξουν κατὰ κάποιον τρόπο, οἱ φοβερὲς οὐρές τους μποροῦν νὰ διαλύσουν καὶ σκάφος μεγαλύτερο ἀπ᾽ τὸ δικό μας. Μήπως κι᾽ ὁ ἐλέφας καὶ τὸ λιοντάρι δὲν εἶναι θηλαστικά; Κι᾽ ὅμως εἶναι γνωστὴ ἡ ἀγριότητά τους. Ὕστερα διάβασα γιὰ κάτι ἄλλες συνήθειες ποὺ ἔχουν, ἀθωότατες, ποὺ ἀργότερα μοῦ τὶς ἐπιβεβαίωσαν φίλοι μου ναυτικοί. Οἱ τριδόνες καὶ οἱ πεταλί119

δες ποὺ κολλοῦν πάνω στὸ λιπαρὸ σῶμα τᾹς φάλαινας τᾹς προξενοῦν μιὰ φοβερὴ φαγούρα. Ὅταν λοιπὸν βροῦν τὴν εὐκαιρία... ξύνονται πάνω σὲ καράβια ποὺ δὲν ἔχουν μηχανὴ νὰ τὶς τρομάξη μὲ τὸ θόρυβό τους. Αὐτὸ βέβαια εἶναι χαριτωμένο. Ἂν προσπαθοῦσε ὅμως νὰ ξυστᾹ πάνω στὴ «Χαρά», ὀχτώμισυ μέτρα σκάφος, τὸ μισὸ δηλαδὴ ἀπ᾽ τὸ μᾹκος μι὚ς μέτριας φάλαινας, τὸ πρ὚γμα δὲ θὰ ἦταν καὶ τόσο χαριτωμένο. Λένε ἀκόμα πώς, ἂν τὸ ἀθῶο παιδάκι τᾹς φάλαινας, περίπου στὸ μᾹκος τᾹς «Χαρ὚ς», παίζοντας ἀμέριμνα, χτυπήση ἀδέξια πάνω σ᾽ ἕνα σκάφος, ἡ μάνα καὶ ὁ πατέρας του, σὰν ζῶα πολὺ φιλόστοργα, ἐπιτίθενται ἀμέσως μὲ τὶς οὐρές τους στὸ σκάφος, ποὺ τὸ θεωροῦν σὰν τὸν μεγαλύτερο ἐχθρό τους. Δὲ λείπουν τὰ παραδείγματα ποὺ ἀκόμα καὶ σιδερένια σκάφη, φαλαινοθηρικὰ κυρίως, βούλιαξαν ἀπὸ φάλαινες πληγωμένες, ποὺ βρίσκονταν στὰ τελευταῖα τους καὶ ποὺ χτύπησαν κατακέφαλα τὸ σκάφος μὲ τεράστιαν ὁρμή, τὸ βούλιαξαν καὶ ψόφησαν τὴν ἴδια στιγμὴ κι᾽ ἐκεῖνες. Ἂς ἀφήσουμε τὴ δυνατή της μασέλα μὲ τὰ γερὰ κοντὰ δόντια, ποὺ κόβει στὰ δύο τὶς μικρές, ξύλινες φαλαινοθηρίδες, λίγο πιὸ μεγάλες ἀπ᾽ τὴ «Χαρά», τσακίζοντας κι᾽ ὅσους ἀνθρώπους βρεθοῦνε στὸ στόμα της. Νά λοιπὸν γιατί ἡ ἀνησυχία μου κορυφώθηκε, ὅταν ἀνακάλυψα πὼς πέσαμε σὲ κοπάδι ἀπ᾽ αὐτὰ τὰ τεράστια κήτη. Καὶ τὸ χειρότερο, μὲ ἄπνοια· ὥστε ὄχι 120

μόνο νά ᾽μαστε στὸ ἔλεός τους, ἀλλὰ καὶ ἀνίκανοι νὰ τὶς ἀποφύγουμε. Ἡ Σοῦ, ἂν καὶ τᾹς εἶχα μιλήσει γιὰ ὅλ᾽ αὐτά, βρᾹκε τὴν ὅλη ὑπόθεση ἐνδιαφέρουσα, ἔτρεξε στὴν καμπίνα, ἅρπαξε τὴ φωτογραφικὴ μηχανὴ καί, πότε ἀπ᾽ τὴν πρύμη, πότε ἀπ᾽ τὴν πλώρη, ἔπαιρνε συνεχῶς φωτογραφίες. Δὲν ἤθελα νὰ τᾹς φωνάξω, γιὰ νὰ μὴν ἐρεθίσω τὰ ζῶα. Μόνο ψιθυριστὰ τὴ συμβούλευα νὰ μὴν κάνη ἀπότομες κινήσεις. Φαίνεται πὼς τὸ κοπάδι ἔπαιρνε τὸ μεσημεριανό του ὑπνάκο, γιατὶ ὅλες πήγαιναν ἀργὰ-ἀργά, σχεδὸν στὴν ἐπιφάνεια τᾹς θάλασσας, πετώντας κάθε τόσο, μὲ θόρυβο ἀτμομηχανᾹς, ἕναν τεράστιο πίδακα ὑπὸ ὑδρατμούς. Μερικὲς πέρασαν ὣς δέκα μέτρα κοντά μας, μιὰ μάλιστα ἐρχόταν τελείως στὴ δική μας τροχιά. Ἀνίκανοι νὰ βγοῦμε ἀπ᾽ τὴν πορεία της, περιμέναμε τὸν φοβερὸ θόρυβο ἀπ᾽ τὴ σύγκρουση. Εὐτυχῶς, παρ᾽ ὅλη τὴ νύστα της, φαίνεται πὼς μ὚ς κατάλαβε, γιατὶ μ᾽ ἕνα κάπως βαθύτερο μακροβούτι πέρασε κάτω ἀπ᾽ τὴν καρίνα μας καὶ παρουσιάστηκε ξανὰ μερικὰ μέτρα μακρυά μας, πρὸς τὴν πλώρη. Αὐτὸ βάσταξε ὣς ἕνα τέταρτο περίπου τᾹς ὥρας, ὥσπου καὶ οἱ τελευταῖοι πίδακες τοῦ κοπαδιοῦ χάθηκαν στὸ νότιον ὁρίζοντα. Τότε μόνο ξαλάφρωσα κάπως, ἂν καὶ δὲν ἤμουν βέβαιος πὼς δὲ θά ᾽χαμε παρακάτω κι᾽ ἄλλη τέτοια συνάντηση. Φαίνεται ὡστόσο πὼς μ὚ς ἀγνόησαν τελείως. Ἡ μικρὴ «Χαρὰ» δὲν παρουσίαζε γι᾽ αὐτὲς ἐνδιαφέρον, οὔτε κὰν γιὰ ξύσιμο. Ὁμο121

λογῶ ὅμως πὼς γιὰ πρώτη φορὰ στὴ ζωή μου χαιρόμουν γιατὶ κάποιος μοῦ ἔδειχνε περιφρόνηση. Κάποτε, στὴν Ἀμερική, στὸ σπίτι ποὺ ἔμενα μὲ τὴν οἰκογένειά μου, ἦρθε περαστικὸς ἕνας καλὸς φίλος ἀπ᾽ τὴ Θεσσαλονίκη. Μὲ ρώτησε ἂν εἴχαμε δᾹ καρχαρίες πηγαίνοντας στὸ Νέο Κόσμο μὲ τὸ βαπόρι. Ὄχι, τοῦ ἀπάντησα, εἴδαμε ὅμως κοπάδια ἀπὸ φάλαινες. Ξεκαρδίστηκε στὰ γέλια. Τί ζητοῦν, λέει, οἱ φάλαινες στὸν Ἀτλαντικό; Αὐτὲς ὑπάρχουν μόνο στοὺς πόλους. Προσπάθησα νὰ τὸν πείσω, ἀναφέροντάς του γιὰ τὰ φαλαινοθηρικὰ ποὺ ὀργώνουν τὸν ὠκεανὸ κυνηγώντας τες, τοῦ μίλησα γιὰ τὶς Ἀζόρες ποὺ βρίσκονται στὴν καρδιὰ τοῦ Ἀτλαντικοῦ. Τίποτα. Κάθε φράση μου τὸν ἔκανε νὰ γελάη περισσότερο, ὥσπου στὸ τέλος ἐγκατέλειψα τὴ συζήτηση. Πόσο θά ᾽θελα ἐκεῖνες τὶς στιγμὲς νὰ βρίσκονταν στὴ «Χαρά», νὰ ζοῦσε τὴν ἀγωνία ποὺ ζήσαμε... Τὸ στίγμα μας, στὶς 12, ἦταν 38ο 20´ πλάτος καὶ μᾹκος 41ο 21´. Ἀπὸ τὸ περασμένο μεσημέρι εἴχαμε κάνει μόνο 87 μίλια. Τ᾽ ἀπόγεμα μ὚ς βρᾹκε μὲ τέλεια ἄπνοια. Μιὰ τέτοια μπουνάτσα ὅμως στὸν ὠκεανὸ κάθε ἄλλο παρὰ ἡσυχία προϋποθέτει. Τὸ κῦμα, σὲ τέτοιο βάθος, χωρὶς ἀκτὲς γύρω, δὲν ξεθυμαίνει εὔκολα. Καὶ τρεῖς καὶ τέσσερες μέρες ἀκόμα παραδέρνει τὸ σκάφος μὲ τὴν ἴδια ἔνταση. Τὰ πανιά, ἄδεια κι᾽ ἀπ᾽ τὴν ἐλάχιστη πνοὴ ἀνέμου, ἀπελπισμένα χτυποῦν μὲ τὸ ρολάρισμα σὰν φτερὰ πληγωμένου πουλιοῦ. Ὁ 122

οὐρανὸς πάνω μ὚ς πλάκωνε μὲ κάτι ἀπαίσια μαῦρα σύννεφα, κάνοντας γύρω τὴ φύση κάθε ἄλλο παρὰ εἰδυλλιακή. Κατεβάσαμε τὰ πανιὰ νὰ μὴ χαλοῦν κι᾽ ἐπιθεωρήσαμε τὴν ἀρματωσιά. Οἱ πόμπες καθαρίστηκαν, νά ᾽ναι πάντοτε ἕτοιμες, καὶ μιὰ δυνατὴ βροχή, ἄξαφνη, ἔκανε τὴν ὑπόλοιπη δουλειὰ – νὰ ξαρμυρήση τὸ σκάφος κι᾽ ὅ,τι ροῦχο ἢ πανὶ γιὰ μέρες ποτίστηκε μὲ νερὸ τᾹς θάλασσας. Πρὶν νυχτώση δὲν πήραμε στίγμα, ὅπως κάθε μέρα. Ἐμπόδιζε ἡ συννεφιά, ὅμως δὲ χρειαζόταν κιόλας. Ξέραμε πὼς εἴμαστε σχεδὸν στὸ ἴδιο μέρος. Ἴσως τὸ Γκὸλφ Στρὴμ μ὚ς πᾹγε λίγο νότια, αὐτὸ ὅμως θά ᾽ταν ἀσήμαντη μετακίνηση. Τὸ βραδάκι ἕνα πλοῖο πέρασε μακρυά μας πηγαίνοντας πρὸς τὶς Ἀζόρες. Μὲ ἕνα ἐλαφρὸ ἀεράκι ἀπὸ νοτιοανατολικὰ σηκώσαμε πανιά. Ἡ πρόοδος ὅμως τοῦ σκάφους ἦταν πολὺ λίγη, κι᾽ ἄλλωστε γρήγορα χάθηκε καὶ ὁ ἀδύνατος σιρόκος. Κάτω καὶ πάλι τὰ πανιά, γιὰ νὰ τὸ ρίξουμε κι᾽ οἱ δυὸ σ᾽ ἕνα βαθὺ μακάριον ὕπνο, ποὺ οὔτε τὸ μποτζάρισμα δὲ μπόρεσε νὰ διακόψη. Μόνο στὶς 2 καὶ 30´ τᾹς 29 Ἰουνίου ὁ θόρυβος τᾹς προπέλας ἑνὸς πλοίου ποὺ πέρασε πολὺ μακρυά μας μὲ ξύπνησε γιὰ λίγο· ὅταν χάθηκε πιὰ στὸν ὁρίζοντα, βέβαιος πὼς εἴμαστε ἔξω ἀπ᾽ τὸν κίνδυνο, μπᾹκα μέσα καὶ τό ᾽ριξα πάλι στὸν ὕπνο. Μὲ τὰ χαράματα μ὚ς ξύπνησε ἕνας ἐλαφρὸς γραῖγος. Σηκώσαμε ἀμέσως πανιά. Τὸ ἐλαφρὸ ἀεράκι πιό123

τερη δουλειὰ ἔκανε καθαρίζοντας τὸν οὐρανὸ παρὰ σπρώχνοντας ἐμ὚ς. Ἡ χτεσινὴ βροχὴ πλάκωσε κάπως τὰ βουβὰ κύματα κι᾽ ἔτσι ἡ ζωὴ στὸ σκάφος ἔγινε κάπως ὑποφερτή. Ὣς τὸ μεσημέρι μπουνάτσα, ποὺ μ὚ς ἀνάγκασε πάλι νὰ κατεβάσουμε ὅλα τὰ πανιά. Μεσημέρι σὲ μεσημέρι 27 μίλια! Ἡ θάλασσα ἔμοιαζε σὰν ἕνας τεράστιος, ἐλαφρὰ κινούμενος καθρέφτης, ὅπου τὰ ἀδρανᾹ μαῦρα σύννεφα, ὅσα δημιούργησε στὸ μεταξὺ ἡ δυνατὴ ζέστη, καθρεφτίζονταν τεμπέλικα χωρὶς καμιὰ ὄρεξη νὰ μετακινηθοῦν. Ἔχοντας ὑπ᾽ ὄψη μας τὴν πρόοδο τῶν προηγούμενων ἡμερῶν, ὑπολογίζαμε πὼς τὴν ἑπομένη θά ᾽χαμε πιάσει τὶς Ἀζόρες. Ὡστόσο μπροστά μας εἴχαμε ἀκόμα 450 μὲ 500 μίλια δρόμο, κι᾽ αὐτὸ μ὚ς ἀποκαρδίωνε. Δυόμισυ ἡμερῶν μπουνάτσα χάλασε ὅλα μας τὰ σχέδια. Ξέραμε πὼς ἕνα σωρὸ φίλοι, προπαντὸς ἡ μητέρα τᾹς Σοῦ, θά ᾽ναι γεμάτοι ἀγωνία γιὰ μ὚ς. Μὲ τὰ χέρια δεμένα, ἀνίκανοι γιὰ ὁτιδήποτε, εἴμαστε παραδομένοι στὶς διαθέσεις τοῦ ἀνέμου. Γιὰ νὰ ξεγελάσουμε κάπως τὴ στενοχώρια μας, ἀρχίσαμε καὶ πάλι γενικὴ καθαριότητα. Τὸ ἴδιο ἔκαναν καὶ στὰ ἱστιοφόρα τοῦ παλιοῦ καιροῦ, ὅταν ἔπεφταν σὲ ζῶνες ἄπνοιας, ὅπως στὴ Θάλασσα τῶν Σαργασσῶν, ὥστε τὰ πληρώματα νὰ μὴ βροῦν καιρὸ γιὰ ἀνταρσία. Κι᾽ ὅταν πιὰ δὲν ἔμεινε τίποτ᾽ ἄλλο νὰ κάνουμε, καθήσαμε κι᾽ οἱ δυὸ στὴ χαβούζα, χαζεύοντας 124

γύρω τὰ μυστήρια τᾹς φύσης. Ἀπ᾽ τὴ γέφυρα ἑνὸς βαποριοῦ δὲ βλέπει κανεὶς τίποτε. Δὲ ζᾹ τὴ θάλασσα. Τὸ μεγάλο ὕψος καὶ ἡ ταχύτητα δὲ σ᾽ ἀφήνουν νὰ δᾹς πόση ζωὴ ὑπάρχει στὴν ἀπεραντωσύνη τᾹς θάλασσας. Ἐμεῖς εἴμαστε μισὸ μέτρο ἀπὸ πάνω της. Ἀναρίθμητα μικρὰ ψαράκια, πού ᾽χουν τὴ φωλιά τους κάτω ἀπ᾽ τὶς μέδουσες, ἔρχονται γιὰ βίζιτα. Τὰ πιὸ μεγάλα παίρνουν ἕνα γύρω τὴ «Χαρὰ» νὰ τὴν περιεργαστοῦν, περιμένοντας κάτι νὰ πέση, κάποιο σκουπιδάκι ἢ ἀποφάγι, ποὺ τ᾽ ἀκολουθοῦν γιὰ λίγο στὸ κατέβασμά του πρὸς τὸ βυθό. Μικρὰ καβουράκια, ὅσο εἶναι τὸ νύχι τοῦ ἀντίχειρα, ξεφεύγουν ἀπ᾽ τὴ δική τους φωλιά, τὰ φύκια τοῦ Γκὸλφ Στρήμ, μ὚ς πλησιάζουν καὶ βιαστικὰ γυρίζουν πίσω πάλι στὴ φωλιά τους σὰ νὰ τρόμαξαν μὲ τὸν ὄγκο μας. Αὐτὰ τὰ καβουράκια, αὐγὰ ἀκόμη, ξεκολλοῦν ἀπ᾽ τὰ βράχια καὶ τὶς ξέρες τᾹς Φλόριδας, ὅταν τὸ ρεῦμα ξηλώνη στ᾽ ὁρμητικό του πέρασμα τὰ φύκια καὶ κάνουν μαζί τους τὸ ὑπερωκεάνειο ταξίδι. Τώρα, στὴ μέση τοῦ ὠκεανοῦ, ζοῦν ἐντελῶς ἀλλιώτικη ζωὴ ἀπὸ κείνη τᾹς μοίρας τους. Γεννήθηκαν γιὰ τὸ βυθὸ κι᾽ ὅμως ἐπιπλέουν. Ποιὸς ξέρει τί θὰ γίνη μ᾽ αὐτὰ ὅταν μεγαλώσουν καὶ δύσκολα θὰ συγκρατοῦν τὸ βάρος τους στὴν ἐπιφάνεια. Θὰ π὚ν στὸ βυθό, χιλιάδες ὀργιὲς κάτω, ἕνα ψάρι θὰ τὰ φάη ἢ θὰ πολτοποιηθοῦν πρὶν προλάβουν νὰ κατεβοῦν στὰ βάθη ἀπ᾽ τὴν τεράστια πίεση τοῦ νεροῦ! Μόνο ὁ Θεός, ἡ φύση, 125

ποὺ ὅλα τὰ θαύματα δικά της εἶναι, θὰ φροντίση καὶ γι᾽ αὐτά... Κι᾽ ἦρθε τὸ βράδι, σιγὰ-σιγά, χωρὶς ἀέρα, χωρὶς δράση. Τὸ μόνο ποὺ μ὚ς ἔμενε, ἀφοῦ ἀκούσαμε λίγη μουσική, ἡ μόνη μας ἐπαφὴ μὲ τὸν ἄλλο κόσμο, ἦταν νὰ τὸ ρίξουμε στὸν ὕπνο. Σάββατ ο 30 Ἰ ουν ίου. Στὶς 6 καὶ 30´ ξυπνήσαμε μ᾽ ἕνα ἐλαφρὸ μαϊστράλι. Δίπλα μας εἴδαμε ἕνα μισοβουλιαγμένο κουτὶ ἀπὸ κονσέρβα, ποὺ τὴν προηγούμενη νύχτα ρίξαμε στὸ νερό. Τόση ἦταν ἡ ἄπνοια, ποὺ ἡ «Χαρὰ» καὶ τὸ κουτὶ ταξίδευαν μαζί, μοναχὰ μὲ τὸ ρεῦμα. Μὲ τοὺς δυὸ φλόκους πεταλούδα ἀρχίσαμε νὰ προχωροῦμε σιγά, ἀλλὰ σταθερά. Φαινόταν πὼς εἶναι κάτι φρέσκο καὶ πὼς ἡ μπουνάτσα πέρασε πιά. Ὁ καθάριος οὐρανὸς ἔδινε χίλιες ὑποσχέσεις γιὰ μιὰ περίφημη μέρα. Ὣς τὸ μεσημέρι ὁ καιρὸς γύρισε πάλι ἀπὸ ΝΔ καὶ φρεσκάρησε κάπως. Ἀλλάξαμε τὴ θέση τῶν φλόκων ἀνάλογα μὲ τὴ νέα διεύθυνση τοῦ ἀνέμου καί, μὲ πορεία 80 ἀληθᾹ, ἡ «Χαρὰ» ἄρχισε πάλι νὰ παίρνη τὸ γοργὸ δρόμο της. Ἀπὸ μεσημέρι σὲ μεσημέρι 20 μίλια μόνο κι᾽ ἀπ᾽ αὐτὰ τὰ 18 ἔγιναν αὐτὸ τὸ πρωϊνό. Τ᾽ ἄλλα δύο ἔγιναν ἀπ᾽ τὸ ρεῦμα. Στὶς 4 καὶ 10´ τ᾽ ἀπόγευμα περνούσαμε ἀκριβῶς τὴ μέση τοῦ Ἀτλαντικοῦ. ΜᾹκος Δυτικὸ 40ο 00´. Βρι126

σκόμαστε πάνω στὸν 40ὸ κάθετο. Κάτω μας 2.700 ὀργιές. Ὅταν σκέφτομαι τ᾽ ἀμέτρητο βάθος, ρῖγος καὶ ἴλιγγος μὲ πιάνει, σὰ νὰ βρίσκομαι μὲ ἀεροπλάνο πάνω ἀπ᾽ τὴ γᾹ, 2.700 ὀργιές! Καὶ μόνο ἡ σκέψη τόσου βάθους σὲ τρομάζει. Ὁ μισὸς ὠκεανὸς εἶναι πιὰ πίσω μας. Μπροστὰ μ὚ς περιμένουν οἱ Ἀζόρες κι᾽ ἀπὸ κεῖ ὣς τὴν Εὐρώπη τὸ ταξίδι εἶναι μόνο τὸ ἓν τρίτον τοῦ Ἀτλαντικοῦ. Ἡ περίφημη μέρα καὶ τὸ γοργὸ πέταμα τᾹς «Χαρ὚ς» μ὚ς γέμισαν καὶ πάλι μὲ κέφι κι᾽ ἐλπίδες πὼς γρήγορα θ᾽ ἀνταμώσουμε τὴ στεριά. Μὲ τὸν ἐρχομὸ τᾹς νύχτας κατεβάσαμε τὸ φλόκο, γιατὶ ὁ ἄνεμος γύρισε νότιος καὶ φρεσκάρησε τόσο, ποὺ μόνο ἡ τζένοα ἦταν περισσότερο ἀπὸ ἀρκετή. Οἱ εἰδικοὶ σωλᾹνες στὴ χαβούζα, ἀπ᾽ ὅπου βγαίνει τὸ νερὸ ὅταν πηδήση στὸ σκάφος, γουργουρίζουν χαρούμενα, ὅπως πάντα ὅταν ἡ «Χαρὰ» τρέχει γοργά, γέρνοντας λίγο. Ἡ τρίτη ἑβδομάδα τοῦ ταξιδιοῦ τέλειωσε. Θά ᾽πρεπε νά ᾽χαμε ἤδη φτάσει στὶς Ἀζόρες. Ἀλλὰ οἱ μπουνάτσες δυὸ-τρεῖς μέρες τώρα ἦρθαν νὰ κάνουν ἀκόμα πιὸ ἀργὴ τὴν πρόοδο τᾹς «Χαρ὚ς» ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὴν τροπικὴ θύελλα ποὺ μ὚ς εἶχε βρᾹ μέρες πρὶν κάτω ἀπ᾽ τὴ Νέα Σκωτία. Ὡστόσο ξέραμε πὼς σὲ λίγες μέρες θά ᾽χαμε φτάσει. Ἐλπίζαμε νά ᾽μαστε ἐκεῖ πρὶν ἀπ᾽ τὶς 4 Ἰουλίου, ποὺ εἶναι ἡ ἐθνικὴ γιορτὴ τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν, ὥστε νὰ στέλναμε ἕνα τηλεγράφημα στοὺς συγγενεῖς τᾹς Σοῦ καὶ τοὺς φίλους μας, ποὺ θά ᾽ταν γι᾽ 127

αὐτοὺς ἀσφαλῶς τὸ πιὸ εὐπρόσδεκτο πεσκέσι, αἰτία γι᾽ ἀληθινὸ πανηγύρι. Τετ άρ τ η ἑβδομάδα Κυ ρ ι ακή, 1η Ἰ ουλίου. Οἱ πλοηγικοὶ χάρτες μας ἄλλαξαν γιὰ τὸν καινούργιο μᾹνα. Οἱ νέοι λένε πὼς ὁ Ἀτλαντικὸς θά ᾽χη πιότερες τροπικὲς θύελλες καὶ πὼς ἡ ζώνη τῶν πάγων, μὲ τὴ ζέστη, θὰ τραβηχτᾹ πιὸ ψηλά. Γιὰ μ὚ς αὐτὰ εἶναι πράγματα ἀδιάφορα. Ἔχουμε φύγει κι᾽ ἀπὸ τὶς δυὸ αὐτὲς ἐπικίνδυνες ζῶνες. Τώρα ἕνα μ὚ς ἐνδιαφέρει: Τὰ στίγματά μας νά ᾽ναι ὅσο τὸ δυνατὸν πιὸ σωστά, ὥστε νὰ δοῦμε τὴ στεριὰ ἐκεῖ ποὺ τὴν περιμένομε. Μελετοῦμε τὶς μαγνητικὲς ἀποκλίσεις, τὰ βάθη, τὶς γραμμὲς τῶν πλοίων, τὴν πορεία τοὺ Γκὸλφ Στρὴμ καὶ κάθε τὶ ἄλλο ποὺ θὰ βοηθοῦσε στὴ χάραξη τᾹς πορείας μας. Πάνω ἀπ᾽ ὅλα ὅμως μετροῦμε τὰ μίλια ποὺ ἀφήνουμε πίσω μας καὶ τὰ μίλια ποὺ μένουν μπροστά μας. Μπαίνουμε ὁπωσδήποτε σὲ περιοχὴ ὅπου ὑπάρχει μόνιμη ὑψηλὴ βαρομετρικὴ πίεση. Αὐτὸ βέβαια δὲ σημαίνει ὁπωσδήποτε ἀσφαλὲς ταξίδι. Ὁ Ἔντουαρντ Ἄλκαρντ κόντεψε νὰ πνιγᾹ τὸ περυσινὸ καλοκαίρι ἀπὸ χάρικεϊν ποὺ ἔφτασε ὣς τὴν περιοχὴ αὐτή. Εἶναι ἄλλωστε γνωστὰ τὰ μπουγάζια ποὺ φυσοῦν ἀνάμεσα στὰ νησιά. Ὁ μεγαλύτερος ὅμως κίνδυνος καὶ 128

ἡ μεγαλύτερη ἀνησυχία μας εἶναι οἱ ἄπνοιες ποὺ ἀναφέρουν χάρτες καὶ βιβλία γιὰ τὴν περιοχὴ αὐτή. Μπουνάτσες ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ μ὚ς ἐξαντλήσουν καὶ τὸ νερὸ καὶ τὰ τρόφιμα, ἀκόμα ὅμως πιὸ πολὺ τὸ φοβερὸ μπότζι τοῦ ὠκεανοῦ, ἐμ὚ς. Ὡστόσο, ἂν καὶ περιμένουμε μπουνάτσες, ὁ οὐρανὸς εἶναι γεμάτος «σιροστράτους», τὸ λεπτὸ ἐκεῖνο στρῶμα ἀπὸ σύννεφα, σὲ τεράστιο ὕψος, ποὺ πάντα προμηνάει θύελλα, ἐνῶ στὸν ὁρίζοντα κρέμονται κάτι ἄλλα σύννεφα, πιὸ ἀπειλητικά, γεμάτα μπουρίνια, ποὺ μ὚ς κρατοῦν σ᾽ ἀναμονὴ καὶ ὑπερένταση. Στὶς 7.30´ τὸ πρωῒ εἴχαμε πλάτος 38ο καὶ 28´ βόρειο καὶ μᾹκος 38ο 45´ δυτικό. Ὁ ἄνεμος νοτιοδυτικός, μὲ ταχύτητα δέκα μιλίων τὴν ὥρα, καὶ τὸ βαρόμετρο ἀρκετὰ ψηλά, στὰ 30,23. Ἡ πορεία μας 90ο ἀληθής. Ἡ «Χαρὰ» προχωροῦσε σταθερὰ μὲ ὡραῖο στρωτὸ κῦμα, κι᾽ ἂν ὁ οὐρανὸς δὲν εἶχε αὐτὴ τὴν ὄψη, ἀσφαλῶς δὲ θὰ ὑπᾹρχε λόγος νὰ μὴν εἴμαστε ἀπόλυτα εὐχαριστημένοι. Γιὰ ἑκατοστὴ φορὰ ἔκανα τὸ μάθημά μου στὴ Σοῦ. Ὄχι μάθημα ἑλληνικᾹς γλώσσας. Αὐτὸ τὸ ἀφήνομε συνεχῶς γι᾽ ἀργότερα. Σὲ τί θὰ ὠφελοῦσαν τόσες χαμένες ὧρες μελέτης ἂν πνιγόμαστε; Ἐκεῖνο ποὺ ἐνδιέφερε κι᾽ ἐκείνην κι᾽ ἐμένα ἦταν πῶς νὰ φτάση ἡ «Χαρὰ» στὴν Ἑλλάδα. Ἔπρεπε νὰ ξέρη ἡ Σοῦ τί θά ᾽κανε, ἂν ἔπεφτα στὴ θάλασσα καὶ πνιγόμουν ἢ ἀρρώσταινα. Ἦταν ἀποφασισμένη νὰ φέρη τὸ σκάφος στὴν Ἑλλάδα ὁπωσδήποτε, ἔστω καὶ μόνη της, 129

γιὰ νὰ ἐκπληρωθᾹ τ᾽ ὄνειρό μας. Ἐγὼ ὅμως ἔβλεπα τὰ πράγματα ἀλλιώτικα. Φοβόμουν πὼς κάτι τέτοιο θά ᾽ταν ἀδύνατο. Μ᾽ ἐνδιέφερε τουλάχιστο νὰ σωθᾹ ἐκείνη, κι᾽ ἔτσι κάθε μέρα τᾹς ἐξηγοῦσα, ἀνάλογα μὲ τὴν κοντινότερη σ᾽ ἐμ὚ς γραμμὴ πλοίων, τί πορεία θὰ μποροῦσε ν᾽ ἀκολουθήση. Ἂν συναντοῦσε κανένα, θά ᾽βαζε τὴν ἑλληνικὴ σημαία ἀνάποδα, δεῖγμα διεθνές, ποὺ σημαίνει ὅτι τὸ σκάφος βρίσκεται σὲ κίνδυνο καὶ τὸ πλήρωμα ζητεῖ βοήθεια – καὶ θὰ τὴν ἔπαιρναν ἀπάνω. Τώρα ὅμως ποὺ πλησιάζουμε στὶς Ἀζόρες, πρέπει νὰ μάθη, σύμφωνα μὲ τοὺς τοπικοὺς χάρτες, πῶς θὰ πλησιάση τὸ κοντινότερο λιμάνι καὶ πῶς θὰ ζητήση πιλότο. Βέβαια ὅλ᾽ αὐτὰ φαίνονται πολὺ μακάβρια ἀπασχόληση. Ὅταν ὅμως ξεκιν὚ς γιὰ ἕνα τέτοιο ταξίδι, ὅπου ἔχεις μόνο πενήντα στὶς ἑκατὸ πιθανότητες νὰ φτάσης, θάνατος, χαμός, πνιγμὸς εἶναι ἐνδεχόμενα ποὺ πρέπει νὰ τά ᾽χης σκεφτᾹ καὶ παραδεχτᾹ ἀπὸ πρίν. Γιὰ τὸ μεσημέρι τὸ στίγμα μας ἦταν πλάτος 38ο 27´, μᾹκος 38ο 15´. Τὸ βαρόμετρο ἄρχισε νὰ πέφτη κι᾽ ὁ ἄνεμος πᾹρε τὴν ἀπάνω σκάλα. Πάντα ἀπ᾽ τὴν ἴδια διεύθυνση, φυσοῦσε τώρα μὲ 25, πολλὲς φορὲς 30 μίλια τὴν ὥρα. Τὸ στίγμα μας δὲν ἦταν καὶ πολὺ σίγουρο, ἐξ αἰτίας τῶν μεγάλων κυμάτων ποὺ σηκώθηκαν καὶ τοῦ συννεφιασμένου οὐρανοῦ. Ἡ παρκέτα ὅμως συμφωνεῖ ὅτι περίπου ἔτσι εἶναι καὶ ὅτι σὲ 24 ὧρες κάναμε 99 μίλια. Μόνο μὲ τζένοα ἡ «Χαρὰ» πιάνει τοὺς 6 κόμβους σὲ μέση τα130

χύτητα. Ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα τὸ βαρόμετρο ἐξακολουθοῦσε νὰ πέφτη ἐπικίνδυνα, ἂν καὶ ὁ ἄνεμος ξανάπεσε κάπως. Μόνο ποὺ οἱ θάλασσες ἔμεναν μεγάλες κι᾽ ἀνάκατες, κάνοντας τὸ τιμόνεμα δύσκολο. Ὣς τὶς 7 τ᾽ ἀπόγευμα εἴχαμε ἤδη καλύψει 40 μίλια. Τὴ νύχτα αὐτὴ μὲ τὸ γοργὸ τρέξιμο τᾹς «Χαρ὚ς» σ᾽ αὐτὰ τ᾽ ἀκανόνιστα, χωρὶς λογικὴ καὶ ρυθμὸ κύματα, πολὺ νερὸ πήδησε μέσ᾽ στὸ σκάφος, κάνοντάς μας συνεχῶς μούσκεμα. Εἴμαστε ἀκόμη σὲ εὔκρατα κλίματα, μέσ᾽ στὸ θερμότερο κάπως ἀπ᾽ τὸν ὑπόλοιπο ὠκεανὸ Γκὸλφ Στρήμ, κι᾽ ὅμως κρυώναμε τόσο, ποὺ συντομέψαμε τὶς βάρδιες, γιὰ νὰ συνέλθουμε λίγο στὴ ζεστασιὰ τᾹς καμπίνας ἀλλάζοντας μὲ ροῦχα στεγνότερα. Ἀπὸ 3 ὧρες τὶς κατεβάσαμε σὲ 2 καὶ μισή. Ὣς τὶς 6.30´ (2 Ἰουλίου) εἴχαμε ἤδη κάνει 128 μίλια ἀπ᾽ τὸ χτεσινὸ μεσημέρι καὶ μπήκαμε γιὰ καλὰ σὲ νέα ζώνη χρόνου. Τώρα πιὰ εἴχαμε μόνο δυὸ ὧρες διαφορὰ ἀπ᾽ τὴν ὥρα Γκρήνουϊτς. Μὲ τὸν ἐρχομὸ τᾹς μέρας, τὸ βαρόμετρο ἀνέβηκε πάλι στὴ φυσιολογική του θέση γιὰ τὸ μᾹνα καὶ τὴν περιοχὴ καὶ ὁ ἄνεμος κόπασε κάπως, πάντα ἀπ᾽ τὸ γαρμπή. Λίγο πρὶν ἀπ᾽ τὸ μεσημέρι, ἕνα πλοῖο ποὺ περνοῦσε μακρυά μας, μόλις μ὚ς ἀντιλήφθηκε, ἄλλαξε πορεία καὶ μ὚ς πλησίασε. Τ᾽ ὄνομά του «Μπέλτζιαν Πράϊντ», νηολογίου Ἀμβέρσας. Ὅπως ὅλα ποὺ εἴχαμε ὣς τώρα συναντήσει, μ὚ς ρώτησε ἀν χρειαζόμαστε τίποτα. Ζητήσαμε ἐπαλήθευση στίγματος καὶ 131

πρόθυμα, καθ᾽ ὑπολογισμὸν βέβαια ἐξ αἰτίας τᾹς συννεφι὚ς, μ὚ς ἔδωσαν ἀπόσταση ἀπὸ Ἀζόρες καὶ διόπτευση. Ὅλο τὸ πλήρωμα μ὚ς χαιρέτησε ἐγκάρδια καὶ γρήγορα ξαναπᾹραν τὸ δρόμο τους, βιαστικοί. Γιὰ τὸ 24ωρο εἴχαμε κάνει 145 μίλια, μὲ τζένοα μόνο. Τὸ ἴδιο ἀπόγευμα ὁ δυνατὸς ἥλιος κι᾽ ὁ ἄνεμος καθάρισαν τὸν οὐρανό. Ἡ ζέστη καὶ ἡ σύντομη παρουσία τοῦ βελγικοῦ πλοίου θέρμαναν τὴν ψυχή μας. Ἕνα μικρὸ χελιδονόψαρο, ἀπ᾽ τ᾽ ἀναρίθμητα ποὺ πετοῦν γύρω μας, ἔπεσε στὴν κουβέρτα τᾹς «Χαρ὚ς». Ἡ Σοῦ, μὲ τὴν ἐπιβλαβᾹ σὲ τέτοιες περιπτώσεις ἀγάπη της πρὸς τὰ ζῶα, τὸ ἔπιασε προσεχτικὰ γιὰ νὰ τὸ ξαναρρίξη στὸ ὑγρό του στοιχεῖο, ἀφοῦ προηγουμένως τὸ ἀπαθανατίσαμε μὲ τὴ φωτογραφική μας μηχανή. Τὸ ἀπόγευμα, μὲ τὸ γύρισμα τοῦ ἀνέμου, πιότερο ἀπὸ δυτικά, σηκώσαμε καὶ τὸν ἄλλο φλόκο, ποὺ τὸν κατεβάσαμε πάλι τὴ νύχτα, γιατὶ μαῦρα σύννεφα πέρασαν πάνω μας καὶ τὰ κύματα ἦταν πολὺ ἀνάκατα. Δὲν ἄργησε, αὐτὸ τὸ βράδι, νὰ ξεσπάση καὶ μιὰ βροχή, γιὰ νὰ μ὚ς ξεπλύνη κάπως ἀπ᾽ τὴν ἁρμύρα τᾹς προηγούμενης. Ὣς τὸ μεσημέρι τᾹς Τρίτης (3 Ἰουλίου) εἴχαμε κάνει μόνο μὲ τζένοα 129 μίλια. Στὸ μεταξύ, γιὰ ν᾽ ἀποφύγουμε ζημιὲς ἀπὸ δυτικὸ μπουρίνι ποὺ μ὚ς ἦρθε πρὶν λίγο, ἀλλάξαμε πορεία 100ο ἀληθᾹ. Τουλάχιστον ἔτσι δὲ θὰ μ὚ς ἔρχονταν φύλλο τὸ πανὶ καὶ τὸ σκάφος ἀρμένιζε πιὸ στρωτά, μπατέρνοντας κάπως ἀπ᾽ 132

τὴν πίεση τοῦ ἀνέμου. Τὸ Γκὸλφ Στρὴμ σ᾽ αὐτὴν τὴν περιοχὴ στρίβει νοτιοανατολικά, παρασύροντας μαζί του καὶ τοὺς ἀνέμους, ποὺ ἔρχονται πιὰ πιότερο ἀπ᾽ τὴ δύση. Γι᾽ αὐτοὺς ὅμως τοὺς λόγους τὰ κύματα ἀλληλοσυγκρούονται τόσο μπερδεμένα, ποὺ νὰ μ὚ς θυμίζουν ἔντονα τὴν τροπικὴ θύελλα. Ἐκτὸς αὐτοῦ, ἀλλάξαμε ἐδῶ καὶ τὸ βάθος. Ἀπὸ 2.000 ὀργιὲς μπαίνουμε ξαφνικὰ στὸ μπάγκο τῶν Ἀζορῶν μὲ 620 ὀργιὲς μόνο. Ἀργὰ τ᾽ ἀπόγευμα ἔσπασε λίγο ὁ ἄνεμος, ἂν καὶ ἡ θάλασσα ἐξακολουθοῦσε νὰ βράζη κυριολεκτικά. Νύχτα βαθειὰ κι᾽ ἄγρια, γεμάτη ἀναμονὴ κι᾽ ὑπερένταση. Ἂν καὶ ξέραμε πὼς εἴμαστε ἀκόμη μακρυὰ γιὰ νὰ δοῦμε ἀκτή, ἀπὸ ἔνστικτο τὸ μάτι μας γύριζε συνεχῶς Β-BA, τρυπώντας τὸ σκοτάδι γιὰ κανένα φάρο τῶν νησιῶν Κόρβο καὶ Φλόρες. Μάταια ὅμως κουραζόμαστε. Οὔτε οἱ φάροι, οὔτε τὰ μάτια μας εἶχαν τὴ δύναμη νὰ ξεπεράσουν τὸν ζόφο τᾹς νύχτας. Τ ετ άρ τ η 4 Ἰουλίου. Μέρα γεμάτη ἀδημονία. Ἂν ὅλα πήγαιναν καλά, θά ᾽πρεπε, ἀνάλογα μὲ τὴν ὁρατότητα, νὰ δοῦμε ἀκτή, σ᾽ ὁποιαδήποτε ὥρα τᾹς μέρας. Ὅταν φτάνει κανεὶς κοντὰ σὲ ἀκτὴ ὕστερ᾽ ἀπὸ 2.000 μίλια, ἔχει ἕνα σωρὸ λόγους ν᾽ ἀνησυχᾹ. Μπορεῖ τὸ στίγμα του νὰ εἶναι λανθασμένο, μπορεῖ ὁ ἄνεμος νὰ σπάση, μπορεῖ τὰ κύ133

ματα νὰ τὸν ρίξουν σὲ ξέρες... Εὐτυχῶς γιὰ μ὚ς, κίνδυνος γιὰ ξέρες δὲν ὑπᾹρχε. Ἡ θάλασσα γύρω στὰ ἡφαιστειογενᾹ αὐτὰ νησιὰ φαίνεται καθαρὴ στοὺς χάρτες ἀπὸ ἀβαθᾹ. Οἱ πλαγιὲς τῶν βουνῶν συνεχίζουν τὸ ἴδιο ἀπότομα σὲ μεγάλα βάθη μὲ ἐλεύθερη γύρω τους τὴ ναυσιπλοΐα. Στὶς 8 τὸ πρωῒ βρισκόμαστε σὲ πλάτος 38ο 20´, μᾹκος 30ο 13´. Τὸ τιμόνεμα ἦταν ἐξαιρετικὰ δύσκολο ἐξ αἰτίας τῶν κυμάτων κι᾽ ὁ ὕπνος μέσ᾽ στὴν καμπίνα ἀδύνατος ἀπ᾽ τὸ φοβερὸ μπότζι. Ποιὸς ἤθελε ὅμως νὰ κοιμηθᾹ; Κι᾽ οἱ δυό μας κοιτάζαμε ὁλοένα μπροστά, ποιὸς πρῶτος θὰ δᾹ τὴ στεριά. Ἡ Χόρτα τᾹς νήσου Φαγιάλ, ὅπου θὰ πιάναμε, ἀπεῖχε μόνο 70 μίλια. Ἀλλὰ ὁ δυνατὸς ἄνεμος δὲ μ὚ς ἐπέτρεπε πορεία πρὸς τὸν προορισμό μας. Τραβοῦμε νοτιοανατολικά, ὥσπου νὰ σπάση λίγο· τουλάχιστον ἔτσι τὸν ἔχουμε στὸ γοφὸ καὶ τὸ μπότζι λιγοστεύει. Τὸ μεσημέρι ἔπεσε ἡ φρεσκαδούρα κι᾽ ἔτσι ἀπ᾽ τὸ πλάτος 38ο 07´ καὶ μᾹκος 29ο 45´ τιμονεύαμε πιὰ βορειοανατολικὰ πρὸς τὴ Φαγιὰλ ἢ μ὚λλον ἐκεῖ ποῦ νομίζαμε ὅτι ἔπρεπε νὰ βρίσκεται ἡ Φαγιάλ. Μεσημέρι σὲ μεσημέρι 130 μίλια. Ἡ ἀτμόσφαιρα καθάρισε καὶ κάτω ἀπ᾽ τὸ λαμπερὸ ἥλιο ἡ θάλασσα πᾹρε πάλι τὸ βαθὺ γαλάζιο χρῶμα της. Μόνο γύρω στὸν ὁρίζοντα μιὰ ἐλαφριὰ πάχνη μ὚ς ἐμπόδιζε νὰ δοῦμε αὐτὸ γιὰ τὸ ὁποῖο τόσο πολὺ ἀγωνιούσαμε: τὴ στεριά! Καὶ νά ᾽ναι ἡ Φαγιάλ! Ὁ κυνηγὸς δὲν εὐχαρι134

στιέται χτυπώντας ὅπου τύχη. Θέλει νὰ πετύχη τὸ στόχο του. Ἔτσι κι᾽ ἐμεῖς· δὲ θέλαμε ἁπλῶς στεριά, θέλαμε εἰδικῶς τὴ στεριὰ ποὺ κυνηγούσαμε ἕνα μᾹνα τώρα. Στὶς 8 παρὰ τέταρτο, τὸ ἴδιο ἀπόγεμα, ὅταν βρισκόμαστε σὲ 25 μίλια ἀπόσταση ἀπ᾽ τὸ νησί, ἡ ψυχή μας γέμισε μὲ χίλιες ἀμφιβολίες. Στεριὰ δὲ φαίνονταν πουθενά. Τὸ χειρότερο ἦταν πὼς δὲ βλέπαμε οὔτε γλάρο. Λένε πὼς τὰ θαλασσοπούλια αὐτὰ βγαίνουν 25 μίλια μακρυὰ ἀπ᾽ τὶς ἀκτὲς ὅπου ἔχουν τὴ φωλιά τους. Ἐμεῖς ὅμως δὲ βλέπαμε τίποτε. Ὥσπου νὰ τὸ καλοσκεφτοῦμε καὶ ν᾽ ἀρχίσουν πιὸ ἔντονες οἱ ἀμφιβολίες μας, νά σου ἕνας τεράστιος γλάρος ποὺ ἔρχεται μεγαλοπρεπέστατα ἀπὸ βορειοανατολικά. Ἡ ψυχή μας σκίρτησε. Ἔκανε γύρω-γύρω μιὰ μεγάλη βόλτα νὰ μ὚ς δᾹ, ἔβγαλε μιὰ κραυγὴ καλωσορίζοντάς μας στὴ νησιώτικη Εὐρώπη κι᾽ ἄρχισε νὰ ἐπιτίθεται στὴν προπέλα τᾹς παρκέτας μας. Τουλάχιστο τώρα εἴμαστε σίγουροι πὼς ἡ ἀκτὴ ἦταν κοντά μας. Ἡ περίφημη ἡλιόλουστη μέρα (μὲ κάτι ἀνησυχαστικὰ σύννεφα μόνο στὴ δύση, μ᾽ ἐλαφρὴ πάχνη στὸν ὁρίζοντα καὶ μὲ καλὸ νοτιοδυτικὸ ἀεράκι) μ὚ς θύμιζε κλειστὸ θαλάσσιο χῶρο μὲ ἀκτὲς ὁλόγυρα. Ἴσως ὅμως νά ᾽ταν μόνο ἡ ἰδέα μας. Κάθε ὥρα, κάθε στιγμή, ἡ προσδοκία μας κορυφώνονταν κι᾽ ἡ ἀγωνία μας ἔφτανε σἐ ὑπέρτατη ὀξύτητα. Οἱ ἀνάερες ἐμφανίσεις τῶν γλάρων εἶχαν τώρα πληθύνει. Δελφίνια χαρούμενα ἔκαναν τεράστια σάλ135

τα ἔξω ἀπὸ τὸ νερό. Τίποτε ὅμως ἀπ᾽ αὐτὰ δὲ μποροῦσε νὰ τραβήξη τὴ προσοχή μας. Τὸ μάτι καὶ τῶν δυό μας ἔμενε καρφωμένο μπροστά, ἀσάλευτο, μὲ τὴν ἀγωνία νὰ παίζη μέσα του σκοτεινή. Ἔχουμε φτάσει σὲ ἀπόσταση 12 μίλια ἀπ᾽ τὴν ἀκτή, ἄρχισε νὰ βραδιάζη κι᾽ ἀκόμη τίποτε... Ὁ ἄνεμος γύρισε στὸ μεταξὺ Δ-ΝΔ, πολὺ φρέσκος, καὶ τὸ βαρόμετρο ἔπεσε σημαντικά. Στὶς 7 καὶ μισὴ ἀκριβῶς ἕνα πλοῖο πέρασε δίπλα μας, κατεβαίνοντας νοτιοδυτικά. Μὲ σήματα μὸρς τοὺς ζητήσαμε στίγμα, γιατὶ ἀληθινὰ ἀμφιβάλλαμε πιὰ γιὰ τὰ πάντα. Ὥσπου νὰ ἑτοιμάσουν τὴν ἀπάντηση, μπρὸς στὴν πλώρη μας, ἀκριβῶς ἐκεῖ ὅπου θά ᾽πρεπε νὰ εἶναι, ἕνα δυνατὸ καὶ παρήγορο φῶς, σὰν φιλικὸ μάτι, μ὚ς ἔγνεψε παρήγορα. Μὲ τὸ χρονόμετρο στὰ χέρια μετρήσαμε γιὰ σιγουριὰ τὶς ἀναλαμπές του, κι᾽ ὅταν βεβαιωθήκαμε πὼς ἦταν ὁ φάρος τοῦ Καπελίνος τᾹς Φαγιάλ, μὲ δάκρυα στὰ μάτια πέσαμε ὁ ἕνας στὴν ἀγκαλιὰ τοῦ ἄλλου. Τὸ μεγάλο πήδημα πέτυχε. Ἡ μεγαλύτερη περατσάδα τοῦ ταξιδιοῦ μας, 2.100 μίλια, πέρασαν κι᾽ ἔμειναν πίσω μας. Τὸ σκαφάκι μας στάθηκε παλληκάρι. Μ὚ς ἔφερε ἐδῶ μὲ ἀσφάλεια, ἀκόμη κι᾽ ὅταν οἱ ψυχές μας εἶχαν δειλιάσει κι᾽ ὅταν τό ᾽χαμε μετανιώσει ποὺ ξεκινήσαμε. Οἱ ἀστρονομικές μας παρατηρήσεις καὶ οἱ ὑπολογισμοί μας βγᾹκαν σωστοί. Ἦταν ἀργὰ πιὰ νὰ μποῦμε μέσ᾽ στὸ λιμάνι τᾹς Χόρτα, ποὺ βρίσκονταν ἄλλωστε μίλια ἀκόμη μακρυά.

136

Αὔριο ὅμως, ἀληθινοὶ ὠκεανοπόροι, θὰ μποῦμε σὲ ἥσυχο λιμάνι, ἀνάμεσα σὲ συνανθρώπους ποὺ τόσο τοὺς ἀγαποῦμε αὐτὴ τὴ στιγμή. Παράξενο ὅμως, νιώθουμε καὶ μιὰ πίκρα μέσα μας, μιὰ λύπη, ποὺ τὸ μέρος αὐτὸ τοῦ ταξιδιοῦ μας τελείωσε... Στὶς 11 καὶ 35´ τᾹς ἴδιας αὐτᾹς νύχτας πλέαμε δίπλα ἀπ᾽ τὸ φάρο, περνώντας βόρεια στὸ νησί. Ἐκεῖ κατεβάσαμε τὰ πανιὰ καί, ξυλάρμενοι, μιὰ ποὺ τὸ μεγάλο βάθος δὲν ἐπέτρεπε ἀγκυροβολία, περιμέναμε νὰ ξημερώση ὁ Θεὸς τὴ μέρα γιὰ νὰ μποῦμε στὸ λιμάνι. Εἴχαμε κάνει τὴν ἀπόσταση Νέα Ὑόρκη-Ἀζόρες σὲ 24 μέρες. Μιὰ τροπικὴ θύελλα ὄχι μόνο μ὚ς καθυστέρησε, ἀλλὰ καὶ μ὚ς ἔβγαλε σημαντικὰ ἔξω ἀπὸ τὴν πορεία μας, εἰδικὰ ὅταν ἀπὸ τὶς 5 τὸ πρωῒ τᾹς 19ης Ἰουνίου ὣς τὸ μεσημέρι τᾹς 20Ᾱς μείναμε ξυλάρμενοι, περιμένοντας τὴ θάλασσα νὰ καταλαγιάση. Δυὸ-τρεῖς μέρες ἄπνοιας καταμεσὶς τοῦ ὠκεανοῦ μ὚ς καθυστέρησαν ἀκόμη περισσότερο. Κι᾽ ὅμως ἡ «Χαρὰ» μπόρεσε νὰ καλύψη μὲ τὸ γοργό της τρέξιμο τὴ χασούρα κάθε μέρας καὶ νὰ φτάση, μόνο μὲ καθυστέρηση 3 ἡμερῶν ἀπ᾽ τοὺς ἀρχικοὺς ὑπολογισμούς, στὸν προορισμό της. Χωρὶς δικαιολογίες, κατὰ μέσον ὅρον, ἔκανε 90 μίλια τὸ 24ωρο. Στὴν πραγματικότητα ὅμως ξεπέρασε κατὰ πολὺ τὰ 100. Εἶναι γρήγορο, καλοτάξιδο, ὄμορφο σκαφάκι ἡ «Χαρά». Σβέλτο καὶ καλόβολο καὶ χαριτωμένο, σὰν τὴν κόρη μου τὴν ἴδια!

137

Ὅλη νύχτα περάσαμε μὲ βάρδιες, ἀπὸ φόβο μήπως τὰ ρεύματα μ὚ς ρίξουν πρὸς τὴ στεριά. Ὥσπου ξημέρωσε πιὰ ἡ ἄλλη μέρα, Πέμπτη, 5 Ἰουλίου: ἡ μέρα ποὺ θὰ μπαίναμε στὴ Χόρτα. Πρωῒ-πρωΐ, μὲ τὴν ἄπνοια, ξυρίστηκα, ἕτοιμος γιὰ μιὰ πολιτισμένη ἐμφάνιση στὴν κοινωνία τῶν ἀνθρώπων, πλυθήκαμε μὲ γλυκὸ πιὰ νερό, καθαρίσαμε τὴ «Χαρὰ» ὅσο γίνονταν καλύτερα μὲ τὸ μπότζι καὶ περιμέναμε τὸν ἀέρα γιὰ νὰ σηκώσω πανιά. Ἀέρας ὅμως, ὅλη μέρα, δὲν ἦρθε. Κι᾽ ὁ λιγοστός, ποὺ φυσοῦσε ἀπ᾽ τὸ νοτιά, ἔβρισκε ἐμπόδιο τὸ ψηλὸ νησὶ καὶ δὲν ἔφτανε ὣς ἐμ὚ς. Κι᾽ ἔτσι μιὰ μέρα ἀκόμη πᾹγε χαμένη. Παρηγορούσαμε τὴν ἀποκαρδίωσή μας, πείθοντας ὁ ἕνας τὸν ἄλλον πὼς δὲν πειράζει, πὼς τὸ ἴδιο κάνει, θὰ μποῦμε αὔριο. Δὲ μπήκαμε ὅμως οὔτε τὴν ἄλλη. Ὅλη νύχτα κι᾽ ὅλη μέρα τὰ νεῦρα μου ἄρχισαν νὰ σπ὚νε καὶ νὰ πέφτουν, μαζὶ μὲ τὸ βαρόμετρο ποὺ ἔπεφτε κι᾽ αὐτό. Εἶναι φοβερό! Νά ᾽χουμε δρασκελίσει τόσα μίλια κινδυνώδη καὶ τώρα, γιὰ 2-3 μόνο, νὰ καθόμαστε ἄπρακτοι ἀπέξω, ἀνίκανοι νὰ μποῦμε μέσ᾽ στὸ λιμάνι, ποὺ θ᾽ ἀνάπαυε τὴν ἐξάντλησή μας καὶ θὰ μ὚ς πρόσφερνε μικρὲς ὀνειροπολημένες ἀμοιβές, ἕνα μαγειρεμένο φαΐ, ἕνα μπάνιο σὲ γλυκὸ νερό, νὰ ξαρμυρίσουμε γιὰ καλά. Ξυρίστηκα δεύτερη φορά, μήπως κι᾽ ἀλλάξω τὰ γοῦστα τοῦ καιροῦ. Μάταια ὅμως! Πέρασε κι᾽ ἡ 6η Ἰουλίου, μὲ φοβερὸ κῦμα, ποὺ ἐρχόταν ἀπ᾽ τὶς δυὸ μεριὲς τοῦ νησιοῦ, καὶ ἕναν πολὺ 138

ὕποπτον οὐρανό. Στὶς 11.30´ ἀπ᾽ τὶς πλαγιὲς τοῦ ἡφαιστείου μ὚ς ἦρθαν σπηλιάδες τόσο δυνατές, πού, κάνοντας μιὰν ἀπεγνωσμένη προσπάθεια νὰ σηκώσω πανί, ἔχασα ἀπ᾽ τὰ μάτια μου ἕνα φλόκο. Οὔτε κὰν εἶδα ποῦ πᾹγε. Μόνο τὰ γαντζάκια ἕνα-ἕνα ἔπεσαν στὸν πρότονο καὶ οἱ σκότες ποὺ ἦταν δεμένες ἔμειναν στὸ νερό. Τὶς μάζεψα κι᾽ αὐτὲς γιὰ νὰ ἐξακολουθήσουμε ξυλάρμενοι καὶ τὴν ὑπόλοιπη μέρα. Ποῦ νὰ κοιμηθοῦμε ἐκεῖνο τὸ βράδι! Οὔτε τὸ ραδιόφωνο, οὔτε τὰ φῶτα ἀπ᾽ τὴ στεριὰ μποροῦσαν νὰ μ὚ς παρηγορήσουν. Ἕνα θέλαμε. Νὰ μποῦμε στὸ λιμάνι καὶ νὰ τὸ ρίξουμε ἀμέριμνοι στὸν ὕπνο. Ἀπὸ τὰ δυνατά, ἀντίθετα πρὸς τὸν ἄνεμο, ρεύματα τρώγαμε βροχὴ ποὺ ὁ ἀέρας σήκωνε μὲ τὴν ὁρμή του ἀπ᾽ τὴ θάλασσα. Οὔτε κὰν ξαναδοκιμάσαμε νὰ σηκώσουμε πανί, γιατὶ σίγουρα θά ᾽χαμε κι᾽ ἄλλη ζημιά. Ὑπολογίζαμε πὼς ὁ ἄνεμος κατέβαινε ἀπ᾽ τὶς πλαγιὲς τοῦ ἡφαιστείου μὲ 60 περίπου κόμβους. Ἡ ἴδια κατάσταση, μὲ τὰ πράγματα ὅλα μούσκεμα μέσ᾽ στὴν καμπίνα, μ὚ς βρᾹκε τὴν ἑπομένη, 7 Ἰουλίου, ἡμέρα Σάββατο. Ἡ θύελλα ἀπὸ ΝΔ ἐξακολουθοῦσε μὲ ταχύτητα ἀνέμου 40-45 κόμβων. Ὧρες-ὧρες τὰ μαῦρα σύννεφα σκέπαζαν τὰ πάντα ὁλόγυρα, τὴν Φαγιάλ, ἀκόμη καὶ τὸ Σὰν Τζώρτζ, τὸ γειτονικὸ νησί, ποὺ στὸ μεταξὺ εἴχαμε πλησιάσει ἐπικίνδυνα. Εἴμαστε κυριολεκτικὰ πτώματα. Ἡ δυνατὴ βροχὴ ὅμως ἔκανε καὶ τὸ θαῦμα της. Στὴ 1 μετὰ τὸ μεση139

μέρι ἔσπασε ἐντελῶς τὸν ἀέρα κι᾽ ἄφησε μόνο μιὰ καταθλιπτικὴ ὁμίχλη. Σηκώσαμε τὰ πανιά, ἐλπίζοντας πὼς θὰ εἶναι ἡ τελευταία φορά. Καὶ τὸ λιγοστὸ ἀεράκι ποὺ ἦρθε, ἦταν ἀντίθετο. Ἦταν σωστὸ μαρτύριο, γιὰ λίγα μίλια, ποὺ διαφορετικὰ θὰ τὰ πιάναμε σὲ μιὰ ὥρα, νὰ πηγαίνουμε ὅλο μὲ κοντοβόλτια. Πήραμε μιὰ μικρὴ βόλτα πρὸς τὸ γειτονικὸ νησὶ Πίκο, ὥστε μὲ τὴν ἑπομένη νὰ μποῦμε στὸ κανάλι Φαγιὰλ-Πίκο· ὅταν ὅμως φτάσαμε στὶς ἀκτὲς τοῦ νησιοῦ, ὁ ἄνεμος κόπηκε τελείως καί, τὸ χειρότερο, τὸ δυνατὸ ρεῦμα μ὚ς τραβοῦσε πρὸς τὶς βραχώδεις ἀπόκρημνες ἀκτές του, ποὺ πίδακες τεράστιοι ἀφρισμένου νεροῦ τὶς σκέπαζαν κάθε λίγο πέφτοντας μὲ μανία ἐπάνω τους. Ὅλα πήγαιναν στραβά, λὲς κι᾽ ὁ Θεὸς τᾹς θάλασσας τὰ εἶχε μαζί μας. Ὅταν πηγαίναμε στὸ κοντοβόλτι γιὰ τὸ Πίκο, ἐρχόταν ἀεράκι. Μόλις στρίβαμε πρὸς τὸ κανάλι, κοβόταν τελείως κι᾽ ἔμενε μόνο τὸ μεγάλο κῦμα ποὺ μ὚ς πήγαινε πίσω. Καὶ μόνο στὶς 9.30´ τὸ βράδι, ὅταν πιά, πρὶν μποῦμε στὸ λιμάνι, μὲ σήματα ζητήσαμε πιλότο καὶ κατεβάσαμε τὰ πανιὰ περιμένοντας, ἕνα γερὸ βοριαδάκι ἦρθε γιὰ κοροϊδία αὐτὴ τὴ φορά. Πέντε-ἕξι ναῦτες μὲ τὸν πιλότο πέσαν δίπλα μας μὲ τὴ βενζινάκατο καὶ μ὚ς ἔφεραν ρυμούλκα μέσα στὸ γραφικὸ λιμανάκι τᾹς Χόρτα, ὅπου μ὚ς ἔδεσαν στὴν παραλία. Σπασμένα ἐγγλέζικα, δυὸ-τρεῖς λέξεις ἰταλικὲς ἢ γαλλικὲς καὶ πολλὲς κινήσεις τῶν χεριῶν ἦταν ὁ μό140

νος τρόπος νὰ συνεννοηθοῦμε μὲ τοὺς καλοὺς ναυτικούς. Ἕνας πολὺ συμπαθητικὸς κύριος ἦρθε γιὰ ἐπιθεώρηση τοῦ σκάφους καί, νομίζοντας πὼς ἦταν γιατρός, κατέβασα τὴν καραντίνα. Ἦταν ὁ πιλότος, ποὺ μ὚ς βεβαίωσε ὅτι μποροῦμε νὰ πατήσουμε στὴ στεριὰ καὶ χωρὶς ἐπιθεώρηση τοῦ γιατροῦ, ποὺ θὰ ᾽ρχόταν τὴν ἑπομένη, καὶ μ὚ς κάλεσε νὰ φ὚με μαζί του. Μὲ τὴν ἡσυχία τοῦ λιμανιοῦ, συνηθισμένος στὶς κινήσεις τᾹς «Χαρ὚ς» στὸ ὠκεάνειο κῦμα, ἔχασα τὴν ἰσορροπία μου καὶ κόντεψα νὰ πέσω στὸ νερό. Κι᾽ ὅταν μὲ τὸν Τζὼν Φαρία, τὸν πιλότο, καὶ τὸν Τομὰς Ἀλμπέρτ, διευθυντὴ τοῦ ἐργοστασίου φαλαινῶν, βγήκαμε στὴ στεριά, χρειάστηκε καθένας τους νὰ κρατ὚ κι᾽ ἕναν ἀπὸ μ὚ς, γιατὶ τρεκλίζαμε σὰν μεθυσμένοι, πηγαίνοντας πότε ὣς τὴν ἄκρη τοῦ μώλου, πότε ὣς τὴν ἐσωτερικὴ ἄκρη τοῦ πεζοδρομίου. Ἡ Χόρτα, μὲ τὰ νησιώτικα σπιτάκια της, τοὺς φιδωτοὺς δρόμους, τὰ πολλὰ φῶτα καὶ τὰ περισσότερα αὐτοκίνητα, χτισμένη ἀμφιθεατρικά, σὲ κατακτοῦσε μὲ τὸ χαρούμενο χρῶμα της. Χαρούμενοι καὶ ξένοιαστοι ἦταν καὶ οἱ ἄνθρωπο, μὲ πρόσωπα ὅλο ὑγεία, κι᾽ ὅλοι καλοντυμένοι, νέοι καὶ γέροι, οἱ περισσότεροι ὅμως δίχως παπούτσια, γιατὶ ἔτσι τοὺς βόλευε καλύτερα. Ἔρχονταν νὰ μ὚ς δοῦν καὶ νὰ μ὚ς συγχαροῦν, ξέροντας ἀπὸ πρὶν πὼς θὰ ᾽ρθοῦμε. Τό ᾽χαν μάθει ἀπὸ τὶς ἀρχές τους, εἰδοποιημένες ἀπ᾽ τὴν Ἀμερική.

141

Πρώτη δουλειά μας ἦταν νὰ π὚με στὸ τηλεγραφεῖο. Στείλαμε ἕνα σωρὸ τηλεγραφήματα: στὴ Χαρά, στὴ μητέρα τᾹς Σοῦ, στὸ Νάϊακ Μπόουτ Κλάμπ, στὴν Ἑλλάδα. Τὴν ἑπομένη ὁ ἴδιος ὁ πρόξενος τᾹς Ἑλλάδας ἔστειλε ἐπίσημο τηλεγράφημα, μέσῳ Λισσαβῶνος, στὴν Ἑλλάδα καὶ στὴν Ἀμερική. Ἕνα καλὸ δεῖπνο αὐτὸ τὸ βράδι σὲ μιὰ ταβερνούλα τᾹς Χόρτα μὲ κρασὶ τοῦ Πίκο καὶ πολὺ κέφι ἔδωσαν πάλι μέσα μας ζωή. Ἕνα σωρὸ κόσμο γνωρίσαμε ἐκεῖνο τὸ βράδι, ἂν καὶ ἡ νύχτα ἦταν προχωρημένη. Στὴ «Χαρὰ» ὁ ὕπνος ἦρθε δύσκολα, γιατὶ... δὲν κουνιόταν καθόλου. Εἴμαστε ὅμως εὐτυχισμένοι!

142

ΦΑΓΙΑΛ-ΓΙΒΡΑΛΤΑΡ IV Π ρ ώτ η ἑβδ ο μ άδα Σωστὸ πανηγύρι ἦταν γιὰ μ὚ς οἱ μέρες ποὺ μείναμε στὴ Χόρτα, τὴν ὄμορφη πόλη τοῦ ὀμορφότερου στὸν κόσμο νησιοῦ, τᾹς Φαγιάλ. Ἐκτὸς κι᾽ ἂν φάνταζε ἔτσι στὰ δικά μας τὰ μάτια, ποὺ γιὰ εἰκοσιοχτὼ ὁλόκληρες μέρες δὲν εἶχαν ἀντικρύσει στεριά. Οἱ Ἀζόρες, ἀπὸ τὸ 1432 ποὺ τὶς ἀνακάλυψαν οἱ πορτογαλέζικες καραβέλες τοῦ Ἑρρίκου τοῦ Θαλασσοπόρου, διατηροῦν πολλὰ ἴχνη τᾹς παλι὚ς τους ζωᾹς καὶ ἀρκετὰ μνημεῖα, στὰ ὁποῖα βλέπεις ἀποτυπωμένη, κυρίως, τὴ φλαμανδικὴ ἐπίδραση. Ἡ Χόρτα εἶναι χτισμένη ἀμφιθεατρικά· τὰ σπίτια της εἶναι πολύχρωμα. Καί, καθὼς μπαίνεις στὸ λιμάνι της, μιὰ δροσιὰ καὶ μιὰ ἀγαλλίαση σταλάζει μέσ᾽ στὴν ψυχή σου. Γύρω ἀπ᾽ τὴν πόλη φουντώνει ἕνα πράσινο πλαίσιο ἀπὸ βλάστηση. Ἀναρίθμητοι ἀνεμόμυλοι μὲ τὰ κάτασπρα φτερά τους φαιδρύνουν τὸ τοπίο μὲ παιχνιδιάρικους τόνους. Στὴν ἴδια τὴν πόλη, τὴν πεντακάθαρη, μὲ τὰ ὡραῖα ψηφιδωτὰ τὼν πεζοδρομίων της καὶ τὰ στενὰ γραφικὰ δρομάκια, βλέπεις δίπλα στὰ παλιὰ ἁμάξια μὲ τ᾽ ἄλογα νὰ κυκλοφοροῦν ἕνα σωρὸ αὐτοκίνητα ποὺ ἀνε143

βοκατεβαίνουν σὰν διαβολάκια τὶς ἀνηφοριὲς τοῦ νησιοῦ, ἀνάμεσα ἀπὸ ὀρτενσίες καὶ καρποφόρα δέντρα, γιὰ νὰ π὚νε τὸν ἐπισκέπτη ὣς τὶς κορφὲς τοῦ νησιοῦ. Ἐκεῖ σὲ περιμένει ἕνας τεράστιος σβησμένος κρατήρας, ποὺ ἔχει διάμετρο δύο χιλιόμετρα καὶ βάθος 400 μέτρα, γεμάτος μικρὲς λιμνοῦλες κι᾽ ἕνα κοπάδι φλύαρα πουλιά. Ἀπὸ τὸ ὕψος τοῦ κρατᾹρα βλέπεις ὁλόγυρα ν᾽ ἁπλώνουνται στὴ θάλασσα τὰ γειτονικὰ νησιά. Τὸ γιγάντιο Πίκο μὲ τὸ ἐπιβλητικό του ἡφαίστειο, ὁ Ἅγιος Γεώργιος καὶ ἡ Γκρατσιόζα – εὐλογημένα καταφύγια καὶ σταθμοὶ μέσ᾽ στὴ μονότονη ἀπεραντωσύνη τοῦ πόντου. Τὸ χῶμα τοῦ νησιοῦ εἶναι τόσο εὔφορο, ποὺ ἡ γᾹ καρπίζει τρεῖς φορὲς τὸ χρόνο. Ἡ κτηνοτροφία εἶναι ἐπίσης πολὺ ἀνεπτυγμένη· τὸ τυρὶ καὶ τὸ βούτυρο ἀποτελοῦν μιὰν ἀπὸ τὶς κυριώτερες βιομηχανίες τοῦ νησιοῦ, μαζὶ μὲ τὸ κυνήγι τᾹς φάλαινας. Σ᾽ αὐτὰ τὰ νησιά, τὸ κυνήγι τᾹς φάλαινας γίνεται μὲ τὸν παλιὸ ἐπικίνδυνο τρόπο. Κάτι στενόμακρες βάρκες μὲ πανιά, κομψοτεχνήματα ἀληθινά, στολισμένες μ᾽ ἕνα σωρὸ χρώματα, ξεκινοῦν μόλις πάρουν μήνυμα ἀπὸ τὸ φάρο πὼς φάνηκαν φυσητᾹρες στὸν ὁρίζοντα· κι᾽ ὅταν πλησιάσουν, μὲ τὰ κουπιὰ καὶ τὸ πανί κάτω, ἔρχονται κεφάλι μὲ κεφάλι –«καμπέσα λὰ καμπέσα», ὅπως λὲν οἱ ἴδιοι– μὲ τὸ θηρίο. Τὴ στιγμὴ αὐτὴ ὁ ἐξαγριωμένος ἀρπονιστὴς σὰν ταυρομάχος ρίχνει τὸ καμάκι του. Μόλις ἡ φάλαινα νιώση τὸ σουβλερὸ σίδερο στὰ πλευ144

ρά της ἢ στὸ κεφάλι της, ἀγριεμένη καὶ τρομαγμένη, μ᾽ ἕνα φοβερὸ τίναγμα, κάνει στροφὴ κι᾽ ἀρχίζει ἕνα τρελλὸ δρόμο, παρασύροντας τὸ σκάφος μὲ καταπληκτικὴ ταχύτητα. Τὸ σκοινί, ἑνωμένο μὲ τὸ καμάκι, βγαίνει μέσ᾽ ἀπὸ ἕνα βαρέλι γεμάτο νερό, γιατὶ ἀλλιῶς μὲ τὴν τριβὴ θ᾽ ἄναβε. Πολλὲς φορὲς αὐτὸ τὸ τίναγμα τᾹς φάλαινας συνεπάγεται ὁλόκληρα δράματα. Ἡ οὐρά της ἔχει γιγάντια δύναμη· καί, μὲ τὸ τεράστιο στόμα της, ἁρπάζει κάποτε τὴ βάρκα καὶ τὴν κόβει στὰ δυό, κομματιάζοντας ὅποιον βρεθᾹ ἀνάμεσα στὶς δυὸ ἀμείλικτες μασέλες της. Τὸν παλιὸ καιρὸ ἡ βάρκα ποὺ ἔμενε πιὸ πίσω ἔρριχνε τὸ καμάκι πάνω ἀπ᾽ τὴν πρώτη, ποὺ βρισκόταν δίπλα στὸ θηρίο. Τὸ σκοινὶ ἔκοβε τότε τὸ σκάφος στὰ δυό, σκοτώνοντας τοὺς ναῦτες. Αὐτὸ θεωρήθηκε ἔγκλημα ἐκ προμελέτης καὶ εἰδικὸς νόμος προστατεύει σήμερα αὐτοὺς ποὺ βρίσκονται μὲ τὴ βάρκα τους πλησιέστερα στὸ θήραμα. Ὅταν ἡ φάλαινα κουραστᾹ ἀπ᾽ τὸ ἀπεγνωσμένο της τρέξιμο καὶ χάση τὶς δυνάμεις της ἀπ᾽ τὴ συνεχιζόμενη αἱμορραγία κι᾽ ἕνας πίδακας ἀπὸ αἷμα δείξη πὼς ἦρθε τὸ τέλος της, κάτι μικρὰ μηχανοκίνητα βαρκάκια ἀρχίζουν νὰ τὴν κυκλώνουν καὶ μὲ εἰδικὲς σύριγγες τὴ γεμίζουν ἀέρα, ὥστε νὰ μὴ βουλιάξη. Ὕστερα τή φορτώνουν καί τή μεταφέρουν στὸ ἐργοστάσιο. Ἐκεῖ τὴν τεμαχίζουν μὲ κοφτερὰ μαχαίρια καὶ τᾹς ξηλώνουν τὸ λίπος, ποὺ βράζοντας σὲ εἰδικὰ καζάνια γίνεται λάδι. Τὸ κρέας της 145

χρησιμοποιεῖται γιὰ τροφὴ ἢ δόλωμα. Ἀπὸ τὰ δόντια της εἰδικοὶ τεχνίτες κάνουν ἕνα σωρὸ ἀριστουργήματα: πίπες, χαρτοκοπτᾹρες, αὐγὰ καρικώματος καὶ πολλὰ ἄλλα χρήσιμα ἢ διακοσμητικὰ ἀντικείμενα. Ἀπὸ τοὺς σπόνδυλους κάνουν κάτι ἰδιόρρυθμες καρέκλες καὶ τραπεζάκια. Τίποτα δὲ μένει πιὰ ἀπ᾽ τὸν ὑπερήφανο αὐτὸν κυρίαρχο ποὺ ὤργωνε θαλασσοκράτορας τὸν ὠκεανὸ σ᾽ ὅλα του τὰ πλάτη. Ὁ κ. Τομὰς Ἀλμπέρτ, ἕνας νευρώδης τύπος ὅλο κίνηση, διευθυντὴς τοῦ ἐργοστασίου τῶν φαλαινῶν, εἶχε τὴν καλωσύνη καὶ μ὚ς ἔδωσε τὴν εὐκαιρία νὰ παρακολουθήσουμε τὸ κυνήγι, τὴ μεταφορὰ καὶ τὴν ἐπεξεργασία τᾹς φάλαινας. Τὶς ἴδιες ἐκεῖνες μέρες ἔτυχε νὰ βρίσκεται ἐκεῖ καὶ ἡ παρέα τοῦ Ροσπόλι, ποὺ ἔπαιρναν ἕνα φὶλμ «ντοκυμανταίρ», καθὼς καὶ ἡ παρέα τοῦ «Φινιστέρ», τοῦ σκάφους ποὺ λίγες μέρες πρὶν νίκησε στοὺς ἀγῶνες τᾹς Βερμούδας καὶ πήγαινε τώρα στὴν Εὐρώπη γιὰ ταξίδι μὲ τὸν Κάρλετον Μίτσελ ἐπικεφαλᾹς. Ὁ ἴδιος ὁ Κάρλετον Μίτσελ μοῦ ἔλεγε πώς, τερματίζοντας στοὺς ἀγῶνες, βρέθηκαν στὴν οὐρὰ τοῦ χάρικέϊν ποὺ βρᾹκε τὴ «Χαρὰ» κάτω ἀπ᾽ τὴ Νόβα Σκώσια καὶ πώς, ἐνῶ αὐτοὶ εἶχαν ἀνέμους μὲ ταχύτητα 40 καὶ 50 κόμβων, ἡ Ὑδρογραφικὴ Ὑπηρεσία τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν, στὴν ἀναφορά της, ἐδήλωσε πὼς στὴν περιοχὴ ποὺ βρίσκονταν ἡ «Χαρὰ» οἱ ἄνεμοι ἔφτασαν τοὺς 120 κόμβους. Καθένας τους εἶχε κρεμασμένες ἀπὸ τοὺς ὤμους του δυὸ-τρεῖς φω146

τογραφικὲς μηχανές, ἔγχρωμες ἢ κινηματογραφικές. Ἐμεῖς εἴχαμε μιὰ καὶ οἱ δυὸ μαζί, χωρὶς κὰν νὰ εἴμαστε βέβαιοι ὅτι δουλεύει. Μὲ τοὺς Γάλλους καὶ Ἰταλοὺς τᾹς παρέας τοῦ Ροσπόλι κάναμε καλὴ συντροφιά, πότε στὸ χαριτωμένο σπιτάκι ὅπου ἔμεναν ὅλοι μαζὶ καὶ πότε κάνοντας βόλτες μὲ τὴ «Χαρὰ» στὸ κανάλι Φαγιὰλ-Πίκο. Γιὰ τὴ Σοῦ ἰδιαίτερα τὰ νησιὰ αυτὰ εἶχαν πολὺ ἐνδιαφέρον. Γιὰ πρώτη φορὰ στὴ ζωή της ἔβλεπε πὰλμ τρὴ (φοινικόδεντρα) καὶ μάλιστα σὲ νησί. Βρέθηκε σὲ καινούργιο περιβάλλον. Ἦταν ἡ πρώτη της ἐπαφὴ μὲ τὴν Εὐρώπη ἢ μ὚λλον μὲ τὸ Ἐξωτερικό, ἂν ἐξαιρέση κανεὶς τὸν Καναδὰ, ποὺ γι᾽ αὐτὴν δὲν εἶναι κὰν Ἐξωτερικό, ἀφοῦ εἶναι ἰδιαίτερη πατρίδα τᾹς μητέρας της. Μοῦ ἔκανε μεγάλη ἐντύπωση ἡ φιλοξενία τοῦ ἁπλοῦ αὐτοῦ κόσμου, ποὺ δὲν τοῦ λείπει καθόλου ἡ μόρφωση. Τὰ βράδια, μὲ μιὰ χαρούμενη συντροφιὰ (γιατροί, δικηγόροι, ὁ πιλότος Τζὼν Φαρία καὶ ἄλλοι), μέναμε ὣς ἀργὰ κουβεντιάζοντας καὶ γελώντας. Εἴμαστε οἱ τελευταῖοι στὸ νησὶ ποὺ πήγαιναν γιὰ ὕπνο. Καὶ πάντα ἔπρεπε πρῶτα νὰ περάσουμε ἀπ᾽ τὸ «Καφὲ Σπόρ», γνωστὸ στὰ πέρατα τᾹς οἰκουμένης ἀπ᾽ τοὺς θαλασσοπόρους, ποὺ ἐδῶ ἀράζουν πάντοτε, ὅταν πιάσουν Ἀζόρες. Ὁ ἰδιοκτήτης του, ὁ Ἐνρίκε, ἕνας ὀλύμπιος γέροντας, κι᾽ ὁ γυιός του, ὁ ΠᾹτερ, ἔδειξαν γιὰ μ὚ς πραγματικὴ ἀγάπη. Ὁ πιλότος Τζὼν Φαρία καὶ 147

ἡ γυναίκα του Κλοντὶν εἶχαν καταντήσει πιὰ οἱ κηδεμόνες μας. Ἀκόμη κι᾽ ἄγνωστα πρόσωπα μ὚ς ἔδειξαν τὸ ἐνδιαφέρον καὶ τὴ φιλοξενία τους, καθένας μὲ τὸ δικό του τρόπο. Ἕνα πρωῒ ξυπνήσαμε ἀπὸ κάτι ξυσίματα ποὺ ἀκούσαμε κάτω ἀπ᾽ τὸ σκάφος. Ὅταν βγᾹκα ἔξω, εἶδα μιὰ ὁλόκληρη παρέα ἀπὸ παιδιὰ νὰ καθαρίζουν τὸ σκάφος μας ἀπὸ τὰ λάδια τᾹς Νέας Ὑόρκης. Ἀνάμεσά τους ἦταν ὁ γυιὸς ἑνὸς γιατροῦ, ἕνας καταστηματάρχης, ἕνας ὑπάλληλος τοῦ ἀεροδρομίου ποὺ βρίσκονταν μὲ ἄδεια στὸ νησί του κι᾽ ἄλλοι. Δὲν ἐννοοῦσαν νὰ σταματήσουν. Ἔλεγαν πὼς δὲν ἐπιτρέπεται νά ᾽ναι βρώμικη ἡ «Χαρὰ» μέσ᾽ στὸ λιμάνι τους, κι᾽ αὐτὸ εἶναι δική τους δουλειά. Τὸ μόνο ποὺ μοῦ ἔμεινε ἦταν νὰ τοὺς καλέσω σὲ γεῦμα, ποὺ τὸ δέχτηκαν ὅλοι εὐχαρίστως. Μόνο, σὰν πᾹγα νὰ πληρώσω τὸ λογαριασμό, ἀνεκάλυψα πὼς... εἶχε ἤδη πληρωθᾹ ἀπὸ τοὺς καλεσμένους μου! Δυὸ μέρες μετὰ τὸ «Φινιστὲρ» ἔφθασε, πάλι ἀπ᾽ τὶς Βερμοῦδες, καὶ τὸ «Φὸξ Χάουντ». Στὸ πλήρωμά του ἦταν καὶ κάποιος Μέτζορ, Γιὰν Μέτζορ, ποὺ εὐγενέστατα καὶ προθυμότατα ἔστειλε ἕνα τηλεγράφημα γιὰ μ὚ς στὸ Γιβραλτάρ, ὥστε νὰ μ὚ς δοθᾹ ἀπὸ πρὶν ἡ ἄδεια νὰ μποῦμε στὸ πολεμικὸ λιμάνι. Μόνον ὅταν ἔφτασα στὴν Εὐρώπη ἔμαθα πὼς αὐτὸς ὁ ἴδιος, μὲ τὸ σκάφος του «Μπάτερκαπ», εἶχε ἤδη περάσει μ᾽ ἕναν ἄλλον τὸν ὠκεανὸ πηγαίνοντας στὶς Δ. Ἰνδίες. Αὐτὸ ἔγινε πρὶν ἀπ᾽ τοὺς ἀγῶνες τᾹς Βερμούδας. Στὴ 148

Βερμούδα πᾹγε πλήρωμα τοῦ «Φὸξ Χὰντ» καὶ τώρα γυρνοῦσε στὴν Ἀγγλία. Τὴ μέρα ποὺ φεύγαμε, τὰ παιδιὰ τοῦ Λιμεναρχείου μ὚ς βοήθησαν νὰ γεμίσουμε τὰ ντεπόζιτα μὲ φρέσκο νερὸ καὶ οἱ φίλοι μ὚ς φόρτωσαν ἕνα σωρὸ δῶρα, ἀπὸ μπανάνες ὣς κομψοτεχνήματα ἀπὸ δόντια φάλαινας. Γιὰ νὰ μ὚ς ἀφήση ὁ Τζὼν Φαρία νὰ βγοῦμε ἀπ᾽ τὸ λιμάνι, μ὚ς ζήτησε νὰ τοῦ ὑποσχεθοῦμε πὼς μιὰ μέρα θὰ γυρίσουμε. Ἔκλαιγε σὰ μωρὸ παιδί. Δυὸ-τρεῖς μέρες πρίν, κορόϊδευε τοὺς Ἰταλοὺς ἐπειδὴ φιλιοῦνται καὶ κλαῖνε ὅταν ἀποχωρίζουνται. ΒρᾹκα τώρα τὴν εὐκαιρία νὰ τὸν πειράξω.

— Στὸ διάβολο, παλιοέλληνα! μοῦ λέει. Ποὺ ἦρθες ἐδῶ καὶ μ᾽ ἔκανες νὰ κλαίω κι᾽ ἐγὼ σὰν χαζός! ΠᾹγε πάνω στὸν πύργο τοῦ μώλου, νὰ μ὚ς πᾹ αὐτὸς τὸ τελευταῖο ἀντίο καὶ νὰ μ὚ς πάρη μιὰ φωτογραφία τὴν ὥρα πού, μ᾽ ὅλα τὰ πανιὰ ἀπάνω, κουπαστάραμε γιὰ καλά. Ἡ Σοῦ τὰ παράτησε ὅλα καὶ ὄρθια στὴν πρύμη χαιρετοῦσε μ᾽ ἕνα μαντήλι σὰν κλασικὸς ταξιδιώτης, κλαίοντας ποὺ φεύγαμε ἀπ᾽ αὐτὸν τὸν παράδεισο, ποὺ ποιὸς ξέρει πότε θὰ μ὚ς δοθᾹ εὐκαιρία νὰ τὸν ξαναβροῦμε... Κι᾽ ἔτσι, μιὰ βδομάδα ἀπ᾽ τὴν εἴσοδό μας στὸ ὡραῖο λιμανάκι τᾹς Χόρτα, βγαίναμε τώρα, στὶς 15.30´ τᾹς 14ης Ἰουλίου, μ᾽ ἕνα φρέσκο ΒΔ, ἀποφασισμένοι αὐτὴ τὴ φορὰ νὰ κάνουμε κούρσα καὶ ὄχι ταξίδι. Ἔπρεπε νὰ σπάσουμε ρεκόρ, νὰ ἐκμεταλλευτοῦμε κάθε 149

ἴντσα τοῦ πανιοῦ καὶ νὰ μὴν ἀφήσουμε νὰ χαθᾹ οὔτε τὸ ἐλαφρότερο ἀεράκι. Ὁ καιρὸς περν὚, χάσαμε ἤδη πολὺ χρόνο γιὰ τὴν πρώτη περατσάδα, ποὺ ἀντὶ 2022 μέρες βάσταξε 28 καί, μαζὶ μὲ τὴν παραμονή μας στὶς Ἀζόρες, μ὚ς ἔβγαλε τελείως ἔξω ἀπὸ τοὺς ὑπολογισμούς μας. Σύμφωνα μὲ τοὺς χάρτες καὶ τὰ βιβλία, σ᾽ αὐτὸ τὸ ταξίδι, ὣς τὶς «ΣτᾹλες τοῦ Ἡρακλέους», θά ᾽πρεπε πιὰ νὰ περιμένουμε βορειοδυτικοὺς καὶ βόρειους ἀνέμους, ποὺ ἀκολουθοῦν τὴ στροφὴ πρὸς τὸν Ἰσημερινὸ τοῦ βορείου ἀτλαντικοῦ ρεύματος (κοντὰ στὴν Εὐρώπη τὸ λένε ρεῦμα τῶν Καναρίων). Ἔπρεπε νὰ ὑπολογίσουμε πὼς οἱ ἄνεμοι αὐτοὶ καὶ τὰ ρεύματα θὰ μ὚ς κατεβάσουν μόνα τους ὣς τὸ πλάτος τοῦ Γιβραλτάρ· γι᾽ αὐτὸ καὶ ἡ πορεία μας ἦταν πάντα γύρω στὶς 90ο, ἀνατολική. Γενικά, αὐτὸ τὸ ταξίδι μας ἦταν γεμάτο ὑπερένταση. Ἔπρεπε νὰ τρέχουμε πάνω ἀπὸ ἑκατὸ μίλια τὸ εἰκοσιτετράωρο, γιὰ νὰ καλύψουμε τὰ 1150 μίλια ὣς τὴν Εὐρώπη μέσα σὲ δέκα μέρες. Ἡ παλιά μας ἐπιφυλακτικότητα, τώρα ποὺ πήραμε πιὰ τὸ βάπτισμα τοῦ ὠκεανοῦ, χάθηκε. Ξέραμε πὼς τὸ σκάφος δὲν ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ τίποτα. Μὲ τὸ τέλος αὐτᾹς τᾹς περατσάδας, ὁ ἄγριος ὠκεανὸς θά ᾽μενε πιὰ πίσω μας καὶ μεῖς θὰ τρυπώναμε στὰ... εἰδυλλιακὰ νερὰ τᾹς Μεσογείου. Ὅσο βγαίναμε ἀπ᾽ τὰ στενὰ Φαγιὰλ-Πίκο, ὁ ἄνεμος γυρνοῦσε δυτικός. Θὰ ἦταν ἰδεώδης γιὰ μ὚ς, ἂν 150

κρατοῦσε καὶ τὴν ἔντασή του. Νά ᾽σαι βιαστικός, νά ᾽χης ὄρεξη γιὰ τρέξιμο, καὶ νὰ μὴ μπορᾹς, αὐτὸ εἶναι ἀποκαρδιωτικό. Γιὰ ὧρες ὁλόκληρες βλέπαμε δίπλα μας τὸ ἡφαίστειο τοῦ Πίκο. Μόνο λίγο πρὶν ἀπὸ τὰ μεσάνυχτα χάθηκε πιὰ ἀπ᾽ τὸν ὁρίζοντα. Ὅλο τὸ βράδι καὶ τὸ πρωϊνὸ τᾹς ΚυριακᾹς περνούσαμε ἕνα-ἕνα τ᾽ ἄλλα νησιὰ καὶ τ᾽ ἀφήναμε σιγὰ-σιγὰ πίσω μας. Ἦταν ἕνα ἐπιβλητικὸ θέαμα, ἔτσι καθὼς ξεπρόβαλλαν ἀπότομα μέσ᾽ ἀπὸ τὴν πρωϊνὴ πάχνη. Ὁ ἥλιος χρύσιζε τὶς κορφές τους κι᾽ ὕστερα, ἀνεβαίνοντας, τά ᾽ντυνε σιγὰ-σιγὰ μὲ τὸ ρόδινο φῶς του, ὥσπου ν᾽ ἁπλωθᾹ πάνω στὴν ἀπέραντη θάλασσα καὶ νὰ τᾹς δώση τὸ πιὸ γλυκὸ γαλάζιο χρῶμα! Ἀρχίσαμε πάλι τὴ ρουτίνα τοῦ ὠκεανοῦ. Τὸ φαρδὺ κῦμα, ποὺ μιὰ βδομάδα τώρα τό ᾽χαμε λησμονήσει, γίνεται ξανὰ ὁ ρυθμιστὴς τᾹς ζωᾹς μας. Ὅλα, τὸ σκάφος, ὁ ὕπνος μας, ἡ τροφή, συγχορδίζονται μὲ τ᾽ ἀνεβοκατεβάσματά του. Τὰ χαράματα εἶχε μείνει πιὰ πίσω μας καὶ τὸ τελευταῖο νησί, ὁ Ἅγιος Γεώργιος. Ἀλλὰ ὁ ἄνεμος δὲν ἐννοοῦσε νὰ πάρη σταθερὴ ταχύτητα. Ὅλο ξεθύμαινε. Ἕνα πλοῖο πέρασε μακρυά μας, πρὸς τὴν Τερσέϊρα, τὸ μεσημέρι. Δὲ βγᾹκε ἀπ᾽ τὴν πορεία του νὰ μ὚ς δᾹ. Πάντα τὸ ἐνδιαφέρον χάνεται κοντὰ στὶς ἀκτές. Στὸν ἀνοιχτὸ ὠκεανὸ θ᾽ ἄλλαζε πορεία, θά ᾽χανε μίλια καὶ χρόνο μόνο καὶ μόνο γιὰ νὰ μ὚ς περιεργαστᾹ, νὰ ρωτήση ἂν θέλουμε τίποτε. Στὴ μοναξιὰ τοῦ ὠκεανοῦ 151

καὶ τὴν ἐρημιὰ τῶν βουνῶν οἱ ἄνθρωποι γίνονται φιλικοί. Ἴσως νὰ μὴν εἶναι μόνο γιὰ μ὚ς ποὺ ἕνα βαπόρι μ὚ς πλησιάζει. Ἴσως νά ᾽ναι καὶ γιὰ τὸ βαπόρι τὸ ἴδιο, γιὰ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ ταξιδεύουν ἐπάνω του, καὶ μιὰ τέτοια συνάντηση τὴ θέλουν, τὴν καραδοκοῦν, νὰ σπάσουν γιὰ λίγο τὴ μονοτονία τοῦ ρυθμικοῦ γδούπου τᾹς μηχανᾹς. Ἴσως! Ἡ ἀπόσταση ποὺ διανύσαμε ὣς τώρα σβήνει πιὰ τὶς ἐλπίδες μας γιὰ μιὰ γρήγορη περατσάδα. Μόνο 57 μίλια! Καὶ ἡ ζέστη, ἐξουθενωτική, μ὚ς χτυπάει κατακέφαλα, καὶ ὁ ἀέρας, λιγοστός, δὲ μπορεῖ νὰ μ὚ς ἀνακουφίση. Μόνο ἀργὰ τὸ ἀπόγευμα, σὰν ἔγερνε ὁ ἥλιος, ἀφήνοντας πίσω μας τὴν Τερσέϊρα, ἦρθε ἕνα παρήγορο νοτιοδυτικὸ ἀεράκι. Κάπου, δεξιά μας, εἴδαμε καὶ τὸ πρῶτο ἐπιβατικὸ ὑπερωκεάνειο ποὺ πήγαινε κι᾽ αὐτὸ στὴν Εὐρώπη. Ἡ παρουσία του μ὚ς ἦταν ἀνεξήγητη. Σύμφωνα μὲ τὶς γραμμὲς τῶν πλοίων στὸ χάρτη, θά ᾽πρεπε νὰ περνάη πολὺ ψηλότερα. Οὔτε τὸν καπνό του στὴ γραμμὴ τοῦ ὁρίζοντα δὲ θά ᾽πρεπε νὰ βλέπουμε. Ἕνα γιαπωνέζικο παραβὰν ἀπὸ σύννεφα φλογίστηκε ὁλόκληρο μέσ᾽ στὶς στερνὲς δυσμικὲς λάμψεις, κατὰ τρόπο ποὺ ὑποσχόταν, γιὰ τὴ νύχτα, γερὸν ἀέρα. Κι᾽ ἀληθινὰ ὁ ἀέρας δὲν ἄργησε νά ᾽ρθη, σηκώνοντας ἕνα θεόρατο κῦμα. Λίγο μετὰ τὰ μεσάνυχτα (πρὸς τὴ 16η Ἰουλίου), ψάχνοντας τὸν ὁρίζοντα κατὰ τὴ δεξιὰ μάσκα τᾹς 152

«Χαρ὚ς», εἴδαμε ἀνήσυχοι τὶς τρεῖς ἀναλαμπὲς ποὺ ἔστελνε κάθε εἴκοσι δευτερόλεπτα ὁ φάρος τᾹς Φερράρια (στὰ δυτικὰ τοῦ νησιοῦ Σ. Μίγκουελ). Ὅσο βρίσκεσαι στ᾽ ἀνοιχτά, καρτερεῖς μ᾽ ἀγωνία πότε ν὚ δᾹς στεριά· κι᾽ ὅταν τὴν ἀντικρύσης, ἄλλη ἀγωνία χειρότερη ἀρχίζει. Τὴ βλέπεις σὰν ἐχθρὸ ἐπικίνδυνο κι᾽ ἀνακουφίζεσαι μόλις χαθᾹ στὸν ὁρίζοντα πίσω σου. Ὅσο φοβ὚σαι τὴν ἐρημιὰ τοῦ ὠκεανοῦ, ἄλλο τόσο φοβ὚σαι τὸν κίνδυνο τᾹς ἀκτᾹς μὲ τὰ βράχια καὶ τὶς ξέρες. Ὁ φρέσκος Δ-ΒΔ γρήγορα σκέπασε τὸν οὐρανὸ καὶ τὸ βαρόμετρο ἄρχισε νὰ πέφτη ἐπικίνδυνα. Σὲ δυὸ ὧρες εἴχαμε φτάσει δίπλα στὸ φάρο, ὅπου καὶ ρίξαμε τὴν παρκέτα, τώρα ποὺ θ᾽ ἀφήναμε στεριὰ πίσω μας γιὰ χίλια ἀκόμη μίλια. Ὣς τὸ μεσημέρι εἴχαμε κάνει 107 μίλια. Ὁ καλὸς ὅμως ἄνεμος ἄρχιζε νὰ πέφτη, ἐπιτρέποντας πάλι στὴ ζέστη νὰ μ὚ς καίη ἀλύπητα. Δυὸ-τρία σκασίματα στὴ μπογιὰ τᾹς κουβέρτας ἔδειχναν πὼς ἡ ζέστη ἀληθινὰ δὲν ἀστειεύονταν. Ἑξήμισυ ὧρες πέρασαν καὶ δὲν κάναμε παρὰ 25 μίλια. Δυὸ μπουρίνια πέρασαν κάπου δυτικά, ἀλλὰ χωρὶς ἀέρα γιὰ μ὚ς. Ἄφησαν μόνο στὸ βόρειον ὁρίζοντα κάτι ἀκίνητα βαρειὰ σύννεφα, ποὺ ἀσφαλῶς σήμαιναν βροχὴ καὶ ποὺ τελικὰ μ὚ς διέψευσαν μὲ τὴν ἀκινησία τους. Φαρμάκι ἔφτυνα κατεβάζοντας τὰ πανιὰ γιὰ τὴ νύχτα, νὰ τὰ σώσω ἀπ᾽ τὸ τρελλὸ σκαμπανέβασμα καὶ τὸ μπότζι. Μαῦρο ὕπνο κάναμε κι᾽ οἱ δυὸ ἐκεῖνο τὸ 153

βράδι. Πόσες φορὲς δὲ νοσταλγήσαμε ἕνα μαλακὸ καὶ πρὸ παντὸς ἕνα σταθερὸ κρεβάτι!... Για νὰ ξεχνιόμαστε, σηκωθήκαμε πρωῒ-πρωῒ κι᾽ ἀρχίσαμε τὴν καθαριότητα. Γιὰ μιὰ στιγμὴ εἶδα τὸ δοιάκι νὰ τρέμη ἀδικαιολόγητα. Ἔσκυψα στὴν πρύμη νὰ δῶ τί γίνεται. Ἀπότομα τραβήχτηκα πίσω. Ἕνας καρχαρίας ὣς ἕξι πόδια μακρὺς ἔξυνε τὴν κάτασπρη κοιλιά του στὸ τιμόνι, ἔκανε μιὰ βόλτα, πλάγιαζε πάλι τὸ κορμί του καί, μὲ τὸ στόμα μισάνοιχτο, πανευτυχής, ἐπαναλάβαινε κάθε τόσο τὸ παιχνίδι του. Κάπου-κάπου ἔπαιρνε βόλτα ὅλο τὸ σκάφος γιὰ νὰ ξαναρχίση σὲ λίγο τὰ ἴδια. Πέντε πιλότοι τὸν συνώδευαν. Δυὸ-τρεῖς μπρὸς στὴ μύτη του, ἕνας στὴ ράχη καὶ δυὸ ἀκόμη κάτω ἀπὸ τὴν κοιλιά του. Μὲ τὰ ραβδωτά τους κορμιά, εὐδιάκριτα γιὰ τὸν μύωπα ἀφέντη τους, αὐτὰ τὰ μικροσκοπικὰ ψαράκια εἶναι οἱ ὁδηγοί του. Κανονικά, ἕνας θά ᾽πρεπε νά ᾽ναι ἀρκετός. Τὰ βιβλία ὅμως λένε πώς, ὅταν γίνη καβγὰς ἀνάμεσα σ᾽ αὐτὲς τὶς τίγρεις τᾹς θάλασσας, ὁ «κολαοῦζος» τοῦ νικημένου γίνεται ἀκολουθία τοῦ νικητᾹ. Πρέπει λοιπὸν ὁ φίλος μας νά ᾽χη ἤδη κάνει τέσσερα ἐπιτυχᾹ μάτς... ἐλευθέρας πάλης. Ἡ παλιὰ καὶ ἡ νέα ἀκολουθία του δὲν φθείρεται σὲ ζήλειες καὶ μίση, οὔτε ἐπιδίδεται σὲ παρασκηνιακοὺς ἀγῶνες ἀλληλοεξοντώσεως. Τί θὰ κέρδιζαν ἄλλωστε, ἀφοῦ ὁ μεζὲς εἶναι ἄφθονος καὶ τ᾽ ἀγαθὰ ποὺ τοὺς προσφέρει ὁ ἀφέντης τους ἀνεξάντλητα; Μέσα μας ξύπνησαν τ᾽ ἄγρια ἐκεῖνα ἔνστικτα, πού, 154

ὅσο κι᾽ ἂν ἐπὶ χρόνια τὰ σκέπασαν ἡ διδαχὴ καὶ οἱ θεωρίες, δὲ χάθηκαν ὡστόσο καὶ ξαναβγαίνουν στὴν ἐπιφάνεια πότε στὸ πεδίο τᾹς μάχης καὶ πότε στὴν καθημερινή μας ζωή, στὸν ἀγῶνα γιὰ τὴν αὐτοσυντήρηση. Μὲ τὸ καμάκι προσπαθούσαμε νὰ τραυματίσουμε τὸν ἐχθρό μας. Πάνω στὴν ὥρα, ἀκούσαμε καὶ τὸ κοφτὸ σφύριγμα ἑνὸς βαποριοῦ· εἴμαστε τόσο ἀπορροφημένοι, ποὺ πλησίασε κοντά μας χωρὶς νὰ τὸ πάρουμε εἴδηση. Ἦταν τὸ «Μαρσέϊγ» ἀπ᾽ τὴ Μασσαλία. Μ὚ς ρώτησαν ἂν θέλουμε τίποτα. Τί νὰ θέλουμε; Ἀέρα τοὺς ζήτησα, καὶ γελοῦσαν. Μ὚ς ρώτησαν ἀπὸ ποῦ ἐρχόμαστε καὶ ποῦ π὚με. «Ἀμερικὴ-Ἑλλάδα», τοὺς φώναξα. Ἄρχισαν νὰ σφυρίζουν δυνατὰ μ᾽ ἐπιδοκιμασία καὶ θαυμασμό... Φεύγοντας, μ὚ς ἄφησαν τὶς εὐχές τους καὶ μ὚ς πᾹραν τὸν καρχαρία, ποὺ προτίμησε ν᾽ ἀκολουθήση τὸ φορτηγό, παρὰ ἐμ὚ς, ποὺ ἀποφεύγαμε νὰ τοῦ ρίξουμε ἀκόμα κι᾽ ἕνα χαρτάκι, γιὰ νὰ μὴ νομίση πὼς εἴχαμε φιλόξενες διαθέσεις. Ὣς τὶς 5 τὸ ἀπόγευμα, ξυλάρμενοι ἀκόμη, μόνο λίγο νότια κατεβήκαμε, ἐξ αἰτίας τοῦ ρεύματος· ὥσπου, καὶ μὲ τὸ ἐλαφρὸ ἀεράκι ποὺ ἦρθε ἀπὸ τὸ βορρ὚, σηκώσαμε ἐπιτέλους τὰ πανιά μας. Τί δειλινό! Καὶ τί θεσπέσιο ὅραμα δυσμικᾹς δόξας στὰ δυτικὰ-βορειοδυτικά, πίσω μας... Μιὰ σειρὰ ἀπὸ λιγοστά, στενόμακρα καὶ παράλληλα χρυσὰ σύννεφα – ἕνα πεντάγραμμο μουσικό, ὅπου ἡ πιὸ ζεστὴ νότα, 155

ὁ ἥλιος ὁ ἴδιος, ἀλλάζει ὁλοένα τόνους καὶ γίνεται βαθύς, βαθύτερος, ὥσπου βουλιάζει σὲ μιὰ μαβιὰ θάλασσα, διαλύοντας τὴν τελευταία του ἀνάμνηση σὲ μιὰν ἁρμονικὴ διάχυση χρωματικοῦ φέγγους. Ὅταν ἀπορροφήθηκε ἡ κόκκινη ἀνταύγεια στὰ νερά, ἔλαμψε ἡ κίτρινη διάχυση στὸν αἰθέρα. Στὰ νότια, ἀκριβῶς καταμεσὶς τοῦ Ἀντάρη καὶ τοῦ Κρόνου, τὸ φεγγάρι. Πάνω, ψηλά, κάπως μπροστά μας, τὸ τεράστιο τρίγωνο, ἡ Βέγκα, ὁ Ντένεμπ καὶ ὁ Ἀλταίρ. Ὁ Πολικὸς πεντακάθαρος. Τί χρειάζεται ἡ πυξίδα μὲ τὸ κόκκινο φῶς της μιὰ τέτοια νύχτα, ἀστερωμένη ἀπὸ τοὺς πιὸ εὔγλωττους ὁδηγούς; Κάτι τέτοιες νύχτες εἶναι ποὺ σὲ κάνουν νὰ ξεχν὚ς ὅτι ἡ θάλασσα ἔχει κι᾽ ἄσχημες ὧρες. Λυπ὚σαι ὅσους δὲν μποροῦν νὰ ζήσουν αὐτὴ τὴ ζωὴ καὶ χαίρεσαι, ὅταν ἔχης δίπλα σου σύντροφο γιὰ νὰ μοιραστᾹς μαζί του τὴ μαγεία της. Ἡ ταλαιπωρία τᾹς χτεσινοβραδινᾹς μπουνάτσας εἶχε κιόλας ξεχαστᾹ, ὅπως θὰ ξεχαστᾹ κι᾽ ἡ αὐριανή, ἡ μεθαυριανή, γιὰ νὰ μείνη στὴν ψυχή μας μόνο τὸ ἀποψινὸ θέλγητρο! Ὁ ἄνεμος μ὚ς τραβάει σὰ μαγνήτης ἀπὸ μπρὸς καὶ τὸ παλιὸ κῦμα μ὚ς σπρώχνει ἀπὸ πίσω. Τὸ πιὸ ὄμορφο ἀρμένισμα. Ἡ παρκέτα μ὚ς λέει σὲ 3 ὧρες 14 μίλια. Ὄχι πολὺ γρήγορα, ἀλλὰ μακάρι νὰ φυσοῦσε πάντα ἔτσι καὶ νὰ πηγαίναμε μὲ τέτοια σταθερὴ ταχύτητα. Τὸ ραδιόφωνο γεμίζει τὴν καμπίνα μας μὲ ἁπαλὲς μελωδίες. Βλέποντας τὰ κύματα κι᾽ ἀκούγοντας 156

μουσική, ἀνακαλύπτεις πὼς οἱ κινήσεις τους ταιριάζουν μὲ κάθε ρυθμό. Βάλς, ἐμβατήριο, ταγκό, ἀκόμη καὶ μὲ ρυθμὸ συμφωνίας ἢ κονσέρτου. Τόσο πλέρια εἶναι ἡ θάλασσα. Κλείνει μέσα της ὅλη τὴ ζωή, κάθε ἁρμονία. Καὶ σὰν γιὰ νὰ μ὚ς κάνη ἐπίδειξη ὅλων της τῶν ἐναλλαγῶν, ἄγρια δυνατὰ μπουρίνια, βόρεια, ἀρχίζουν νὰ μ὚ς χτυποῦν μὲ μανία τὴν ἄλλη μέρα, Τετάρτη, 18 Ἰουλίου. Βροχὴ κι᾽ ἄνεμος τρέχουν 3035 μίλια τὴν ὥρα. Μὲ τὸν ἐρχομό τους βρήκαμε τὴν εὐκαιρία νὰ τρέξουμε λίγο. Νὰ τρέξουμε πρὸς τὸ Γιβραλτάρ, τὸ μεγάλο σταθμό, ποὺ ἐσήμαινε γιὰ μ὚ς τὸ τέλος τᾹς περιπέτειας καὶ τὴν ἀρχὴ τοῦ... εἰδυλλίου τᾹς Μεσογείου. Μ᾽ ὅλα μας τὰ πανιά, μαΐστρα κι᾽ ἐργαζόμενο φλόκο, τὸ σκάφος πιάνει τοὺς 7, πολλὲς φορὲς τοὺς 8 κόμβους. Αὐτὸ θὰ πᾹ ὅτι διανύει 7-8 μίλια σὲ μιὰ ὥρα. Ποδίζαμε λίγο μὲ τὶς δυνατὲς ριπὲς τοῦ ἀνέμου, ὥστε νὰ μὴ γκρεμίση τίποτε μὲ τὴν τεράστια πίεση καὶ νὰ τρέξουμε πιὸ πολύ. Ὣς τὸ μεσημέρι ὁ καιρὸς ἔσπασε. Τὰ μπουρίνια ξεθύμαναν. Μ὚ς ἔμεινε ὅμως μιὰ ὄμορφη γραιγοτραμουντάνα μὲ 1213 μίλια τὴν ὥρα, ποὺ βάσταξε δυὸ-τρεῖς ὧρες, ὥσπου τὸ πανηγύρι ξανάρχισε. Πανηγύρι στὴν ψυχή μας. Πανηγύρι στὴ φύση ὁλόγυρα. Ἀπὸ μεσημέρι σὲ μεσημέρι 153 μίλια. Αὐτὸ θὰ πᾹ πὼς κερδίσαμε ἀρκετὰ ἀπ᾽ τὴ χασούρα τᾹς τελευταίας μπουνάτσας. Ἂν ἐξακολουθήσ᾽ ἔτσι ὁ καιρός, θὰ φτάσουμε στὴν Εὐρώπη πιὸ γρήγορα ἀπ᾽ ὅ,τι ὑπολογίζαμε...

157

Ὅλη τὴ νύχτα τρέχαμε κούρσα μὲ τὰ μπουρίνια. Τὸ σκάφος, μ᾽ ὅλα του τὰ πανιά, πᾹρε τὴν πιὸ γερὴ δοκιμασία. Κάθε 15-20 λεπτὰ νέα ἐπίθεση ἀρχίζει, καὶ πάντα ἀπὸ βορινά. Πλανάρει ἡ «Χαρὰ» στὶς κορφὲς τῶν τεράστιων κυμάτων, ξεκουράζεται λίγο στὴ βαθειὰ κοιλάδα ἀνάμεσά τους, παίρνει ἀνάσα καὶ ξαναρχίζει τὸ τρελλὸ τρέξιμο πρὶν τὴν προλάβη τὸ νέο κῦμα. Ὁ θόρυβος τᾹς σωλήνας γιὰ τὸ στεγανὸ τᾹς χαβούζας (cockpit) μὲ τὸ χαρούμενο γουργουρητὸ δείχνει πὼς τὸ σκάφος τρέχει εὐτυχισμένο μ᾽ ὅλη του τὴν ταχύτητα. Τὴν ἀπαίσια βροχή, ποὺ ἔβρισκε τρόπο νὰ περάση τὶς νιτσεράδες μας, τὴν ἀψηφούσαμε, γιατὶ τὴν ἔφερνε ὁ ἄνεμος, αὐτὸς ὁ ἄνεμος ποὺ ἦταν ἡ μόνη μας δύναμη γιὰ νὰ π὚με μπροστά, στὸν προορισμό μας, στὴν πατρίδα. Ὅταν κάθε τόσο τὰ ξεφρενιασμένα σύννεφα ἄφηναν νὰ φανᾹ τὸ φεγγάρι, μιὰ τρομαχτικὴ εἰκόνα παρουσιαζόταν στὰ ἔκπληκτα, τὰ γεμάτα δέος μάτια μας. Ἕνας ἀσημένιος δίσκος ἔτρεχε πάνω στὰ θεόρατα κύματα κυλώντας πρὸς τὸ νότο, ἔτρεχε γρήγορα, ξεπερνώντας τὰ κύματα, καὶ χάνονταν πίσω τους, γιὰ νὰ φανᾹ σὲ λίγο, ξαναρχίζοντας τὸ ἴδιο παιγνίδι. Ὥσπου νὰ φανᾹ, στὴν ἀπότομη μεσοβασιλεία τοῦ σκότους, οἱ φωσφορισμοὶ τῶν κυμάτων ἔσπαζαν σὲ παιγνιδιάρικους διασκορπισμούς, σπαθισμένους ἀπ᾽ τὶς λοξὲς καθόδους τῶν δελφινιῶν ποὺ συνωστίζονταν γύ158

ρω ἀπὸ τὴ «Χαρά», ἐνῶ, πίσω ἀπ᾽ τὸ σκάφος, τὰ φωσφορίζοντα ἀπόνερά του διαμαντόσπερναν ἕνα ρευστὸ ὑπόφώσκοντα γαλαξία. Νύχτα κι᾽ αὐτὴ ἡ ἀποψινή! Χαιρόμαστε ποὺ ζοῦμε. Τὴ ζοῦμε γιὰ νὰ μὴ τὴν ξεχάσουμε ποτέ. Νά γιατί κάναμε 153 μίλια σὲ 24 ὧρες. Αὐτὸ τὸ βράδι εἴχαμε μπᾹ στὴ ζώνη χρόνου +1. Δηλαδὴ τὸ ρολόϊ μας ἔχει διαφορὰ μόνο μιὰ ὥρα ἀπὸ τὸ Γκρήνουϊτς. Τώρα πιά, ἀπόγευμα τᾹς 19ης, ὁ ἀέρας σκόρπισε ὅλα τὰ σύννεφα κι᾽ ἄφησε ἕνα πεντακάθαρο οὐρανό· τὰ κύματα εἶναι βέβαια ἀκόμη ἀνάκατα, ἀλλὰ τὸ βράδι κατακάθεται μὲ χαρούμενα ἄστρα καὶ λαμπερὸ φεγγάρι. Ὣς τὶς 06.30´ τᾹς ΠαρασκευᾹς, 20 Ἰουλίου, εἴχαμε διανύσει ἄλλα 100 μίλια. Ὁ ζεστὸς ἥλιος σήκωσε ὑδρατμοὺς ποὺ γρήγορα ἔγιναν σύννεφα, ἐμποδίζοντάς μας νὰ πάρουμε στίγματα. Τὸ μεσημέρι εἴχαμε ἤδη κάνει 150 μίλια. Τὸ στίγμα μας δὲν ἦταν ἀπόλυτα ἀκριβές, ὡστόσο δὲν πέφταμε καὶ πολὺ ἔξω. Τὸ βαρόμετρο πέφτει καὶ τὰ μπουρίνια (ἀπὸ γραιγοτραμουντάνα τώρα) μ὚ς χτυποῦν καὶ πάλι μὲ 30-35 μίλια τὴν ὥρα. Τὸ τιμόνεμα γίνεται φοβερὰ δύσκολο, πιὸ πολὺ γιὰ τὴ Σοῦ, ποὺ τὰ γυναίκεια χέρια της, κατάκοπα πιά, δύσκολα μποροῦν νὰ δουλέψουν τὴ σφιχτὴ λαγουδέρα. Ἕνα ἀπ᾽ τὰ μπουρίνια μ὚ς χτύπησε μὲ ταχύτητα 40 κόμβων. Ὅλη ἡ σταβέντο μεριὰ τοῦ σκάφους, 159

ἡ ὑπήνεμη, χώθηκε στὸ νερό. Ἀκόμη καὶ οἱ μπρούτζινες κολόνες, ποὺ συγκρατοῦν τὰ προφυλακτικὰ σύρματα, βυθίστηκαν καὶ τὸ σκάφος, ἀφοῦ συνᾹλθε κάπως ἀπ᾽ τὸ ξαφνικό, ἄρχισε νὰ πλανάρη ὅσο ποτέ. Ὑπολογίσαμε πὼς γι᾽ ἀρκετὰ δευτερόλεπτα ἔπιασε τοὺς 12 κόμβους. Οὔτε κι᾽ αὐτὸ ἀκόμη δὲν ἦταν ἀρκετὸ νὰ μ὚ς κάνη νὰ ἐλαττώσουμε τὴν ἱστιοφορία. Εἴχαμε μεθύσει πιά, θέλαμε κι᾽ ἄλλο κρασί. Μόνο ποὺ κάθε τόσο λέγαμε πὼς ἢ τὰ πανιὰ θὰ σκιστοῦν ἢ τ᾽ ἄλμπουρο θὰ γκρεμίση. Αὐτὸ τὸ μεθύσι ὅμως ἦταν ποὺ βοήθησε νὰ βρεθοῦμε πιὰ στὸ «σημεῖο μὴ ἐπιστροφᾹς», μεταξὺ Σὰν Μίγκουελ καὶ Εὐρώπης. Τώρα, ἂν τύχη καὶ μ὚ς συμβᾹ κάτι, κοντινότερη γᾹς γιὰ καταφύγιο εἶναι τὸ νησὶ Μαντέϊρα, 275 μίλια νότια ἀκριβῶς. Καὶ τὸ γλέντι συνεχίστηκε ὅλη νύχτα, γιὰ νὰ ἐξελιχτᾹ σὲ ξεφάντωμα. Οὔτε στὶς 6 τὸ ἀπόγευμα στάθηκε δυνατὸν νὰ πάρουμε στίγμα. Τὰ μπουρίνια, τὸ ἕνα ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τ᾽ ἄλλο, μ὚ς χτυποῦν μὲ βροχὴ καὶ βίαιον ἄνεμο. Τρεῖς φορὲς τὸ χωνέψαμε πὼς πρέπει νὰ χαμηλώσουμε τὰ πανιὰ καὶ τρεῖς φορὲς ἀλλάξαμε γνώμη. Τὰ παίζαμε ὅλα γιὰ ὅλα. Ἢ χρόνο θὰ κερδίζαμε ἢ θὰ γκρέμιζε ἡ ἀρματωσιά. Εἴχαμε μιὰ εἰδωλολατρικὴ πίστη στὸ σκαφάκι μας καὶ μόνο στὴ δύναμή του βασιζόμαστε. Γιατί, διαφορετικά, ἐγὼ ὁ ἴδιος τουλάχιστον ἤμουν ἀνίκανος νὰ κάνω ὁτιδήποτε, στὰ χάλια ποὺ 160

βρισκόμουν (φοβεροὶ πόνοι στὸ στομάχι, μιὰ ἀπαίσια φαγούρα σ᾽ ὅλο μου τὸ κορμὶ καὶ κάτι στὸν οὐρανίσκο ποὺ μ᾽ ἔπνιγε· τὰ χέρια μου τὰ εἶχα ματώσει στὶς χοῦφτες, τρίβοντάς τα στὸ δοιάκι· τὰ μάτια καὶ τὰ χείλια μου εἶχαν παραμορφωθᾹ ἀπὸ τὸ πρήξιμο. Καί, τὸ χειρότερο, νὰ μὴν ξέρουμε ποῦ ὀφείλονται ὅλ᾽ αὐτά, τί θεραπεία νὰ ἐφαρμόσουμε). Ὅσο τὸ κῦμα κι᾽ ὁ ἄνεμος ἐπέτρεπαν, ἄρχισα νὰ λοξεύω πρὸς τὰ βόρεια. Ἤθελα, γιὰ τὴν περίπτωση ποὺ ὁ καιρὸς ἀγρίευε περισσότερο, νὰ βρίσκουμαι ψηλά, ὥστε νά ᾽χουμε τράτο, ἔστω καὶ ξυλάρμενοι, νὰ κατεβοῦμε πάλι νότια. Στὶς 11 ἕνα πλοῖο πέρασε σὲ σχετικὴ ἀπόσταση μ᾽ ὅλα του τα φῶτα ἀναμμένα. Κάναμε σήματα, ἀλλὰ δὲν ἀποκρίθηκε. Κρίμα! Λίγες λέξεις θέλαμε ν᾽ ἀνταλλάξουμε γιὰ παρηγοριά. Ἴσως, ἂν πλησίαζαν, νὰ μ὚ς ἔδιναν καὶ καμιὰ ἰατρικὴ συμβουλή. Χάθηκε ὅμως στὸν ὁρίζοντα σὰ φάντασμα, ἀδιάφορο σ᾽ ὁτιδήποτε ἄλλο ἔξω ἀπὸ τὸ βιαστικὸ δρόμο του. Λίγο πρὶν τὰ μεσάνυχτα ἀλλάξαμε βάρδια. Ἡ Σοῦ μοῦ ἔδωσε ἕνα ζωμὸ καὶ πᾹγα νὰ ξαπλώσω. Σὲ δυὸ ὧρες θὰ μοῦ ᾽φερνε κάτι ἄλλο γιὰ φαΐ. Θὰ δοκίμαζε ἕνα-ἕνα ὅλα μας τὰ φαγώσιμα, γιὰ νὰ βροῦμε τὴν τροφὴ ποὺ μοῦ ᾽φερε τὴ δηλητηρίαση. Ἦταν μιὰ διαγνωστικὴ μέθοδος ποὺ σκέφτηκε ἡ Σοῦ καὶ πού, γιὰ νὰ τὴν ἐφαρμόση, εἶχε ἀποφασίσει νὰ καθήση ὅλο τὸ βράδι τιμονεύοντας στὰ θεόρατα κύματα, μέσ᾽ στὴν ἀπελπιστικὴ βροχὴ καὶ τὴν ἀγριάδα τᾹς νύχτας. Μιὰ 161

φοβερὴ ἄπνοια πλάκωσε ξαφνικά, χειρότερη κι᾽ ἀπὸ θύελλα, καὶ σὲ λιγότερο ἀπὸ δέκα λεπτὰ ἄρχισε νὰ φυσάη ἕνας δαιμονισμένος γραιγολεβάντες. Δὲ σήκωνε ἄλλο. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσα μίλια καὶ τόσες ὧρες, ἦταν πιὰ καιρὸς τουλάχιστον ἡ μαΐστρα, τὸ μεγαλύτερο πανί, νὰ κατεβᾹ. Κι᾽ ὁ φλόκος ἀκόμη ἦταν ἐπικίνδυνος γιὰ τὴν ἀρματωσιά, ἀλλὰ μὲ τὴν ἐλπίδα στὴν ψυχὴ τὸν ἀφήκαμε γιὰ νὰ πηγαίνουμε τουλάχιστο κάπου, ἔστω κι᾽ ἂν αὐτὸ εἶναι ἔξω ἀπ᾽ τὴν πορεία μας. Νά λοιπὸν ποὺ ἀποδείχτηκε καλὴ τακτικὴ νὰ ψηλώσουμε χθές. Τώρα χάνουμε τὸ ψήλωμα πηγαίνοντας νοτιοανατολικά. Τὰ κύματα ἦταν τόσο ψηλά, ποὺ ἀπ᾽ τὸ κρεβάτι μου, χαμηλά, μέσ᾽ στὸ σκάφος, ἔβλεπα τὶς κορφές τους νὰ φωσφορίζουν πίσω ἀπ᾽ τὴ σκιαγραφία τᾹς Σοῦ. Σκυμμένη πάνω ἀπ᾽ τὴν πυξίδα μὲ τὸ κόκκινο φῶς, ἔπαιρνε μιὰν ἔκφραση διαβολική, σὰν τὴ μάγισσα ποὺ κοιτάει στὸ κρύσταλλο ἢ μελετάει στ᾽ ἀναμμένα κάρβουνα τὴ μοῖρα, τὴ μοῖρα τὴ δική της καὶ τὴ δική μου. Τὰ χείλια της ἔδειχναν μιὰν ὑπερένταση καὶ μιὰν ἀποφασιστικότητα νὰ μὴν ἐγκαταλείψη τὴ θέση της. Καὶ τὰ μαλλιά της τὰ ξανθά, σὰν στάχυα στὸν ἄνεμο, εἶχαν γίνει ὁλόϊσα ἀπ᾽ τὰ νερὰ τᾹς βροχᾹς. Εἶχε ἀδιαφορήσει ἀκόμα καὶ νὰ φορέση τὴν κουκούλα τᾹς νιτσεράδας. Ἀπὸ κεῖ, ἀπ᾽ τὸ κρεβάτι μου, νιώθοντας ἀπὸ ἔνστικτο ἢ ἀπὸ συνήθεια πῶς ἀντιδρ὚ τὸ σκάφος, τᾹς ἔλε162

γα πότε νὰ ὀρτσάρη καὶ πότε νὰ ποδίση, γιὰ ν᾽ ἀποφύγουμε τὰ χοντρὰ κύματα πού, τὰ σκασίματά τους, ἂν καβαλοῦσαν τὸ σκάφος, θά ᾽ταν μοιραῖα γιὰ μ὚ς. Κάθε δύο ὧρες ἔπιανα γιὰ λίγο τὸ τιμόνι καὶ ἡ Σοῦ μοῦ ἑτοίμαζε κάτι, γιὰ νὰ μὴν ξεχνοῦμε καὶ τὴ διαγνωστική μας μέθοδο. Ἡ ἴδια δὲν ἔβανε μπουκιὰ στὸ στόμα της. Παρὰ ξανάπιανε τὸ τιμόνι καὶ συνέχιζε τὰ μάγια της στὸ γυαλὶ τᾹς πυξίδας. Στὶς 4 τὸ πρωῒ μ᾽ ἔπιασε ἡ χειρότερη κρίση. Βγάλαμε λοιπὸν τὸ συμπέρασμα πὼς ἔφταιγε τὸ βούτυρο ποὺ μοῦ ᾽δωσε πάνω σ᾽ ἕνα παξιμαδάκι. Ἦταν βούτυρο κονσέρβα ποὺ πήραμε στὶς Ἀζόρες. Τὸ δοκίμασε καὶ ἡ Σοῦ, νὰ δᾹ ἂν εἶναι δηλητηρίαση ἢ ἁπλῶς ἀλλεργία. Εὐτυχῶς δὲν τὴν πείραξε. Ἦταν ἀλλεργία. Χαρὰ στὸ κουράγιο της, ὅμως! Ἂν ἦταν δηλητηρίαση, τί θὰ γινόταν, νὰ βρισκόμαστε καὶ οἱ δυὸ στὰ ἴδια χάλια; Γι᾽ αὐτὸ τὸ πρωϊνό, τὸ ἡμερολόγιο λέει: Σάββατο, 21 Ἰουλίου. 8.00´. Φαίνεται πὼς κάθε τὶ ποὺ οἱ πλοηγικοὶ χάρτες καὶ τὰ βιβλία λένε γιὰ τὴν περιοχὴ καὶ τὴν ἐποχὴ πρέπει νὰ τὸ δεχτοῦμε. Βρισκόμαστε στὴν περιοχὴ ὅπου τὸν Ἰούλιο παρατηρεῖται μιὰ θύελλα (ἀρ. 8 στὴ σκάλα τοῦ Μπωφὸρ) καὶ τὴν τρῶμε ὅλη. Εὐτυχῶς μ὚ς βρᾹκε μόνο μὲ φλόκο κι᾽ εὐτυχῶς ὁ λίγος ὕπνος μὲ εἶχε συνεφέρει κάπως, γιατὶ στὶς 12, ἀφοῦ ἔκανα τὸ μάθημα, ὅπως λὲν οἱ ναυτικοί, τὴ μελέτη γιὰ τὴν ἐξεύρεση τοῦ στίγματος, ποὺ βάσταξε μιὰν ὥρα, μπόρεσα νὰ σκατζάρω τὴ Σοῦ στὸ τιμό163

νι, ποὺ γιὰ 13 ὁλόκληρες ὧρες τιμόνευε σὲ μιὰ τέτοια φουρτούνα... Ὅταν μπᾹκε μέσα στὸ σκάφος, ἦταν σὰ φάντασμα. Τράβηξε κατ᾽ εὐθεῖαν στὸ κρεβάτι, ἔπεσε σὰν σάκκος κι᾽ ἀποκοιμήθηκε στὸ λεπτό. Τὸ στίγμα μ὚ς ἔδωσε πλάτος 37° 34´, μᾹκος 14° 37´. Ἀπὸ μεσημέρι σὲ μεσημέρι εἴχαμε κάνει 120 μίλια, μ᾽ ὅλο ποὺ ἀπὸ χτὲς τὰ μεσάνυχτα ταξιδεύαμε μόνο μὲ φλόκο, ἐνάντια στὸν καιρό. Αὐτὸ θά ᾽πρεπε νὰ θεωρηθᾹ καὶ τὸ ρεκὸρ τᾹς «Χαρ὚ς» γιὰ ἕναν ποὺ ξέρει τὴ θάλασσα, κι᾽ ἂς ἦταν μόνο τόσα τὰ μίλια. Ἡ φουσκοθαλασσιὰ εἶναι ἀπίθανα φοβερή, μὲ κύματα πανύψηλα, χωρὶς ρυθμό, καὶ μὲ πολλά, γεμάτα κινδύνους σκασίματα. Ὁ Α-ΒΑ ἀέρας φτάνει τὰ 40 μίλια τὴν ὥρα. Εἶναι θαῦμα πῶς βαστάει ἀκόμη ὁ φλόκος. Κάθε προσπάθεια νὰ κάνουμε ἀνατολικὴ πορεία, παρ᾽ ὅλο ποὺ ὁ ἄνεμος ἔχει τὴν τάση νὰ γυρίση Β-ΒΑ, ἀποδεικνύεται μάταιη. Στὰ παλιὰ κύματα τοῦ γραιγολεβάντε τὸ σκάφος κοπανάει ἄσχημα. Ἔτσι λοιπὸν ἐξακολουθήσαμε τὴν ἴδια πορεία ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα κι᾽ ὅλη τὴ νύχτα. Τιμόνευα 6 ὧρες, γιὰ νὰ κοιμηθᾹ ἡ Σοῦ, κι᾽ ἐκείνη τιμόνευε δύο, κι᾽ ἔτσι τελικὰ φτάσαμε στὴν τρίωρη κανονικὴ βάρδια μας. Πραγματικά, εἶναι περίφημο δημιούργημα τοῦ Πλάστη ὁ ἄνθρωπος!

164

Δ εύ τ ερ η ἑβδ ομάδα Κυ ρ ι ακὴ 22 Ἰ ουλίου. Μὲ τὴ λύσσα ποὺ φυσοῦσε, ἐλπίζαμε πὼς θὰ ξεθυμάνη ὁ καιρός. Ὅσο ἀνέβαινε ὅμως ὁ ἥλιος, τόσο δυνάμωνε καὶ ἡ μανία τοῦ ἀέρα, ὥσπου ἔπιασε τοὺς 40 κόμβους. Ἡ θάλασσα ἔβραζε. Παντοῦ κάτασπρα πρόβατα, παντοῦ σκασίματα χωρὶς λογικὴ καὶ ρυθμό. Χτυπιοῦνται τὸ ἕνα μὲ τ᾽ ἄλλο καὶ ταλαιπωροῦν τὴ «Χαρὰ» ἀνελέητα. Ἡ φύση εἶναι ἀδυσώπητη. Ἐμεῖς θέλαμε ξεκούραση, ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὴν ταλαιπωρία τᾹς ἀρρώστιας μου, κι᾽ αὐτὴ μ὚ς ἐξαντλεῖ περισσότερο. Μὲ φλόκο μόνο, ἐνάντια σ᾽ αὐτὰ τὰ βουνὰ τῶν κυμάτων, ἐνάντια στὸ μανιασμένο ἀντίθετο ἄνεμο, ἀγωνιζόμαστε πῶς ν᾽ ἀποφύγουμε τὸν κίνδυνο νὰ μ὚ς κουκουλώσουν τὰ κύματα· τὸ βάρος τους (τόνοι ὁλόκληροι νεροῦ) κι᾽ ἡ φοβερὴ πίεσή τους, θά ᾽στελναν τὴ «Χαρὰ» καὶ μαζί της κι᾽ ἐμ὚ς σ᾽ ἀμέτρητα βάθη, θρύμματα ἑνὸς ἀθώου ὀνείρου. Ὅσο ὅμως κι᾽ ἂν προσπαθοῦμε, τὸ νερὸ πηδάει πάνω ἀπ᾽ τὸ σκάφος καὶ βρίσκει τὸ δρόμο του μέσα, γιὰ νὰ κάνη τὴ ζωὴ στὴν καμπίνα ἀφόρητη. Ὅλα, ροῦχα, κρεβάτι, χάρτες, στάζουν θάλασσα κι᾽ ὑγρασία. Κι᾽ ἂς εἴμαστε σὲ τόσο χαμηλὸ πλάτος, τὸ κρύο εἶναι ἀνυπόφορο. Τὰ χέρια ξυλιάζουν πάνω στὸ δοιάκι καὶ τὸ νερὸ ποὺ περνάει ἀπ᾽ τὸ λαιμὸ μέσ᾽ στὴ νιτσεράδα κι᾽ ἀγγίζει τὸ σῶμα μας εἶναι παγωμένο.

165

Κι ἔρχεται ἡ ἀδυσώπητη νύχτα, ἔρχεται ἀκριβῶς στὴν ὥρα της, γιὰ νὰ μ὚ς ρίξη πάλι στὸ κρύο σκοτάδι καὶ στὸν ἀπελπισμό, μὲ ἀμυδρὴ καὶ σβησμένη τὴν ἐλπίδα πὼς ὅλα θά ᾽ναι καλύτερα σὰν γλυκοχαράξη, ὅταν περάσουν οἱ ἀτέλειωτοι αἰῶνες ποὺ χρειάζονται ὣς νὰ χαράξη... Αὐτὸς εἶναι ὁ ὠκεανός, αὐτὸ εἶναι τὸ πέρασμά του. Δὲ μετριέται μόνο μὲ τὰ 3.200 μίλια του. Αὐτὰ τὰ παίρνεις ἀπόφαση πρὶν ξεκινήσης. Ξέρεις πὼς θὰ περάσουν μέρες ὥσπου νὰ δᾹς στεριά· καὶ τὸ παραδέχεσαι. Δὲν εἶναι οἱ θύελλες. Κι᾽ αὐτὲς ξέρεις πὼς ἀργὰ ἢ γρήγορα θὰ σὲ βροῦν καὶ τὶς περιμένεις σὰν κάτι ἀναπόφευκτο, ποὺ θὰ σοῦ δώση τὴν εὐκαιρία νὰ παλέψης, ποὺ θὰ σὲ φέρη σ᾽ ἀπόγνωση καὶ ποὺ τελικά, ὅταν περάση, θὰ σὲ ρίξη σὲ μιὰ εὐφρόσυνη ἀνακούφιση. Τὸ φοβερὸ εἶναι ἡ νύχτα, ἡ ἐχθρικὴ νύχτα, ποὺ ἔρχεται κάθε φορὰ νὰ σβήση τὴν ἔκταση γύρω, νὰ καταχωνιάση τὴν ἀνθρώπινη ψυχὴ στὰ σκοτάδια της καὶ νὰ μεγαλώση τὸν κίνδυνο τοῦ χαμοῦ, ποὺ κι᾽ αὐτὸς ἕνα σκοτάδι ἀπύθμενο εἶναι. Ἔτσι ζυγιάζεται ὁ ὠκεανός. Ντυμένος στὰ μελανὰ κρέπια του, ἰδωμένος στὸ ἀμείλικτο βάθος του, τ᾽ ἀμέτρητο, ποὺ τὴν ὥρα τοῦ κινδύνου, στὴ σκέψη πὼς τὸ σκάφος μπορεῖ νὰ καταποντιστᾹ, σὲ κάνει καὶ φρικι὚ς γιατὶ δὲ θὰ προλάβης νὰ π὚ς ὣς κάτω: κάπου, ὕστερ᾽ ἀπ᾽ ὡρισμένο βάθος, σκάφος κι᾽ ἄνθρωποι θὰ διαλυθοῦν ἀπ᾽ τὴν τεράστια πίεση.

166

Κι ὕστερα τὸ κῦμα! Τὸ κῦμα τὸ ὠκεάνειο, ποὺ ἔρχεται καὶ ξανάρχεται· κι᾽ ὅταν ἀρχίζει νὰ σβήνη ὁ ἄνεμος, ξέρεις πὼς γιὰ μιὰ-δυὸ μέρες δὲ θὰ χάση τίποτε ἀπὸ τὸ μπόϊ του. Τίποτε δὲ βρίσκεται στὸ δρόμο του νὰ τὸ ἀνακόψη· κανένα ἐμπόδιο ποὺ νὰ τὸ κάνη νὰ ξεθυμάνη, οὔτε στεριά, οὔτε πυθμένας. Κι᾽ αὐτὸ τὸ κῦμα θὰ σὲ τραντάζη καὶ θὰ σὲ κοπανάη σὰν χταπόδι ὅλες τὶς ὧρες κι᾽ ὅλες τὶς μέρες τᾹς μπουνάτσας, ὥσπου νέο κῦμα νὰ σηκωθᾹ ἀπὸ καινούργιον ἀγέρα, νὰ σμίξη μὲ τὸ παλιό, νὰ περάσουν ὧρες, μέρες ἴσως παραδαρμοῦ, καθὼς θὰ συγκρούωνται, καθὼς τὸ νέο θεριὸ τὸ ἀτίθασο θὰ πολεμάη νὰ ἐπικρατήση στὸ πρῶτο, τὸ ἐπίμονο, ὥσπου νὰ τὸ δαμάση στὸ τέλος κι᾽ ἡ κανονικὴ ζωὴ τοῦ πελάγους νὰ βρᾹ πάλι τὸ δρόμο της. Ὠκεανός! Πόσα δὲ σέρνει τ᾽ ὄνομά του! Ὠκε-α-νός!!! Δευτέρα 23 Ἰουλίου. Μέρες τώρα ταξιδεύουμε μόνο μὲ φλόκο κι᾽ ἂς ἔχη πιὰ σπάσει ἀρκετὰ ὁ ἀγέρας. Περιμένουμε νὰ ἡσυχάσουν πρῶτα τὰ κύματα κι᾽ ὕστερα νὰ σηκώσουμε μαΐστρα. Εἴμαστε πτώματα κι᾽ οἱ δυὸ ἀπ᾽ τὴν κούραση. Φόβος ἄρχισε νὰ εἰσδύη στὶς ἐξαντλημένες ψυχές μας, πώς, ἂν συνεχίση ἔτσι ὁ καιρός, ποτὲ δὲ θὰ φτάσουμε. Κάπου, στὴν προσπάθεια πάνω, θὰ χαθοῦμε. Ὄχι γιατὶ τὸ σκάφος μας εἶναι μικρό, τα167

λαιπωρημένο ἢ ρημαγμένο. Ἀλλὰ γιατὶ ἐμεῖς οἱ ἴδιοι δὲν ἔχουμε τὴν ἀντοχή του. Στὰ ναυάγια δὲν παραδίδονται τὰ σκάφη, ἀλλὰ οἱ ἄνθρωποι. Ἕνα γερὰ φτιαγμένο, ἕνα καλοσχεδιασμένο σκάφος, ἀντέχει καὶ σὲ φουρτούνα χειρότερη, ἀρκεῖ νὰ τοῦ φερθᾹ κανεὶς ὅπως πρέπει. Ὁ ἄνθρωπος ὅμως εἶναι μηχανή. Κι᾽ αὐτὴ ἡ μηχανὴ ἔχει τέλος. Εἴχαμε πιὰ κατεβᾹ σὲ χαμηλὸ πλάτος, 36° 20´ βόρειο. Τὸ ρεῦμα τῶν Καναρίων εἶναι ἐκεῖ δυνατὸ καὶ μὲ τὸ κατέβασμά του πρὸς τὰ νότια παρέσυρε κι᾽ ἐμ὚ς, ποὺ ἔτσι κι᾽ ἀλλιῶς δὲ μπορούσαμε ν᾽ ἀντιδράσουμε πηγαίνοντας βορειότερα, γιατὶ θά ᾽χαμε τὸν ἄνεμο κατάφατσα. Μόνο κατὰ τὴ 1.30´ τὸ μεσημέρι σηκώσαμε πιὰ τὴ μαΐστρα καὶ πήραμε πορεία Α-ΒΑ. Ἡ καλωσύνη κι᾽ ἡ καλὴ πρόοδος τᾹς «Χαρ὚ς» μ὚ς ἀνακούφισαν κάπως. Αὐτὸ βάσταξε ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα καὶ τὸ βράδι. Στὶς 4.40´ ὅμως τᾹς Τρίτης (24ης Ἰουλίου), ἀπὸ ἕναν ξάστερο μαγευτικὸ οὐρανόν, ἄρχισε νὰ φυσάη πάλι δυνατώτερα κι᾽ ἀπ᾽ τὴ θύελλα ποὺ μόλις πρὶν λίγες ὧρες ξεφύγαμε. Γραιγολεβάντες πάλι. Ξεπεσούρα πάλι. Πάλι νότια. Κάτω ἡ μαΐστρα. Σὲ δυὸ ὧρες, κάτω κι᾽ ὁ φλόκος. Ἀδύνατο νὰ σταθᾹ πανὶ κι᾽ ἄλμπουρο σὲ τέτοια μανία ἐνάντιου ἀνέμου. Λέγαμε πὼς θὰ τὰ καταφέρναμε νὰ πιάσουμε τὰ σταβέντο τᾹς ἈφρικᾹς, κάπου κοντὰ στὴν Καζαμπλάνκα, καὶ μὲ πιὸ ἥσυχα νερὰ νὰ ψηλώσουμε πρὸς 168

τὸ Γιβραλτάρ. Ἀλλὰ θά ᾽ταν μάταιο. Κι᾽ ἔτσι, μὲ χίλια ζόρια, μὲ τὴν ψυχὴ στὸ στόμα καὶ τὶς θάλασσες πάνω ἀπ᾽ τὸ κεφάλι μου, κατάφερα νὰ φέρω κάτω τὸ φλόκο. Ὣς τὴ στιγμὴ αὐτή, σὲ 9 μέρες, εἴμαστε κιόλας 150 μίλια μακρυὰ ἀπ᾽ τὸ Γιβραλτάρ. Οὔτε ἡ μπουνάτσα, ὅταν μ὚ς βρᾹκε τὸ «Μασσαλία», οὔτε ἡ ἀργὴ ἀρχή, οὔτε ἡ ἀρρώστια μου μπόρεσαν νὰ λιγοστέψουν τὴν ἀπόσταση τῶν 1.000 μιλίων ποὺ εἴχαμε διανύσει σὲ 9 μέρες. Ἀμφιβάλλω ἂν ἄλλο σκάφος στὸ ἴδιο μέγεθος μὲ τὴ «Χαρὰ» θὰ μποροῦσε νὰ κατορθώση κάτι παρόμοιο. Τέτοια ρεκὸρ πολὺ σπάνια μπορεῖ ἕνα σκάφος, χωρὶς τὴ βοήθεια μηχανᾹς, νὰ τὰ σπάση. Ἂν δὲ μ὚ς ἔβρισκε αὐτὸς ὁ καταραμένος γραιγολεβάντες, μὲ τὴ φόρα ποὺ εἴχαμε, ἀσφαλῶς θὰ φτάναμε αὔριο χαράματα, κάνοντας τὴν ἀπόσταση Φαγιὰλ-Γιβραλτὰρ σὲ δέκα μέρες. Τώρα πιὰ τὸ μόνο ποὺ μ὚ς ἔμενε ἦταν νὰ μὴ χάσουμε πολὺ ἀπ᾽ αὐτὴ τὴ νίκη γυρνώντας πάλι πίσω. Ὁ ἄνεμος θὰ μ὚ς παράσερνε μὲ ἀρκετὴ ταχύτητα, ἔστω καὶ ξυλάρμενους, κι᾽ ἀσφαλῶς τὸ ρεῦμα τῶν Καναρίων θὰ μ὚ς κατέβαζε πρὸς τὴ Μαδέρα. Ἡ μόνη λύση γιὰ μ὚ς ἦταν ἡ πλωτὴ ἄγκυρα, ὁ πελώριος αὐτὸς στερεὰ ραμμένος σάκκος, μὲ τὴ μεγάλη τρύπα μπρὸς καὶ τὴ μικρὴ πίσω, ποὺ φούσκωνε ἀπ᾽ τὸ νερὸ ὅπως τὸ ἀνεμούρι τοῦ ἀεροδρομίου φουσκώνει ἀπ᾽ τὸν ἀέρα. Γιὰ νά ᾽χη τὸ σκάφος πορεία σταθερώτερη, τὰ δυὸ γερὰ παλαμάρια ποὺ τραβοῦσαν τὴν ἄγκυρα τά ᾽δεσα στὰ δυὸ κοτσανέλα 169

τᾹς πρύμης. Ἀφήνω ποὺ ἡ πλωτὴ ἄγκυρα, μόλις φούσκωσε ἀπὸ νερό, κόντεψε νὰ μοῦ σπάση τὰ χέρια, γιατὶ ἡ ταχύτητα ἔπεσε ἀμέσως στὸ ἕνα μίλι, ἀπὸ τὰ τρία ποὺ εἴχαμε, καὶ πίεση τρομερὴ δημιουργήθηκε. Εὐτυχῶς, πρόλαβα κι᾽ ἔδεσα τὸν κάβο στὸ κοτσανέλο, ἀλλιῶς θὰ μὲ τραβοῦσε μαζί της... Ἂν ἔρριχνα τὴν πλωτὴ ἄγκυρα ἀπὸ τὴν πλώρη, ἀσφαλῶς θὰ γλυτώναμε τὰ κύματα, μὲ τὴν προϋπόθεση πὼς τὸ σκάφος θὰ ὀρθοπλώριζε. Αὐτὸ ὅμως στὴν πράξη εἶναι ἀδύνατο. Οἱ δοκιμές μας, πρὶν ξεκινήσουμε ἀπ᾽ τὴν Ἀμερική, ἀπόδειξαν πώς, ὅταν σ᾽ ἕνα μικρὸ σκάφος πετ὚ς τὴν πλωτὴ ἄγκυρα ἀπὸ τὴν πλώρη, τὸ σκάφος ἔρχεται μὲ τὴ μπάντα στὸν καιρό, παρασύροντας καὶ τὴν ἄγκυρα μὲ τέτοιο τρόπο ποὺ ἢ θὰ τὴν ἔχανε μὲ τὸ σπάσιμο τῶν σχοινιῶν ἢ θὰ βούλιαζε τὸ ἴδιο ἀπ᾽ τὴ φοβερὴ πίεση τῶν κυμάτων. Ὕστερα εἶναι καὶ κάτι ἄλλο: Ἂς ὑποθέσουμε πὼς τὸ σκάφος μπορεῖ νὰ ὀρθοπλωρίση. Μὲ κάθε νέο κῦμα τὸ σκάφος ὁρμητικὰ θὰ ὀπισθοχωροῦσε καὶ στὸ ἀπότομο τίναγμα πρὸς τὰ πίσω τὸ τιμόνι θά ᾽σπαζε. Ἐνῶ ἔτσι, ὅπως εἶναι τώρα τὸ σκάφος, προχωρεῖ ἀκριβῶς ὅπως εἶναι σχεδιασμένο νὰ προχωρᾹ. Βέβαια σ᾽ αὐτὴ τὴν πλεύση δημιουργεῖται μιὰ ἄλλη δυσκολία. Κάποιος πρέπει πάντα νὰ τιμονεύη. Ἀλλὰ ποιός εἶν᾽ αὐτὸς ποὺ θ᾽ ἀφήση νὰ πάη χαμένο ἕνα τέτοιο θέαμα μέσα στὴ θύελλα, χωρὶς νὰ κάτση ἔξω καὶ νὰ τὸ ζήση; Ἂν λοιπὸν βαστάη καὶ τὸ δοιάκι, θὰ τὸ ζήση πιὸ ἔντονα.

170

Θεόρατα κύματα θολώνουν τὸν ὁρίζοντα καὶ σκ὚νε κοντά μας. Ὅταν σηκώνουν τὴν πλωτὴ ἄγκυρα ψηλά, τὴ βλέπουμε στὸ νερὸ σὰν τεράστιο ψάρι· τὰ σχοινιά της κοιτοῦν πρὸς τὰ πάνω. Κι᾽ ὅταν τὸ κῦμα περάση κάτω ἀπ᾽ τὴ «Χαρά», τὰ παλαμάρια κρέμονται σὰν σὲ πηγάδι. Τόσο μεγάλα, τόσο βαθειὰ εἶναι τὰ κύματα αὐτά. Τράβηξα μερικὲς φωτογραφίες ἀπ᾽ τὸ καμπούνι τᾹς πλώρης κι᾽ αὐτὸ μὲ χίλια ζόρια· γιατὶ τὰ σκασίματα, στὴν καλύτερη φάση τους, θά ᾽ταν τὸ τέλος τᾹς φωτογραφικᾹς μηχανᾹς. Ἡ καμπίνα γέμιζε νερό, ποὺ τὸ πομπέρναμε κάθε λίγο, γιατὶ δὲ θέλαμε τὴν πόρτα κλειστή. Ὑπάρχει πάντα ὁ φόβος μήπως κανένας μας πάθη τίποτε κι᾽ ὁ ἄλλος δὲν πάρη εἴδηση. Ἡ ἀνάγκη νὰ νιώθουμε τὴν παρουσία ὁ ἕνας τοῦ ἄλλου μ὚ς εἶναι ἐπιτακτική. Τὸ μεσημέρι βρισκόμαστε σὲ πλάτος 36° 20´, μᾹκος 09° 10´. Εἴχαμε ἤδη κατεβᾹ, σέρνοντας τὴν πλωτὴ ἄγκυρα, δέκα μίλια ΝΔ. Ἕνα πλοῖο πέρασε κοντά μας στὶς 4.30´ πηγαίνοντας πρὸς τὴν Ἀμερική, στὴ γραμμὴ ἀρ. 1482, γιὰ χαμηλᾹς δυνάμεως ἀτμόπλοια. Σὲ μιὰ ὥρα ἕνα κάτασπρο ὑπερωκεάνειο τραβοῦσε μ᾽ ἐλαττωμένη ταχύτητα πρὸς τὸ Γιβραλτάρ. Πότε χάνονταν πίσω ἀπ᾽ τὰ κύματα, πότε προβάλλονταν πάλι ὁλοκάθαρα. Μικρὰ βαποράκια, ψαροκάϊκα, περνοῦν ἐπίσης κάθε τόσο κοντά μας, πηγαίνοντας ἀργὰ πρὸς τὶς ἀκτὲς τᾹς Πορτογαλίας. Ἕνας καρχαρίας ἄρχισε νὰ συντροφεύη τὴν ἄγκυρά 171

μας καὶ κάθε τόσο, χάσκοντας τὰ σκοινιά της, φτάνει ὣς ἐμ὚ς, γιὰ νὰ ξαναγυρίση πίσω, ἐκεῖ ποὺ ἡ λευκὴ ἕλξη τὸν μαγνήτιζε περισσότερο: στὴν ἄσπρη πλωτὴ ἄγκυρα. Τ᾽ ἀπομεσήμερο ξεθύμανε ἐπὶ τέλους ὁ καιρὸς καὶ στὶς 6 καὶ 40´, μὲ μεγάλο κόπο, ἀνέβασα στὴν κουβέρτα τᾹς πρύμης τὴ βαρειὰ ἀπ᾽ τὸ νερὸ ἄγκυρα. Κάθε λίγο, τὴν ὥρα ποὺ ἡ πρύμη βουτοῦσε, τὴν ἔφερνα κοντύτερα· κι᾽ ὅταν πιὰ τὴν εἶχα δίπλα, γυρίζοντάς την ἀνάποδα, τὴν ἄδειασα ἀπὸ τὸ νερό της καὶ τὴν ἀνέβασα. Ξεκουράσθηκα λίγο, κι᾽ ὕστερα, μὲ φλόκο θυέλλης καὶ μουδαρισμένη πολὺ τὴ μαΐστρα, ἀρχίσαμε νὰ προχωροῦμε πάλι ἀνατολικά. Ἕνα ἰταλικὸ ἐκπαιδευτικὸ μὲ λιγοστὰ πανιὰ πέρασε κοντά μας, ἀλλ᾽ ὄχι τόσο κοντὰ ποὺ νὰ δοῦμε τ᾽ ὄνομά του καὶ νὰ πετύχουν οἱ φωτογραφίες μας. Ἦταν γκρίζο, μὲ μιὰ ἄσπρη λουρίδα κοντὰ στὴν κουπαστή. Πάντως δὲν ἦταν τὸ «Ἀμέρικο Βεσπούτσι». Ὁ ἄνεμος δείχνει τώρα πὼς θὰ μ὚ς εὐνοήση. Εἶναι πουνεντομαΐστρος Δ-ΒΔ. Οἱ θεοὶ ξεθύμωσαν ἢ μ὚λλον βαρέθηκαν μ᾽ ἐμ὚ς καὶ τὸ πεῖσμα μας. Πρὶν ὅμως πέση ἡ νύχτα καὶ μ὚ς σκεπάση, λιγόστεψε τόσο, ποὺ ἡ μικρὴ ἐπιφάνεια τῶν πανιῶν δὲ μποροῦσε ν᾽ ἀντιδράση στὸ μπότζι τῶν ἀνακατεμένων κυμάτων. Κι᾽ ἔτσι, θέλοντας καὶ μή, ἀναγκαστήκαμε ν᾽ ἀνεβάσουμε πάλι ὅλη τὴν ἱστιοφορία μας. Πρόοδος ὅμως καμιά, ὅλη νύχτα· ἢ τόσο μικρή, ποὺ νὰ μὴ λογαριάζεται.

172

Τὰ θεόρατα κύματα, ἀντίθετα πρὸς τὴν πορεία μας, σταματοῦν κάθε τόσο τελείως τὸ σκάφος, ποὺ δὲν προλαβαίνει νὰ πάρη ταχύτητα. Τετ άρ τ η 25 Ἰ ουλίου. Ἡ ἴδια κατάσταση ὅλες τὶς μικρὲς ὧρες τοῦ πρωϊνοῦ. Μόνο κατὰ τὶς 11 ἄλλαξε ὄψη ὁ οὐρανὸς ἀπὸ κάτι βαρειὰ σύννεφα κι᾽ ὁ ἄνεμος γύρισε λεβάντες. Μπορεῖ ὁ ἄνεμος νά ᾽ταν ἀσθενής, ὡστόσο μουδάραμε, γιὰ νά ᾽μαστε ἕτοιμοι. Φαίνεται πὼς εἴμαστε κάπως τρομοκρατημένοι καὶ δὲν διαθέταμε πιὰ τὴν ψύχραιμη λογικὴ νὰ κρίνουμε σωστὰ τὰ πράγματα. Γιατὶ ὣς τὸ μεσημέρι τίποτα δὲν ἔγινε: οὔτε ἀέρας, οὔτε πρόοδος καί, τὸ χειρότερο, οὔτε στίγμα. Τὰ βαρειὰ ἀκίνητα σύννεφα δὲν ἦταν γιὰ φουρτούνα. Μὲ τὴν ἀδράνειά τους πρόδιδαν μιὰν ἀπελπιστική, ἐντελῶς ἄχρηστη μπουνάτσα σὲ μιὰ τέτοια ὥρα, πού, βαριεστημένοι πιά, θέλαμε νὰ πιάσουμε στεριά. Παραδέρναμε μόνο ἀπελπισμένοι καὶ μὲ τελείως πεσμένο τὸ ἠθικό μας. Οἱ ὑπολογισμοί μας ἔλεγαν πὼς ἀπὸ χτὲς βραδι δὲν κάναμε καμιὰ πρόοδο. Μάταια εἴχαμε τὰ πανιὰ ἐπάνω, προσπαθώντας ν᾽ ἁρπαχτοῦμε ἀπ᾽ τὴν ἐλάχιστη πνοὴ άνέμου. Τὰ κατεβάσαμε λοιπόν, μὴν ξηλωθοῦν οἱ ραφές τους μὲ τὸ τίναγμα, καὶ προσπαθούσαμε νὰ π὚με μ὚λλον μὲ τὸ κῦμα, παρὰ νὰ τό ᾽χου173

με στὸ πλάϊ, ἔστω κι᾽ ἂν αὐτὸ μ὚ς πετοῦσε λίγο πρὸς τὰ πίσω. Ὁ ἥλιος ἦταν εὐδιάκριτος πίσω ἀπ᾽ τὴν ἐλαφριὰ πάχνη, ὁ ὁρίζοντας ὅμως ἦταν ἀμφίβολος γιὰ στίγμα. Μὰ τί νὰ τὸ κάνουμε; Νὰ δοῦμε πὼς πήγαμε πάλι πίσω; Αὐτὸς εἶναι ὁ ὠκεανός. Παίρνει ἀπὸ μέσα σου ὅλη τὴ δύναμη καὶ τὴ θέληση. Εἶναι ἀπέραντος. Ἡ ἀντοχή σου εἶναι ἀνύπαρκτη μπρὸς στὴ δική του. Ποῦ καὶ ποῦ μόνο παρηγοριόμαστε μὲ τὸ θόρυβο τῶν ἀεροπλάνων πού, μὲ τὸ χαμηλὸ ὕψος τους, μ὚ς θυμίζουν πὼς εἴμαστε κοντὰ σ᾽ ἀκτή. Καὶ τὰ πλοῖα τώρα εἶναι πιὸ πυκνά. Στὶς 11 τὸ βράδι ἕνας στεριανὸς μ὚ς ἦρθε ἀπὸ τὴν Ἱσπανία, πολὺ ἐλαφρός, καὶ σηκώσαμε πανιά, τουλάχιστο νὰ μὴ χάνουμε περισσότερη ἀπόσταση. Ἡ ὁμίχλη πλακώνει τὴν ψυχή μας μ᾽ ἕνα στρῶμα ἀπὸ ἄσχημες σκέψεις. ΣειρᾹνες βαποριῶν μὲ τὸ μελαγχολικό, τὸν ἀπόμακρο καὶ μονότονο ἦχο τους, ὑπογραμμίζουν τὴν κακή μας διάθεση καὶ κάνουν, σβήνοντας, πιὸ ἀκίνητη τὴν ἀδράνεια τᾹς νύχτας. Μόλις ἀκοῦμε τὸ θόρυβο κοντά μας, μὲ τὸ δικό μας χωνί, ἀπαντοῦμε μὲ τοὺς κανονικοὺς ἤχους σὲ ἴσα διαστήματα. Τρομάζουμε καὶ μ὚ς ξενίζει ὁ στριγγὸς αὐτὸς ἦχος ποὺ βγαίνει ἀπὸ τὰ πνεμόνια μας καὶ πού, μόλις σβήση ὁλότελα, ἡ σιωπὴ γίνεται πιὸ μεγάλη κι᾽ ἡ μοναξιά μας πιὸ πένθιμη. Τὰ πανιά μας, καθὼς τινάζονται, σκορπίζουν γύρω μας σὲ χοντρὲς στάλες τὴν ὑγρασία καὶ μ὚ς ἐκνευρίζουν χειρότερα.

174

Μόνο στὶς 8 τὸ πρωΐ, τὴν ἄλλη μέρα, ὁ γραῖγος δυνάμωσε κι᾽ ἔτσι γιὰ πρώτη φορὰ ἀρχίσαμε ἢ νομίζαμε πὼς ἀρχίσαμε νὰ προχωροῦμε. Τὸ μεσημέρι πήραμε ἐπὶ τέλους στίγμα κι᾽ ἀνακαλύψαμε πὼς εἴχαμε σπάσει ρεκόρ: ἀπο τὶς 6.40´ τὸ βράδι τᾹς 24 Ἰουλίου κάναμε... 12 μίλια ὅλο κι᾽ ὅλο! Καὶ πὼς τὰ ρεύματα μ὚ς εἶχαν ρίξει 7 μίλια νότια. Πλάτος 35° 56´ (τὸ χαμηλότερο πλάτος ὅλου τοῦ ταξιδιοῦ), μᾹκος 09° 10´. Εἶναι φοβερὸ νὰ βλέπουμε τόσα πλοῖα γύρω μας νὰ δείχνουν μὲ τὸ γοργό τους πέρασμα πόσο κοντὰ εἴμαστε σὲ ἀκτή, μὲ τὸν κάβο τοῦ ἁγίου Βικεντίου ἀριστερά, δίπλα μας, νὰ μυρίζουμε ἀκόμη τὴν ἴδια τὴ γᾹ καὶ νὰ μὴ μποροῦμε οὔτε νὰ τὴ δοῦμε, οὔτε νὰ τὴν πλησιάσουμε. Ἀπὸ τὴν Παρασκευή, 20 Ἰουλίου, εἴμαστε μπλεγμένοι σὲ μπουρίνια καὶ μπουνάτσες· κι᾽ ἀπ᾽ τὴν Τρίτη, 24 Ἰουλίου, βρισκόμαστε σχεδὸν ἀκίνητοι. Ἀρχίσαμε στὰ σοβαρὰ πιὰ ν᾽ ἀνησυχοῦμε γιὰ τὸ μέλλον μας. Ἀρχίσαμε νὰ νιώθουμε ξεκάθαρα πιὰ γιατί ὁ Ὀδυσσέας δὲ μποροῦσε ἐπὶ τόσα χρόνια νὰ φτάση στὴν Ἰθάκη του, αὐτὴ τὴν Ἰθάκη ποὺ ἦταν καὶ δικός μας προορισμός. Ζούσαμε τὶς ἴδιες συνθᾹκες καὶ νιώθαμε τὶς ἴδιες ἀντιδράσεις μὲ τοὺς ναῦτες του. Ἐγὼ εἶχα μαζί μου τὴ γυναίκα μου κι᾽ ὅμως βιαζόμουν. Πόσο θά ᾽πρεπε νὰ βιάζεται ἐκεῖνος, ποὺ τοῦ ἔλειπε εἴκοσι χρόνια καὶ ποὺ δὲν ἤξερε ἂν ζᾹ ἀκόμη, ἂν ἄντεξε σὲ τόση ἀναμονή! Ἐκτὸς ἂν ἐκεῖνος, μὲ τὶς σταθ175

μεύσεις του, μὲ τὶς ΣειρᾹνες, μὲ τὴν Κίρκη, μὲ τὴν Καλυψώ, εἶχε λόγους νὰ μὴ βιάζεται, ἐνῶ ἐγώ... Μὲ τὸ πέρασμα τᾹς μέρας νέα μπουνάτσα πλάκωσε μὲ πυκνότερη ὁμίχλη, μὲ πιότερη ὑγρασία. Τουλάχιστο τώρα, μὲ τὴ συνεχᾹ ἄπνοια, τὸ μπότζι κουράστηκε· δὲν εἶναι τόσο ἄγριο καὶ τὸ κῦμα καταλάγιασε. Τ᾽ ἀπόγευμα, τελείως ἀναπάντεχα, ἕνα ΝΔ ἀεράκι ἔκανε τὴ θάλασσα ν᾽ ἀνατριχιάση κι᾽ ἄρχισε νὰ παίζη στὰ ξάρτια μας καὶ τὴν ἀρματωσιά μας σὰ χαρούμενος ἔρωτας. Γέμισαν τὰ στήθη μας ἀπὸ νέα ζωὴ κι᾽ ὁ οὐρανὸς καθάρισε ἀπ᾽ τὴν ἀποπνιχτικὴ ὁμίχλη. Γρήγορα ἡ φύση ἄλλαξε ὄψη, σὰ νὰ μὴν εἶχε ποτὲ κατσουφιάσει. Ποτὲ στὴ ζωή μας δὲν εἴδαμε τέτοιο πανηγύρι χρωμάτων καὶ τέτοια γλύκα καὶ καλωσύνη. Τ᾽ ὡραῖο γαρμπινὸ ἀεράκι ἦρθε ὁλόφρεσκο νὰ σκορπίση γύρω καὶ μέσα μας τὴ βαρειὰ ἀτμόσφαιρα, πλημμυρίζοντας μὲ τὸ χαρούμενο μήνυμά του τὴν ἀδύνατη πιὰ ψυχή μας. Σηκώσαμε τὰ μάτια στὸν οὐρανό, γύρω-γύρω. Καὶ μέσ᾽ στὸ βλέμμα μας ἔλαμπε ἡ εὐγνωμοσύνη στὸν Πλάστη, ποὺ τὸν βλέπαμε διάχυτον στὰ γαλανὰ πλάτη, στὴ φωτεινὴ θάλασσα, στὸν ὁρίζοντα ποὺ ἔστιλβε. Χωρὶς λόγια, χωρὶς φωνή, ἀφεθήκαμε συγκινημένοι κι᾽ ἀμίλητοι σ᾽ ἕναν εύχαριστήριον αἶνο... Κι ἦρθε τὸ βράδι κι᾽ ὅλα ἔσβησαν πάλι. Τόση ὀμορφιὰ πῶς θὰ μποροῦσε νὰ βαστάξη περισσότερο; Ἤμουν ἀφηρημένος στὸ τιμόνι, βουτηγμένος σὲ 176

μελαγχολικὲς σκέψεις, ὅταν ἡ Σοῦ, ποὺ ἔψαχνε ἀπὸ ὥρα νὰ βρᾹ λίγη μουσικὴ στὸ ραδιόφωνο, μὲ μιὰ φωνὴ κάπως τρομαγμένη, κάπως βαθειὰ ἀπὸ δέος, ἐψέλλισε: Τὸ «Ἀντρέα Ντόρια» βούλιαξε!... «Λάθος θὰ κάνη», ἦταν ἡ πρώτη μου σκέψη. «Εἶναι ἀδύνατο». Ἀνατριχίλα ὅμως πέρασε σ᾽ ὅλο μου τὸ κορμί. Γιὰ ἕναν ποὺ βρίσκεται στὴ στεριὰ κι᾽ ἀκούει, κάτι τέτοιο εἶναι ἕνα συνταρακτικὸ γεγονός. Γιὰ μ὚ς ὅμως, ποὺ ζούσαμε στὸ ἴδιο ὑγρὸ στοιχεῖο, ποὺ γύρω μας ἁπλώνονταν ἡ ἴδια ἐχθρική, φονικὴ ὁμίχλη, ποὺ ἔστειλε στὰ ὑγρὰ βάθη αὐτὸν τὸν κολοσσὸ τὸν «ἀβύθιστο», ἦταν κάτι ποὺ καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ λογικό μας ἀρνιόταν νὰ τὸ παραδεχτᾹ. ΠᾹγα κι᾽ ἐγὼ στὴν καμπίνα νὰ βεβαιωθῶ πὼς κάνει λάθος. Κάτι ἄλλο θά ᾽γινε, δὲ μπορεῖ. Ἀνατρίχιασα πάλι, ἀκούγοντας μιὰ περιγραφὴ διασώσεως, ἀπὸ ἐπιβάτη ποὺ στάθηκε τυχερὸς στὴ φοβερὴ σύγκρουση. Πρὶν τελειώση ἡ μετάδοση, πετάχτηκα ἔξω τρομαγμένος. Νόμισα πὼς ἄκουσα παφλασμὸ νεροῦ. Φοβήθηκα πὼς κάποιο πλοῖο βρίσκονταν δίπλα μας. Ἀνατρίχιασα καὶ πάλι, σὰν εἶδα γύρω τὴν ἄδεια ἔκταση. Παρακαλούσαμε νά ᾽ναι ψέματα, νὰ καταλάβαμε λάθος. Ὅμως τίποτε δὲ μποροῦσε νὰ γίνη. Τὸ «Ἀντρέα Ντόρια», τὸ καμάρι τᾹς πατρίδας του, τὸ καμάρι κάθε πολιτισμένου ἀνθρώπου, εἶχε βουλιάξει. Ἡ ἴδια θανάσιμη ὁμίχλη ποὺ τύλιγε ἐμ὚ς, τὸ τύλιξε σὰν ὑγρὸ σάβανο καὶ πᾹρε τὴν ψυχή του. Ἄνθρωποι ποὺ λίγο 177

πρὶν γλεντοῦσαν ἢ ἑτοίμαζαν τὶς βαλίτσες τους γιὰ τὴν ἀποβίβαση, τώρα ξεφρενιασμένοι ἔτρεχαν νὰ σωθοῦν πηδώντας στὴ θάλασσα ἢ μὲ φουσκωμένο σῶμα κοιτοῦσαν μὲ μάτια γυάλινα τὸν ἀμμώδη βυθό. Ὁ κολοσσὸς ποὺ ὤργωνε τὸν ὠκεανὸ θὰ πλάγιαζε τώρα ἀκίνητος καὶ βουβὸς στὰ ὑγρὰ σκοτάδια τὸν αἰώνιον ὕπνο του, ὥσπου τὰ ψάρια νὰ κομματιάσουν τοὺς πνιγμένους, ὥσπου ὁ χρόνος κι᾽ ἡ ἁρμύρα νὰ διαλύσουν τὸ σκάφος... Ἡ σκέψη μου καρφώθηκε ἐπίμονα σὲ ἀναμνήσεις παλιῶν ναυαγίων. Θυμήθηκα τὸν «Τιτανικό». Ὕστερα θυμήθηκα ποὺ ἔλεγα στὴ Σοῦ νὰ ᾽ρθᾹ στὴν Εὐρώπη νὰ μ᾽ ἀνταμώση μὲ ὑπερωκεάνειο, ἴσως μὲ τὸ «Ἀντρέα Ντόρια» τὸ ἴδιο. Φαντάσου! Νὰ τὸ προτιμοῦσε ἴσα-ἴσα γιὰ... ἀσφάλεια! Αὐτὰ ἔχει ὁ ὠκεανός. Κανένας δὲν τὸν δαμάζει. Κάποιος κάποτε θὰ πληρώση. Χτὲς ἦταν θῦμα ἕνας κολοσσός. Γιατί τάχα αὔριο δέ θά ᾽ναι ἕνα καρυδότσουφλο σὰν τὴ «Χαρά»; Στὶς 10.45´ τὸ βράδι, ὕστερ᾽ ἀπὸ 2 ὧρες ὁλόκληρες, ἡ Σοῦ ἔγραψε στὸ ἡμερολόγιο: «Πυκνὴ ὁμίχλη. Ὁ κυβερνήτης, ἐπηρεασμένος ἀπ᾽ τὸ τέλος τοῦ “Ἀντρέα Ντόρια” καὶ μὲ τέτοιες καιρικὲς συνθᾹκες, βλέπει συνεχῶς φανταστικὰ φῶτα γύρω μας. Ὁ ἄνεμος δείχνει σημεῖα ὅτι θὰ δυναμώση καὶ πάλι.» Ὣς τὶς 8 τὸ πρωῒ τᾹς 27 Ἰουλίου, πραγματικά, ὁ ἀέρας φυσοῦσε μὲ ταχύτητα 15-18 μιλίων τὴν ὥρα, ἀπὸ δυτικά. Τὰ βάσανα τέλειωσαν πιά. Ἡ «Χαρὰ» 178

δρομίζει τώρα. Στίγμα στάθηκε ἀδύνατο νὰ πάρουμε, γιατὶ ἀκόμη ἔχει μείνει μιὰ πάχνη στὸν ὁρίζοντα, ἴσως γιατὶ οἱ ζεστὲς γύρω μας στεριὲς δημιουργοῦν ἀτμούς. Ὡστόσο, μὲ ὑπολογισμούς, πρέπει νά ᾽χουμε ἤδη κάνει 70 μίλια ἀπὸ χτές. Εἴχαμε κιόλας περάσει τὴ γραμμὴ βάθους 1.000 ὀργιῶν. Μπαίνουμε σὲ πιὸ κλειστὴ θάλασσα. Βρισκόμαστε καταμεσίς τοῦ κόλπου ποὺ σχηματίζεται ἀπ᾽ τὶς ἱσπανικὲς καὶ ἀφρικανικὲς ἀκτές. Μιὰ διέξοδος μόνο ὑπάρχει γιὰ μ὚ς, ποὺ θέλουμε νὰ π὚με ἀκόμη πιὸ ἀνατολικά: Τὰ στενὰ τοῦ Γιβραλτάρ, οἱ στᾹλες τοῦ Ἡρακλέους. Πρέπει νὰ βρεθοῦμε ἀκριβῶς στὴ μέση του, ἀλλὰ πῶς, χωρὶς στίγματα; Τώρα ἄλλα αἰσθήματα ἔρχονται νὰ μ὚ς κυριέψουν. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσα μερόνυχτα στὸν ὠκεανὸ μὲ τ᾽ ἀτέλειωτα πλάτη του, νιώθουμε σὰν κλεισμένοι στὴ φάκα. Ἀκόμη κι᾽ ὁ βυθὸς τώρα μ὚ς φαίνεται λίγος. Στὶς 11.30´ βρεθήκαμε ἀνάμεσα ἀπὸ ἕνα ὑπερωκεάνειο μπροστά μας, ποὺ γρήγορα χάθηκε στὴν πάχνη τῶν στενῶν, καὶ πολλὰ πλοῖα μὲ δυτικὴ κατεύθυνση δεξιά μας. Ἂν ὁ ἄνεμος συνεχιστᾹ, τὸ βράδι θά ᾽μαστε μέσα στὰ στενά. Ἀμέτρητα δελφίνια παίζουν γύρω μας καὶ κυνηγοῦν τὴ «Χαρὰ» κάνοντας ἕνα σωρὸ τσαλίμια. Ὅμως μόνο ποῦ καὶ ποῦ βλέπομε κανέναν ξεμοναχιασμένο γλάρο. Τὸ μεσημέρι βρισκόμαστε ἐπὶ τέλους μὲ στίγμα σὲ πλάτος 35° 58´ καὶ μᾹκος 07° 03´.

179

Ὥρα Γκρήνουϊτς πιά. Πηγαίναμε ἀκριβῶς γιὰ τὰ στενά, ποὺ βρίσκονται στὸ ἴδιο πλάτος. Ἄλλωστε καὶ χωρὶς στίγμα, αὐτὸ μπορούσαμε νὰ τὸ δοῦμε. Εἴμαστε καταμεσίς ἐντελῶς στὶς δυὸ γραμμὲς πλοίων. Αὐτῶν ποὺ π὚ν στὴν Ἀμερικὴ κι᾽ αὐτῶν ποὺ ἔρχονται. Ἀπὸ μεσημέρι σὲ μεσημέρι εἴχαμε καλύψει 101 μίλια. Μ὚ς μένουν πιὰ μόνο 53 μίλια ὥσπου νὰ ρίξουμε ἄγκυρα. Ὁ δυτικὸς ἄνεμος ἐξακολουθεῖ. Σήκωσε καὶ λίγο κῦμα, ποὺ ἄρχισε νὰ μ὚ς ρολάρη κάπως· κι᾽ ἐπειδὴ π὚με μαζὶ μὲ τὸν ἄνεμο, ὁ καυτὸς ἥλιος γίνεται κάπως ἐνοχλητικός. Ὁ φλόκος κατέβηκε γιὰ νὰ μὴ χτυπάη μὲ τὸ μπότζι πάνω στὰ ξάρτια. Ἄλλωστε μ὚ς ἔφτανε ἡ ταχύτητα ποὺ εἴχαμε μόνο μὲ τὴ μαΐστρα, ποὺ δέσαμε τὴ μάτσα της κι᾽ ἀπ᾽ τὴν πλώρη γιὰ νὰ μὴ χτυπάη. Στὶς 5 καὶ 40´ ἀκριβῶς περάσαμε καὶ τὸ ὅριο βάθους τῶν 100 ὀργιῶν. Τώρα πιὰ εἴμαστε σὲ ἐντελῶς κλειστὰ νερά. Τὸ χρῶμα τᾹς θάλασσας, ξαφνικά, ἀπὸ σκοῦρο μπλὲ ἔγινε ἕνα πράσινο λερωμένο, σὰ νά ᾽μπαινα στὸ Θερμαϊκό. Τέτοια ἀκριβῶς ἦταν τὰ νερὰ τᾹς πατρίδας μου, τᾹς Θεσσαλονίκης. Ἡ ψυχή μου γέμισε νοσταλγία... Τὰ κύματα μίκραιναν κι᾽ αὐτά, γιὰ νὰ κάνουν τὴν αὐταπάτη πιὸ πιστευτή. Ὅλα π὚νε καλά. Ὄρθιος, ψάχνω, ὡστόσο, νὰ δῶ στεριά. Ὁ ἥλιος καίει τὸ κορμί μου. Κάθε λίγο ἡ Σοῦ παίρνει τὸ δοιάκι στὰ χέρια, γιὰ νὰ πάω στὴν πλώρη νὰ δῶ, λὲς κι᾽ αὐτὰ τὰ ὀχτὼ 180

μέτρα διαφορὰ θὰ μ᾽ ἔφερναν σιμότερα στὴν Εὐρώπη. Ἦταν κάτι ἀνεξήγητο γιὰ μ὚ς, μὲ τέτοια ἡλιόλουστη μέρα, τόσο κοντὰ πιά, νὰ μὴ βλέπουμε τίποτε. Στὶς 6 πήραμε πάλι στίγμα. Ἀπείχαμε 7 μίλια ἀπ᾽ τὴ στεριά. Ἀδύνατο νὰ κάνουμε λάθος. Τὰ πλοῖα βγαίνουν συχνὰ τώρα μπροστά μας. Οἱ γλάροι, κοπαδιαστοί, ρίχνονται τσιριχτὰ στὰ ἐπιπλέοντα ἀπορρίμματα τῶν πλοίων –σάπια πορτοκάλια, λεμόνια, χαρτιά. Ὅλα θυμίζουν λιμάνι– κι᾽ ἐμεῖς δὲ βλέπουμε τίποτε. Κάναμε σήματα μ᾽ ἄσπρο πανὶ σ᾽ ἕνα ψαροκάϊκο ποὺ περνοῦσε μισὸ μίλι μακρυά μας, νὰ ρωτήσουμε τί γίνεται, μήπως κατὰ λάθος μπαίναμε στὸ λιμάνι τοῦ Κάντιξ ἢ κανένα ἄλλο. Βιάζονταν ν᾽ ἀνοιχτᾹ στὸ πέλαγος πρὶν βραδιάση καὶ δὲ μ὚ς ἔδωσε σημασία. Ἴσως ἤξερε κάτι παραπάνω ἀπὸ μ὚ς. Ἤξερε πώς, αὐτὸ ποὺ θὰ μ὚ς πᾹ, θὰ τὸ δοῦμε μόνοι μας πολὺ συντομώτερα ἀπ᾽ ὅ,τι χρειάζονταν ὥσπου νά ᾽ρθη κοντά μας. Ὡστόσο ἐγὼ εἶχα τὰ νεῦρα μου κι᾽ ἔσφιγγα τὰ δόντια καὶ μ᾽ ἀγαναχτοῦσε ἡ ἀδιαφορία τους. Ὕστερα πάλι καλμάριζα. Τι χρωστοῦν αὐτοὶ οἱ μεροκαματιάρηδες τοῦ θαλασσινοῦ μόχθου νὰ βγοῦν ἀπ᾽ τὸ δρόμο τους, γιὰ ν᾽ ἀκούσουν καμιὰ ἀνοησία ἀπὸ ἀγνώστους ποὺ ἔκαναν τὸ κέφι τους μὲ τὸ «λόρδικο» – ὅπως συνηθίζουν οἱ ναυτικοὶ νὰ λένε τὰ κότερα. Ἄλλωστε τίποτα δὲν ἔδειχνε πὼς εἴμαστε σὲ δύσκολη θέση: Οὔτε σπασμένο ἄλμπουρο, οὔτε καπνὸς ἀπὸ 181

φωτιά. Καὶ βρισκόμαστε 7 μίλια μακρυὰ ἀπὸ λιμάνι, μὲ πρίμο ἀεράκι. Ἂν μάντευαν πὼς εἴμαστε σὲ δύσκολη θέση, ναῦτες εἶναι, θά ᾽βαζαν καὶ τὴ ζωή τους σὲ κίνδυνο γιὰ νὰ μ὚ς σώσουν. Ἦταν 6 καὶ 10´ τ᾽ ἀπόγευμα τᾹς 27ης Ἰουλίου. Γύρισα τὰ μάτια μου ἐκεῖ ποὺ περίμενα νὰ δῶ αὐτὸ ποὺ γιὰ 48 ὁλόκληρα μερόνυχτα λαχταρούσαμε κι᾽ οἱ δυό μας νὰ δοῦμε. Καὶ... Εἶδα... Εἶδα γᾹ! Ἦταν οἱ κορφὲς τῶν στενῶν πάνω ἀπ᾽ τὸ Τραφάλγκαρ, στὴν ἀριστερὴ μάσκα τᾹς «Χαρ὚ς». Δεξιὰ ξεπρόβαλαν τὰ βουνὰ πάνω ἀπ᾽ τὸν κάβο Σπαρτὲλ τᾹς ἈφρικᾹς. Κι᾽ ἀνάμεσό τους, ἀκριβῶς στὴν πλώρη μας, ἐκεῖ ποὺ ἡ καταχνιὰ μαζὶ μὲ τὴν κάπνα δὲν ἄφηναν νὰ φανᾹ τίποτα, ἦταν τὰ στενά. Ἦταν μιὰ κορυφαία στιγμὴ γιὰ τοὺς δυό μας, ὕστερ᾽ ἀπὸ 3.200 μίλια ταξίδι στὸν ἄγριο Ἀτλαντικό. Πόσες ἀγωνίες, πόσες λαχτάρες, τί φόβοι καὶ τί ἀπογοητεύσεις! Κι᾽ ὅμως, νά! Ὁ Ἀτλαντικὸς ἦταν τώρα πίσω μας. Τὸν εἴχαμε δαμάσει. Τὸν εἴχαμε δρασκελίσει, τὸν νικήσαμε. Νιώσαμε γιὰ μιὰ στιγμὴ δυνατοὶ καὶ σημαντικοί. Γιὰ μιά στιγμὴ μόνο. Γιατὶ γρήγορα ξανάρθε στὸ νοῦ μας ἡ πικρὴ ἀλήθεια: Δὲ νικήσαμε. Ἡ φύση εἶναι δυνατώτερη ἀπ᾽ τὸν ἄνθρωπο. Ἁπλῶς σταθήκαμε τυχεροί, νά ᾽χουμε ἕνα τέλειο σκάφος, ποὺ σὰν παλληκάρι μ὚ς ἔφερε ἀπ᾽ τὴ μιὰν ἄκρη τοῦ ὠκεανοῦ στὴν ἄλλη. Αὐθόρμητα, ἔσκυψα καὶ φίλησα τὴ «Χαρά». Χά182

ρηκε καὶ ρίγησε. Τό ᾽νιωσε τὸ φιλί μου. Τόσο ἀληθινὸ καὶ θερμὸ ἦταν. Θυμήθηκα ὕστερα πὼς ἦταν καὶ μιὰ γυναίκα στὸ σκάφος. Τὴ φίλησα κι᾽ αὐτή. Μιὰ γυναίκα ποὺ στάθηκε ὄχι ἁπλὸς σύντροφος καὶ βοηθός. Σὰν ἀνοιχτὸ τριαντάφυλλο στὸν ἥλιο ἔδειξε ὅλη τὴ δύναμη τᾹς ψυχᾹς της, ὅλη της τὴ θέληση, τὴν ἀφοσίωση, τὴν πίστη. Δὲν πέρασα τὸν Ὠκεανό. Τὸν περάσαμε. Μοιραστήκαμε στὰ ἴσια ὅλες τὶς δυσκολίες κι᾽ ὅλες τὶς χαρές. Μαζὶ ζήσαμε ὅλες τὶς συγκινήσεις τᾹς περιπέτειας, μόνο ποὺ ὁ καθένας ἀντέδρασε μὲ τὸ δικό του τρόπο, ἀνάλογα μὲ τὸ φῦλο του. Ἐγὼ ἔβαλα τὴ δύναμη τὴ μυϊκή, σὰν ἄντρας. Ἐκείνη τὴ λεπτότητα καὶ τὴν κατανόηση. Ἐγὼ ἔκανα τὶς βαρειὲς δουλειές, ἐκείνη ὅμως μὲ βοηθοῦσε βαστώντας τὸ δοιάκι. Μ᾽ ἄφηνε νὰ κοιμηθῶ, μαγείρευε, ἔπλενε, μοῦ ἄναβε ἀκόμα καὶ τὴν πίπα, ὅταν δὲν μποροῦσα μέσα στὴ θύελλα ν᾽ ἀφήσω οὔτε στιγμὴ τὸ τιμόνι. Ὅταν ἔπεφτα σ᾽ ἀπελπισία, μὲ τὸ χαμόγελό της τὸ γεμάτο πίστη καὶ κατανόηση ἔφερνε πάλι τὴ ζωὴ μέσα μου καὶ μοῦ ἄναβε τὴν ὄρεξη νὰ παλέψω. Ὅταν ἀρρώστησα, μοῦ στάθηκε σὰ μάννα. Καὶ τώρα, τώρα ποὺ φτάσαμε, ἄφηνε ὅλη της τὴ γυναίκεια τρυφερότητα νὰ βγᾹ ἀπὸ τὰ βουρκωμένα, τὰ μεγάλα, τὰ γελαστὰ καὶ γαλάζια σὰν τὴ θάλασσα μάτια της. Δὲν εἴμαστε πιὰ δυὸ ἄνθρωποι. Εἴμαστε ἕνας. Τὸ χάος τοῦ ὠκεανοῦ μ὚ς ἔφερε τόσο κοντά. Ξέρει ὅσα ξέρω γιὰ τὸν ἑαυτό μου τὸν ἴδιο. Καὶ ξέρω πιὸ πολλὰ 183

ἀπ᾽ ὅσα ἐκείνη νομίζει πὼς ξέρει γιὰ τὴ δική της ψυχή. Μὲ εἶδε σ᾽ ὅλες μου τὶς ἀδυναμίες, στὰ νεῦρα μου, στοὺς πρόωρους ἐνθουσιασμούς μου, στὶς ὄψιμες ἀπογοητεύσεις μου, σ᾽ ὅλες τὶς μεταπτώσεις μου. Μὲ εἶδε καὶ μὲ παραδέχτηκε. ΤᾹς ἀνήκω. Εἶδα τὴ στοργή της, τὴν εὐγένεια, τὴν κρυμμένη δύναμη ποὺ σκεπάζει τὸ ντελικάτο κορμί της. Μοῦ ἀνήκει. Αὐτὸ εἶναι γάμος ὅπως τὸν θέλει ὁ Θεός, ποὺ κάτω ἀπ᾽ τὸ μάτι του ξεγυμνώθηκαν οἱ ψυχές μας κι᾽ ἔσμιξαν τὰ κορμιά μας. Τώρα τίποτε πιά, ποτέ, δὲ μπορεῖ νὰ χωρίση τὸν μελαψὸ ἄντρα τᾹς Μεσογείου, τὸν Ἕλληνα, ἀπ᾽ αὐτὴν τὴν ξανθιὰ κοπέλα τοῦ Βορρ὚, ἀπ᾽ τὸ Νιαγάρα. Μόνο, ἴσως, ὁ θάνατος... Φίλε, θέλεις νά ᾽σαι σίγουρος πὼς ταιριάζεις μὲ τὸ σύντροφο τᾹς ζωᾹς σου; Μόλις παντρευτᾹς, πάρε ἕνα σκαφάκι καὶ πέρνα μαζί της τὸν Ἀτλαντικὸ ἢ ὅποιον ὠκεανὸ βρᾹς μπροστά σου. Πάρε ἕνα ἀεροπλάνο καὶ φέρτε βόλτα τὴ ΓᾹ. Μπορεῖ νὰ χαθᾹς κάπου· ἂν φτάσης ὅμως, θὰ τὴν ξέρεις ὅσο δὲ θὰ τὴ μάθαινες ὕστερ᾽ ἀπὸ ὁλόκληρη ζωὴ μαζί της. Ἄν, ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὴν περατσάδα, μείνη κοντά σου, πετύχατε. Ἂν ὄχι, εἶναι καλύτερα νὰ χωρίσετε ἀμέσως, παρὰ νὰ σπαταλήσετε ἄδικα τὴ ζωή σας, γιὰ νὰ φτάσετε στὸ ὁριστικὸ συμπέρασμα ὅταν πιὰ θὰ εἶναι ἀργά! Πόση εἶν᾽ αὐτὴ ἡ ζωὴ ποὺ ζοῦμε, γιὰ νὰ τὴ χαραμίζουμε ἄδικα; Γιατί νὰ κουβαλ὚με ἕνα σταυρὸ μαρτυρίου, ἀφοῦ μποροῦμε νὰ χαιρόμαστε τὰ θεῖα δῶρα τᾹς ἀγάπης; 184

Κλαίγαμε καὶ φιλιόμαστε σὰν τρελλοὶ ἀπὸ χαρά. Μπορεῖ νά ᾽ναι γελοῖο γιὰ μεγάλους πιὰ ἀνθρώπους νὰ κλαῖνε ἐπειδὴ ἀντίκρυσαν τὴ στεριά. Ἀλλὰ καθένας τὸ ἴδιο θά ᾽νιωθε ἂν βρισκόταν μαζί μας, σ᾽ αὐτὸ τὸ σκαφάκι, ὕστερ᾽ ἀπὸ τέτοιο δρασκέλισμα τοῦ ὠκεανοῦ... Γιὰ λίγο, ὅταν πέσαμε πιὰ δίπλα στὴ μπούκα, ὁ ἀέρας ἔσπασε κι᾽ ἕνας στεριανὸς ἀπ᾽ τὴν Ἀφρικὴ πᾹρε τὴ θέση του. Τὰ ρεύματα εἶναι πολὺ ἔντονα ἐκεῖ. Στὶς ὄχθες τῶν στενῶν βγαίνουν ἔξω, ἐνῶ καταμεσίς π὚νε ἀνατολικά. Τὰ βαπόρια ποὺ βγαίνουν ἀπ᾽ τὴ Μεσόγειο παραπλέουν τὴν εὐρωπαϊκὴ ἀκτή. Γι᾽ αὐτὸ κι᾽ ἐμεῖς ἀποφασίσαμε νὰ κατεβοῦμε κάτω πρὸς τὴν Ἀφρική, ἀκολουθώντας αὐτὰ ποὺ π὚ν μέσα. Ἦταν κι᾽ ἕνας ἄλλος λόγος ἀκόμη. Οἱ ξηρές μας μπαταρίες, ποὺ στὶς Ἀζόρες δὲ μπορέσαμε νὰ τὶς ἀντικαταστήσουμε, εἶχαν ἐξαντληθᾹ καὶ τώρα εἴμαστε χωρὶς φῶτα πλεύσεως. Μόνο κλεφτοφάναρα μὲ στᾹλες κι᾽ ὁ μεγάλος μας φακὸς γιὰ σήματα, ἦταν ὅ,τι ἀπόμεινε. Δὲ μπορούσαμε λοιπὸν νὰ π὚με ἐνάντια στὰ θωρηκτὰ καὶ τὰ φορτηγὰ ποὺ θά ᾽ρχονταν ὁλόϊσια ἐπάνω μας. Κι᾽ ἔτσι ἀλλάξαμε πορεία, πηγαίνοντας Α-ΝΑ, πρὸς τὴν Ταγγέρη, ὅπου κατὰ τὶς 9.30´ τὸ βράδι φτάσαμε τρία μίλια μακρυά της. Περνώντας τὰ στενά, ἕνα ἱσπανικὸ ψαροκάϊκο κόντεψε νὰ μ὚ς διαλύση. Ἔκανα σήματα, ἀλλὰ δὲν τὰ εἶδε. Κι᾽ ὅταν πιὰ ἦταν πολὺ κοντά μας, ἔστριψα τὸ σκάφος ἀριστερά, ἀντὶ δεξιὰ ποὺ θέλουν οἱ κανονισμοὶ (γιατὶ τὸ καΐκι ἦταν πρὸς τὴ δε185

ξιά μας μάσκα) καὶ συγχρόνως τοῦ φώναξα... Φαίνεται πὼς τὸ ναύτη τὸν εἶχε πάρει ὁ ὕπνος. Μὲ τὶς φωνές, ἀνάμεσα στὰ φῶτα του, τόσο κοντὰ πιά, εἶδα μιὰ ἄλλη σκιὰ νὰ ξεπηδ὚ ἀπὸ μέσα, ἴσως τοῦ καπετάνιου, ποὺ μὲ βρισιὲς καὶ σκαμπίλια ἔδιωξε τὸν μικρὸ ἀπ᾽ τὸ τιμόνι, ἅρπαξε τὴ λαγουδέρα κι᾽ ἀπότομα γύρισε τὸ σκάφος του ἀριστερά του, καταλαβαίνοντας ἀπόλυτα τὴ μανούβρα μου. Νά ᾽χουμε γλυτώσει ἀπὸ τόσες φουρτοῦνες, γιὰ νὰ χαθοῦμε ἄδοξα στὸ τέρμα τᾹς μεγάλης περιπέτειας, ἐπειδὴ νύσταξε ὁ πιτσιρίκος... Ὅλη τὴν τελευταία μέρα, μὲ δυνατὸν ἥλιο, στεκόμουν ὄρθιος στὸ τιμόνι, ψάχνοντας γιὰ γᾹ. Ἀλλὰ καὶ τὴ νύχτα ὁλόκληρη πάλι ὄρθιος τᾹν πέρασα, σφυρίζοντας εὔθυμα καὶ τραγουδώντας καὶ χαζεύοντας, ἐνῶ ἡ Σοῦ, τώρα ποὺ νομίζει πὼς δὲν τὴ χρειάζομαι πιά, ἔπεσε σὲ ὕπνο μακάριο. Μαγευτικὴ νύχτα! Οἱ σιλουέτες τῶν ἀφρικάνικων βουνῶν ἀναδύονται σὰ φαντάσματα μέσ᾽ ἀπ᾽ τὴ βραδινὴ πάχνη ποὺ κατακάθεται στὰ ριζά τους. Τὰ βαπόρια ποὺ βγαίνουν καὶ μπαίνουν ἀφήνουν στὰ νερὰ μιὰ φωσφορίζουσα γραμμή, διάτρεμη, ποὺ τὰ μάτια μας δὲ μποροῦν νὰ τὴ συνηθίσουν, μαθημένα στὸ σκοτάδι τοῦ ὠκεανοῦ. Οἱ βαρειὲς ἀνατολίτικες μυρουδιὲς ποὺ φέρνει ὁ στεριανὸς ἀπ᾽ τὴν Ἀφρικὴ μ὚ς γεμίζουν, τώρα ποὺ χορτάσαμε γιὰ καλὰ τὴν ἁρμύρα τοῦ πελάγου, μὲ ἄρρητη νοσταλγία γιὰ τὴ μάννα γᾹς. Ὅλα 186

γύρω μας εἶναι γλυκὰ καὶ ἤρεμα καὶ νωχελᾹ καὶ νοτίζουν τὴ φαντασία καὶ τὴν ψυχή μας μὲ μιὰν αἴσθηση εὐτυχίας. Ἕνα ποστάλι πέρασε δίπλα μας μὲ τὰ δυνατὰ φῶτα του καὶ κούνησε τὴ «Χαρὰ» μὲ τὸν κυματισμό του, ταράζοντας τὰ ἥσυχα νερὰ ποὺ ὁ στεριανὸς δὲν εἶχε τὴ δύναμη νὰ ταράξη. Ἀπὸ φωτεινὲς πόρτες εἶδα ναῦτες καὶ μηχανικοὺς ποὺ βγᾹκαν καὶ κάτι ἔλεγαν, κάτι πού ᾽μοιαζε μὲ χαιρετισμό. Μοῦ ἦρθε νὰ τοὺς φωνάξω, νὰ τοὺς πῶ ἀπὸ ποῦ ξεκινήσαμε, νὰ καμαρώσω. Δὲν τό ᾽κανα ὅμως· ντράπηκα. Μιὰ ντροπὴ ποὺ τὴν εἶχα ξεχάσει καὶ ποὺ ξανάρθε μόλις βρέθηκα στὸν πολιτισμό. Ποὺ ξανάρθε μὲ τόσες ἄλλες ἀδυναμίες κι᾽ ἄχρηστες τυπικότητες, ἀπ᾽ αὐτὲς ποὺ μόνοι μας βρίσκουμε γιὰ ν᾽ ἁλυσοδένουμε τὴ λευτεριὰ τᾹς ψυχᾹς μας. Καὶ τὸ ποστάλι προσπέρασε, ἔφυγε, ἀπομακρύνθηκε, ἀφήνοντας πίσω του μόνο τ᾽ ἀπόνερα τᾹς προπέλας. Ὁ φάρος τᾹς Ταρίφα, στὴν εὐρωπαϊκὴ ἀκτή, μ὚ς σάστισε λίγο. Κάθε 15 δευτερόλεπτα ἔκανε τρεῖς ἀναλαμπές. Στὸ χάρτη ὅμως ἔλεγε τρεῖς κάθε 10. Κι᾽ ἦταν καινούργιος ὁ χάρτης μας. Τριῶν μηνῶν μόνο. Νά πῶς γίνονται κάποτε οἱ τραγωδίες. Σύμφωνα μὲ τὴ διάρκεια καὶ τὶς ἀναλαμπές του, θά ᾽πρεπε νά ᾽ναι ὁ φάρος τοῦ Τραφάλγκαρ· κι᾽ ἂν μόλις τώρα βλέπαμε τὸ φῶς του, ἐξ αἰτίας κακᾹς ὁρατότητας, θὰ πέφταμε πάνω στὶς ξέρες τᾹς Ἱσπανίας. Πέρασαν τὰ μεσάνυχτα κι᾽ ἦρθε ἡ 28η Ἰουλίου. Ὁ 187

ἄνεμος, ἀπότομα, ἦρθε μὲ ξαφνικὲς σπηλιάδες, πολὺ φρέσκες, ἀπ᾽ τὰ ψηλώματα τᾹς Πούντα Ἀλκαζάρ. Πουνεντογάρμπης ἦταν κι᾽ ἀμέσως σήκωσε κύματα ὣς ἕνα μπόϊ ἀνθρώπου. Βλέποντας λιγοστὴ τὴ συγκοινωνία, ἐκείνη τὴ στιγμή, ἀλλάξαμε πορεία, περνώντας τὰ στενὰ ἀπ᾽ τὴ μιὰ ὄχθη στὴν ἄλλη, γιὰ τὸ λιμάνι τοῦ Γιβραλτάρ. Στὶς 4 καὶ 10´ φτάσαμε στὴν εἴσοδο τοῦ κόλπου καὶ σκεφτόμαστε μήπως θά ᾽πρεπε, ἀντὶς νὰ π὚με στὸ Γιβραλτὰρ (ποὺ θά ᾽ταν δύσκολο μ᾽ αὐτὸ τὸ κακό), νὰ μποῦμε στὸ ἀντικρυνὸ ὑπήνεμο λιμάνι τᾹς Ἀλτζεσίρας, στὴν Ἱσπανία. Ἀλλὰ ὁ δυνατὸς ἄνεμος κόπηκε ξαφνικά, ἀφήνοντάς μας σ᾽ ἕνα φοβερὸ μπότζι. Ἦταν νὰ μ὚ς θυμίση γιὰ μιὰν ἄκομη φορὰ πὼς ἡ θάλασσα εἶναι ἀλογίκευτη. Θέλοντας καὶ μή, περιμέναμε ὥσπου νὰ ξημερώση, τσακισμένοι στὴν κούραση, ἀλλὰ κι᾽ εὐτυχισμένοι. Σηκώσαμε τὴ σημαία τᾹς καραντίνας καὶ περιμέναμε. Ἕνα ἄλλο βαπόρι ἦρθε καὶ φουντάρησε ἔξω ἀπὸ τὸ λιμάνι γιὰ τοὺς ἴδιους λόγους. Ὕστερα ἦρθε κοντά μας ἕνα σουηδικό, σήκωσε τὴ σημαία του, καθὼς ξημέρωνε, καὶ μ὚ς χαιρετοῦσε. Μ὚ς γνώρισε ἄραγε; Ἤξερε γιὰ τὴ «Χαρά»; Στὶς 05.10´, ἀφοῦ πέρασε ἀπ᾽ τὸ πρῶτο βαπόρι, ἦρθε κι᾽ ὁ γιατρός, ἕνας εὔθυμος τύπος Ἱσπανοεγγλέζου. Μὲ τὸ κῦμα πού ᾽καναν τὰ δυὸ σκάφη ἦταν ἐπικίνδυνο νὰ μ὚ς πλευρίση κι᾽ ἔτσι μ὚ς ἔδωσε ρυ188

μούλκα ὣς τὸ νότιο πολεμικὸ λιμάνι, ὅπου δέσαμε στὸ μῶλο μὲ τὴ βοήθεια τῶν ἀστυνομικῶν, ποὺ τόσο εὐγενικὰ ἦρθαν νὰ μ὚ς κάνουν τὸν ἔλεγχο. Μ὚ς περίμεναν. Εἶχαν πάρει ἐντολὴ καὶ μ὚ς ἑτοίμασαν θέση ἀνάμεσα στὰ ἄλλα σκάφη ἄλλων θαλασσοπόρων. Τὸ τηλεγράφημα, ποὺ ὁ Γιὰν Μέϊτζορ μ὚ς βοήθησε νὰ γράψουμε στὸν Ρόγιαλ Χάρμπορ Μάστερ, ἀποδείχτηκε ἀπαραίτητο. Καὶ τὸ συμβουλεύω σ᾽ ὅποιον περάση ἀπ᾽ τὸ Γιβραλτάρ. Ἂν δὲν εἰδοποιήση πρίν, δὲ θὰ μπᾹ. Εἵχαμε ἐξαντλήσει ἀκριβῶς τὸ τελευταῖο ὅριο προθεσμίας ποὺ ἀνέφερα στὸ τηλεγράφημα. Ὁ γιατρὸς μοῦ ᾽δωσε ἕνα γράμμα ποὺ μέρες μ὚ς περίμενε ἐκεῖ. Ἦταν τοῦ Τάσου Ζάππα, τοῦ ἀνθρώπου ποὺ μικρὸς διάβαζα τὸ ταξιδιωτικό του βιβλίο καὶ ζήλευα· τοῦ φίλου, ποὺ στὸ δικό μας ταξίδι ἔβλεπε αὐτὸς τώρα νὰ ἐκπληρώνεται ἕνα δικό του ὄνειρο γιὰ μεγαλύτερους πλόες. Κι᾽ ὅσα ἔγραφε, ἦταν κι᾽ αὐτὰ συγκινητικὰ καὶ αὐθόρμητα, βγαλμένα ἀπ᾽ τὴν καρδιά του. Ἕνας πατριώτης, ἕνας φίλος, ποὺ κι᾽ αὐτὸς ἀγαποῦσε τὴ θάλασσα, μ᾽ ὅλα της τὰ βάσανα καὶ τὶς χαρές, ἔνιωσε αὐτὸ ποὺ χρειαζόμαστε, ἕνα «καλωσόρισες στὴν Εὐρώπη», ἕνα «μπράβο» – καὶ τό στεἰλε νὰ μ὚ς προϋπαντήση.

189

«ἈθᾹναι 14 Ἰουλίου 1956. Ἀγαπητέ μου καὶ ἡρωϊκέ μου φίλε Σάββα. Ἔνδακρυς ἀπὸ τὴν συγκίνηση καὶ τὴ χαρά μου ἀπὸ τὸ ἡρωϊκό σου κατόρθωμα, σοῦ σφίγγω ἀπὸ μακρυὰ τὸ χέρι σου, καθὼς καὶ τὸ χέρι τᾹς ἡρωϊκᾹς γυναίκας σου, τᾹς τολμηρᾹς Ἀμερικανίδος ποὺ δέχτηκε ν᾽ ἀψηφήση τὸν Ἀτλαντικό. Σοῦ γράφω στὸ Γιβραλτάρ, γιατὶ θέλω νὰ εἶναι δικό μου τὸ πρῶτο ἐγκάρδιο μήνυμα ποὺ θὰ λάβης ἀπὸ συμπατριώτη σου, καθὼς θὰ πατ὚ς τὴν ἠπειρωτικὴ Εὐρώπη, καὶ θέλω νὰ εἶναι τὸ γράμμα μου ποὺ θὰ σ὚ς πᾹ τὸ πρῶτο “Καλῶς Ὡρίσατε”. Τώρα πιὰ ποὺ θὰ ζυγώνετε στὴ Μεσόγειο, ἡ ἀγωνία μας καὶ ἡ ἀδημονία μας νὰ σ὚ς ἰδοῦμε κορυφώνεται συνεχῶς...» Τό ᾽στειλε κλεισμένο μέσα σ᾽ ἄλλο φάκελο, μὲ γράμμα ἰδιαίτερο πρὸς τὶς ἁρμόδιες ἀρχὲς τοῦ Γιβραλτάρ, μὲ τὴν παράκληση νὰ μοῦ δοθᾹ ἀμέσως μόλις φτάσω. Περιττὸ νὰ κάνη τόσον κόπο, γιὰ νὰ ζητήση κάτι τέτοιο: Ἦταν τὸ μόνο γράμμα ἀπὸ τὴν πατρίδα, ἀπὸ συμπατριώτη μου. Ὅλα τ᾽ ἄλλα ἦταν ἀπ᾽ τὴν Ἀμερική, ἀπὸ Ἀμερικανοὺς φίλους καὶ συγγενεῖς τᾹς γυναίκας μου.

190

ΓΙΒΡΑΛΤΑΡ – ΚΑΡΘΑΓΕΝΗ V Τρεῖς μέρες μόνο ἦταν πολὺ λίγο γιὰ νὰ χαροῦμε τὴν ἡσυχία τοῦ λιμανιοῦ, νὰ ζεστάνουμε τὰ κόκκαλά μας στὸ χαμηλὸ πλάτος τοῦ Γιβραλτάρ, νὰ δοῦμε κάτι ἀπ᾽ τ᾽ ἀξιοθέατα ποὺ προσφέρει στοὺς ἐπισκέπτες ὁ τόπος αὐτὸς μὲ τὸν ἀνάμικτο χαρακτᾹρα (ἱσπανικὸ μαζὶ καὶ ἀγγλικό), νὰ δημιουργήσουμε καινούργιες φιλίες (τόσο εὐχάριστες ὕστερ᾽ ἀπὸ μακροχρόνια μοναξιά) καὶ ν᾽ ἀνεφοδιαστοῦμε. Χρειαζόμαστε τρόφιμα. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσες κονσέρβες, ἐπιθυμούσαμε κάτι ἀλλιώτικο. Τὸ ζητοῦσε πιὰ ὁ ὀργανισμός μας. Θέλαμε πάγο, γιὰ νά ᾽χουμε λίγο κρύο νερό, ἔστω καὶ τὶς πρῶτες ἡμέρες. Ἡ ζέστη εἶναι ἀνυπόφορη σ᾽ αὐτὰ τὰ μέρη (πλάτος 36° 00´ βόρειο). Ἔπρεπε κάπως νὰ γίνη καὶ γιὰ ψωμί, ποὺ εἰδικὰ ἐμένα μοῦ ἔλειψε πολύ. Ὡστόσο δὲ σήκωνε ἄλλο. Ἔπρεπε νὰ φύγουμε, ἔπρεπε νὰ προλάβουμε τὴν πατρίδα, ποὺ στὸ χάρτη φαινόταν κοντὰ πιά, ἀλλὰ ποὺ ὡστόσο, ἐν σχέσει μὲ τὶς ἐξαντλημένες δυνάμεις μας καὶ τὴν ἐποχὴ ποὺ γρήγορα περνοῦσε, ἦταν ἀκόμα δυσπρόσιτη. Ὁ Λάϊονελ Ἰμόσι, Ἕλλην πρόξενος στὸ Γιβραλτὰρ καὶ συγχρόνως πράκτωρ πλοίων καὶ ἄλλων ἐπιχειρήσεων, ἕνας πραγματικὸς τζέντλεμαν, μ὚ς περι191

ποιήθηκε ἀφάνταστα. Ὁ κ. Χάρολντ Γουώλ, πρόξενος τῶν Ὀνδούρων καὶ ἀντιπρόσωπος τᾹς «Ἀσσοσιέϊτεντ Πρές», μ὚ς πᾹγε παντοῦ. Ἀπὸ κέντρα διασκεδάσεως καὶ κλάμπς, ἕως τὸ βράχο τοῦ Γιβραλτὰρ μὲ τὶς πατροπαράδοτες μαϊμοῦδες, καθὼς καὶ στὶς γεμάτες ἀπὸ κόσμο παραλίες. Τὸ πρωῒ ποὺ φτάσαμε, ναρκωμένοι ἀκόμη ἀπ᾽ τὴν κούραση τοῦ ὠκεανοῦ καὶ τὴν ὑπερένταση τοῦ τελευταίου νυχτοήμερου, καθόμουν ἀξύριστος στὸ κόκπιτ, βουλιαγμένος σὲ μιὰ νωχελᾹ ἀδράνεια, μὲ τὴν ἀλληλογραφία ἀκόμη στὰ χέρια μου. Μ᾽ ἕνα αὐτοκίνητο, ποὺ ἴσα-ἴσα τὸν χωροῦσε, ἦρθε ἕνας παχὺς κύριος νὰ μ὚ς πάρη συνέντευξη. Ἦταν ὁ ἴδιος ὁ κ. Γουῶλτερ Γουώλ. Πλησίασε ἀπ᾽ τὸ μῶλο τὴ «Χαρὰ» καί, ἀφοῦ τὴν ἐξέτασε καλὰ-καλά, μοῦ ζήτησε νὰ πάω ἐγὼ στ᾽ αὐτοκίνητο, γιατί, ὡμολόγησε, ἡ θάλασσα τὸν πείραζε τόσο, ποὺ ἀπόφευγε κάθε σκάφος, ἀκόμα κι᾽ ὅταν βρίσκονταν ἀραγμένο μέσ᾽ στὸ λιμάνι. Πρόσεξα πὼς μὲ κοίταζε παράξενα ὅλη τὴν ὥρα ποὺ τοῦ ἔδινα τὶς ἀπαραίτητες πληροφορίες. Κι᾽ ἀργότερα, ὅταν πιὰ ἀποχτήσαμε ἕνα φιλικὸ θάρρος, ὡμολόγησε ὅτι δὲ μποροῦσε νὰ καταλάβη πῶς ἐγώ, ἕνας... παλιόγερος, πᾹρα μαζί μου σ᾽ ἕνα τέτοιο ταξίδι τὴν... κόρη μου. Ἐν τῷ μεταξὺ ἦρθαν στὸ σκάφος κι᾽ ἕνα σωρὸ ἐπισκέπτες ἀπὸ ἄλλα πλοῖα, ἀγγλικὰ καὶ γαλλικά, καθὼς κι᾽ ἀπὸ ἕνα ἑλληνικὸ μηχανοκίνητο γιὼτ μὲ παναμαϊκὴ 192

σημαία. Ὅλοι ἔδειχναν ἐνδιαφέρον καὶ περιέργεια γιὰ τὸ σκάφος μας, πού, ἂν καὶ τόσο μικρό, εἶχε ὅλα τὰ ἐφόδια γιὰ νὰ μ὚ς φέρη ἀπ᾽ τὴ μιὰν ἄκρη τοῦ ὠκεανοῦ στὴν ἄλλη. Λίγο πρὶν ἀπὸ μ὚ς, εἶχε φτάσει μιά μαύρη τρικάταρτη σκούνα ἀπὸ τὴν Ἀγγλία, ἡ «Ἀμφιτρίτη», μὲ μερικοὺς νεαροὺς Ἄγγλους φοιτητὲς ποὺ πήγαιναν γιὰ διακοπὲς στὴ Μεσόγειο. Ἡ θάλασσα τοὺς εἶχε πάρει ὁλόκληρο σπιράγιο, κι᾽ ἔτσι δικαιολογημένα μ὚ς κοίταζαν μὲ θαυμασμό. Οἱ σχέσεις Ἑλλάδος-Ἀγγλίας ἐξ αἰτίας τοῦ Κυπριακοῦ δὲν ἐπηρέασαν καθόλου τὸ ἐνδιαφέρον τῶν Ἄγγλων γιὰ τὸ ἑλληνικὸ σκαφάκι ποὺ πέρασε τὸν ὠκεανό. Ἀκόμη ἔβλεπαν τὴ δυσανάλογη πρὸς τὸ σκάφος μας ἑλληνικὴ σημαία καὶ θαύμαζαν φανερὰ τὴν ὀμορφιά της. Ἀπ᾽ ὅλ᾽ αὐτὰ κατάλαβα πὼς ὁ ἀγγλικὸς λαὸς δὲν ἐνδιαφέρεται καὶ τόσο γιὰ τὸ τί λέει καὶ τί κάνει ἡ κυβέρνησή του. Ὡστόσο ἡ στάση τους αὐτὴ ὠφειλόταν καὶ στὴ ναυτικὴ παράδοση τᾹς Ἀγγλίας, καθὼς καὶ στὸ ἀθλητικὸ πνεῦμα τῶν Ἄγγλων. Τὰ εἴπαμε ἕνα χεράκι καὶ γιὰ τὸ Κυπριακό. Θά ᾽σκαζα, ἂν δὲν τοὺς ἔλεγα τί πιστεύω· καὶ μοῦ φάνηκε πὼς δὲν διαφωνοῦσαν καὶ πολὺ μαζί μου. Τὸ πρωινὸ ποὺ βγήκαμε στὴν πόλη, νὰ τὴ γνωρίσουμε, ἡ Σοῦ δὲν εἶχε νὰ φορέση τίποτε πιὸ στεγνὸ καὶ καθαρὸ ἀπὸ ἁλάτια, παρὰ κάτι μακρυὰ σὸρτς πράσινα. Ὡστόσο σὲ λίγο ἀνακαλύψαμε πὼς εἶχε κολλήσει ἀπάνω της λίγο κατράμι, ποὺ τὸ πᾹρε στὴν καρέκλα τοῦ ἑστιατορίου. Νὰ γυρίσουμε πίσω ν᾽ ἀλλάξη, δὲ 193

γινόταν. Τὸ σκάφος ἦταν πολὺ μακρυά. Κι᾽ ἄλλωστε τί ν᾽ ἀλλάξη, ποὺ ὅλα τὰ ροῦχα μας εἶχαν φύγει γιὰ τὸ καθαριστήριο; Μπαίνοντας σ᾽ ἕνα ψωμάδικο, ἀκούω δυὸ-τρεῖς Ἕλληνες, ποὺ γυρνοῦσαν κι᾽ αὐτοὶ στὴν πόλη περιμένοντας τὸ «Φρειδερίκη», νὰ μιλοῦν φωναχτὰ κάνοντας κριτικὴ γιὰ τὸ κάθε τὶ καὶ γελώντας, ὅπως ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες ξέρουμε νὰ γελ὚με. Νόμιζαν ἄλλωστε πὼς κανεὶς δὲν τοὺς καταλαβαίνει. Περνώντας τὴ Σοῦ, μὲ τὰ ξανθά της μαλλιά, γιὰ Ἀγγλίδα κι᾽ ἐμένα γιὰ Ἱσπανό, ἄρχισαν νὰ λὲν φωναχτὰ τὴ σκέψη τους: —Ὄμορφη κοπέλα! Μόνο ποὺ τὴ χαλ὚νε αὐτὰ τὰ σόρτς... Κι᾽ ἔκανε ἕνα σωρὸ καλαμπούρια γιὰ τὸ μαῦρο σημάδι τοῦ κατραμιοῦ, ἐνῶ ἡ ὑπόλοιπη παρέα ἔσκαζε στὰ γέλια μὲ τὸ πνεῦμα του. Βέβαια, εἶχε δίκιο· γιατὶ ἀπ᾽ τὸ κάτσε-κάτσε στὸ κόκπιτ, τὰ σὸρτς εἶχαν χάσει κάπως τὴ φόρμα τους καὶ φαίνονταν λίγο φαρδυὰ καὶ ἄγαρμπα. Γιὰ νὰ προλάβω τὰ χειρότερα, πρὶν ἀκόμη τὸ... λεπτὸ πνεῦμα τοῦ ὁμιλητοῦ, οἰστρηλατημένο ἀπ᾽ τὴ θερμὴ ἐπιδοκιμασία τῶν συντρόφων του, μ᾽ ἀναγκάση νὰ τὸν βάλω στὴ θέση του, τοῦ λέω ἑλληνικά: —Ὑπόσχομαι, κύριε, ὅτι, μόλις ἐπιστρέψουμε στὸ σκάφος, ἡ γυναίκα μου θ᾽ ἀλλάξη σόρτς, ὥστε νὰ μὴ σ὚ς ἐνοχλᾹ τὸ θέαμα! Κόκκαλο ὁ Ρωμιός. Καὶ ἀμέσως, σὰ νὰ τοὺς φώ194

τισε τὸ μυαλὸ μιὰ ἀστραπή, κι᾽ οἱ τρεῖς μ᾽ ἕνα στόμα ρώτησαν ἂν εἴμαστε οἱ ταξιδιῶτες τᾹς «Χαρ὚ς», ποὺ τόσο μ὚ς περιμένουν στὴ πατρίδα. Βέβαια, ἡ κουβέντα πᾹρε ἀμέσως ἄλλο τόνο, πολὺ φιλικὸ αὐτὴ τὴ φορά, μὲ πολλὲς συγγνῶμες κλπ. Εἶναι καταπληκτικὰ τὰ καταστήματα τοῦ Γιβραλτάρ. Ὑφάσματα, ποτά, ἀρώματα, μάλλινα, ὅλα ἔχουν πολὺ χαμηλὲς τιμὲς καὶ τοποθετοῦνται στὶς βιτρίνες μὲ ἐξαιρετικὰ λεπτὸ γοῦστο. Βρίσκει κανεὶς ἐκεῖ πράγματα ἀπ᾽ ὅλον τὸν κόσμο. Παπούτσια ἀπ᾽ τὴν Ἰταλία, ὑφάσματα ἀγγλικά, ἱσπανικὲς καὶ γερμανικὲς κοῦκλες, ρωσικὰ τσιγάρα. Ἡ Σοῦ, αἰώνια γυναίκα, μὲ τρέλλανε στὴν ὀρθοστασία, ἐξετάζοντας κάθε τὶ ποὺ τᾹς ἄρεσε ἢ ποὺ ζητοῦσε ὁ ὀργανισμός της, ὕστερ᾽ ἀπὸ 48 μέρες στὸν ὠκεανὸ καὶ τὶς Ἀζόρες. Αὐτὴ ἄλλωστε ἦταν καὶ ἡ πρώτη ἐπαφή της μὲ τὴν ἠπειρωτικὴ Εὐρώπη, τόσο ἀλλιώτικη σὲ ρυθμὸ ζωᾹς ἀπ᾽ τὴν Ἀμερικὴ καὶ εἰδικὰ ἀπ᾽ τὴ Νέα Ὑόρκη. Τὸ ἀπόγευμα κατέφθασε τὸ «Φρειδερίκη». Ὁ θόρυβος μέσ᾽ στὸ λιμάνι, μὲ τὶς φωνὲς τῶν συμπατριωτῶν μας ἀπὸ πάνω καὶ τῶν Ἱσπανῶν βαρκάρηδων ἀπὸ κάτω, ποὺ προσπαθοῦσαν νὰ τοὺς πουλήσουν διάφορα ἀναμνηστικά, κουλούρια καὶ γλυκύσματα, ἦταν κάτι ἀφάνταστο. Στὸ ἀπέναντι λιμάνι τοῦ Γιβραλτάρ, τὸ Ἀλτζεσίρας, ἦρθε ἡ «Κρεολή», γυρνώντας ἀπ᾽ τοὺς ἀγῶνες τᾹς Λισσαβώνας. Θέλαμε νὰ τὴν ἐπισκεφτοῦμε μὲ τὴ 195

«Χαρά», θά ᾽ταν ὅμως δύσκολο, γιατὶ τὸ Ἀλτζεσίρας εἶναι ἱσπανικὸ λιμάνι καὶ οἱ πολλὲς διατυπώσεις μὲ χαρτιὰ καὶ τύπους θά ᾽καναν κάθε ἄλλο παρὰ εὐχάριστο τὸ ταξιδάκι αὐτὸ τῶν τριῶν περίπου μιλίων. Κάτι παράξενο συνέβη στὸ βαρόμετρό μας, ὅσο εἴμαστε στὸ Γιβραλτάρ. Ἄρχισε νὰ πέφτει πολὺ χαμηλά, ὅσο ποτὲ πρίν, ἂν καὶ ὁ καιρὸς ἦταν περίφημος, χωρὶς σημάδια πὼς θὰ χαλάση. Ἔβγαλα τὸ συμπέρασμα πὼς κάπου, ὄχι καὶ πολὺ μακρυά, θὰ χαλοῦσε ὁ Θεὸς τὸ κόσμο. Τὴν παραμονὴ τᾹς ἀναχωρήσεως, 30 Ἰουλίου, μάθαμε πὼς τὸ «Μοϊάνα», τὸ σκάφος ποὺ κέρδισε στοὺς ἀγῶνες τᾹς Λισσαβώνας, τὸ ἀγγλικό, μὲ πλήρωμα ἀπὸ μαθητὲς τᾹς ΣχολᾹς Δοκίμων, βούλιαξε ἀπὸ φοβερὴ θαλασσοταραχὴ μέσ᾽ στὸ κανάλι τᾹς Ἀγγλίας, εὐτυχῶς χωρὶς ἀνθρώπινα θύματα. Πραγματικὰ λυπηθήκαμε ποὺ δὲ μπορούσαμε νὰ μείνουμε πιὸ πολὺ σ᾽ αὐτὸν τὸν τόσο γεμάτο ἐνδιαφέρον τόπο. Οὔτε ἕνα ταξιδάκι μ᾽ αὐτοκίνητο στὴν Ἱσπανία δὲν προλάβαμε νὰ κάνουμε. Ποιὸς ξέρει ὅμως; Ἴσως πολὺ γρήγορα μ὚ς δοθᾹ ἡ εὐκαιρία νὰ τὸν χαροῦμε περισσότερο. Μ὚ς περιμένουν κι᾽ ἐκεῖ, ὅπως στὶς Ἀζόρες. Στὶς 31 Ἰουλίου, Τρίτη, πρωῒ-πρωΐ, ἦρθε ἡ ἀτμάκατος τοῦ Τελωνείου, νὰ μ὚ς ρυμουλκήση ὣς τὸ βόρειο πολεμικὸ λιμάνι, ὅπου θὰ γεμίζαμε τὰ ντεπόζιτα μὲ νερό. Ὁ ἄνεμος, ποὺ ὅλες αὐτὲς τὶς ἡμέρες ἦταν 196

δυτικός, ἀκριβῶς αὐτὸ τὸ πρωῒ γύρισε ἀνατολικός, μ᾽ ἕνα κακομούτσουνο οὐρανό. Αὐτὸ βέβαια γιὰ μ὚ς δὲν ἦταν ἐμπόδιο, γιατὶ πιστεύαμε πὼς ἡ Μεσόγειος εἶναι πραγματικὸς παράδεισος κι᾽ ἀργὰ ἢ γρήγορα θ᾽ ἀλλάξη ὄψη. Γρήγορα ὅμως ἀλλάξαμε γνώμη. Ὁ κ. Γουώλ, ποὺ ἀπ᾽ τὸ προηγούμενο βράδι εἶχε ὑποσχεθᾹ νὰ κατεβᾹ κάτω καὶ νὰ μ὚ς βγάλη φωτογραφίες τᾹς ἀναχωρήσεως ἀπὸ μιὰ βενζινάκατο, καθόταν λίγο παράμερα χλωμὸς καὶ κακομοίρης. Οὔτε κὰν ἦρθε κοντὰ νὰ μ὚ς χαιρετήση. Τόσο δυστυχᾹ τὸν εἶχε κάνει καὶ ἡ θέα ἀκόμη τᾹς ἐλαφρὰ ἀγριεμένης θάλασσας. Στὸ πρόσωπό του βλέπαμε καθαρὰ τὰ αἰσθήματά του γιὰ μ὚ς. Κάτι σὰν οἶκτο, σὰ νά ᾽βλεπε μελλοθάνατους. Πρὶν σαλπάρουμε, μ὚ς ἦρθε ἕνα ὁλόκληρο καλάθι μὲ ψωμάκια, δῶρο τοῦ κ. Ἰμόσι. Ἀπ᾽ τὴν ἀρχὴ μ὚ς εἶπε νὰ μὴ φροντίσουμε γιὰ ψωμὶ καὶ τσιγάρα. Ἐμεῖς μιλούσαμε γιὰ 12 φραντζολάκια, ἐκεῖνος ἔστειλε 12 ντουζίνες. Μιὰ καλὴ εὐκαιρία γιὰ μ὚ς νὰ δοῦμε πῶς διατηροῦνται καλύτερα. Ἄλλα μπᾹκαν σὲ χαρτονένια κουτιά, ἄλλα σὲ μέρη ποὺ ὁ ἀερισμὸς θά ᾽ταν πιὸ εὔκολος κι᾽ ἄλλα στὸ ψυγεῖο. Ὁπωσδήποτε περισσότερο ἀπὸ 5-6 μέρες δὲ θὰ βαστοῦσαν, κι᾽ ἔτσι τὰ πιὸ πολλὰ θὰ πήγαιναν χαμένα. Στὶς 8.30´, μ᾽ εὐχὲς ἀπὸ Ἱσπανοὺς καὶ Ἄγγλους ναυτικοὺς κι᾽ ἕνα σωρὸ περίεργους, ξεκινήσαμε γιὰ τὴν Πάλμα, τᾹς νήσου Μαγιόρκας τῶν Βαλεαρίδων. Θέλαμε πάντα νὰ περάσουμε ἀπ᾽ αὐτὸ τὸ λιμάνι, πού, 197

ἐκτὸς ἀπ᾽ τὴν ὀνομαστὴ ὀμορφιά του, γιὰ μ὚ς ἔσερνε καὶ μιὰ πρόσθετη αἴγλη: ἐκεῖ εἶχε χτίσει τὴν ἐρωτική του φωλιὰ ἕνα διάσημο ζευγάρι, ἡ Γεωργία Σάνδη κι᾽ ὁ Φρειδερῖκος Σοπέν. Θά ᾽ταν σὰν προσκύνημα, νὰ βρεθοῦμε στὸ σπιτάκι ὅπου γράφτηκαν οἱ ἀθάνατες μελωδίες τοῦ ἐμπνευσμένου ἀπὸ ἐρωτικὴ καὶ μελαγχολικὴ διάθεση εὐαίσθητου μουσουργοῦ. Ἐκεῖ, πίσω ἀπὸ ἕνα παράθυρο, μὲ τοὺς χτύπους τᾹς βροχᾹς στὸ τζάμι, ἔγραψε, περιμένοντας μὲ ἀγωνία νὰ ᾽ρθᾹ ἡ ἀγαπημένη του ἀπὸ ἕνα ταξίδι, τὸ περίφημο πρελούδιο «Σταλαγματιὲς βροχᾹς». Ἂς μ὚ς ἔβγαζε λίγο ἀπὸ τὸ δρόμο μας ἡ ἐπίσκεψη αὐτή. Ἄξιζε τὸν κόπο. Τὸ θέλαμε κι᾽ οἱ δυὸ τόσο πολύ. Λεβάντες λοιπὸν μ὚ς καθυστέρησε νὰ μποῦμε στὸ Γιβραλτὰρ καὶ λεβάντες μ὚ς παρέλαβε πάλι καὶ μ὚ς παίδεψε τόσο, ποὺ γρήγορα ν᾽ ἀπαυδήσουμε καὶ νὰ νιώθουμε τὴν ἔλλειψη ἔστω καὶ μι὚ς ἐξωλέμβιας μηχανᾹς. Εἶναι ὄμορφο ν᾽ ἀρμενίζης κόντρα στὸν ἄνεμο· ἀλλ᾽ ὅταν, γιὰ νὰ πιάσης ἕνα λιμάνι μακρυνό, ἔχης νὰ κάνης κοντοβόλτια ποὺ καὶ χρόνο σοῦ παίρνουν καὶ τὴν ἀπόσταση μεγαλώνουν στὸ διπλάσιο, ἂς λείπη ἡ ὀμορφιά του καὶ τὸ καλό του. Γιὰ μ὚ς αὐτὸ ἦταν ἕνα καινούργιο εἶδος ταξιδιοῦ. Μαθημένοι στὸν πρίμο ἄνεμο τοῦ ὠκεανοῦ μὲ τὸ φαρδὺ κῦμα, δὲ μπορούσαμε τώρα οὔτε μάτι νὰ κλείσουμε ἀπ᾽ τὸ μπατάρισμα τοῦ σκάφους καὶ τὸ κοπάνισμα στὸ κοφτὸ ἐνάντιο κῦμα. Ἔτσι ἀρχίσαμε ἀριστερήνεμοι πρὸς τὴν Ἀφρική, 198

γιὰ ν᾽ ἀλλάξουμε μπράτσο στὶς 12 μὲ κατεύθυνση ΒΑ, ὥστε ν᾽ ἀποφύγουμε μιὰ περιοχὴ ὅπου ρίχνονται ἐκρηκτικὲς ὕλες ἀπὸ τὸ Γιβραλτάρ. Ἕνα τετρακινητήριο ἀεροπλάνο ἔκανε κύκλους γύρω ἀπὸ τὴν περιοχὴ αὐτή, εἴτε κάνοντας γυμνάσια, εἴτε περιπολώντας. Μὲ τὸ πέρασμα τοῦ πρωϊνοῦ, ὁ ἄνεμος ἄρχισε νὰ πέφτη, κάνοντας ἔτσι τὸ ταξίδι κάθε ἄλλο παρὰ εὐχάριστο, γιατὶ μιὰ ὁμίχλη διαπεραστικὴ ἄρχισε νὰ πλακώνη. Τὸ μεσημέρι, ἂν καὶ ἡ ὁμίχλη ὑποχώρησε, δὲν πήραμε στίγμα – γιὰ πρώτη φορὰ ἑκουσίως. Νομίσαμε πὼς στὴ Μεσόγειο, μὲ τὴν ὀνομαστή της ὁρατότητα, δὲ θὰ χρειαζόμαστε τὸν ἑξάντα. Γρήγορα ὅμως ἀλλάξαμε καὶ γι᾽ αὐτὸ γνώμη. Πρὸς τὸ παρὸν ἔχουμε ἄλλα σημάδια πολὺ πιὸ εὔκολα γιὰ νὰ ξέρουμε ποῦ βρισκόμαστε. Τὴν ἀκτή, τὴν πυκνὴ γραμμὴ τῶν πλοίων καί, τὸ βράδι, τοὺς φάρους. Ὅλη τὴν ἑπόμενη μέρα, πηγαίνοντας πότε πρὸς τὴν Ἀφρικὴ καὶ πότε πρὸς τὴν Εὐρώπη, μὲ πολὺ ἐλαφρὸ ἄνεμο, προχωρούσαμε πρὸς τὴ Μαλάγα, ἀλλὰ σὲ ἀπόσταση 15 περίπου μιλίων ὁ ἄνεμος κόπηκε τελείως καὶ περάσαμε ἔτσι ὅλη τὴ νύχτα κάτω ἀπ᾽ τὸ φάρο τᾹς Πούντα Καλαμπούρας. Κατεβάσαμε ὅλα τὰ πανιὰ γιὰ νὰ μὴ φθείρωνται ἀπ᾽ τὴν τριβὴ καὶ τὸ μπότζι. Ὁ κυματισμός, ποὺ ἐξακολουθεῖ ἔστω κι᾽ ἂν σπάσει ὁ ἄνεμος, τὰ κάνει νὰ χτυποῦν ἀλύπητα πάνω στὰ ξάρτια. Τὴν Πέμπτη (2 Αὐγούστου) ἕνα νότιο ἀεράκι, ποὺ ἀργότερα γύρισε δυτικὸ καὶ φρεσκάρησε, μ὚ς πάει 199

γύρω στοὺς 9 κόμβους μ᾽ ὅλα τὰ πανιὰ πάνω. Ἡ ἀκτή, σὰν κινηματογραφικὴ ταινία, ξετυλίγεται μπροστά μας καὶ μένει πίσω μας μὲ ταχύτητα. Τ᾽ ἀπόγευμα εἴχαμε ἀφήσει πίσω τὸν Κάμπο Σακρατίφ, κι᾽ ὥσπου νὰ πέση ὁ ἥλιος, ἡ Πούντα ντὲ λὰς Ἐντίνας ἔμενε κι᾽ αὐτὴ πίσω μας. Τὸ βραδινὸ γέμισε τὴ διψασμένη γιὰ εἰδύλλιο ψυχή μας μὲ τὴ μαγεία του. Ἀπ᾽ τὴ λίγη ἀπόσταση ποὺ ἔχουμε μὲ τὴ στεριά, οἱ κοφτὲς γραμμὲς τῶν φαλακρῶν βουνῶν της ξεπροβάλλουν σὰ φαντάσματα πάνω ἀπ᾽ τὴ βραδινὴ πάχνη, μὲ φόντο ἕναν ξάστερο ἀνατολίτικο οὐρανό, κι᾽ ἔρχονται σὲ ἀπόλυτη ἁρμονία μὲ τὴν πρωτόγονη, ὅλο ρυθμό, παθητικὴ σπανιόλικη μουσικὴ ποὺ γεμίζει τὴν καμπίνα μας. Τὸ δυτικὸ πρίμο ἀεράκι ὅλο μ὚ς σπρώχνει πρὸς τὸ τέλος τᾹς Νότιας Ἱσπανίας. Αὐτὴ ἡ πιὸ ὄμορφη καὶ μοναδικὴ ἴσως μέρα τοῦ ταξιδιοῦ μας στὴ Μεσόγειο, ὥσπου ν᾽ ἀντικρύσουμε τὴν πατρίδα, γεμίζει, καὶ τώρα ἀκόμη ποὺ γράφω, τὴν ψυχή μας μὲ χίλιες λαχτάρες γιὰ ταξίδια σ᾽ ἐξωτικὲς κι᾽ ἀπόμακρες χῶρες. Ἀργὰ τὴ νύχτα ἀφήνουμε πίσω τὴν Πούντα ντὲλ Σαμπινάλ. Γλύτωσα πολλὲς ὧρες βάρδια, γιατὶ ἡ Σοῦ, συνεπαρμένη, δὲν ἤθελε νὰ ἐγκαταλείψη τὸ μπαλκονάκι τοῦ σπιτιοῦ μας, τὴ χαβούζα τοῦ σκάφους μας. Ἀλλά, καθὼς τίποτε ὄμορφο δὲν διαρκεῖ, ὁ ἄνεμος ξοδεύτηκε ὅλος καὶ μ὚ς ἄφησε ἀκίνητους λίγο πρὶν ἀπ᾽ τὸν Κάμπο ντὲ Γκάτα, ποὺ γιὰ πέντε ὁλόκληρες 200

ὧρες, ὅταν ἤδη ὁ ἥλιος εἶχε ἀνεβᾹ ἀρκετά, παιδευόμαστε νὰ τὸν ξεκαθαρίσουμε. Μὲ τὸ πέρασμά του ἔμειναν πίσω οἱ νότιες ἀκτὲς τᾹς Ἱσπανίας, ἐνῶ στὰ μάτια μας νέο σκηνικὸ ξετυλίγονταν, ἀπὸ γκριζοπράσινους αὐτὴ τὴ φορά, γυμνοὺς πάλι, λόφους καὶ ἀπότομους βράχους, ὅπου ὁ ἥλιος σχεδίαζε τὰ πιὸ παράξενα παιχνίδια. Τώρα ποὺ ἡ νέα μας πορεία θά ᾽ναι βορειοανατολική, ἔχουμε ΒΑ ἀνέμους. Δηλαδὴ πάλι κοντοβόλτια κόντρα στὸν ἄνεμο. Στὴν ἄχνα τοῦ ὁρίζοντα ξεχωρίζουν οἱ σιλουέτες τῶν πλοίων ποὺ σὰν πρόβατα ἀκολουθοῦν τὸ ἕνα τ᾽ ἄλλο, ὁδηγούμενα ἀπ᾽ τὸ ἀόρατο κριάρι: τὸ χάρτη ποὺ τοὺς δίνει μιὰν ὡρισμένη γραμμή. Μερικά, σὰν ἄταχτα ἀρνάκια, ξεφεύγουν ἀπ᾽ τὴν πορεία τους καὶ μ᾽ ἕνα μεγάλο κύκλο μ὚ς πλησιάζουν γεμάτα περιέργεια. Τὸ πιὸ ἄταχτο καὶ γρήγορο ἀπ᾽ αὐτά, τὸ «Λουκάνια», πέρασε τ᾽ ἀπόγευμα τόσο κοντά μας, ποὺ τὸ κῦμα του μ὚ς σήκωσε σὰν ἀπογειωνόμενο ἀεροπλάνο.

—Μπράβο, μπράβο, Γκρέκο! φώναζαν οἱ Ἰταλοὶ καὶ σφύριζαν βαπόρι κι᾽ ἐπιβάτες. Ἀργότερα, μὲ τὸ γύρισμα τοῦ ἀνέμου νοτιοανατολικά, ἀλλάξαμε μπράτσο πρὸς τὰ βορειοανατολικά, γιὰ ν᾽ ἀφήσουμε πίσω μας ὣς τὸ βράδι τὴν Μέσα ντὲ Ρολντάν. Πολὺ ἀπογοητευτικὴ ἦταν ἡ σημερινή μας πρόοδος. Σὲ 12 ὧρες εἴχαμε καλύψει μόνο 20 μίλια. Αὐτὸ συνεχίστηκε καὶ τὸ πρωῒ τᾹς 4 Αὐγούστου, 201

Σάββατο. Οἱ ἄνεμοι, πολὺ ἐλαφροὶ ἀπὸ Β-ΒΑ, μὲ χίλια ζόρια μ὚ς ἔφεραν 40 μίλια περίπου ἀπὸ τὸν Κάμπο ντὲ Πάλος. Στὶς 8 ὁ ἀέρας φρεσκάρησε. Σὲ λίγο διακρίναμε καθαρὰ μπροστά μας ἕνα τριίστιο, πού, ὅταν πλησιάσαμε ἀνακαλύψαμε πὼς ἦταν ἡ «Ἀμφιτρίτη», ἡ σκούνα ποὺ εἶχε φτάσει μαζί μας στὸ Γιβραλτὰρ καὶ ποὺ ἀπὸ τὴν προηγούμενη ξεκίνησε γιὰ τὴ Μαγιόρκα. Μὲ τὴν παλιά της ἁρματωσιά, τὰ πίκια, κάθε ἄλλο παρὰ κατάλληλα γιὰ ὄρτσα (ἐγγυτάτη πορεία πρὸς τὸν ἄνεμο), κι᾽ ἐμεῖς μὲ τὸ εἰδικὸ γιὰ τέτοιους καιροὺς καὶ πλεύση σκαφάκι μας, γρήγορα ἐλαττώσαμε τὴν ἀπόσταση, περάσαμε τὴν παλιὰ σκούνα ἀπὸ σταβέντο κι᾽ ὣς τὸ ἀπόγευμα, ὅταν πιὰ βρισκόμαστε δίπλα ἀπ᾽ τὴν Καρθαγένη, τὴ χάσαμε ἀπὸ τὰ μάτια μας. Κάπου ἐκεῖ συνέβη καὶ κάτι που ἀνέβασε τὸ αἷμα στὸ κεφάλι μου, ὅταν, μόνος, ἐνῶ ἡ Σοῦ κοιμόταν στὸ δεξιὸ κρεβάτι, τιμόνευα τὸ σκάφος προσπαθώντας ν᾽ ἀποφύγω τὰ σκασίματα τῶν κυμάτων. Θυμίζει λίγο τὶς ἀπίθανες ἱστορίες τῶν κυνηγῶν καὶ τῶν ψαράδων καὶ ὑπάρχει κίνδυνος νὰ θεωρηθῶ τερατολόγος. Ὡστόσο θὰ σ὚ς τὸ πῶ, κι᾽ ἂς μὴ μπορῶ οὔτε ὁ ἴδιος νὰ βρῶ ἀκόμη καμιὰ λύση γι᾽ αὐτό. Εἶδα, λοιπόν, ξαφνικά, μὲ μεγάλη ταχύτητα, σχεδὸν σὰν τορπίλη ποὺ ἐξαπόλυσεν ἕνα πολεμικό, νὰ μέ πλησιάζη ἀπ᾽ τὴν ἀριστερὴ πρύμη, ἀκριβῶς κάτω ἀπ᾽ τὴν ἐπιφάνεια τοῦ νεροῦ, ἕνας τεράστιος ὄγκος κάτασπρος. Γιὰ μιὰ 202

στιγμὴ νόμισα πὼς ἦταν δελφίνι. Ὥσπου νὰ σκεφτῶ ὅμως καλύτερα, γιατὶ ποτὲ δὲν ἄκουσα γι᾽ ἄσπρα δελφίνια, ἦταν δίπλα καὶ κάτω ἀπ᾽ τὸ σκάφος. Ἐξαφανίστηκε μιὰ στιγμή, γιὰ νὰ ἐμφανισθᾹ σχεδὸν ἀμέσως πρὸς τὴν πλώρη. Μιὰ-δυὸ φορὲς πέρασε μὲ ταχύτητα κοντά μας σὰ νὰ περιεργάζονταν τὴ «Χαρὰ» καὶ συγχρόνως νὰ τὴν ἀπόφευγε. Δελφίνι δὲν ἦταν βέβαια, οὔτε μεγαλύτερο ψάρι τᾹς οἰκογένειας, γιατὶ ἀργὰ ἢ γρήγορα ἔπρεπε νὰ εἰσπνεύσ᾽ ἀέρα. Σκέφτηκα μήπως εἶναι καρχαρίας, ἀλλ᾽ οὔτε αὐτὸ μὲ ἱκανοποιοῦσε· ὁ καρχαρίας δὲν τρέχει τόσο· κι᾽ ἐκτὸς αὐτοῦ, δὲν ἔβλεπα τὸ φτερὸ τᾹς ράχης. Τελικά, ἀφοῦ ἐπανέλαβε τρεῖς-τέσσερες φορὲς τὶς κινήσεις του, προχώρησε δεξιά, πρὸς τὴν πλώρη, κάπου εἴκοσι μέτρα μακρυά, κι᾽ ἐκεῖ, ἀφοῦ στάθηκε λίγο ἀναποφάσιστο, ξεκίνησε ἀκάθεκτα γι᾽ αὐτὸ ποὺ ἐγὼ στὴν τρομάρα μου νόμισα ἐπίθεση. Εἶχα ἀκούσει γιὰ τοὺς ξιφιούς, ποὺ μὲ τὸ ρύγχος τους μποροῦν ὣς καὶ λαμαρίνα μι὚ς ἴντσας νὰ τρυπήσουν τῶν βαποριῶν, σκέφτηκα πὼς ἡ Σοῦ, ποὺ κοιμόταν ἀκριβῶς λίγο κάτω ἀπ᾽ τὴν ἴσαλο γραμμή, στὸ ἐκτεθειμένο πρὸς τὸ κᾹτος κρεβάτι, θὰ δέχονταν ἄξαφνα στὰ πλευρά της τὴν πιὸ ἄγρια σουβλιά, κι᾽ ἀμέσως, ἐνστικτωδῶς, τὴν ξύπνησα μὲ τὶς φωνές μου. Τὴν ὥρα ποὺ τρομαγμένη τινάχτηκε ἀπάνω, μὴν ξέροντας τί συμβαίνει, τὸ κᾹτος περνοῦσε κάτω ἀπὸ τὴν καρίνα, κι᾽ αὐτὴ εἶναι ἡ στιγμὴ ποὺ τὸ αἷμα ἀνέβηκε στὸ κεφάλι μου· περίμενα ν᾽ ἀκού203

σω τὸν ἀπαίσιο κρότο, τὸ θανάσιμο, ἀνίκανος ν᾽ ἀντιδράσω. Ἡ μόνη παρηγοριὰ ποὺ ἔφεξε γιὰ μιὰ στιγμὴ μέσα στὴν παραζάλη μου, ἦταν πὼς ἡ ἀκτὴ δὲ βρισκόταν καὶ πολὺ μακριά. Ὡστόσο τὸ ἀπίθανο κᾹτος ἐξαφανίστηκε κάπου πρὸς τὴν πρύμη καὶ χάθηκε, ἐνῶ ἡ Σοῦ μοῦ ζητοῦσε ἐξηγήσεις. Τί ἐξηγήσεις νὰ δώσω; Τὸ μόνο ποὺ μπορῶ νὰ βεβαιώσω εἶναι πὼς δὲ μὲ ξεγέλασε ἡ φαντασία μου. Ἀλλὰ ποιός θὰ μὲ πιστέψη; Περνώντας δίπλα ἀπ᾽ τὴν Καρθαγένη, χαζεύαμε καὶ σχολιάζαμε τὶς ἀρετὲς τοῦ λιμανιοῦ της, πού, τέσσερες μέρες ἀργότερα, ἐπρόκειτο νὰ μ὚ς γίνη τὸ μόνο καταφύγιο, ὅπου σώσαμε τὴ ζωή μας τὴν ἴδια. Βάρκες καὶ μικρὰ καΐκια βγαίνουν ἀνάμεσα ἀπ᾽ τὰ νησιὰ ποὺ φράζουν τὴ μπούκα τοῦ λιμανιοῦ, γιὰ νυχτερινὸ ψάρεμα. Κάναμε ἕξι ὁλόκληρες ὧρες ἀπὸ τὴν Καρθαγένη, ὥσπου νὰ πιάσουμε,με φρέσκο ἄνεμο ἀντίθετο, 2025 μιλίων τὴν ὥρα, τὸν Κάμπο ντὲ Πάλος. Στὶς 10 τὸ βράδι ὁ ἄνεμος μ὚ς ἄφησε γιὰ νὰ πάη ἀλλοῦ. Πολὺ γρήγορα ὅμως ἀνακαλύψαμε πὼς ἡ ἄπνοια αὐτὴ ἦταν ἕνα εἶδος προειδοποίηση· ἦταν ἡ γαλήνη πρὶν ἀπ᾽ τὴ θύελλα. Γιατὶ βαρειὰ μαῦρα σύννεφα, γεμάτα ἠλεκτρισμὸ κι᾽ ἀντάρα, μαζεύτηκαν ἀνατολικά μας. Μουδάραμε ὅσο μπορούσαμε πιὸ πολὺ τὰ πανιὰ καὶ περιμέναμε ἐκνευρισμένοι τὶς πρῶτες ἄγριες ριπὲς τοῦ μπουρινιοῦ. Περιμέναμε... ὣς τὶς 5 τὸ πρωῒ τᾹς ἑπομένης (5 Αὐγούστου). Ἡ θύελλα διαλύθηκε. Αὐτὸ ἦταν 204

τὸ γοῦστο της. Σὰν τὸ γάτο ποὺ φουσκώνει γιὰ ἐπίθεση κι᾽ ἀδικαιολόγητα κλείνει τὰ μάτια του καὶ κοιμ὚ται. Μ὚ς ἄφησε πάντως μιὰν ἀπαίσια θάλασσα, νὰ μ὚ς θυμίζη τὸ πέρασμά της γιὰ πολλὲς ὧρες. Μὲ τὸ ξύπνημα τᾹς μέρας, ἄρχισε πάλι νὰ φυσ὚, πάντα ἀντίθετα. Στὶς 6.20´ μιὰ τρικάταρτη ἄσπρη σκούνα κατέβαινε ἀντίθετα. Σημαία δὲν εἶχε, γιατὶ ἦταν ἀκόμη πρωΐ, καὶ στάθηκε ἀδύνατο νὰ καταλάβουμε τί λέγανε. Οἱ ἐπιβάτες της, γυναῖκες καὶ ἄντρες, ποὺ ξεμπουκάρανε στὸ κατάστρωμα νὰ μ὚ς δοῦν, ἔκαναν τόσο σαματὰ ἀναγνωρίζοντας τὴ «Χαρά» (τὸ ταξίδι της εἶχε γίνει γνωστὸ ἀπ᾽ τὸν τύπο σ᾽ ὅλες τὶς χῶρες), ποὺ δὲν ξεχωρίζαμε οὔτε λέξη. Ἡ ἀπόσταση ἐξ ἄλλου ποὺ μ὚ς χώριζε ἦταν ἀρκετή. Κι᾽ ἔτσι οὔτε τ᾽ ὄνομά της δὲ μπορούσαμε νὰ διαβάσουμε. Βγάλαμε μόνο, γι᾽ ἀνάμνηση μιὰ-δυὸ φωτογραφίες. Μὲ τὸ ψήλωμα τοῦ ἥλιου, ἀντὶ νὰ φρεσκάρη ὁ καιρός, ἔσπασε. Μὲ χίλια βάσανα προχωροῦσε ἡ «Χαρά». Βρισκόμαστε σὲ μιὰ ἐπικίνδυνη περιοχή, ὅπου δεσπόζουν κάτι παράξενα βράχια, σὰν χτιστὰ μέσ᾽ στὴ θάλασσα. Γιὰ νὰ τ᾽ ἀποφύγουμε, χρειάστηκαν τρισήμισυ ὧρες κοντοβόλτια σὲ τέλεια σχεδὸν ἄπνοια. Κάμπο Σάντα Πολὰ λένε τὸ μέρος κι᾽ εἴμαστε πολὺ εὐτυχεῖς νὰ τ᾽ ἀφήσουμε πίσω μας. Γιὰ εἰρωνεία, μόλις ξεκαθαρίσαμε τὴν ἐπικίνδυνη περιοχή, ἕνας φρέσκος Α-ΒΑ ἄρχισε νὰ σφυρίζη στὰ ξάρτια μας. Τ᾽ 205

ἀπομεσήμερο, ἕνα ἱσπανικὸ κοτεράκι, λίγο μεγαλύτερο ἀπ᾽ τὸ δικό μας, ἦταν ἡ δεύτερή μας συνάντηση αὐτὴ τὴ μέρα. Κατέβαινε μὲ μηχανὴ (λυπηρὸ θέαμα μὲ τέτοιο πρίμο ἀεράκι) καὶ μόνο μαΐστρα, γιὰ ν᾽ ἀποφύγη τὸ μποτζάρισμα. Νόμισα πὼς μ὚ς ρώτησαν τί καιρὸ εἴχαμε στὸν ὠκεανὸ κι᾽ ἐγὼ τοὺς ἔδωσα μὲ τὴν ἀνάλογη κίνηση τοῦ χεριοῦ νὰ καταλάβουν πώς: ἔτσι κι᾽ ἔτσι. Μὲ τὴ σειρά τους νόμισαν πὼς ἐννοοῦσα τὸν καιρὸ ποὺ βρήκαμε πιὸ πρίν, γιατὶ σὲ λίγο τοὺς εἴδαμε νὰ κάνουν ἀπότομη στροφὴ καί, μὲ κατεβασμένο πανί, νὰ προχωροῦν ὁλοταχῶς πρὸς τὸ Ἀλικάντε, ποὺ σὲ λίγο τ᾽ ἀφήναμε κι᾽ αὐτὸ πίσω μας. Χαιρόμουν τὴ «Χαρά», ποὺ σὰν παλληκάρι μ᾽ ὅλα της τὰ πανιὰ καὶ τὴν κουπαστὴ σχεδὸν στὸ νερὸ πήγαινε ἐνάντια στὸ φρέσκο ἄνεμο, ποὺ γι᾽ αὐτὸν ἦταν καμωμένη καὶ ποὺ τᾹς ἄρεσε. Ὑπολογίσαμε τὴν ταχύτητα τοῦ ἀνέμου σὲ 20-22 μίλια τὴν ὥρα. Στὶς 16 ἀφήσαμε πίσω καὶ τὴ Βιλατζοϊόζα, ὅπου ἀλλάξαμε μπράτσο γιὰ νὰ περάσουμε ἀνοιχτὰ ἀπὸ τὸ Κάμπο ντὲ λα Νάο. Ὁ δυνατὸς ἥλιος κι᾽ ὁ ἄνεμος δούλεψαν καλὰ γιὰ νὰ μαζευτοῦν πάνω ἀπὸ τὴν ἱσπανικὴ ἀκτὴ κάτι μαῦρα, ἕτοιμα νὰ ξεσπάσουν στὸν πιὸ ἄγριο θυμὸ σύννεφα, ποὺ πολὺ γρήγορα μ὚ς ἔκρυψαν ἐντελῶς τὴν καυτὴ γᾹ πίσω μας. Τὰ κύματα, τώρα ποὺ ἀπὸ ἔνστικτο ἀνοιχτήκαμε κάπως ἀπ᾽ τὴ στεριά, γιὰ νὰ μὴ μ὚ς 206

βρᾹ τίποτα κοντά της, ἦταν κύματα Ἀτλαντικοῦ καὶ τά ᾽χαμε ἀντίθετα. Ἀπ᾽ τὶς 5 τ᾽ ἀπόγευμα, ἐπὶ δυόμισυ ὧρες, ὁ ἄνεμος ἄρχισε νὰ πέφτη, γιὰ νὰ μ὚ς ἀφήση σ᾽ ἕνα ἀπελπιστικὸ μποτζάρισμα. Ἴσως τὰ πυκνὰ σύννεφα ἐμπόδισαν τὴ θύελλα ποὺ περιμέναμε νὰ ξεσπάση. «Θύμωσ᾽ ὁ παππ὚ς κι᾽ ἔσκισε τὰ ράσα του». Χτὲς βράδι ἔγινε τὸ ἴδιο μ᾽ ἀνατολικὸ μπουρίνι. Ἀπόψε μὲ δυτικό. Ὣς τὰ χαράματα τᾹς Δευτέρας (6 Αὐγούστου) πληρώσαμε ὅλες μας τὶς ἁμαρτίες ἀκριβῶς σ᾽ αὐτὸ τὸ κῦμα τοῦ Ἀτλαντικοῦ. Πολλοὶ νομίζουν πὼς ἡ μπουνάτσα εἶναι ξεκούραση κι᾽ ἡσυχία. Ναί, εἶναι ἀνάπαυση καὶ τεμπελιὰ σὲ κλειστὰ μέρη, λιμάνια καὶ κολπίσκους. Στὴν ἀνοιχτὴ ὅμως θάλασσα εἶναι τὸ χειρότερο μαρτύριο κι᾽ ἡ μεγαλύτερη δοκιμασία καὶ γιὰ τὸ σκάφος τὸ ἴδιο ἀκόμη. Ἐκεῖ εἶναι ποὺ τὰ πανιὰ τὰ κατεβάζει κανεὶς γιὰ νὰ μὴ χτυποῦν καὶ ἡ ἀρματωσιὰ σακατεύεται. Γιὰ νὰ κατεβάσης ἕνα πανί, πρέπει νὰ π὚ς μὲ χίλιες προφυλάξεις μπροστά, πολλὲς φορὲς σερνάμενος, γιατὶ τὸ ἀχαλίνωτο τίναγμα τοῦ σκάφους, σὰν καταπέλτης, μπορεῖ νὰ σὲ πετάξη στὸ νερό. Μέσ᾽ στὴν καμπίνα εἶναι ἀδύνατο νὰ ἡσυχάσης. Ρολάρεις ἀπάνω στὸ κρεβάτι σου σὰν... «πλάθω κουλουράκια», ἐκεῖ ποὺ πάει νὰ σὲ πάρη ὁ ὕπνος καὶ χαλαρώνουν οἱ μῦς σου. Ἄσε πού, καὶ νὰ κοιμηθᾹς, κάποιος ρυθμικὸς θόρυβος ἑνὸς μολυβιοῦ ἢ μι὚ς κατσαρόλας θὰ σὲ κάνουν σὲ λίγο νὰ ψάχνης σὰν μα207

νιακὸς νὰ βρᾹς ἀπὸ ποῦ ἔρχεται ὁ θόρυβος. Καὶ νὰ μὴν ἔχης μηχανή, ὅταν δίπλα σου περνοῦν ἕνα σωρὸ ψαροκάϊκα! Εἶναι ἀπαίσια ἡ ἄπνοια στὸ πέλαγος καὶ τὴν κάνει πιὸ ἀνεπιθύμητη τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν π὚ς πουθενά. Χάνεις καὶ πρωτοβουλία καὶ θέληση καὶ δύναμη. Εἶσαι ἕρμαιο τῶν στοιχείων. Ὅλοι ρωτοῦν: «Πόσες θύελλες συναντήσατε;» Κανεὶς ὅμως δὲ ρωτάει: «Εἴχατε μπουνάτσες;» Στὴ θύελλα ἀντιδρ὚ς. Δὲν εἶσαι ἀρνητικός. Ἐνῶ στὴν ἄπνοια σπάζει ἡ ἀντοχή σου καὶ μόνο μὲ τὴν προσπάθεια νὰ κρατηθᾹς ἀπάνω στὸ σκάφος... Γι᾽ αὐτό, ὅταν σὲ λίγο τὸ βαρόμετρο ἄρχισε πιὰ νὰ πέφτη κι᾽ ἕνα μπουρίνι μ὚ς χτύπησε ἀπὸ ΝΑ μὲ ἄνεμο 25-30 μιλίων τὴν ὥρα, μ᾽ ὅλα μας τὰ πανιά, εὐτυχισμένοι, τρέχαμε 5-6 κόμβους στὰ πρωτοδεύτερα, ἐλπίζοντας πὼς θὰ βαστάξη. Ἕνα ὑπερωκεάνειο πέρασε δίπλα μας, κατεβαίνοντας ἀσφαλῶς ἀπ᾽ τὴ Μασσαλία, κι᾽ ἔκοψε τὴν ταχύτητά του νὰ μ὚ς γλεντήση, ἔτσι ποὺ πετούσαμε, μὲ τὸ σκάφος νὰ κουπαστάρη ὅσο παίρνει. Τελικὰ τὸ μπουρίνι πέρασε μὲ τὰ σύννεφα πάνω μας, γιὰ νὰ μ὚ς ἀφήση ἕνα ὡραῖο φρέσκο ἀεράκι 20-22 μιλίων τὴν ὥρα, ποὺ μ὚ς βοήθησε στὶς 9.30´ νὰ δοῦμε τὸ νησὶ Ἰβίζα, τὸ δυτικώτερο τῶν Βαλεαρίδων, μαζὶ μὲ τὴν Φορμεντέϊρα. Πρέπει νά ᾽μαστε 20 μίλια μακρυά, ὅταν ἀντικρύσαμε ἕνα ἄσπρο ὑπερωκεάνειο μὲ ὤχρα τσιμινιέρα. Πέρασε ἀρκετὰ μακρυά μας καὶ δὲ μποροῦσε νὰ ξεχωρίση τὴ σημαία μας, ποὺ προσπαθοῦσα νὰ τὴν ἁπλώσω ὥστε 208

νά ᾽ναι ὁρατή. Γιατὶ κάτι μοῦ ἔλεγε πὼς τὸ ὑπερωκεάνειο ἦταν σίγουρα ἑλληνικό. Στὶς 11.45´, ὕστερ᾽ ἀπὸ μιὰ σύντομη κι᾽ ἀδικαιολόγητη μπουνάτσα, ἕνα νέο μπουρίνι πολὺ δυνατὸ μ὚ς χτύπησε ἀπὸ Δ-ΝΔ αὐτὴ τὴ φορά. Ἐλπίζαμε πὼς θὰ διαρκέση, ὥστε ποδίζοντας νὰ πιάσουμε γρήγορα τὴν Πάλμα τᾹς Μαγιόρκας. Βάσταξε ὅμως μόνο ὅσο θά ᾽πρεπε: 5 λεπτά. Μὲ τὸ πέρασμά του ἄλλαξε κι᾽ ἡ διεύθυνση τοῦ ἀνέμου, ποὺ ἔγινε βορειανατολικός. Τὸ μόνο ποὺ μ὚ς ἔμενε ἦταν ν᾽ ἀλλάξουμε μπράτσο, ὥστε νὰ βρεθοῦμε σταβέντο (ὑπηνέμως) τᾹς Ἰβίζα. Ἀκριβῶς αὐτὴ ἡ ἀλλαγὴ ἦταν μοιραία γιὰ μ὚ς– καὶ τὴ θεωρῶ σὰν τὸ μεγαλύτερο λάθος ὅλου τοῦ ταξιδιοῦ μας. Θὰ φτάναμε στὴν Ἑλλάδα μιὰ βδομάδα τουλάχιστο νωρίτερα. Θά ᾽χαμε χαρᾹ τὴν ὀμορφιὰ τᾹς Μαγιόρκας καὶ θά ᾽μαστε ξεκούραστοι καὶ φρέσκοι. Ἔπρεπε νὰ προσπαθήσω μὲ κάθε θυσία νὰ ψηλώσω πάνω ἀπὸ τὴν Ἰβίζα κι᾽ ὕστερα νὰ ποδίσω γιὰ τὰ σταβέντο τᾹς Μαγιόρκας ὅπου εἶναι καὶ ἡ Πάλμα. Ὅλα θά ᾽χαν τελειώσει ἐκεῖνο τὸ βράδι, πρὶν νὰ μ὚ς βρᾹ τὸ κακό. «Στερνή μου γνώση, νὰ σ᾽ εἶχα πρῶτα». Ὡστόσο ἔχουμε καὶ μιὰ μικρὴ χαρά, ἀνεξήγητη καὶ σὲ μ὚ς τοὺς δυὸ ἀκόμη, γι᾽ αὐτὸ ποὺ δοκιμάσαμε, γι᾽ αὐτὸ ποὺ ἔμελλε πολὺ σύντομα νὰ μ὚ς βρᾹ, ξετινάζοντας ἀπὸ μέσα μας ὣς καὶ τὴν ἐπιθυμία νὰ ζήσουμε. Φαίνεται πὼς κι᾽ αὐτὸ εἶναι στὸ πρόγραμμα τοῦ ἀνθρώπου ποὺ τὸν τραβ὚ ἡ περιπέτεια. Νὰ τὰ δοκιμάση ὅλα.

209

Τὰ λίγα μπουρίνια ποὺ μ὚ς βρᾹκαν ὕστερα, βοήθησαν μὲ τὴ διαπεραστικὴ βροχή τους μ὚λλον νὰ χαθᾹ τελείως ὁ ἄνεμος, παρὰ νὰ πλησιάσουμε ἐμεῖς τὰ νησιά. Μέσα στὴ γκρίζα θάλασσα μὲ τὸ μολυβένιο οὐρανό, ἦταν ἀστεῖα τὰ μισομουχλιασμένα φραντζολάκια, ποὺ τὰ πετούσαμε μὲ τὴ ντουζίνα ὡς ἄχρηστο ὑλικό. Λυπόμουν βέβαια. Τὸ ψωμί, σὲ μακρινὰ ταξίδια, ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὸ νερό, εἶναι τὸ πολυτιμότερο ἐφόδιο. Παρηγοριόμαστε ὡστόσο μὲ τὴ σκέψη πὼς δὲν π὚ν χαμένα: πολλὰ ὀρφανὰ τᾹς θάλασσας θὰ τὰ βροῦν καλὴ ποικιλία στὸ καθημερινό τους. Ἀπὸ τὶς 2 τὸ μεσημέρι ὣς τὶς 5.30´ σπάσαν τὰ νεῦρα μας, δηλαδὴ τὰ δικά μου, σὲ μιὰ ἐντελῶς περιττὴ μπουνάτσα, μόνο 15 μίλια μακρυὰ ἀπ᾽ τὴ στεριά. Πικαρίστηκα τόσο, πού, γιὰ νὰ ξεθυμάνω, χτύπησα μὲ μανία τὸ χέρι μου στὴν κουβέρτα. Ἐγὼ τὴν πλήρωσα πάλι, γιατὶ ἐπὶ μιὰ βδομάδα δὲ μποροῦσα νὰ τὸ δουλέψω. Εἶχε μελανιάσει ὅλη ἡ φούχτα μου. Θύμωσα ἀκόμη πιὸ πολύ, μὲ τὴ βλακεία μου νὰ χτυπήσω τ᾽ ἀριστερό. Τουλάχιστο θά ᾽ταν μικρότερο τὸ κακὸ ἂν χτυποῦσα τ᾽ ἄλλο. Εἶμαι ἀριστερόχερος. Πέρασε πάνω στὴν ὥρα κι᾽ ἕνα ψαράδικο, ποὺ μὲ νευρίασε κι᾽ αὐτὸ χειρότερα· γιατὶ μ὚ς ρωτοῦσαν ἱσπανικὰ ἂν θέλαμε ρυμούλκα. Ἐγὼ τοὺς ἔλεγα πὼς ἐρχόμαστε ἀπὸ τὴ «Νόβα Γιόρκα», αὐτοὶ νόμιζαν πὼς τοὺς ἔλεγα «Μαγιόρκα»· κι᾽ ἐπέμεναν στὴ ρυμούλκα, ὥσπου νευρίασαν κι᾽ αὐτοί, μὲ μούντζωσαν κι᾽ ἔφυγαν, πηγαίνοντας πρὸς τὸ νότιο μέρος τοῦ βρά210

χου τᾹς Φορμεντέϊρα. Τυχεροί· γιατὶ ἀμέσως ἄρχισε νὰ φυσάη δαιμονισμένα ἀπὸ ΒΑ, μὲ 30-35 μίλια τὴν ὥρα. Αὐτόματα κοίταξα τὸ βαρόμετρο, ὅπως πάντα σὲ τέτοιες στιγμές. Ρολόϊ καὶ βαρόμετρο λένε πολλά, κι᾽ εἶναι ἔτσι τοποθετημένα στὸ σκάφος, ὥστε κι᾽ ἀπὸ τὸ κόκπιτ ἀκόμη νὰ φαίνουνται. Μὲ ἀνησυχία λοιπὸν ἀνακάλυψα πὼς ἀπότομα εἶχε πέσει ἀρκετά. Ἔφτασε στὰ 29,80. Κάτι μαγειρεύεται. Δὲ μ὚ς ἔμενε πιὰ τίποτ᾽ ἄλλο, παρὰ νὰ κατεβάσουμε τὴ μαΐστρα, ποὺ μὲ τὸ δαιμονισμένο της χτύπημα πήγαινε νὰ μ὚ς γκρεμίση τ᾽ ἄλμπουρο· καί, μὲ τὸ φλόκο μόνο, ποὺ κι᾽ αὐτὸς στιγμὲς-στιγμὲς ἦταν ἐπικίνδυνος, νὰ προφυλαχτοῦμε στὰ δυτικὰ τᾹς Ἰβίζα, ὥσπου νὰ ξεθυμάνη ὁ καιρός. Δὲ μοῦ ᾽φευγε ἀπὸ τὸ νοῦ τὸ πέσιμο τοῦ βαρομέτρου. Ἐξ ἄλλου, ὅλα, στὸν οὐρανό, στὸ χρῶμα τᾹς θάλασσας, στὸν ὀργανισμό μας τὸν ἴδιο, ἔδειχναν πὼς κάτι ἀσυνήθιστο πρόκειται νὰ συμβᾹ. Εἶχα τόσο ἐξαντληθᾹ ἀπ᾽ τὴν κούραση, τὰ νεῦρα καὶ τὴν ἀγανάχτηση, ποὺ πᾹγα κι᾽ ἔπεσα γιὰ λίγο στὴν καμπίνα ν᾽ ἀναπαυτῶ, ἐνῶ ἡ Σοῦ θά ᾽χε τὸ νοῦ της στὶς ξέρες καὶ τοὺς φάρους, νὰ μοῦ πᾹ, ὅταν παραλάβω, ποῦ ἀκριβῶς εἴμαστε. Οἱ ριπὲς τοῦ ἀνέμου πότε ἔρχονταν μὲ ὁρμὴ καὶ μὲ τὸ φλόκο μόνο μ὚ς πήγαιναν βόρεια, μὲ ταχύτητα 5 σχεδὸν κόμβων, καὶ πότε μ὚ς ἄφηναν τελείως ἀκίνητους. Μαύρη ἡσυχία ἔκανα μέσα, μὲ τὸ σκάφος νὰ σπαρταράη σὰν ψάρι ποὺ πάει νὰ ξαγκι211

στρωθᾹ κι᾽ ὅλο περίμενα αὐτὸ τὸ κάτι, ποὺ ἤξερα ὅτι θά ᾽ναι κάτι καινούργιο κι᾽ ἄγνωστο καὶ φοβερό! Στὶς 10.45´ ἀκριβῶς νόμισα πὼς ὅλα πιὰ τέλειωσαν. Μ᾽ ἕνα δυνατὸ τράνταγμα, ἐνῶ τὸ σκάφος ἔγειρε ἐπικίνδυνα, πέσαμε πάνω στὰ βράχια. Τινάχτηκα ὀρθός, νὰ λύσω τὴ Σοῦ ποὺ ἦταν δεμένη καί, κολυμπώντας στὴ μαύρη νύχτα, νὰ σώσουμε τὴ ζωή μας. Μιὰ μεγάλη πίκρα μὲ διέλυε. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσους μόχθους, καὶ νὰ μὴ φτάσω στὴν ἀγαπημένη πατρίδα! Κρίμα γιὰ τὴ Σοῦ, ποὺ πίστεψε τόσο σ᾽ ἐμένα καὶ στὸ σκαφάκι καὶ στ᾽ ὄνειρό μας! Σὰν βγᾹκα ὡστόσο ἔξω, κάτω ἀπ᾽ τὸ ἐκπληκτικὸ φῶς πού ᾽ριχναν οἱ ἀστραπές, εἶδα παραξενεμένος καὶ πανευτυχὴς τοὺς βράχους ποὺ φοβόμουν νὰ βρίσκουνται ἀρκετὰ μακρυά μας. Ἦταν ὁ ἄνεμος πού ᾽κανε ὅλον αὐτὸν τὸ σαματά. Ἄνεμος μὲ δύναμη τροπικᾹς θύελλας. Ἀδύνατο νὰ πάω μπροστὰ νὰ μαϊνάρω τὸ φλόκο. Ἀέρας, κῦμα ἢ καὶ τὰ δύο μαζὶ θὰ μ᾽ ἅρπαζαν μακρυά, στὸ πανδαιμόνιο τᾹς ἄγριας μαύρης νύχτας. Μόλις ὅμως πέρασε ἡ πρώτη ἐπίθεση τοῦ ἀνέμου, σὲ μισὴ ὥρα σχεδόν, κατώρθωσα σερνάμενος νὰ πάω στὴν πλώρη. Ἡ Σοῦ, γιὰ πρώτη φορά, ἄρχισε νὰ φωνάζη ζητώντας μου νὰ γυρίσω πίσω. Τσίριζε νὰ δεθῶ. Φώναζε πὼς εἶμαι τρελλός. Παρακαλοῦσε νὰ γυρίσω πίσω. Τρελλὸς ἤμουν, τὸ ξέρω. Ἀφοῦ μπᾹκα σ᾽ αὐτὸ τὸ καρυδότσουφλο. Ἤμουν καὶ γιὰ δέσιμο. Ἀλλ᾽ αὐτὸ ἔπρεπε νὰ γίνη πρὶν ξεκινήσω. Τώρα, ἂν ἤθε212

λα νὰ σώσω τὸ φλόκο ἢ μ὚λλον ὁλόκληρη τὴν ἁρματωσιά, ἔπρεπε νὰ πάω. Ὥσπου νὰ τελειώσω ὅμως τὴ σκέψη μου, ἄρχισε νὰ φυσάη χειρότερα κι᾽ ἀπὸ πρίν. Ἦταν κάτι τρομαχτικὸ μέσα στὸ μελανὸ σκότος, ποὺ κάπου-κάπου τὸ τρυποῦσαν τὰ φῶτα τῶν τραβερσωμένων πλοίων. Τὰ δυό μου χέρια μ᾽ ὅλη τους τὴ δύναμη μὲ κρατοῦσαν κολλημένο στὴν κουβέρτα σὲ μιὰ γελοία στάση, σὰν παιδιοῦ ποὺ πείσμωσε καὶ δὲν ἐννοεῖ νὰ πάη ὅπου τὸ τραβοῦν. Ἂς γκρεμίσουν πιὰ ὅλα! Χίλια κομμάτια ἂς γίνη ὁ φλόκος! Τὸ νερὸ μὲ σκέπαζε ὣς τὴ μέση, ὅταν ἡ πλώρη, μ᾽ ἕνα φρικιαστικὸ γδοῦπο, ἔπεφτε πάνω στὸ μανιασμένο κῦμα. Καὶ κάθε φορὰ νόμιζα πὼς αὐτὴ εἶναι ἡ τελευταία, πὼς ἡ «Χαρὰ» δὲ θὰ ξανανεβᾹ. Καρφώθηκα κάμποσο ἐκεῖ, ὥσπου ἢ ὁ καιρὸς πᾹρε πάλι ἀνάσα ἢ ἐγὼ συνήθισα στὴν ἰδέα· κι᾽ ἔτσι, ὕστερ᾽ ἀπὸ μιὰ θανάσιμη πάλη μὲ τὸν Χάρο τὸν ἴδιο, τὸ φλόκο, πού, καθὼς ἦταν βρεμένος, μὲ τὰ τρελλὰ χτυπήματά του, μποροῦσε νὰ μ᾽ ἀφήση στὸν τόπο, κατώρθωσα νὰ τὸν νικήσω, νὰ τὸν κατεβάσω, νὰ κάτσω ἀπάνω του. Ὁ ἄνεμος μὲ τ᾽ ἀπαίσια οὐρλιαχτά του, τὸ κῦμα μὲ τὰ μουγκρίσματά του τ᾽ ἀποθηριωμένα, τὸ παχὺ σκοτάδι τ᾽ ἀδιαπέραστο, μ὚ς εἶχαν ἀπομονώσει ὁλότελα τὸν ἕναν ἀπ᾽ τὸν ἄλλον, σὰ νὰ μὴν ἀπείχαμε μόνο ἑφτὰ μέτρα, ἀλλὰ μίλια ὁλόκληρα. Καθένας μας βρισκόταν σ᾽ ἄλλον κόσμο. Οὔτε ἡ Σοῦ ἤξερε ἂν βρί213

σκουμαι ἀκόμη στὸ σκάφος, οὔτ᾽ ἐγὼ ἂν μ᾽ ἀκούη. Ἄν, αὐτὴ τὴ στιγμή, τύχαινε νά ᾽μαστε στὸν χαώδη ὠκεανό, θὰ ξέραμε τί νὰ κάνουμε. Θὰ τὰ πρυμίζαμε, ξυλάρμενοι ὅπως εἴμαστε, καί, μὲ σκοινιὰ σερνάμενα ἀπὸ πίσω, κι᾽ ἴσως μὲ λάδι γιὰ νὰ μετριάση τὸ σκάσιμο, θὰ πηγαίναμε ὥσπου νὰ ξεθυμάνη ἡ μανία τοῦ καιροῦ. Στὸν κλειστὸν ὅμως χῶρο γύρω μας, μὲ τὴν Ἱσπανία 45 μίλια μακριά, μὲ τὰ νησιὰ καὶ τὶς ξέρες δίπλα μας, μὲ τὴν Ἀφρικὴ 150 μίλια νότια, αἰσθανόμαστε κάθε ἄλλο παρὰ ἄνετα. Πολλοὶ νομίζουν πὼς ἕνα ταξίδι κόστα-κόστα εἶναι πιὸ σίγουρο. Λάθος. Μιὰ δυτικὴ θύελλα θὰ μ὚ς τσάκιζε πάνω στὰ βράχια ἀμέσως. Σταθήκαμε τυχεροὶ ποὺ τώρα μ὚ς ἦρθε ἀπὸ βόρεια κατεύθυνση. Τουλάχιστον ἄμεσος κίνδυνος δὲν ὑπάρχει. Ὡστόσο, μὴ ξέροντας πόσο θὰ βαστάξη, ὧρες, μέρες ἴσως, προτιμήσαμε, ἂν καὶ πολὺ ἐπικίνδυνο γιὰ τόσο ψηλὰ κι᾽ ἀπότομα κύματα, νὰ φέρουμε τὸ σκάφος στὴ μπάντα. Ἔτσι, μὲ τὴν ἐπιφάνεια τᾹς καρίνας γι᾽ ἀντίσταση στὸ νερό, θὰ ξεπέφταμε πολὺ λιγώτερο. Γιὰ κάτι τέτοιες ὧρες εἶχα σκεφτᾹ νὰ περάσω διπλὰ μπουλόνια στὸ μολύβι τᾹς καρίνας, ὥστε νὰ μὴ λυγίσουν ἀπ᾽ τὴ φοβερὴ πίεση. Σ᾽ αὐτὴ τὴ θέση τὸ σκάφος δίνει κάποια σχετικὴ ἀσφάλεια. Ἡ πίεση τοῦ ἀνέμου τὸ γέρνει κι᾽ ἔτσι δίνει ψηλότερο ἀνάστημα ἐκεῖ ποὺ χρειάζεται. Μὲ τὸ ξέπεσμα ἀφήνει λίγο πιὸ ἥσυχα τὰ νερὰ πρὸς τὴ διεύθυνση ἀπ᾽ 214

ὅπου ἔρχεται ἡ θύελλα. Τὰ νερά, μὲ δίνες, γίνονται σὰ γυαλί, τουλάχιστο ἕνα μέτρο ἀπ᾽ τὸ σκάφος. Πάντως πρέπει νά ᾽ναι περιστρεφόμενος κυκλώνας, γιατὶ ἡ διεύθυνση τοῦ ἀνέμου διαρκῶς ἀλλάζει. Μεγάλα ὑπερωκεάνεια γύρω μας, σὲ ἐπικίνδυνη ἀπόσταση, εἶναι ἐπίσης τραβερσωμένα, περιμένοντας καλυτέρεψη τοῦ καιροῦ. Ἔτσι, ἀντὶ νὰ μ὚ς παρηγορήσουν, μεγάλωναν τὴν ἀγωνία μας· γι᾽ αὐτὸ σηκώσαμε τὸν ἀνακλαστᾹρα Ραντὰρ κι᾽ ἀνάψαμε φῶτα. Φαίνεται πὼς μ὚ς ἀντιλήφθηκαν, γιατί, ἀμέσως μόλις ἡ ἀπόσταση μίκραινε μεταξύ μας, ἀπομακρύνονταν μὲ τὶς μηχανές τους σιγὰ-σιγά, γιὰ νὰ ἐξακολουθήσουν πάρα κάτω τὸ τραβέρσωμά τους, μόλις ἐξασφάλιζαν ἀπόσταση. Κάθε τόσο ξεμυτίζαμε ἀπ᾽ τὴν καμπίνα, πότε γιὰ νὰ δοῦμε τὸ φάρο τᾹς Ἰβίζα, πότε τὰ βαπόρια. Ἡ δύναμη τοῦ ἀνέμου εἶναι τόση, ποὺ μ὚ς κλείνει τὰ βλέφαρα. Μόνο μὲ τὸ χέρι μπρὸς στὰ μάτια μας, μὲ πολὺ λίγο ἀνοιχτὰ τὰ δάχτυλα, μπορούσαμε νὰ δοῦμε. Μέσ᾽ στὴν καμπίνα μπορεῖ νά ᾽ταν στεγνά, ἡ ζωὴ ὅμως ἦταν ἀνυπόφορη. Νιώθαμε σὰν πουλιὰ μέσ᾽ στὸ κλουβὶ τὴν ὥρα φοβεροῦ βομβαρδισμοῦ. Τρ ί τ η 7 Αὐγούστου. Ὥρα 1 τὰ μεσάνυχτα. Τρομαχτικὲς ἀστραπὲς ἀπὸ ἀνατολικά. Ἀμέσως ρίξαμε σύρματα στὸ νερὸ γιὰ προσγείωση, ἐνῶ ὁ ἄνε215

μος ἐξακολουθεῖ μὲ τὴν ἴδια ἔνταση. Ἀγριεύεσαι μὲ τὶς ἀστραπές. Παρ᾽ ὅλη τὴν προσγείωση, προσπαθοῦμε νὰ μὴν πιάσουμε τίποτα μεταλλικό, γιατὶ ξέρουμε ἕνα σωρὸ παράξενες ἱστορίες. Ὁ ἠλεκτρισμὸς κάνει τὰ πιὸ παράξενα παιχνίδια. Μπορεῖ νὰ σ᾽ ἀφήση στὸν τόπο, μισοπαράλυτο, ἢ νὰ λυώση μόνο τὴν πόρπη ἀπ᾽ τὴ ζώνη σου. Ὥρα 2.30´. Οἱ ἀστραπὲς ἔρχονται τώρα ἀπὸ τὸ βορρ὚. Στὶς 2.45´ ὁ ἄνεμος ξαφνικὰ μ὚ς ἦρθε ἀπὸ βορρ὚ δυνατώτερος ἀπὸ κάθε ἄλλη φορά. Φίδια ἔβγαζε. Πρέπει νά ᾽ναι αὐτὸ ποὺ οἱ ναυτικοὶ τὸ λὲν «λεονάρδα». Κατεβαίνει ἀπ᾽ τὸν κόλπο τοῦ Λέοντος («Λιὸν») κι᾽ εἶναι ὁ φόβος κι᾽ ὁ τρόμος κάθε πλεούμενου. Ἀδύνατο καὶ νὰ ξεμυτίσουμε ἀκόμη ἀπ᾽ τὴν καμπίνα μας. Τὸ φῶς τοῦ φάρου Κονεγέρα, τᾹς Ἰβίζα, γρήγορα χάθηκε καὶ μαζί του ἔσβησαν οἱ ἐλπίδες μας πὼς κάπου ἐκεῖ κοντὰ θὰ τὴν περνούσαμε ὥσπου νὰ σπάση ὁ καιρός. Τώρα πιὰ π὚με γιὰ τὸ ἀνοιχτὸ πέλαγος. Οὔτε στίγμα, οὔτε ὑπολογισμοὶ μποροῦσαν νὰ μ὚ς ποῦν ποῦ βρισκόμαστε καὶ γιὰ ποῦ π὚με. Μόνη παρηγοριὰ μ὚ς ἔμενε πιὰ ἡ ἐλπίδα πὼς δὲ θὰ βαστάξη πολύ, γιατὶ ἀλλιῶς... Ἀπὸ τὶς 2.45´ τᾹς Τρίτης (7 Αὐγούστου) ὣς τὸ μεσημέρι τᾹς ἑπομένης δὲν ξέραμε ἂν ἡ πορεία μας ἡ χαραγμένη στὸ χάρτη εἶναι ἡ σωστή. Ὑπολογισμὸ μόνο μπορούσαμε νὰ κάνουμε. Τουλάχιστο τὸ με216

σημβρινὸ στίγμα ποὺ πήραμε στὶς 12 (τᾹς 8 Αὐγούστου) μ὚ς λέει πὼς ἀπὸ κεῖ καὶ κάτω ἡ πορεία εἶναι γνωστὴ κι᾽ σ᾽ ἑπομένως ἡ προηγούμενη, ἡ πιὸ πιθανή. Τώρα ποὺ γράφω ἀπορῶ πὼς ὅλο κι᾽ ὅλο βάσταξε 36 ὧρες περίπου. Θὰ ὁρκιζόμουν πὼς βάσταξε βδομάδες, ἂν δὲν εἶχα τὸ ἡμερολόγιο ποὺ ἡ ἀδιάψευστη ἀλήθεια του εἶναι... τόσο ψεύτικη, σὲ σχέση μὲ τὴν ψυχικὴ καὶ σωματικὴ κόπωση. Καὶ νά ᾽ταν αὐτὸ ὅλο κι᾽ ὅλο τὸ κακό! Στὶς 10.45´, ξαπλωμένος στὸ δεξὶ κρεβάτι, τὸ σταβέντο ἀνάλογα μὲ τὴ θέση τοῦ σκάφους στὸν καιρό, σὲ λήθαργο πιὰ ἀπὸ τὴν ἐξάντληση, σὰν σὲ ὄνειρο, σὰν σ᾽ ἐφιάλτη, κάτι ἀπίθανο καὶ συγχρόνως τρομακτικὸ μ᾽ ἔκανε ἀπὸ ἔνστικτο νὰ σκεπάσω τὸ κεφάλι μου. Φαίνεται πὼς δυὸ-τρία κύματα, ἀπὸ διαφορετικὴ κατεύθυνση τὸ καθένα, ἦρθαν ν᾽ ἀνταμώσουν στὸ ἴδιο σημεῖο, ἀκριβῶς κάτω ἀπὸ τὸ σκάφος, νὰ κάνουν ἕνα συντριβάνι, ἕναν πύργο θά ᾽λεγα, ποὺ μ᾽ ἕνα φοβερὸ τράνταγμα χτύπησε τὸ σκάφος καταμεσίς, τὸ τίναξε ψηλὰ καὶ μετὰ τό ᾽ριξε δίπλα. Ἡ Σοῦ, εὐτυχῶς, ἔχοντας τεντωμένα τὰ πόδια της, γιὰ στήριγμα, στὸ δικό μου κρεβάτι, καθόταν πρὸς τὴ μεριὰ τοῦ καιροῦ διαβάζοντας πῶς νὰ μετράη τὰ κύματα ποὺ μὲ τὸ ὕψος τους τᾹς ἔκαναν φοβερὴ ἐντύπωση. Μὲ τὸ τίναγμα καὶ τὸν ἀπίθανο κρότο, ὅ,τι βρισκόταν στ᾽ ἀριστερὸ ράφι, πάνω ἀπὸ τὸ κεφάλι της (βιβλία, κουτιά, τσιγάρα, μολύβια), τινάχτηκαν πρὸς 217

τὰ δεξιὰ κι᾽ ἔπεσαν ὅλα ἐπάνω μου. Ἀκόμη καὶ κονσέρβες καὶ μαρμελάδες μοῦ ἦρθαν ἀπ᾽ τὴν ἀριστερὴ ἀποθήκη, κάτω ἀπὸ τὸ κρεβάτι. Ἂν δὲν εἶχα χώσει τὸ κεφάλι μου μέσ᾽ στὸ σάκκο, ἀσφαλῶς θά ᾽χα τραυματιστᾹ σοβαρά. Τὸ σκάφος, μέσα σὲ μιὰ στιγμή, ἔγινε ἀγνώριστο. Τὰ φάρσα τινάχτηκαν ἔξω ἀπ᾽ τὸ πάτωμα κι᾽ ὣς κάτω στὶς κοῦτες, μαρμελάδες, βιβλία, φαγητά, μολύβια, τσιγάρα, ἀνάκατα μὲ γυαλιὰ καὶ σπασμένα μπουκάλια, ὅλα φύρδην-μίγδην, παρουσίαζαν ἕνα θέαμα καταστροφᾹς. Μοῦ ἦρθαν στὸ νοῦ τὰ λόγια ἑνὸς μεγάλου θαλασσοπόρου: «Ὅταν ταχτοποιᾹς τὰ διάφορα ἀντικείμενα στὸ σκάφος, ἔχε ὑπ᾽ ὄψη σου πώς, τουλάχιστο μιὰ φορά, θὰ γυρίση καπάκι.» Δὲ θὰ ξεχάσω ποτὲ τ᾽ ἀγριεμένα, τὰ σαστισμένα μάτια τᾹς Σοῦ – κι᾽ ἴσως κι᾽ ἐκείνη τὰ δικά μου. Εἴμαστε ἀνίκανοι πιὰ νὰ σκεφτοῦμε λογικά. Μηχανικὰ μόνο, αὐτοματικά, ἀρχίσαμε νὰ μαζεύουμε καὶ νὰ ταχτοποιοῦμε. Κι᾽ ὅταν πιὰ μπᾹκε μιὰ σχετικὴ τάξη, δεύτερο κι᾽ ἀγριώτερο γιουρούσι ἀπὸ ἔξαλλα κύματα ἦρθε νὰ μ὚ς σπάση τελείως τὸ ἠθικό. Μιὰ κονσέρβα ἐκσφενδονίστηκε καὶ στράβωσε τὴ βρύση τοῦ νεροχύτη, ἐνῶ ἄλλα μικροαντικείμενα, σὰν βολίδες, ἀπ᾽ ὅλες τὶς μεριές, ἄφησαν τὰ σημάδια τους στὰ μαδέρια τᾹς καμπίνας. Κι᾽ οἱ δυό, χάνοντας τὴν ἰσορροπία μας, βρεθήκαμε στὸ πάτωμα, μὲ τὰ χέρια πάνω ἀπ᾽ τὸ κεφάλι. Ἕνα μόνο μ὚ς ἔμενε τώρα: νὰ τὰ πρυμίσουμε. Ἂν 218

μ὚ς ξανάβρισκε κάτι τέτοιο, ἀμφέβαλλα πιὰ καὶ γιὰ τὸ σκάφος καὶ γιὰ μ὚ς τοὺς ἴδιους. Μ὚ς μένει λοιπὸν νὰ ἐφαρμόσουμε ταχτικὴ ὠκεανοῦ σὲ κλειστὸ χῶρο. Ἀργὰ ἢ γρήγορα θὰ μ὚ς φέρη σὲ φοβερὰ δύσκολη θέση, αὐτὴ τὴ στιγμὴ ὅμως εἶναι τὸ μόνο ποὺ μποροῦμε νὰ κάνουμε. Ἀπὸ τὴν πρύμη ρίχνουμε ὅσο περισσότερα σκοινιὰ καὶ παλαμάρια μποροῦμε, μὲ πολλοὺς κόμπους καὶ θηλιές, γιὰ ν᾽ ἀνακόψουμε στὸ ἐλάχιστο τὴν ταχύτητα. Γιὰ μιὰ στιγμὴ σκέφτηκα τὴν πλωτὴ ἄγκυρα. Ποῦ νὰ βρῶ ὅμως τὴ δύναμη νὰ σηκώσω τὸ βάρος της καὶ νὰ τὴ μανουβράρω! Κι᾽ ἂν τὸ κατώρθωνα, μ᾽ ὅλη τὴ βίαιη κίνηση τᾹς «Χαρ὚ς», θὰ βαστοῦσαν τὰ κοτσανέλα πάνω στὴν κουβέρτα τὰ γερὰ τινάγματα τῶν σκοινιῶν ἢ θὰ τὰ ξήλωνε ὅλα ἡ πλωτὴ ἄγκυρα γιὰ νὰ χαθᾹ κι᾽ αὐτή; Αὐτὰ δὲν ἦταν κύματα. Ἦταν ντουβάρι καὶ λάκκος. Θὰ πηδοῦσαν μέσα γιὰ νὰ γεμίσουν τὸ σκάφος πρὶν προλάβουμε νὰ τ᾽ ἀδειάσουμε. Ἡ πλωτὴ ἄγκυρα θὰ ἔκοβε τὴν ταχύτητα ἐπικίνδυνα, πιότερο ἀπ᾽ ὅσο χρειάζονταν. Τιμονεύουμε Ν-ΝΔ, γιατὶ ἡ Μεσόγειος κατηφορίζει πρὸς τὰ ἐκεῖ, κι᾽ ἔτσι μεγαλώνουμε τὸ διάστημα ἀπ᾽ τὶς ἀκτὲς τᾹς ἈφρικᾹς, αὐτὲς τὶς ἀκτὲς ποὺ ἡ σκέψη τους μόνο μοῦ ᾽φερνε ἀνατριχίλα. Κι᾽ ἂν εἴχαμε χάρτες, κι᾽ ἂν βρίσκαμε λιμάνι, πῶς νὰ μποῦμε μὲ τέτοιο ἄγριο μελτέμι καὶ βουνὰ κύματα νὰ σπ὚ν στὶς ἀφιλόξενες ἀκτές της; 219

Ἴσως ἡ θύελλα μ὚ς φαινόταν χειρότερη ἀπ᾽ τὴν ἄλλη τοῦ ὠκεανοῦ, γιατὶ ἐμεῖς οἱ ἴδιοι εἴμαστε τόσο ἐξαντλημένοι. Ἴσως ὅμως νά ᾽ταν πραγματικὰ χειρότερη. Αὐτὸ οὔτε ἡ Σοῦ, οὔτ᾽ ἐγὼ τὸ ξεκαθαρίσαμε ἀκόμη. Πολλὰ εἶναι τὰ μυστήρια τοῦ ὠκεανοῦ, πιὸ πολλὰ ὅμως κρύβει ὁ ἴδιος ὁ ἄνθρωπος. Πάντως τὰ κύματα ἦταν μεγαλύτερα καὶ πιὸ ἄγρια, γιατὶ αὐτὴ τὴ φορὰ δὲν ἔχομε τὴν εὐεργετικὴ βροχὴ νὰ τὰ πλακώνη. Εἶναι καταθλιπτικὸ νὰ χάνουμε ὅλη αὐτὴ τὴν ἀπόσταση ποὺ μὲ τόσο κόπο εἴχαμε κερδίσει. Εἶναι ὅμως ζήτημα ζωᾹς καὶ θανάτου αὐτὴ τὴ στιγμή, γιατὶ ἡ κούραση μ὚ς ἔχει ἐξαντλήσει τελείως, σωματικὰ καὶ ψυχικά. Τὸ ἕνα μπουρίνι ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τ᾽ ἄλλο καταρρακώνει μέσα μας κάθε ἴχνος ἀνθρώπινης ὑπερηφάνειας. Ἔνιωθα σὰν τρομαγμένο μικρὸ ζῶο μακρυὰ ἀπὸ τὴ μάννα του, μέσ᾽ στὴν ἄγρια ζούγκλα. Τὰ μάτια μου βούρκωσαν πολλὲς φορὲς ἀπ᾽ τὸ παράπονο ποὺ πλημμύριζε τὴν ψυχή μου. Γυρνοῦσα πίσω, γιὰ νὰ μὴ μὲ δᾹ ἡ Σοῦ· καὶ παρακαλοῦσα, παρακαλοῦσα – ποιόν; γιατί; δὲν ξέρω. Ὅλα ἦταν συγκεχυμένα μέσα μου. Πίστη, θεωρίες, φόβος. Κάτι φτηνὸ καὶ ψεύτικο ὑπᾹρχε ἀνάμεσά μας. Ἤξερα πὼς ἡ Σοῦ ἔνιωθε τὴν κατάντια μου, ποὺ προσπαθοῦσα νὰ τᾹς κρύψω. Τό ᾽βλεπα στὰ δικά της ὅλο ἀμφιβολία καὶ ἐρωτηματικὰ μάτια κι᾽ ἔκανα πὼς δὲν καταλάβαινα τίποτα. Κι᾽ ἐκείνη τό ᾽νιωθε πὼς τὴν καταλαβαίνω καὶ 220

ξεγελοῦσε τὸν ἑαυτό της, πὼς τάχα δὲν ἤξερε τίποτα. Κοροϊδεύαμε ὁ ἕνας τὸν ἄλλον καὶ τὸ κρύβαμε κι᾽ ἀπὸ μ὚ς τοὺς ἴδιους. Ποτὲ στὴ ζωή μου δὲν εἶχα φτάσει σὲ τέτοια κατάντια. Ἀκόμη κι᾽ ἡ ἰδέα τᾹς αὐτοκτονίας πέρασε πολλὲς φορὲς καὶ βασάνισε τὸ μυαλό μου. Θά ᾽θελα ν᾽ ἁρπάξω ἕναν μπαλντά, νὰ τρυπήσω τὸ σκάφος, νὰ τελειώσουν ὅλα μιὰ ὥρα νωρίτερα. Ἀλλὰ μιὰ καινούργια σκέψη, ἕνα νέο συναίσθημα μ᾽ ἔκανε νὰ τὸ ξεχνῶ. Ἔβλεπα τὸ μικρὸ αὐτὸ κορίτσι, ποὺ προσπαθοῦσε νὰ ζεστάνη κάτι στὴν κουζινίτσα, ὄχι γιὰ τὸ στομάχι μας, ἀλλὰ γιὰ τὴν ψυχή μας τὴν ἴδια· κι᾽ ἔπαιρνα κουράγιο ἢ τὸ λυπόμουν. Ἡ βαρειὰ εὐθύνη γιὰ τὴ ζωή της μὲ χτυποῦσε σὰ βαρειὰ στὸ κεφάλι. Ὅλη μέρα βάσταξε αὐτό. Ὅλη μέρα, μὲ μολυβένια ὅλο φαρμάκι κύματα, ποὺ οἱ κάτασπροι ἀφροί τους τά ᾽καναν ἀκόμη πιὸ σκοτεινά, μὲ μαδημένα ἀπ᾽ τὸν ἀέρα σύννεφα, ποὺ πότε πέφταν ἀπάνω μας γιὰ νὰ μ὚ς ξεπλύνουν ἀπ᾽ τὴν ἁρμύρα καὶ πότε μὲ τρελλὰ πηδηχτὰ χάνονταν κάπου ψηλά. Τὸ σῶμα μας εἶχε παπαριάσει ὁλόκληρο ἀπ᾽ τὴ συνεχᾹ ἐπαφὴ μὲ νερό, ὅπως τὸ χέρι τᾹς νοικοκυρ὚ς στὴ μπουγάδα. Στὸ τέλος ρωτοῦσα, ἀπὸ ποῦ ἔρχεται αὐτὸς ὁ ἀέρας καὶ τὰ σύννεφα; Πόσες φορὲς ἔκαναν τὸ γῦρο τᾹς γᾹς γιὰ νὰ μ὚ς ξαναχτυπήσουν; Ἔβλεπα μπροστά μας συνεχῶς τὴν ἀφρικάνικη ἀκτὴ καὶ περίμενα ὁλοένα, ἀπὸ στιγμὴ σὲ στιγμή, νὰ τσακιστοῦμε στὰ βράχια της.

221

Μοῦ φαίνονταν πὼς τὸ σκάφος ἔτρεχε ὅσο ποτὲ κι᾽ ἂς ἔσερνε πίσω του τοῦ κόσμου τὰ σκοινιά. Ὅταν βιάζεσαι, νομίζεις πὼς π὚ς ἀργά· κι᾽ ὅταν σὲ μιὰ τέτοια ὥρα κινδύνου θὲς νὰ καθυστερήσης τὸν ἐρχομὸ τοῦ θανάτου, νομίζεις ὅτι πετ὚ς. Ἄρχισα νὰ φοβ὚μαι μήπως μοῦ στρίψη. Ξεχώριζα μπροστά μου βουνά, βράχια, παραλίες κι᾽ ἀφρισμένα ἀπ᾽ τὸ σπάσιμο στὴν ἀκτὴ κύματα. Καὶ νὰ σκεφτᾹ κανεὶς πώς, ὅταν πιὰ τὴν ἑπομένη μπορέσαμε νὰ πάρουμε μεσημβρινὸ στίγμα γιὰ πλάτος, ἀνακαλύψαμε μὲ ἔκπληξη πὼς βρισκόμαστε... 120 μίλια μακρυὰ ἀπὸ τὴν Ἀφρική! Φαίνεται πὼς ἀπ᾽ τὸ φόβο μου κατώρθωσα νὰ τιμονέψω τὸ σκάφος περισσότερο πρὸς τὴν Ἱσπανία. Ἡ νύχτα αὐτὴ πέρασε σὰν ἐφιαλτικὸ ὄνειρο. Ἀπολιθωμένα φαντάσματα, καθόμαστε κι᾽ οἱ δυὸ δεμένοι στὸ κόκπιτ, ἀμίλητοι, μὲ τὰ μάτια καρφωμένα μπροστά, ἀνίκανοι νὰ σκεφτοῦμε. Ἀκόμη κι᾽ ὅταν τὰ χαράματα τᾹς 8ης Αὐγούστου ὁ ἥλιος γέμισε τὸ σύμπαν μὲ τὸ γλυκὸ φῶς του, ἐμ὚ς τοὺς ἴδιους μ὚ς ἄφησε ἀνεπηρέαστους. Τόσο ἄδειοι εἴμαστε. Μόνο ἀργότερα ἄρχισε ἡ εὐεργετικὴ θαλπωρή του νὰ μ὚ς συνεφέρνη. Θέλησα νὰ πάρω στίγμα, στάθηκε ὅμως ἀδύνατο. Ὁ ἄνεμος, ποὺ ἀκόμη φυσοῦσε μὲ 35-40 μίλια τὴν ὥρα ἀπὸ Β καὶ ΒΑ, σήκωνε ἀφροὺς ποὺ σκέπαζαν τὸν ὁρίζοντα. Στὶς 8.30´ ὁ ρυθμὸς τᾹς ζωᾹς εἶχε ἀποκατασταθᾹ πάλι μέσα μας. Ἀποφασίσαμε νὰ σηκώσουμε φλόκο 222

θυέλλης, ἀπὸ φόβο πὼς πέσαμε πολὺ χαμηλά, ἂν κι᾽ ὁ ἄνεμος ἐξακολουθοῦσε μ᾽ ὅλη του τὴ λύσσα. Αὐτὸ βοήθησε τὸ τιμόνεμα καί, σταθερὰ πιά, τρέχαμε πρὸς τὴν Ἱσπανία νὰ χωθοῦμε σὲ κανένα λιμανάκι... Θά ᾽ταν πιὸ λογικὸ νὰ τὰ μπατάρω καὶ νὰ τραβήξω πρὸς τὴ Σικελία, ἀλλὰ δὲ θ᾽ ἀντέχαμε στὴν τόση ἀπόσταση. Ἐκεῖνο ποὺ θέλαμε αὐτὴ τὴ στιγμὴ ἦταν νὰ χωθοῦμε κάπου γιὰ ὕπνο. Μὲ τὴν ταχύτητα ὅμως, τὰ κύματα, πιὸ συχνὰ τώρα, πηδοῦν ἀπάνω μας, μουσκεύοντας ἔτσι συνεχῶς κι᾽ ἐμ὚ς καὶ τὴν καμπίνα. Ἡ πρώτη μου ἀντίδραση, μὲ τὸ ξύπνημα τοῦ ὀργανισμοῦ μου, ἦταν τὸ βρίσιμο. Ἀρκετὰ ἑλληνικὰ ἔμαθε ἡ Σοῦ ἐκείνη τὴ μέρα! Στὶς 12 πήραμε στίγμα. Πλάτος 30° 01´. Καὶ συγχρόνως ἀναγνωρίσαμε τοὺς βράχους τοῦ Κάμπο ντὲ Σάντα Πολά, ποὺ μὲ τόση δυσκολία, σὲ ἄπνοια, περάσαμε ἀνεβαίνοντας. Μὲ τὴ θέα τᾹς στερι὚ς συνήλθαμε σχεδὸν τελείως. Ἕνα γαλλικὸ ἐπιβατικὸ πέρασε δίπλα μας. Μ᾽ ὅλη τὴ φουρτούνα, πετάχτηκε πίσω γιὰ τὴ σημαία, ἀλλὰ κανεὶς δὲ βγᾹκε ἀπ᾽ τὴν κλειστὴ γέφυρα νὰ μ὚ς χαιρετήση, οὔτε μὲ τὸ χέρι. Πήγαινε σὰν φάντασμα σιγά, ἀλλὰ σταθερά. Ἀσφαλῶς οἱ ἐπιβάτες, ξαπλωμένοι στὶς ἀναπαυτικές τους καμπίνες, δὲ νιώσαν τίποτ᾽ ἀπ᾽ αὐτὰ ποὺ δυὸ ψυχὲς ἔζησαν μιὰ ὁλόκληρη νύχτα. Στὴ χειρότερη ὥρα τᾹς θύελλας, θὰ πᾹγαν ὣς τὸ φινιστρίνι, νὰ δοῦν τί γίνεται ἔξω· καί, μὲ τὸ στόμα μπουκωμένο μ᾽ ἕνα μαντήλι, θὰ ξά223

πλωσαν πάλι, μυρίζοντας ὅ,τι ἄλλοι ἐπιβάτες, πιὸ ἀδύνατοι, δὲν πρόλαβαν νὰ συγκρατήσουν ἀπὸ τὸ μέσα τους κόσμο. Κι᾽ ἀσφαλῶς, ὅταν γελαστοὶ καὶ πρόσχαροι φτάσουν στὸν προορισμό τους, θὰ χαιρετοῦν τοὺς γνωστούς, κατεβαίνοντας τὴ σκάλα τοῦ βαποριοῦ, καὶ θὰ λένε: «Εἴχαμε μιὰ φοβερὴ θύελλα!» Καὶ θὰ νιώθουν εἰλικρινὰ πὼς πέρασαν τὸν ὠκεανὸ καὶ τὴ Μεσόγειο σὰν ἥρωες. Γιὰ μ὚ς ἡ Καρθαγένη ἦταν τὸ πιὸ κατάλληλο καταφύγιο – κι᾽ ἀπ᾽ αὐτὸ τὸ σημεῖο, ἡ πορεία μας στὸ χάρτη δείχνει καλύτερα ἀπὸ κάθε ἄλλη περιγραφὴ τὸ πόσο τρομαγμένοι εἴμαστε. Ὅλο κόστα-κόστα πηγαίναμε, γιὰ νὰ μὴ χάσουμε ἀπ᾽ τὸ μάτι μας τὴ στεριά. Κάπου σ᾽ ἕνα λιμανάκι εἴδαμε τρία ἄλμπουρα. Ἴσως νά ᾽ταν ἡ «Ἀμφιτρίτη». Τυχεροὶ ποὺ τὸ σκάφος τους ἦταν πιὸ ἀργὸ ἀπ᾽ τὸ δικό μας. Δὲν πρόλαβαν τὴν περιοχὴ τᾹς θύελλας. Ὁ ἄνεμος ἔσπασε λίγο τ᾽ ἀπομεσήμερο κι᾽ ἔτσι μὲ περισσότερα πανιὰ κατωρθώσαμε στὶς 11.30´ τᾹς νύχτας νὰ μποῦμε στὸ λιμάνι. Ζητήσαμε πιλότο μὲ σήματα μόρς· πιλότος ὅμως δὲ φάνηκε. Τελικὰ πέσαμε δίπλα σ᾽ ἕνα ἀπ᾽ τὰ πολεμικὰ ποὺ γεμίζουν τὸ λιμάνι της καὶ μὲ μιὰ ἀτμάκατο μ὚ς πᾹγαν ρυμούλκα στὸ Ρεὰλ Ρεγκάττα Κλάμπ. Ὁ κόσμος ἔδειξε πολὺ ἐνδιαφέρον, γιατὶ εἶχε διαδοθᾹ πὼς ἕνα γαλλικὸ κότερο μὲ δυὸ ἄλμπουρα βούλιαξε. Τὴν ἑπομένη ἡ φήμη ἐπιβεβαιώθηκε ἀπὸ τὴν Καπιτανερία, μὲ τὴν πρόσθετη πληροφορία πὼς κανεὶς δὲ σώθηκε.

224

ΚΑΡΘΑΓΕΝΗ – ΚΑΛΙΑΡΙ VI Τὸ λιμάνι τᾹς Καρθαγένης ἦταν γιὰ μ὚ς μιὰ ὄαση κι᾽ ἂς μὴν ὑπάρχη στὰ γύρω βουνά της οὔτ᾽ ἕνα δέντρο. Ἡ φιλοξενία τῶν Ἱσπανῶν εἶναι κάτι ποὺ σὲ σκλαβώνει. Μόνοι τους ἔρχονταν νὰ συστηθοῦν καὶ μ὚ς πήγαιναν βόλτα στὴν πόλη καὶ τὰ περίχωρα, νὰ μ὚ς δείξουν κάθε τί ἀξιοπερίεργο. Ἕνας ἡλικιωμένος κύριος, καθηγητὴς τῶν γαλλικῶν, ὁ κ. Σίντος, ξεποδαριάστηκε νὰ τρέχη μαζί μας γιὰ ὅλες μας τὶς μικροδουλειές. Ὣς καὶ στὴν ἀρένα μ὚ς πᾹγε ἕνα βράδι, ὅπου, εὐτυχῶς, ἀντὶ γιὰ ταυρομαχία, παρακολουθήσαμε ἕνα φεστιβὰλ χοροῦ καὶ τραγουδιοῦ. Ἦταν μιὰ περίφημη εὐκαιρία, νὰ δοῦμε ζωντανεμένους στὸ φυσικό τους περιβάλλον τοὺς ἐθνικοὺς πατροπαράδοτους χοροὺς τᾹς Ἱσπανίας, μὲ τὰ πολύχρωμα κοστούμια καὶ τὸν ἐνθουσιασμὸ τοῦ κόσμου, πού, κάθε τόσο, σ᾽ ἕνα τσάκισμα ἢ σὲ κάποια φιγούρα, ἐπιδοκίμαζε μὲ ἕνα χαρούμενο «ὀλέ». Ὅταν ζεσταθοῦν ἀπὸ ἐνθουσιασμό, οὔτε πρόγραμμα ξέρουν, οὔτε σειρά. Ἕνας τραγουδιστὴς ἀπ᾽ τὴ Σεβίλλη ἄρχισε νὰ τραγουδάη μ᾽ ἕνα ἰδιαίτερο θέλγητρο τὶς μελωδίες καὶ τὶς ρομάντσες τοῦ τόπου του καὶ στάθηκε ἀδύνατο νὰ τὸν ἀφήσουν νὰ φύγη, ἀκόμα κι᾽ ὅταν τὸ πρόγραμμα τέλειωσε. Ἀντί225

θετα, ἄλλοι ἠθοποιοὶ ποὺ βγᾹκαν στὴ σκηνή, ἀναγκάστηκαν ἀπ᾽ τὶς φωνὲς καὶ τὸ θόρυβο νὰ ἐγκαταλείψουν τὸ νούμερό τους. Καλέσαμε τὸν κ. Σίντος νὰ φάη μαζί μας στὸν «Ὅμιλο», ὅπου εἴμαστε φιλοξενούμενοι. Ὡστόσο μὲ ἔκπληξη μάθαμε πὼς αὐτὸ ἦταν ἀδύνατο, γιατὶ... δὲν ἦταν μέλος. Στὴν Ἱσπανία, τουλάχιστο στὴν Καρθαγένη, ὑπάρχουν μεγάλοι περιορισμοὶ στὶς διάφορες κοινωνικὲς τάξεις. Πήγαμε λοιπὸν σ᾽ ἕνα ἑστιατόριο, ὅμως ὁ κακομοίρης δὲ μποροῦσε νὰ φάη, γιατὶ εἶχε πρηστᾹ ἕνα δόντι ποὺ τοῦ πονοῦσε. Μόνο καταπραϋντικὰ ἔπαιρνε, ποὺ ἀνέλαβε νὰ τοῦ τὰ δίνη ἡ Σοῦ. Ἀπὸ τὸν «Ἱστιοπλοϊκὸ Ὅμιλο», ὅπου ἦταν ἀραγμένη ἡ «Χαρά», τρώγοντας στὸ μπαλκονάκι πάνω ἀπ᾽ τὸ νερό, παρακολουθούσαμε ὅλη τὴν κίνηση τοῦ λιμανιοῦ. Ἀγόρια κάθε ἡλικίας βουτοῦσαν στὰ νερὰ τοῦ λιμανιοῦ ἀπὸ κάτι εἰδικὲς γιὰ μπάνια σχεδίες, ἐνῶ τὸ μεσημέρι κόσμος καὶ κοσμάκης ἔρχονταν νὰ περάση κοντὰ στὴ θάλασσα τὶς ὧρες τᾹς ἀνάπαυσης. Ἑκατοντάδες λατίνια, γεμάτα κόσμο, ἔβγαιναν ἀπ᾽ τ᾽ ὄμορφο λιμάνι καὶ ξανοίγονταν στὰ καθαρὰ νερά, νὰ κάνουν ἐκεῖ τὴ μικροεκδρομή τους. Τοὺς ἔβλεπα καὶ τοὺς ζήλευα. Ζήλευα τὴν ἀγάπη τους στὸ πανί, ποὺ ἀκόμη δὲν ἔσβησε μέσα τους, μ᾽ ὅλη τὴν πρόοδο τᾹς μηχανᾹς. Ἐνῶ στὰ δικά μας νερά, στὴν Ἑλλάδα, μὲ τόση ναυτικὴ παράδοση, ποῦ καὶ ποῦ βλέπεις κανένα πανάκι στὸ Θερμαϊκὸ ἢ στὸ Σαρωνικό. Ἡ εὐκο226

λία τᾹς μηχανᾹς μὲ τὴν ταχύτητα ἔχει ἐξαφανίσει ἀπὸ μέσα μας τὴ ρομαντικὴ διάθεση καὶ τὴ λαχτάρα γιὰ ἱστιοπλοΐα. Οἱ Φύλακες τοῦ Ὁμίλου εἶχαν ἐντολὴ νὰ μ὚ς δώσουν κάθε βοήθεια σ᾽ ὁποιαδήποτε στιγμή. Καὶ νύχτα ἀκόμη ἂν φυσοῦσε ἀπότομα καὶ ὑπᾹρχε φόβος νὰ χτυπήσουμε μ᾽ ἄλλα σκάφη, ἔρχονταν νὰ ρίξουν ἄλλο ἕνα σίδερο γιὰ μ὚ς, ὥστε νὰ μὴν ξεσύρουμε. Στὸ βιβλίο ἐπισκεπτῶν τοῦ «Ρεὰλ Ρεγκάττα Κλάμπ», ὅπου μιὰ φωτογραφία τᾹς «Χαρ὚ς» μπᾹκε μαζὶ μὲ δυὸ εὐχαριστήρια λόγια μας γιὰ τὴ φιλοξενία, εἴδαμε ἕνα σωρὸ διάσημα σκάφη κι᾽ ὀνόματα, ὅπως Ρὸζ-Μαρὶ καὶ Στὴβ Ὄλντεν, ποὺ λίγους μᾹνες πρὶν ἀπὸ μ὚ς βρέθηκαν κι᾽ αὐτοὶ μὲ τὸ σκάφος τους στὸ ἴδιο λιμάνι. Γεμίσαμε τὰ ντεπόζιτα μὲ φρέσκο νερὸ καὶ τὶς ἀποθᾹκες τροφίμων μὲ ὅποια λιχουδιὰ βρήκαμε στὴν πόλη, κυρίως φρέσκα τρόφιμα, σαλάτες, ἀκόμη καὶ κρέας γιὰ τὶς πρῶτες δυὸ μέρες, πάγο, τσιγάρα. Καὶ στὶς 9 καὶ 25´ τὸ πρωΐ, 12 Αὐγούστου, μέρα Κυριακή, ξεπροβοδισμένοι ἀπ᾽ τὶς εὐχὲς τῶν καλῶν φίλων, ξεκινήσαμε μ᾽ ἕνα πολλὰ ὑποσχόμενο νότιο ἀεράκι. Βγαίνοντας μὲ κοντοβόλτια, περάσαμε δίπλα ἀπ᾽ τὰ πολεμικὰ ποὺ γεμίζουν τὸ λιμάνι, χαιρετώντας κανονικὰ μὲ τὴ σημαία. Ὅλα ἀνταπέδωσαν τὸ χαιρετισμό μας. Ὣς τὸ μεσημέρι αὐτὸ τὸ «πολλὰ ὑποσχόμενο» ἀεράκι εἶχε ἤδη γυρίσει ἀνατολικό· καί, σὰ 227

νὰ μὴν ἔφτανε αὐτό, ἔχανε καὶ τὴ δύναμή του, ὥστε νὰ μὴν κάνουμε καμιὰ σημαντικὴ πρόοδο. Μόνο στὶς 6 τ᾽ ἀπόγευμα ξεκαθαρίσαμε πιὰ γιὰ δεύτερη φορὰ τὸν Κάβο ντὲ Πάλος. Πηγαίναμε γιὰ τὸ Παλέρμο. Τουλάχιστον ἔτσι λέγαμε, μιὰ καὶ ἡ θύελλα ποὺ μ὚ς ἔφερε πίσω ἀπ᾽ τὶς Βαλεαρίδες μ὚ς χασομέρησε τόσο, ποὺ ν᾽ ἀποκλείεται κάθε προσπάθεια γιὰ προσέγγιση στὴ Μαγιόρκα. Ἴσως μιὰν ἄλλη φορά, ποὺ δὲ θὰ βιαζόμαστε, μπορέσουμε νὰ τὴ χαροῦμε μὲ τὴν ἡσυχία μας. Ἀνοιχτήκαμε κάπως ἀπ᾽ τὴν ἀκτή, γιὰ νὰ ξεκαθαρίσουμε τοὺς βράχους Λὰς Χορμίγκας. Ἀφοῦ κι᾽ αὐτοὶ ἔμειναν πίσω, κόντρα στὸν ἄνεμο πιά, προτιμήσαμε τὸ μπράτσο ποὺ θὰ μ὚ς πήγαινε βόρεια, ὑπολογίζοντας βορείους ἀνέμους γιὰ τὸν Αὔγουστο. Πολὺ γρήγορα ὅμως κι᾽ αὐτὴ ἡ προσπάθεια ἀποδείχτηκε μάταιη, γιατὶ ὁ ἀέρας ἔπεσε τελείως. Γιὰ τὴ νύχτα εἴχαμε ἕνα ἐλαφρὸ γραῖγο, ποὺ κάπως μ὚ς ἔσπρωχνε. Ὣς τὸ πρωῒ ὅμως κι᾽ αὐτὸς εἶχε σβήσει. Αὐτὸ τὸ πρωΐ, 13 Αὐγούστου, στὶς 7, περνούσαμε γιὰ τρίτη φορὰ τὸ μᾹκος 00° 00´, τὸ μεσημβρινὸ τοῦ Γκρήνουϊτς. Ὁ δυνατὸς ἥλιος μ὚ς ψήνει κυριολεκτικά, ἀλλὰ τὸ μπάνιο στ᾽ ἀνοιχτὸ πέλαγος ἀπαγορεύεται, γιατὶ δὲ λείπουν οἱ καρχαρίες. Ἔτσι, τὴ δροσιὰ τοῦ νεροῦ μόνο μὲ τοὺς γκουβάδες ποὺ ἀδειάζαμε ἀπάνω μας μπορούσαμε νὰ τὴ χαροῦμε. Ὅλη ἡ μέρα πέρασε μὲ ἀλλαγὲς τοῦ ἐλαφροῦ ἀνέ228

μου, πότε ἀπὸ Α-ΒΑ καὶ πότε ἀπὸ Α-ΝΑ, ὥσπου, τὰ μεσάνυχτα, βρεθήκαμε καὶ πάλι σὲ μιὰν ἀπαίσια μπουνάτσα. Ὅλη ἡ ὀμορφιὰ τᾹς φύσης μ὚ς ἀφήνει τώρα ἀδιάφορους. Τὰ νεῦρα μας ἔσπασαν μὲ τὴν ἄχρηστη καθυστέρηση κι᾽ ἡ ψυχή μας βούλιαξε σὲ τέτοια μελαγχολία, ποὺ μήτε ἀπάνω ὁ χρυσοπλούμιστος οὐρανὸς μπορεῖ νὰ μ὚ς συνεπάρη, οὔτε κάτω ἡ γλύκα τᾹς ἥσυχης θάλασσας. Τὸ ραδιόφωνο μὲ τὶς μελωδίες του στέκεται ἐπίσης ἀνίσχυρο νὰ μ὚ς ἀλλάξη διάθεση. Τουλάχιστο μήτε ὕπνος δὲ λέει νὰ μ὚ς πιάση, γιὰ νὰ ξεχάσουμε λίγο τὸ χάλι μας. Ἡ πατρίδα εἶναι τόσο μακρυὰ ἀκόμα, ὁ χρόνος περνάει τόσο γρήγορα, κι᾽ ἐμεῖς, μὲ τὰ πανιὰ κάτω, στεκόμαστε ἀκίνητοι, ποτισμένοι στὸ φαρμάκι τᾹς ὑγρασίας ποὺ διαπερν὚ τὸ κορμὶ καὶ σταλάζει ὣς τὴν ψυχή μας. Πρὶν νὰ χαράξη, τὶς πρῶτες ὧρες τᾹς 14 Αὐγούστου, ξεπρόβαλε γιὰ πρώτη φορά, τρεμοσβήνοντας, ὁ Σείριος, τὸ μεγαλύτερο ἀστέρι τοῦ θόλου. Ὁ Ὠρίων εἶχε βγᾹ ἤδη ἀπὸ μέρες, τὸ Σείριο ὅμως ὑπολογίζαμε πὼς θὰ τὸν βλέπαμε στὴν Ἑλλάδα. Ἦρθε λοιπὸν κι᾽ αὐτὸς, κι᾽ ἀντὶ τὸ λαμπρό του φῶς νὰ μ὚ς γεμίση χαρά, μ὚ς ἔρριξε σὲ πιότερη ἀπελπισία. Ὅταν πιὰ ἔσβησε κι᾽ αὐτὸς ἀπ᾽ τὸ φωτεινὸ ρόδινο γλυκοχάραμα, ἕνα πολὺ ἐλαφρὸ βοριαδάκι ἦρθε νὰ ριγήση τὰ νερὰ γύρω μας. Κι᾽ αὐτὸ ὅμως δὲν ἔμεινε σταθερό. Σὲ λιγώτερο ἀπὸ δυὸ ὧρες εἶχε γυρίσει ἀνατολικό. Τὰ ἴδια. Τὰ ἴδια καὶ χειρότερα ἀπὸ χτές. Γιατὶ ἕνα μαῦρο σύν229

νεφο ἄρχισε γρήγορα νὰ σκεπάζη τὸν ὁρίζοντα πίσω μας καὶ τὸ βαρόμετρο νὰ πέφτη ἀπότομα. Τὸ μεσημέρι κι᾽ ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα πέρασαν σὲ μεγάλο ἐκνευρισμό. Περιμέναμε κάτι νὰ ξεσπάση ἀπὸ στιγμὴ σὲ στιγμή. Τὸ μάτι μας κάθε λίγο γυρνοῦσε ἐξεταστικὸ πίσω, στὴ δύση, ὅπου ὁ μαῦρος ἀετὸς παραμόνευε τὴ στιγμὴ νὰ χυμήξη ἀπάνω μας. Ὅμως ἀντὶ νὰ φυσήξη ἀπὸ κεῖ, στὶς 7 καὶ 40´ τ᾽ ἀπόγευμα μ὚ς ἦρθε μιὰ φρέσκια σοροκάδα. Γοργά, μ᾽ ὄρεξη γιὰ δράση, μουδάραμε ἀμέσως τὸ πανὶ καὶ βάλαμε φλόκο θυέλλης. Γρήγορα ὅμως κι᾽ αὐτὰ τὰ εὐεργετικὰ μπουρίνια ξεθύμαναν. Στὶς 9, πάλι μπουνάτσα. Ξεμουδάραμε, ἀφήσαμε ὅμως γιὰ καλὸ καὶ γιὰ κακὸ τὸν ἴδιο φλόκο. Σὲ μιάμιση ὥρα, νύχτα βαθειὰ πιά, μ὚ς ἦρθε πάλι ὁ ἀέρας ἀπὸ Α-ΒΑ, μὲ ταχύτητα 15 ὣς 18 μίλια τὴν ὥρα κι᾽ ἔμεινε ἐπὶ τέλους σταθερός. Ἀναγκαστικὰ ἡ πορεία μας ἦταν κάπως νότια ἀπὸ ἀνατολικά. Τετ άρ τ η 15 Αὐγούστου. Ὁ ἄνεμος, ποὺ ἔφτανε τὰ 18-20 μίλια ταχύτητα, ἄρχισε νὰ πέφτη σιγὰ-σιγά, ὥσπου στὶς 8.30´ μ὚ς ἄφησε πάλι σὲ ἀπελπιστικὴν ἄπνοια, μὲ ἀπαίσιο κῦμα. Ἕνα σωρὸ μικρὰ ψάρια, σὰν ἐκείνους τοὺς πιλότους τοῦ καρχαρία, μὲ μαῦρες ραβδώσεις στὸ σῶμα τους, ψάχνουν γιὰ λίγη σκιὰ κάτω ἀπ᾽ τὰ βρεχάμενα τᾹς «Χαρ὚ς». Κι᾽ ὅταν τὸ μεσημέρι λιγοστὸς ἀέρας ἄρχι230

σε νὰ μ὚ς σπρώχνη καὶ πάλι, ἀκολουθοῦσαν τὴ «Χαρὰ» σὰ μάννα τους. Ποῦ καὶ ποῦ σκύβοντας ἀπ᾽ τὴν πρύμη, βλέπαμε τὶς οὐρές τους νὰ ξεπροβάλλουν. Κι᾽ ὅταν ἁπλώναμε τὸ χέρι καὶ τὰ πιάναμε, γλιστροῦσαν καὶ ξέφευγαν, γιὰ νὰ ἐμφανιστοῦν καὶ πάλι στὸ ἴδιο μέρος σὲ λίγο. Στὶς 2 τ᾽ ἀπόγευμα, βαριεστισμένος, πᾹγα στὴν πλώρη νὰ βάλω μεγαλύτερο φλόκο κι᾽ ὁ σάκκος τοῦ πανιοῦ ἔπεσε στὴ θάλασσα. Ὥσπου νὰ πάρουμε στροφὴ μὲ τὸ λιγοστὸ ἀέρα καὶ μὲ τὸ καμάκι νὰ τὸν ψαρέψουμε, ἤδη εἶχε ἀρχίσει νὰ βουλιάζη. Ἦταν ἡ δεύτερη ζημιὰ τοῦ ταξιδιοῦ κι᾽ ἡ πρώτη ἀπὸ βλακεία μου. Οἱ μπουνάτσες μ὚ς ρήμαξαν ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα, ὥσπου ἡ δροσιὰ τᾹς νύχτας ἔφερε κάτι ἀπὸ νοτιοανατολικὰ καὶ βάσταξε σχεδὸν ὅλη νύχτα, τουλάχιστο γιὰ νὰ μ὚ς ἐπιτρέψη λίγον ὕπνο, ποὺ ἀλλιῶς τὸ μπότζι θὰ τὸν ἔκανε ἀδύνατον. Τὸ πρωῒ τᾹς Πέμπτης (16 Αὐγούστου), ὅπως κάθε πρωῒ τώρα τελευταῖα, εἴχαμε πάλι τὴν... πατροπαράδοτη μπουνάτσα μας. Ἐφιάλτης εἶναι ἡ Μεσόγειος, ὄχι παράδεισος. Τί νὰ τὴν κάνουμε τὴν ὀμορφιά της καὶ τὴ γλύκα της, ὅταν ὧρες ὁλόκληρες μένουμε καρφωμένοι στὸ ἴδιο μέρος; Ἂν εἴχαμε μιὰ μηχανή, κάτι γινόταν. Ἔτσι ὅμως ποὺ π὚με, ὁ δαίμονας τᾹς ἀδράνειας θὰ μ὚ς ρημάξη ἀλύπητα. Βέβαια, δὲν ἤθελα μηχανή. Ὁ σκοπός μας ἦταν νὰ φτάσουμε μὲ πανιά, ἀλλὰ μπροστὰ σ᾽ αὐτὴ τὴ γελοιοποίηση τᾹς προ231

σπάθειας, μιὰ μηχανὴ θά ᾽ταν θεῖο δῶρο. Τί νὰ τὴν κάνουμε τὴν περίφημη μέρα; Μήπως μ὚ς βοηθάει νὰ π὚με πουθενά; Ἀκόμη καὶ τὰ ψαράκια γύρω μ὚ς βαρέθηκαν. Χάσαν τὴν ὑπομονή τους μ᾽ ἐμ὚ς καὶ μ὚ς ἐγκατέλειψαν. Μιὰ χελώνα μὲ τὸν ἀργό της ρυθμό, γεμάτη μούσκλα καὶ φύκια, εἶχε τὸν καιρό, ἀργὰἀργά, νὰ πάρη μιὰ βόλτα γύρω μας, σὰ νὰ περιεργαζόταν ἕνα ψόφιο κᾹτος. Κι ἡ ζέστη τᾹς μέρας μάζεψε κάτι σύννεφα ἀπελπιστικά, ὅλο βροχὴ κι᾽ ἀέρα, ποὺ καραδοκοῦν τὴ στιγμὴ γιὰ νὰ μ὚ς ριχτοῦν ἀνελέητα. Στὶς 7 τὸ βράδι ἕνα δυνατὸ μπουρίνι μ὚ς ἦρθε ἀπὸ νοτιοανατολικὰ μὲ ταχύτητα 22-25 μίλια τὴν ὥρα. Ἂς ἦταν καὶ πάλι σοφράνο γιὰ μ὚ς. Γεμάτοι εὐγνωμοσύνη γιὰ τὸ εὐεργέτημα, προχωρούσαμε μὲ καλὴ ταχύτητα ἀνατολικά. Δὲν πέρασε μισὴ ὥρα. Ξαφνιασμένος ἀπ᾽ τὸ ἀναπάντεχο, ἀνακάλυψα πὼς ὁ ἀέρας γύρισε νότιος. Ὕστερα ἀπὸ τόσους... αἰῶνες, ἦταν δυνατὸ νὰ πηγαίναμε στὰ γεμάτα μὲ τὸν ἄνεμο οὔριο; Κι᾽ αὐτὸ ὅμως δὲ βάσταξε πολύ. Νέα μπουνάτσα ἦρθε νὰ τὰ χαλάση ὅλα. Τελικά, τὰ μεσάνυχτα, ἀφοῦ γύρισε σὰν τὸ δείχτη τοῦ ρολογιοῦ, ὁ ἄνεμος ἔμεινε Α-ΒΑ κι᾽ ἔτσι π὚με πάλι σοφράνο. Εἶναι ὅμως πιὰ ἕνα ταξίδι ἀπελπιστικό, γιατί, μὲ τὶς πολλὲς ἀλλαγὲς τοῦ ἀέρα, σηκώθηκαν καὶ κύματα ἀπ᾽ ὅλα τὰ σημεῖα τοῦ ὁρίζοντα, ποὺ κάνουν τὸ σκάφος νὰ πηγαίνη σὰν κάρο σὲ χωραφόδρομο μὲ πολλές πέτρες καὶ γοῦβες. Τὰ ἴδια 232

χάλια μ὚ς βρᾹκαν τὴν ἑπομένη, 17 Αὐγούστου. Μπουρίνια σύντομα, μπουνάτσες διαρκείας καὶ ἄνεμοι ἀντίθετοι, πολὺ ἐλαφροί. Ἡ ζέστη εἶναι ἀφόρητη. Ἀναγκαζόμαστε νά ᾽χουμε τέντα ὅλη μέρα, γιὰ νὰ μὴν πάθουμε ἡλίαση. Μόνο τ᾽ ἀπομεσήμερο ἦρθε ἀπότομα ἕνας φρέσκος πουνεντογάρμπης, γιὰ νὰ χαθᾹ κι᾽ αὐτὸς ἀπότομα ὅπως ἦρθε. Ὡστόσο αὐτὸ τὸ βράδι, ὣς τὶς πρωϊνὲς ὧρες τᾹς 18ης Αὐγούστου, μ᾽ ἕνα πολὺ δυνατὸ νότιο ἄνεμο, πιάσαμε μιὰν ἀπ᾽ τὶς μεγαλύτερες σταθερὲς ταχύτητες ὅλου μας τοῦ ταξιδιοῦ· σὲ 5 ὧρες κάναμε 40 μίλια. Τὸ σκάφος, μὲ τὴν πλώρη λίγο ψηλά, πηγαίνει σταθερὰ σκίζοντας τὸ νερὸ καὶ σκορπώντας το σὲ δυὸ μικροὺς κάτασπρους πίδακες ἀπὸ δῶ κι᾽ ἀπὸ κεῖ. Τὸ κῦμα εἶχε στρώσει μὲ τὴ δύναμη τοῦ ἀέρα κι᾽ ἔτσι ποὺ μπατάριζε τὸ σκάφος στὴν πλαγιοδρομία του, θύμιζε τὸν παλιὸ καλὸ καιρό, ὅταν μέσ᾽ στὸ φαρδὺ ὠκεάνειο κῦμα τοῦ Γκὸλφ Στρὴμ πλανάριζε χαρούμενο πρὸς τὸ σκοπό του. Ἡ σωλήνα τοῦ κόκπιτ ἄρχισε πάλι κι᾽ αὐτὴ τὸ χαρούμενο γουργουρητό της. Ἀκριβῶς σὲ πέντε ὧρες ὁ ἀέρας κόπηκε μὲ τὸ μαχαίρι, τόσο ἀπότομα, ποὺ ἡ πλώρη χώθηκε μὲ τὸ σταμάτημα, γιὰ μιὰ στιγμή, στὸ νερὸ κι᾽ ἐγὼ ὁ ἴδιος σύρθηκα μὲ τὴν κεκτημένη ταχύτητα κατὰ μᾹκος τοῦ πάγκου, ὅπως θά ᾽πεφτε κανεὶς στὸν μπροστινό του σὲ ἀπότομη στάση τοῦ λεωφορείου. Αὐτὸ ἦταν ὅλο. Ἔπρεπε νὰ μ὚ς εἶναι ἀρκετὸ γιὰ ὅλη τὴ μέρα. Ὣς τὶς 6 τὸ βράδι, ποὺ 233

ὁ ἥλιος ἄρχισε νὰ γέρνη, τίποτα δὲν ἦρθε νὰ μ὚ς δώση λίγο κουράγιο. Μόνο ζέστη. Ζέστη ἀνυπόφορη καὶ τίποτ᾽ ἄλλο. Τὰ μάτια μας μισόκλειναν ἀπ᾽ τὸ δυνατὸ φῶς κι᾽ οἱ ψυχές μας ἦσαν γεμάτες πλήξη κι᾽ ἀπελπισία. Ἔχουμε βαρεθᾹ πιὰ αὐτὸ τὸ μαρτύριο τᾹς κάψας καὶ τᾹς ἄπνοιας. Λαχταροῦμε νὰ φτάσουμε στὸν προορισμό μας. Κι᾽ ἀνησυχοῦμε γιὰ ὅσα χειρότερα μποροῦν νὰ μ὚ς βροῦν καὶ φοβόμαστε πὼς δὲ θὰ μπορέσουμε, στὰ χάλια ποὺ εἴμαστε, νὰ τὰ πολεμήσουμε. Αὔριο-μεθαύριο ὑπολογίζαμε νά ᾽μαστε στὸν Πειραι὚, σύμφωνα μὲ τ᾽ ἀρχικά μας σχέδια. Κι᾽ ὅμως, βρισκόμαστε καταμεσίς τᾹς Μεσογείου, χωρὶς οὔτε τὴ Σαρδηνία νά ᾽χουμε ἰδᾹ ἀκόμα μπροστά μας. Οἱ χάρτες καὶ τὰ βιβλία γι᾽ αὐτὸν τὸ μᾹνα ἀναφέρουν βορειοδυτικούς, κι᾽ ἐμεῖς, ἐκτὸς ἀπὸ μπουνάτσες, ἔχουμε ἀνατολικούς. Στὶς 6 τ᾽ ἀπόγευμα ἦρθε καὶ πάλι ἕνα νότιο ἀεράκι, ποὺ βάσταξε κι᾽ αὐτὸ πέντε ὧρες, ἀφήνοντας κάτι ἀπαίσια κοντὰ κύματα νὰ μ὚ς τραντάζουν ἀλύπητα ὣς τὶς 8 τὸ πρωῒ τᾹς 19 Αὐγούστου, ὁπότε ξανάρθε, ἀπ᾽ τὴν ἀνατολὴ αὐτὴ τὴ φορὰ καὶ πολὺ ἐλαφρό. Στὸν ὠκεανὸ τὴ νιώσαμε τὴ μοναξιὰ κι᾽ ἂς εἴδαμε ἀρκετὰ πλοῖα καὶ μιλήσαμε μὲ ἀρκετὰ ἀπ᾽ αὐτά. Ἐδῶ, στὴ Μεσόγειο, ἀποφύγαμε συστηματικὰ τὴ γραμμή τους, ὅπως καὶ στὸν Ἀτλαντικό, κι᾽ ὅμως ἡ μοναξιά μ὚ς φαίνεται βαρύτερη. Ἴσως γιατὶ περιμέναμε, ἔστω καὶ στὸν ὁρίζοντα, νὰ δοῦμε τὸν καπνό τους.

234

Νὰ φύγη ἀπὸ μέσα μας ἡ ἰδέα πὼς εἴμαστε μόνοι, κατάμονοι, μ᾽ ὅλο θάλασσα γύρω μας. Πόσες φορὲς δὲν γυρίσαμε τὰ μάτια ὁλόγυρα, μὲ τὴν κρυφὴν ἐλπίδα νὰ δοῦμε κανένα κι᾽ ἡ παρουσία του νὰ διαλύση τὴν ἐρημιά μας! Ὅλη ἡ μέρα πέρασε πάλι μὲ καύσωνα, ποὺ κάθε λίγο τὸν διακόπταμε μὲ κανένα γκουβὰ νερό. Τ᾽ ἀπόγευμα ἐλαφρὸ βοριαδάκι μ὚ς δρόσισε λίγο, ὥσπου ἦρθε ἡ πραγματικὴ δροσιὰ τᾹς ἴδιας τᾹς νύχτας, μὲ τὴ διαπεραστικὴν ὑγρασία της. Στὴ βάρδια μου εἶχα ἀνάψει τὸ μεγάλο κλεφτοφάναρο, ἀδιαφορώντας γιὰ τὶς μπαταρίες, τό ᾽δεσα στὰ σύρματα κι᾽ ἄρχισα νὰ διαβάζω, προσπαθώντας νὰ ξεχαστῶ λίγο. Τὴ μονοτονία ἔσπαζε μόνο ποῦ καὶ ποῦ κανένα ξεθυμασμένο κῦμα ἀπὸ πλοῖα ποὺ περνοῦσαν μακριά. Δευ τ έρ α 20 Αὐγούστου, ὥρα 4 καὶ 20´ τὸ πρωΐ. Λεβάντες σ᾽ ὅλη του τὴ δόξα. Τὸ βαρόμετρο ἄρχισε νὰ πέφτη καὶ τὸ ἠθικό μας ν᾽ ἀνεβαίνη. Ἐπὶ τέλους προχωροῦμε. Μπορεῖ νά ᾽ναι ἀντίθετος καὶ δυνατός, ποιὸς ὅμως νοιάζεται! Τουλάχιστο κάτι κάνουμε. Τὰ κύματα μ὚ς μουσκεύουν κάθε τόσο, καθὼς ἡ «Χαρὰ» καρφώνεται ἀπάνω τους μ᾽ ὅλα της τὰ πανιά. Σὲ δυὸ ὧρες εἶχε σηκωθᾹ σχεδὸν θύελλα καὶ τὸ βαρόμετρο εἶχε πέσει στὰ 29° 00´. Στὶς 6 καὶ 30´ ἀποφασίσαμε νὰ χαμηλώσουμε ἱστιοφορία, γιατὶ εἶναι βά235

σανο σωστὸ νὰ φιλάρουμε συνεχῶς τὸ πανί μας καὶ νὰ τὸ καταστρέφουμε. Ἀλλάξαμε καὶ σὲ φλόκο θυέλλης. Τουλάχιστον ἔτσι ἔχουμε πιὸ σταθερὴ ταχύτητα, γεμίζοντας καλὰ τὰ πανιά μας. Μὲ τὸν ἄνεμο ἀριστερά, πήραμε μιὰ μεγάλη βόλτα πρὸς τὴν Ἀφρική. Αὐτὸ βάσταξε ὥσπου νὰ δοῦμε τοὺς γλάρους ποὺ πρόδιναν τὴν προσέγγιση στὶς ἀκτές της. Ὕστερα ἀλλάξαμε μπράτσο πρὸς τὴ Σαρδηνία, ποὺ εἴδαμε τὶς ἀκτές της στὶς 2 καὶ 25´ τ᾽ ἀπόγευμα, μέσα ἀπὸ καταχνιὰ κι᾽ ἀπὸ σύννεφα. Εἴμαστε πολὺ κουρασμένοι ἀπ᾽ τὸ δύσκολο ἀρμένισμα καὶ σκεφτόμαστε πιὰ στὰ σοβαρὰ νὰ πιάσουμε στὸ νότιο λιμάνι της, τὸ Κάλιαρι. Ἄλλωστε εἶχαν τελειώσει καὶ τὰ τσιγάρα κι᾽ αὐτὸ ἔκανε τὴν προσέγγιση ἀπαραίτητη, γιατὶ τὰ νεῦρα ἑνὸς ἀπ᾽ τὸ πλήρωμα εἶχαν ἀρχίσει νὰ ξεσποῦν ἄσχημα. (Ἡ Σοῦ δὲν καπνίζει.) Στὶς 4 καὶ 30´ ἕνα μαγευτικὸ θέαμα παρουσιάστηκε μπρὸς στὰ ἔκθαμβα μάτια μας. Δυνατὴ βροχή, σύννεφο κατάμαυρο, σκέπασε τὶς δυτικὲς ἀκτὲς τοῦ νησιοῦ. Κάπου-κάπου ὁ ἥλιος τρυποῦσε τὰ χρυσωμένα σύννεφα γιὰ νὰ δώσει στὸ τοπίο μιὰν ὄψη παραμυθιοῦ, ἕνα χρῶμα ὀνείρου. Εἶν᾽ ὄμορφη ἡ θάλασσα, ὅταν τὴ βλέπης ἀπ᾽ τὴ στεριά. Ποτὲ ὅμως ἡ γᾹ δὲν εἶναι τόσο ὄμορφη, ὅσο ὅταν τὴ βλέπης ἀπὸ τὴ θάλασσα. Κάτι σὰν κοσμογονία ἦταν μπροστά μας, μιὰ ποιητικὴ ἔκρηξη ἀπὸ ὧρες συντέλειας. Μὲ τὴ βροχὴ χάθηκε καὶ ἡ τελευταία πνοὴ τοῦ 236

λεβάντε. Στὶς 10 τὸ βράδι εἴμαστε δίπλα στὸν Κάβο Τεουλάντο μὲ φοβερὸ μπότζι. Δυὸ-τρεῖς μηχανότρατες βγαίνανε στ᾽ ἀνοιχτὰ μὲ τὸ ἀργό τους πέρασμα, κουβαλώντας πίσω τους τὴν καταστρεπτικὴ σακκούλα ἀπὸ δίχτυ, ἐνῶ χιλιάδες γλάροι στρίγγλιζαν βουτώντας στὸ νερὸ πάνω ἀπ᾽ τὸ φυλακισμένο κιόλας ψάρι. Σὲ λίγο, μὲ ἐλαφρὸ στεριανό, βρισκόμαστε δίπλα στὶς ἀκτὲς τοῦ νησιοῦ, ὅπου καὶ μείναμε ὅλο τὸ βράδι. Βαρειὲς μυρωδιὲς ἀπὸ πλούσια λιβάδια γέμισαν τὰ πνεμόνια μας. Γλυκειὰ πού ᾽ναι ἡ μάννα γᾹς! Ποῦ καὶ ποῦ κανένα γαϊδουράκι ἢ κανένα σκυλὶ σπάει τὴ μονοτονία τᾹς νύχτας ἢ τὴ συμπληρώνει, κάνοντας πιὸ εἰδυλλιακὸ τὸ ἰταλικὸ τοπίο. Τώρα πιά, δίπλα στὴν ἀκτή, ζεστάθηκε λίγο ἡ ψυχή μας – κι᾽ ἂς εἴμαστε ἀκίνητοι. Κατὰ τὶς 3 καὶ 50´ ὁ ἄνεμος ἦρθε ἀπὸ βορειοανατολικά, γιὰ νὰ κάνη δύσκολη τὴν εἴσοδο στὸ λιμάνι, ποὺ ἀπέχει 25 μίλια ἀκόμη. Παρ᾽ ὅλη τὴν κούραση καὶ τὴν ἀνάγκη ἀνεφοδιασμοῦ, σκεφτόμαστε στὰ σοβαρὰ μήπως εἶναι καλύτερα νὰ τραβήξουμε γιὰ τὸ Παλέρμο, 200 μίλια μακρύτερα. Ὣς τὶς 7 τὸ πρωῒ τᾹς 21 Αὐγούστου βρισκόμαστε δίπλα στὸ Σπαρτιβέντο, ἐντελῶς ἀκίνητοι. Τελικά, μ᾽ ἕνα γλυκὸ λεβάντε ποὺ ἦρθε στὶς 11, μὲ σταθερὴ ταχύτητα κι᾽ ἀπόφαση, τραβήξαμε στὰ γεμάτα γιὰ τὸ Κάλιαρι, ὅπου καὶ μπήκαμε στὶς 3 τ᾽ ἀπομεσήμερο. Ἰταλάκια βουτοῦσαν ἀπ᾽ τὸ μῶλο στὴ 237

θάλασσα κι᾽ ἐμεῖς ἐκεῖ γύρω περιμέναμε γιὰ πιλότο. Ὥσπου βαρεθήκαμε περιμένοντας καὶ μόνοι πήγαμε ὣς τὴν παραλία, κάτω ἀπ᾽ τὴν Καπιτανερία, καὶ μὲ τὴ βοήθεια ναυτῶν καὶ ἱστιοπλόων δέσαμε στὸ μῶλο.

238

ΚΑΛΙΑΡΙ – ΙΘΑΚΗ VII Τί γλυκὸ πού ᾽ναι τὸ λιμάνι ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσες μέρες ἐρημι὚ς! Τὰ ἥσυχα νερά του, ἡ θαλπωρή του, τὰ καΐκια ποὺ ξεκουράζουνται τεμπέλικα μὲ τὰ ἐξεταστικά τους μάτια, τὰ ὄκια τους, κοιτάζοντας κάθε νέο ἐπισκέπτη, ὅλα, εἶναι τόσο ὄμορφα! Οἱ ναῦτες, ἀκουμπώντας νωχελικὰ στὴν κουπαστή, μ὚ς ἀντιχαιρετοῦν φιλικά, παρακολουθώντας τὶς μανοῦβρες μας. Μόλις πέσαμε δίπλα, ζήτησα ἕνα τσιγάρο, ποὺ τὸ ρούφηξα ἀπολαυστικά, περιμένοντας τὸ γιατρὸ καὶ τὴν Ἀστυνομία νὰ κάνουν τὸν καθιερωμένο ἔλεγχο τῶν χαρτιῶν καὶ τοῦ σκάφους. Κόσμος, δημοσιογράφοι, φωτορεπόρτερς μαζεύτηκαν ἀμέσως γύρω ἀπ᾽ τὴ «Χαρά». Μερικοὶ ἐνθουσιώδεις ἔλεγαν: «Γκρέκο φόρτε! Γκρέκο φόρτε!» – κι᾽ ἔδειχναν τοὺς μῦς τους, γιὰ νὰ μ὚ς δώσουν νὰ καταλάβουμε τί ἐννοοῦν. Ἐδῶ θά ᾽πρεπε νὰ σημειωθᾹ πὼς καὶ οἱ Ἰταλοί, ἂν καὶ λαὸς ναυτικὸς ὅπως ἐμεῖς, δὲν ἔχουν νὰ ἐπιδείξουν τίποτα στὴν ὠκεανοπορία μικρῶν σκαφῶν. Ἄλλωστε, ἐκτὸς ἀπὸ Γάλλους ποὺ ξεκίνησαν ἀπὸ τὴ Μασσαλία, σ᾽ ὅλη τὴ Μεσόγειο δὲν ὑπάρχει παράδοση τέτοια. Κατὰ κάποιο τρόπο λοιπὸν εἴμαστε οἱ πρῶτοι τᾹς Μέσης καὶ ἈνατολικᾹς Μεσογείου ποὺ περνούσαμε τὸν Ἀτλαντι239

κό, γι᾽ αὐτὸ τοὺς ἔκανε τέτοια ἐντύπωση... Ἕνας νέος, μὲ τὸ ποιητικὸ ὄνομα Ντάντε, ἦρθε μόνος του νὰ μ὚ς βοηθήση, ξέροντας καὶ λίγα ἀγγλικά. Ἦταν κι᾽ αὐτὸς στὴν Ἀμερική, ὅπου ἀρραβωνιάστηκε καὶ τώρα περίμενε τὰ χαρτιά του γιὰ νὰ ξαναπάη. Νομίζω πὼς σ᾽ ἐμ὚ς βρᾹκε τὰ κατάλληλα πρόσωπα νὰ ἐκμυστηρευθᾹ τοὺς καϊμοὺς καὶ τὴν ἀνυπομονησία του. Ἀκόμη ἔχουμε ἀλληλογραφία μαζί του. Τώρα πιὰ γύρισε πίσω στὴν Ἀμερική, ὅπου τ᾽ ὄνειρό του ἐκπληρώθηκε. Ἡ πόλη τοῦ Κάλιαρι ἔχει μιὰν ἀρχοντιὰ ἰδιαίτερη κι᾽ ἕνα χαρακτᾹρα καθαρὰ εὐρωπαϊκᾹς μεγαλούπολης. Τὰ μαυρισμένα ἀπὸ τὰ χρόνια κτίρια τᾹς παραλίας εἶναι ὅλο ζημιὲς καὶ τρύπες ἀπ᾽ τοὺς βομβαρδισμοὺς τῶν συμμαχικῶν ἀεροπλάνων τοῦ τελευταίου πολέμου. Ὅσο καὶ νὰ βιαζόμαστε, ἔπρεπε νὰ σταματοῦμε κάθε λίγο, γιατὶ ἡ Σοῦ ἤθελε νὰ χαζέψη τὶς περίφημες βιτρίνες, γεμάτες ἀπὸ κάθε εἴδους γαλλικὰ καὶ ἰταλικὰ προϊόντα τοῦ καλύτερου γούστου. Εἶναι χαρακτηριστικὴ ἡ ἐλευθερία ποὺ ὑπάρχει στὴν Ἰταλία, ἀντίθετα μὲ τὴ δικτατορικὴ Ἱσπανία. Τὸ βλέπει κανεὶς ἀκόμη καὶ στὸ ντύσιμο τῶν κατοίκων της. Ἄλλοι μὲ γένεια καὶ σόρτς, ἄλλοι μὲ παρδαλὰ ροῦχα κι᾽ οἱ γυναῖκες ὅπως καθεμι὚ς τᾹς ἀρέσει, γυρίζουν ὅλοι ἀδιάφοροι ἢ βιαστικοὶ στὰ γραφικὰ σοκάκια καὶ γεμίζουν τὰ ὑπαίθρια καφενεῖα, ὅπου ἀναρίθμητοι πελάτες παίρνουν τὸν καφὲ ἢ τὸ παγωτό τους κάνοντας 240

φοβερὸ σαματὰ καὶ συζητώντας τὶς ὑποθέσεις τους καὶ τὰ νέα. Πολλοὶ περιηγητὲς ἔρχονται ἐδῶ καὶ κυρίως Γάλλοι ἀπὸ τὴ γειτονικὴ Κορσική. Ἔρχονται μὲ τ᾽ αὐτοκίνητά τους, ποὺ τὰ περνοῦν μὲ τὰ φέρρυ μπότ, ὥστε νά ᾽χουν μαζὶ καὶ... τὸ σπίτι τους. Γιὰ τὴ Σοῦ ἡ ζωὴ τοῦ Κάλιαρι ἦταν ὑπερβολικὰ ἐνδιαφέρουσα. Τ᾽ ἀναρίθμητα ποδήλατα καὶ οἱ βέσπες ἦταν κάτι ἐντελῶς καινούργιο γιὰ κείνη, μαθημένη ὅπως ἦταν στὴ ζωὴ τᾹς Νέας Ὑόρκης, ὅπου τ᾽ αὐτοκίνητο εἶναι τὸ κυριώτερο μέσο ἰδιωτικᾹς μεταφορ὚ς. Τὸ Λιμεναρχεῖο, κάτω ἀπ᾽ τὸ κτίριο τοῦ ὁποίου εἴχαμε πλευρίσει, ἦταν γιὰ μ὚ς «κέντρο πληροφοριῶν». Ἀπὸ κεῖ μ὚ς δίναν τὴν ἀλληλογραφία καὶ τὰ μηνύματα, ποὺ τώρα, ὅσο πλησιάζαμε, ἄρχισαν νὰ μ὚ς ἔρχουνται ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, καθὼς καὶ τὸ μετεωρολογικὸ δελτίο, ποὺ εἰδικὰ σ᾽ αὐτὸ τὸ λιμάνι παίρνουν πάντα οἱ ναυτικοὶ πρὶν ξανοιχτοῦν, ἴσως γιατὶ ὁ σταθμὸς εἶναι τόσο τέλειος καὶ οἱ πληροφορίες τους τόσο ἀκριβεῖς. Ἀδύνατο νὰ μείνουμε πάνω ἀπὸ μιὰ μέρα στὸ Κάλιαρι. Βιαζόμαστε πολύ, γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ τὸ χαροῦμε. Τὸ πρῶτο βράδι κοιμηθήκαμε πολὺ ἀργὰ ἢ μ὚λλον κοιμήθηκα ἀργά. Ἡ Σοῦ πᾹγε γιὰ ὕπνο καὶ γὼ κάθησα στὸ κοκπὶτ νὰ καπνίσω ἕνα τσιγάρο. Ἐκεῖ ἄνοιξα κουβέντα μὲ Ἰταλοὺς καὶ ξένους, ποὺ κάθονταν στὸ πεζούλι τοῦ μώλου δίπλα μας. Ἕνα σωρὸ κουβέντες καὶ πληροφορίες πήγαιναν κι᾽ ἔρχονταν, οἱ περισσότερες μὲ κι241

νήσεις τῶν χεριῶν. Δὲν ἔμεινα ἀπὸ εὐγένεια τόσο ἀργά. Ἦταν ἀνάγκη μου νὰ μιλήσω μὲ κόσμο, νὰ φερθῶ σὰν κοινωνικὸς ἄνθρωπος. Τὸ πρωῒ ξυπνήσαμε ἀπὸ ἕναν καβγὰ στὸ μῶλο. Ἰταλοὶ μάλωναν καὶ μερικοὶ πιὸ εὐέξαπτοι δέρνονταν μεταξύ τους. Δὲν ξέραμε τί συμβαίνει. Στὸ τέλος ἀπὸ κάποιον ἀξιωματικὸ τοῦ Λιμεναρχείου, ποὺ ἤξερε κάπως τ᾽ ἀγγλικά, ἔμαθα τοὺς λόγους. Τὴν προηγούμενη, ὅταν ἐμεῖς λείπαμε στὴν πόλη, ἦρθαν δημοσιογράφοι νὰ μ὚ς πάρουν συνέντευξη. Μιὰ καὶ δὲ μ὚ς βρᾹκαν κι᾽ ὁ χρόνος δὲν τοὺς ἔπαιρνε, πᾹραν φωτογραφίες καὶ κάναν μόνοι τους ἕνα ἄρθρο, ποὺ ἔλεγε τὰ ἑξᾹς: «Στὴν πόλη μας ἔφτασε, προερχόμενον ἐκ Νέας Ὑόρκης, τὸ ἑλληνικὸν σκάφος “Χαρά”. Τὸ μᾹκος του εἶναι... 4 μέτρα καὶ κινητήριο δύναμη ἔχει ἕνα... μοτορίνο. Πανιὰ δὲν ἔχει καθόλου.» Ἦρθαν λοιπὸν οἱ Ἰταλοὶ πρωῒ-πρωΐ, νὰ δοῦν τὸ σκάφος μὲ τὸ μοτορίνο. Τώρα, στὸ λιμάνι, ἤξεραν πὼς δὲν εἴχαμε μηχανή. Οἱ νεοφερμένοι ὅμως τὸ διάβασαν στὶς ἐφημερίδες καὶ δὲ μποροῦσε νά ᾽ναι ψέμα! Συζήτηση στὴ συζήτηση, πιάστηκαν στὰ χέρια! Ὅταν μὲ ρώτησε ἡ Σοῦ γιατί τσακώνονται ἔτσι γιὰ κάτι τόσο ἀσήμαντο, τὸ μόνο ποὺ βρᾹκα νὰ τᾹς πῶ ἦταν πὼς ἁπλῶς... πλησιάζουμε στὴν Ἑλλάδα! Βγαίνοντας ἀπ᾽ τὸ σκάφος, ἕνας καλοντυμένος νέος ποὺ ἦρθε μὲ μιὰ βέσπα μ὚ς πλησίασε, τὴν ὥρα ποὺ Ἰταλοὶ φίλοι καὶ περίεργοι μ὚ς εἶχαν περικυκλώσει.

242

Δούλευε σὲ μιὰ κρατικὴ ὑπηρεσία καὶ ἦταν ἀπὸ πατέρα Ἰταλὸ καὶ μητέρα Ἑλληνίδα. Ὅλο καμάρι λοιπόν, μὲ δυνατὴ φωνή, ὥστε νά ᾽ναι βέβαιος πὼς τὸν ἀκοῦν ὅλοι, μ὚ς εἶπε πώς, ἂν θέλαμε τίποτα, εἶναι πρόθυμος νὰ μ὚ς ἐξυπηρετήση. Τὴν ὥρα ποὺ χωριζόμαστε, μὲ πᾹρε κάπως παράμερα γιὰ νὰ μοῦ πᾹ: «Εἶναι ἀλήθεια πὼς τὸ κάνατε τὸ ταξίδι;...» Κόκκαλο ἐγώ! Περίμενα πὼς στὴν πατρίδα κάποιος ἢ πολλοὶ θ᾽ ἀμφέβαλλαν. Ἐκεῖ ποὺ σ᾽ ἀγαποῦν πιὸ πολύ, ἐκεῖ θὰ δᾹς καὶ πιὸ ἔντονη τὴ δυσπιστία. Εἶναι φθόνος αὐτὸ ἢ μικρότης; Ποτὲ ὅμως δὲν περίμενα πώς, μόλις θά ᾽βρισκα ἕναν “ἔστω καὶ μισὸ” Ἕλληνα, θά ᾽παιρνα καὶ τὴν πρώτη ἀπογοήτευση. Ἡ ἀπάντησή μου ἦταν πὼς ἔτσι λὲν οἱ ἐφημερίδες. Τὸν ἄφησα ἀηδιασμένος, γεμάτος ἀγανάχτηση· κι᾽ ἔφυγα, ἐνῶ ἡ Σοῦ δὲ μποροῦσε νὰ καταλάβη τὸ θυμό μου, ποὺ δὲν ἤθελα ἀπὸ φιλότιμο νὰ τᾹς ἐξηγήσω. Ποῦ νὰ ξέρω πὼς στὴ Θεσσαλονίκη, τὴν πατρίδα μου τὴν ἴδια, μέσ᾽ στὸν Ὅμιλό μου, θὰ βρισκόταν ἄλλος πιὸ πατριώτης, νὰ μοῦ πᾹ κατάμουτρα: «Ὅπως σ᾽ ἔφεραν ρεμούλκα ἀπ᾽ τὸ Τουρκολίμανο ὣς ἐδῶ, ἔτσι λένε πὼς πέρασες καὶ τὸν ὠκεανό!» Κι᾽ ἦταν ναυτικὸς αὐτὸς – ὑποτίθεται. Ἂν ὅμως ἤξερε τὸν ὠκεανὸ μὲ τὸ μεγάλο κῦμα, ἀκόμη καὶ στὴν ἄπνοια, καθὼς καὶ τὴ δυσκολία νὰ πλησιάση ἕνα σκάφος σ᾽ ἄλλο χωρὶς ζημιά, ἀσφαλῶς δὲ θά ᾽λεγε τέτοια βλακεία. Ἡ γλῶσσα του ὅμως ἔτρεξε πρὶν ἀπ᾽ τὸ μυα243

λό του. Ἐμπιστευτικὰ τοῦ εἶπα πὼς δὲν ἤρθαμε ρεμούλκα, ἀλλὰ μ὚ς φόρτωναν πάνω σὲ διάφορα βαπόρια κάθε τόσο καὶ μ὚ς ἄφηναν ἔξω ἀπ᾽ τὰ λιμάνια, γιὰ νὰ μὴν τὸ πάρη χαμπάρι ὁ κόσμος. Γι᾽ αὐτὸ κι᾽ ἀργήσαμε νὰ φτάσουμε. Δὲν τὰ βρίσκαμε πάντα εὔκολα. Μὲ κοίταξε ἐξεταστικά, ψάχνοντας νὰ δᾹ ἂν τὸν κοροϊδεύω ἢ τοῦ λέω ἀλήθεια. Εἶμαι βέβαιος πώς, εἴτε τὸ πίστεψε, εἴτε ὄχι, ἀσφαλῶς θὰ τό ᾽πε πάρα κάτω... Κι᾽ αὐτὸς ὁ ἴδιος ἄνθρωπος, τὴν προηγουμένη, μαζὶ μὲ ὅλους τοὺς ἄλλους ποὺ λένε τὸ ἴδιο, φώναζε «μπράβο, μπράβο»! Τὸ «Γειά σου, παλληκάρι μου, δόξασες τὴν Ἑλλάδα!» τοῦ κουλοχέρη γέρου ψαρ὚, μέσ᾽ ἀπὸ τὸ φτωχό του λατίνι στὸν Πατραϊκὸ κόλπο ἦταν τὸ μεγαλύτερο παράσημο. Τὸ «μπράβο» τοῦ φίλου πᾹρε πίσω τὸ παράσημο. Ὅλη ἡ μέρα πέρασε σὲ ψώνια κι᾽ ἀλληλογραφία. Οἱ τρεῖς μας (μὲ τὸν Ντάντε) τρέχαμε στοὺς δρόμους τοῦ Κάλιαρι μὲ πεπόνια κάτω ἀπὸ τὶς μασχάλες, ψωμιὰ κι᾽ ἕνα σωρὸ πακέτα, ὅλο γέλια καὶ κέφι. Τὰ τσιγάρα, γιὰ μιὰ φορὰ ἀκόμη, μοῦ ᾽δειξαν πόσο κοντὰ στὸν τόπο μου εἴμασταν. Ἦταν μάρκας «Μακεδονία». Πρὶν φύγουμε, βράδι τᾹς 22 Αὐγούστου, πήραμε κι᾽ ἐμεῖς τὶς πληροφορίες μας γιὰ τὸν καιρό. Χαμηλὴ βαρομετρικὴ πίεση. Ἡ Καπιτανερία μ὚ς σύστησε ν᾽ ἀναβάλουμε τὴν ἀναχώρηση, γιατὶ μιὰ θύελλα κατέβαινε ἀπὸ βορειοδυτικὰ πρὸς τὴν κεντρικὴ Μεσό244

γειο. Δηλαδὴ ἡ περιοχή μας θά ᾽ταν μέσ᾽ στὸ πέρασμά της. Μιὰ θύελλα εἶναι κάτι ἄγριο, ἀλλ᾽ αὐτὴ θά ᾽ταν ἀπ᾽ τὴν πρύμη μας καὶ τὴν ἀψηφούσαμε. Τουλάχιστον, ἔστω καὶ ξυλάρμενοι, θὰ πηγαίναμε στὸν προορισμό μας. Κι᾽ ἔτσι, στὶς 10 τὸ βράδι ἀρχίσαμε τὶς προετοιμασίες γι᾽ ἀναχώρηση. Δίπλα μας εἶχε δέσει ἕνα ὡραιότατο γιὼτ κάποιου κόμη Ἰταλοῦ ποὺ γύρισε ἀπὸ ψάρεμα. Πολλὲς καλόγριες φόρτωναν, μὲ τὴ βοήθεια τοῦ πληρώματος, τὰ τεράστια ψάρια σὲ καροτσάκια, ποὺ θὰ πήγαιναν σὲ ὀρφανοτροφεῖα κι᾽ ἄλλα ἱδρύματα. Μάθαμε πὼς ὁ φιλάνθρωπος αὐτὸς εὐγενὴς πάντα ἔτσι διέθετε τὸ θήραμα τοῦ κυνηγιοῦ του. Περάσαμε λοιπὸν ἕναν κάβο στὸ γιὼτ καί, μόλις σηκώσαμε πανί, μ὚ς τράβηξαν ἀπ᾽ τὴν πλώρη τους πρὸς τ᾽ ἀνοιχτά, ὥστε νὰ μὴν ξεσύρουμε καὶ χτυπήσουμε σὲ κανένα ἄλλο σκάφος δίπλα μας. Ὁ κάβος ρίχτηκε στὸ νερὸ κι᾽ ὁ κόμης μὲ τοὺς ἄλλους εὐγενεῖς φίλους του ἦρθαν στὴ γέφυρα νὰ μ὚ς ποῦν «Μπὸν βουαγιάζ». Μὲ τὸ φρέσκο ἤδη ΝΔ ἀεράκι κι᾽ ἀστραπὲς στὸ βορρ὚, γρήγορα περνούσαμε, μὲ μαΐστρα μόνο, τὸ μῶλο, ὅπου μ὚ς περίμεναν ἀργά, στὶς 11.10´, πολλοὶ Ἰταλοὶ ναυτικοὶ καὶ περίεργοι, νὰ μ὚ς ποῦν τὸ τελευταῖο «ἀριβεντέρτσι» καὶ νὰ μ὚ς εὐχηθοῦν καλὸ κατευόδιο. Τοὺς ἀπαντήσαμε μὲ μόρς, εὐχαριστώντας γιὰ τὴ φιλοξενία. Σύμφωνα μὲ τηλεγράφημα ποὺ εἶχα στείλει ἤδη 245

στὴν ΕΘΕ, σ᾽ ἀπάντηση δικοῦ της, τραβούσαμε κατ᾽ εὐθεῖαν πιὰ γιὰ τὴν Ἰθάκη, ὅπου θὰ πρωτοπατούσαμε χῶμα ἑλληνικό. Στὸ Παλέρμο, μόνο ἂν ἦταν ἀνάγκη θὰ σταματούσαμε. Ἦταν ἡ τρίτη φορὰ ποὺ ἄλλαζε τὸ σχέδιο στὴ Μεσόγειο. Ἀπ᾽ τὸ Γιβραλτὰρ πηγαίναμε στὴ Μαγιόρκα καὶ καταλήξαμε στὴν Καρθαγένη, μίλια πίσω. Ἀπ᾽ τὴν Καρθαγένη τραβήξαμε γιὰ τὸ Παλέρμο καὶ πιάσαμε στὸ Κάλιαρι. Τώρα, ἀντὶ γιὰ τὸ Παλέρμο, βάλαμε προορισμό μας τὴν Ἰθάκη. Παρ᾽ ὅλες τὶς ἀνησυχαστικὲς πληροφορίες ἀπὸ εἰδικοὺς καὶ βιβλία γιὰ τὰ ρεύματα τᾹς Μεσογείου, ἀντὶ νὰ περάσουμε τὰ νότια τᾹς Σικελίας, ἀποφεύγοντάς τα, εἴμαστε ἀποφασισμένοι νὰ τολμήσουμε τὸ πέρασμά τους. Νὰ περάσουμε ἀπὸ τὴ Σκύλλα καὶ τὴ Χάρυβδη. Θέλαμε καὶ μεῖς νὰ ζήσουμε τὶς ἴδιες ἀγωνιώδεις στιγμὲς μὲ τὸν Ὀδυσσέα. Νὰ περάσουμε καὶ μεῖς, μὲ πανιὰ μόνο, ἀπ᾽ τὸ στενὸ ποὺ οἱ ναυτικοί, ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους χρόνους ὣς σήμερα, θεωροῦν ὡς ἕνα ἀπ᾽ τὰ πιὸ δύσκολα κι᾽ ἐπικίνδυνα θαλάσσια σταυροδρόμια. Ἔτσι ποὺ τρέχαμε πρὸς τὴν ἀνατολικὴ ἔξοδο τοῦ κόλπου τᾹς Σαρδηνίας, κάθε τόσο ρίχναμε μιὰ ματιὰ πίσω, μαγνητισμένοι ἀπὸ τὸ θέαμα ποὺ οἱ ἀστραπὲς καὶ τὰ βαρειὰ κομματιασμένα σύννεφα ξεδίπλωναν μπρὸς στὰ ἔκθαμβα μάτια μας. Μὲ τοὺς λόφους γύρω, τὰ ψηλὰ κτίρια καὶ τὴ βραδινή της ἐρημιά, ἡ πόλη θύμιζε τὸν πίνακα τοῦ Γκρέκο «Τὸ Τολέδο μὲ κα246

ταιγίδα». Ἦταν κάτι τὸ ἐπιβλητικὸ καὶ ἀφάνταστα ὡραῖο στὴν ἀγριάδα του. Σὲ τρισήμισυ ὧρες κιόλας, στὶς 2 καὶ 45´ τᾹς Πέμπτης, 23 Αὐγούστου, εἴχαμε δίπλα μας τὸ φάρο τοῦ νησιοῦ Ντέι Κάβολι. Σὲ τρισήμισυ ὧρες εἴχαμε καλύψει ἀπόσταση 22 μιλίων μόνο μὲ μαΐστρα. Τὸ σκαφάκι μας ἔτρεχε γοργά. Βιαζόταν κι᾽ αὐτὸ ν᾽ ἀγγίξη μὲ τὴν καρίνα του ἢ τὴν πλώρη του αὐτὸ ποὺ κι᾽ ἐμεῖς τόσο λαχταρούσαμε νὰ πατήσουμε. Χῶμα ἑλληνικό! Μὲ σπηλιάδες ὁ ἄνεμος κατεβαίνει ὁρμητικὸς ἀπὸ ΒΔ καὶ βόρεια. Πιάνει τὰ 25 μὲ 30 μίλια τὴν ὥρα. Μόλις ἀφήσαμε πίσω μας τὸν τελευταῖο κάβο τᾹς Σαρδηνίας, ἀλλάξαμε πορεία, ὥστε νὰ ψηλώσουμε πάλι γιὰ κάθε ἐνδεχόμενο. Ὅσο ἀπομακρυνόμαστε ἀπ᾽ τὴν ἀκτή, τόσο τὰ κύματα ἄρχισαν νὰ γιγαντώνουν. Τὸ τιμόνεμα ἦταν δύσκολο ὅσο ποτὲ καὶ χρειαζόταν μεγάλη ὑπερένταση, γιὰ νὰ μὴ μ὚ς ἔρθη φύλλο τὸ πανὶ καὶ μὲ τὸ βίαιο τράνταγμα τᾹς μάτσας πάθουμε καμιὰ ζημιὰ ἀνεπανόρθωτη. Ἡ νύχτα ἦταν ἄγρια, μὲ τὶς ἀστραπὲς νὰ φωτίζουν ἀπαίσια τὰ πιὸ ἀγριεμένα κύματα μὲ τοὺς ἀναρίθμητους ἀφρούς. Νερὸ μ὚ς μούσκευε κάθε τόσο, ποὺ χτυποῦσε ἀλύπητα τὴ «Χαρὰ» στὸ γοφό. Τί μ὚ς ἔνοιαζε ὅμως! Ἀπόψε κρυώνουμε. Αὔριο ὁ ἥλιος θὰ μ὚ς ζεστάνη ξανά. Σὰν τὰ σπουργίτια, ποὺ μὲ τὸ βοριὰ τρέμουν καὶ μὲ τὸν ἥλιο θ᾽ ἀρχίσουν τὸ τρελλό τους 247

εὐτυχισμένο τιτίβισμα. Πηγαίναμε στὸν προορισμό μας! Κι᾽ αὐτὸ ἔφτανε νὰ μ὚ς παρηγορήση ἀπ᾽ τὴν ταλαιπωρία τᾹς στιγμᾹς. Στὶς 8 τὸ πρωῒ τᾹς ἴδιας μέρας τὸ βαρόμετρο ἄρχισε νὰ πέφτη περισσότερο. Ἔφτασε στὰ 29° 86´. Φαίνεται πὼς τὸ κέντρο τᾹς θύελλας εἶναι πιὰ κοντά μας, γιατὶ ὁ ἄνεμος γύρισε Δ-ΒΔ. Ἡ ταχύτητά μας ἦταν καταπληκτική. Ἀπὸ ὑπολογισμοὺς καὶ τὴν παρκέτα βγάλαμε τὸ συμπέρασμα πὼς καλύψαμε ἤδη τὸ ½ τᾹς ἀποστάσεως ὣς τὴ Σικελία, ἂν καὶ σὲ ψηλότερο κάπως πλάτος. Ὣς τὸ μεσημέρι δὲν ἔχασε ὁ ἄνεμος τὴν ἔντασή του, ὡστόσο εἶχε γυρίσει σὲ δυτικὸ καὶ τὸ βαρόμετρο στάθηκε στὰ 29° 86´. Ἡ ταραγμένη θάλασσα μὲ τὰ ἐπικίνδυνα θεόρατα κύματα ἔκανε φοβερὰ δύσκολο τὸ ἀρμένισμα μὲ τὴ μαΐστρα. Ἀλλάξαμε σὲ τζένοα, γιατὶ τουλάχιστο δὲ θά ᾽χαμε ἔτσι τὴ μάτσα νὰ τινάζεται ἀπειλητικὰ πάνω ἀπὸ τὰ κεφάλια μας. Μ᾽ αὐτὸ τὸ πανὶ τὸ σκάφος πήγαινε πολὺ καλύτερα καὶ δὲ χρειάζονταν ἀπὸ μέρους μας τόση προσοχή. Τὸ μόνο ποὺ φροντίζαμε ἦταν νὰ μὴ σκάσουν κύματα πάνω μας. Ἀλλάξαμε καὶ πορεία, μὲ κατεύθυνση τώρα πιὰ πρὸς τὴ Σικελία. Ἀρκετὰ εἴχαμε ἤδη ψηλώσει. Στὶς 6 τ᾽ ἀπόγευμα βρισκόμαστε, μὲ ὑπολογισμούς, στὰ μισὰ μεταξὺ Σαρδηνίας καὶ Σικελίας. Κι᾽ ἦρθε τ᾽ ἀπαίσιο βράδι μ᾽ ἕναν οὐρανὸ ποὺ ἀποφεύγαμε νὰ τὸν κοιτάξουμε. Τόσο φρικιαστικὸς ἦταν.

248

Κάτι χειρότερο περιμέναμε νὰ ᾽ρθᾹ, κι᾽ ἐλπίζαμε πὼς κάνουμε λάθος. Εἴμαστε ἀρκετὰ κουρασμένοι κι᾽ ἂς κάναμε μόνο 24 ὧρες ταξίδι. Δὲν εἶναι τὸ μικρὸ αὐτὸ διάστημα ποὺ μ὚ς κούρασε. Εἶναι τὰ 5.000 μίλια ποὺ ἀφήσαμε πίσω μας, ἀπ᾽ τὴ Νέα Ὑόρκη ὣς ἐδῶ. Εἶναι ἡ Μεσόγειος μὲ τὶς ἀπότομες ἀλλαγές της καὶ τὶς ἄπνοιες, ποὺ ἐξάντλησε τὶς δυνάμεις μας. Δυὸ ὁλόκληρες ὧρες βάσταξε αὐτὴ ἡ ἀναμονή, ὥσπου τὸ κακὸ ξέσπασε. Ἠλεκτρικὴ θύελλα ἀπ᾽ τὸ βοριά. Πρόλαβα νὰ κατεβάσω τὴ τζένοα καὶ σὲ λίγο, ὅταν ἡ πρώτη μανία πέρασε, ἀνέβασα φλόκο θυέλλης. Ἡ θάλασσα βράζει γύρω μας κι᾽ οἱ ἄσπροι ἀφροί της γυαλοκοποῦν ἀπίθανα, καθὼς ἔρχονται σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ βαρὺ μολυβένιο οὐρανό. Τὸ σκαντζάρισμα τῶν πανιῶν ἦταν πιὸ δύσκολο ἀκόμη. Μέσ᾽ στὸ πηχτὸ σκοτάδι, πάνω στὴν κάτασπρη κουβέρτα τᾹς πλώρης, διέκρινα ἕνα σκοῦρο ὑγρό, ποὺ τὸ νόμισα γιὰ αἷμα ἀπὸ κάποιο χτυπημένο στὰ ξάρτια μας γλάρο καὶ προσπαθοῦσα νὰ μὴ λερωθοῦν τὰ πανιά. Μὲ τὰ μάτια τᾹς μέρας ὅμως ἀποδείχτηκε πὼς ἦταν μελάνι. Ἕνα τόσο δὰ μικρὸ καλαμαράκι, ἀποφεύγοντας ἴσως τὸ κυνηγητὸ κανενὸς δελφινιοῦ, πήδησε ξέφρενο στὸ σκάφος, ὅπου τίναξε τὸ μελάνι του καὶ παρέδωσε τὸ πνεῦμα. Μ὚ς βγᾹκε ἡ πίστη ὥσπου νὰ καθαρίσουμε τὸ πανὶ τᾹς κουβέρτας. Ἡ σαπουνάδα ἔκανε τὴ δουλειὰ ὅσο γίνεται καλύτερα. Στὶς 10.30´ ἡ θύελλα ἦταν σ᾽ ὅλη τὴ δόξα της, μὲ 249

ταχύτητα ἀνέμων τουλάχιστο 45 κόμβων. Ἀναγκάστηκα νὰ κατεβάσω καὶ τὸ μαντηλάκι αὐτό, τὸ φλόκο θυέλλης, γιατὶ ἀσφαλῶς θὰ τὸν χάναμε. Ξυλάρμενοι εἴμαστε, κι᾽ ὅμως ἡ «Χαρὰ» πήγαινε μὲ δυὸδυόμισυ κόμβους. Τὸ νερὸ πολὺ πιὸ συχνὰ τώρα πηδοῦσε στὸ σκάφος. Κάθε μισὴ ὥρα χρειαζόταν γερὸ πομπάρισμα, ὥστε νὰ μὴ φορτώση τὸ σκάφος ἐπικίνδυνα. Ἡ ἀγριάδα αὐτᾹς τᾹς νύχτας ἦταν ἀπερίγραπτη. Οὔτε φώσφορο, οὔτε φεγγάρι. Μόνο ποῦ καὶ ποῦ διαβολικὲς ἀστραπὲς ἔσχιζαν τ᾽ ἀπαίσια σκοτάδια. Πάντα ὅμως ἡ σκέψη πὼς δὲ βγαίνουμε ἀπ᾽ τὴν πορεία μας, βοηθοῦσε νὰ κρατηθᾹ τὸ ἠθικό μας ψηλά. Κι᾽ αὐτὴν τὴ φορὰ τουλάχιστο ξέρουμε ποῦ βρισκόμαστε. Δὲν κινδυνεύουμε ἀπὸ ἀκτή. Ἔχουμε ἀκόμη δρόμο μπροστά μας καὶ σχετικὴ ἐλευθερία κινήσεων. Κι᾽ ἂν ἡ θύελλα βαστάξη μέρες, ἔχουμε πόρτα νὰ γλυτώσουμε: Τὰ στενὰ τᾹς Μεσσήνης. Μποροῦμε ἀκόμα νὰ χωθοῦμε καὶ στὸ λιμάνι τᾹς ἴδιας τᾹς Μεσσήνης. Ὅλα π὚ν καλὰ κι᾽ ἂς οὐρλιάζη ὅσο θέλει τὸ μανιασμένο θεριὸ κι᾽ ἂς ξερν὚ τὴν ἁρμύρα του ἀπάνω μας. Ἐμεῖς κάνουμε κανονικὰ τὴ βάρδια μας, ἀλλάζουμε κάθε τόσο τὰ βρεμένα ροῦχα μας μὲ στεγνὰ καὶ περιμένουμε, λίγο ἀνήσυχοι βέβαια, τί θὰ δείξη ἡ μέρα. Παρασκευή, 24 Αὐγούστου. Ὁ ἄνεμος φυσ὚ ἀκόμη μὲ 50 μίλια καμιὰ φορά. Ἡ θάλασσα εἶναι ἄσπρη ἀπ᾽ ἄκρη σ᾽ ἄκρη, μὲ ἀνάκατα τεράστια κύμα250

τα. Ὡστόσο τὸ βαρόμετρο ἄρχισε ν᾽ ἀνεβαίνη κι᾽ ὁ οὐρανὸς νὰ παίρνη τὴν καλωσυνάτη μορφή του. Τὸ πιὸ ὄμορφο καθάριο γαλάζιο χρῶμα. Λίγο πρὶν τὸ μεσημέρι, ἀφοῦ ὁ ἄνεμος ἔσπασε κάπως καὶ τὰ κύματα πᾹραν πάλι λογικὴ μορφή, σηκώσαμε φλόκο θυέλλης. Στὶς 2 καὶ 10´ ξεπρόβαλαν δεξιὰ ἀπ᾽ τὴν πλώρη μας οἱ δυτικὲς ἀκτὲς τᾹς Σικελίας, κι᾽ ἀμέσως ἀντικαταστήσαμε τὸ φλόκο θυέλλης μὲ τὴ τζένοα. Ἴσως ἐξ αἰτίας τᾹς ἀλλαγᾹς βυθοῦ μὲ τὸ πλησίασμα ἀκτᾹς, τὰ κύματα ἔγιναν ξαφνικὰ πολὺ ἀνώμαλα καὶ δύσκολα γι᾽ ἀρμένισμα. Μὲ τὸ πέρασμα τᾹς μέρας ξεθύμανε τελείως κι᾽ ἡ κακοκαιρία. Τώρα πιά, μὲ τὸ ζόρι, προχωροῦμε πρὸς τὸ Παλέρμο, ὅπου βρεθήκαμε τὰ μεσάνυχτα δυὸ-τρία μίλια ἀνοιχτά του. Μὲ τὴν ἀκτὴ δίπλα μας καὶ τὰ χαρούμενα φωτάκια τῶν χωριῶν του χτισμένα πάνω στὶς κατηφορικὲς πλαγιές, τὸ τοπίο ἔγινε ἐντελῶς εἰδυλλιακὸ καὶ ἤρεμο. Τὰ χαράματα τᾹς ἑπομένης βρισκόμαστε ἔξω ἀπ᾽ τὸ Τέρμινι, ἀκίνητοι· κι᾽ ἐκεῖ περιμέναμε σχεδὸν ὅλο τὸ πρωϊνό, πότε μὲ τὰ πανιὰ νὰ γδέρνουνται ἀλύπητα στὰ ξάρτια καὶ πότε ξυλάρμενοι τελείως, γιὰ νὰ τὰ σώσουμε. Γιὰ πρώτη φορὰ εἴδαμε καὶ στὸ πανὶ καὶ στὴ τζένοα ξηλωμένες ραφές. Στὶς 10 μ὚ς ἦρθε κάτι ἀπ᾽ τὸ βοριά, πού, ἂν κι᾽ ἔμεινε σταθερὸ σὲ ἔνταση ὅλη μέρα, γρήγορα γύρισε σὲ Α-ΒΑ, ὁπόταν ἄρχισε καὶ πάλι τὸ παλιὸ βιολὶ μὲ τὰ κοντοβόλτια. Εὐτυχῶς ποὺ ἡ αὔρα εἶναι ἀντίθετη, γιατὶ ὁ αὐγουστιάτικος ἥλιος ψήνει τὴν κουβέρτα 251

κάνοντας τὴν καμπίνα πολὺ ζεστὴ γι᾽ ἀνάπαυση. Τὸ βραδινὸ ἦρθε πάλι μὲ μπουνάτσα καὶ κοντὸ κῦμα. Κατὰ τὶς 10 μόνο μ὚ς βρᾹκε ἕνα ὡραῖο στεριανό, γιὰ ν᾽ ἀφήσουμε τὴν Καρόνια πίσω μας. Ὣς τὰ μεσάνυχτα ὅμως ξεψύχησε κι᾽ αὐτό. Κυ ρ ι ακή, 26 Α ὐγούστου.

7.10´. Λεβάντες. Περίφημη μέρα. Ἀλλὰ ὁ ἄνεμος

ἔφερε κάτι κοφτὰ κοντὰ κύματα καὶ ἡ ἔντασή του δὲ μ὚ς βοηθ὚ καὶ πολὺ νὰ τὰ ὑπερνικήσουμε. Διόπτευση πήραμε ἀπ᾽ τὸ νησὶ Στρόμπολι καὶ Ἀλικούδι. Πλησιάζουμε τὸν Κάβο ντ᾽ Ὀρλάντο τᾹς Σικελίας. Κατὰ τὸ μεσημέρι φρεσκάρησε λίγο, πάντα ἀπ᾽ τὸ λεβάντε, κι᾽ ἔτσι, πότε πρὸς τὸ νησὶ-ἡφαίστειο, πότε πρὸς τὴ Σικελία, μὲ κοντοβόλτια ἀλλὰ σταθερά, προσεγγίζουμε στὰ στενά. Ξεθυμασμένα πράματα ὅμως. Φαίνεται πὼς ὅλος αὐτὸς ὁ ἀέρας ποὺ μ὚ς παρέλαβε στὸ Κάλιαρι, ἔφυγε γιὰ νὰ μὴν ἀφήση πιὰ τίποτα. Ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα κοπανούσαμε σ᾽ ἕνα κοντὸ ἀνατολικὸ κῦμα χωρὶς δύναμη. Σχεδὸν συνεχῶς στὸ ἴδιο μέρος βρισκόμαστε. Στὶς 3 καὶ 20´, δίπλα στὸ νησὶ-ἡφαίστειο, πέρασε πηγαίνοντας δυτικὰ τὸ πετρελαιοφόρο «Τάνκερ Ἔμπρες» ἀπ᾽ τὸ Ὄσλο. Μ὚ς ἔφερε γούρι· γιατὶ σὲ μισὴ ὥρα ὁ ἄνεμος δυνάμωσε ἀρκετὰ καὶ καλύψαμε ἀρκετὴ ἀπόσταση. Πόσο ὅμως βάσταξε κι᾽ αὐτό; Οἱ ἀλλεπάλληλες ἀλλαγὲς τοῦ ἀνέμου κι᾽ οἱ 252

ἄπνοιες σπάζουν τελείως τὰ νεῦρα μας. Κάθε φορὰ ποὺ πάει νὰ μ὚ς ἔρθη πρίμος, πέφτει τόσο, ποὺ τελικὰ ἀναγκαζόμαστε νὰ κατεβάσουμε ὅλα τὰ πανιά. Στὸ βάθος ξεπροβάλλει μὲ τὴν ἐπιβλητικὴ σιλουέτα της, μεγαλοπρεπέστατη, ἡ Αἴτνα. Δυτικά, σ᾽ ἕνα φόντο ἀπὸ ρευστὰ ἐναλλασσόμενα χρώματα, βλέπουμε νὰ περν὚, κοντὰ στὶς ἀκτὲς τᾹς Σικελίας, τὸ «Σατούρνια». Θυμηθήκαμε πάλι τὸ «Ἀντρέα Ντόρια», ποὺ ἴσως τώρα τὸ «Σατούρνια» πᾹρε τὴ θέση του στὰ ὑπερπόντια ταξίδια. Στὶς 8 μ὚ς ἦρθε βόρειο ἀεράκι καὶ τὰ μεσάνυχτα πλησιάζαμε τὸν Κάβο Πελόρο μὲ ἐξασθενοῦντα... νότιο. Ἀπὸ τὸ ἀπομεσήμερο τᾹς ΠαρασκευᾹς ποὺ εἴδαμε τὴ Σικελία ὣς τώρα ποὺ φτάνουμε στὸ τέλος της, κάναμε περίπου 60 ὧρες. 60 ὧρες γιὰ 150 μίλια! Τρεῖς μέρες, γιὰ μιὰν ἀπόσταση ποὺ στὸν ὠκεανὸ θὰ τὴν εἴχαμε διανύσει σὲ μιὰ μέρα! Δευ τ έρ α, 27 Α ὐγούστου. Στὶς 4 τὰ χαράματα, ἀπὸ ἕναν ξάστερο πεντακάθαρο οὐρανό, σηκώθηκε ἀπὸ τὰ Ν-ΝΑ ἕνα ντουμάνι ἀπὸ σκόνη. Κατεβάσαμε τὴ μαΐστρα, ἐλπίζοντας πὼς μόνο μὲ φλόκο θὰ κατορθώναμε τὸ πέρασμα τῶν στενῶν. Ἦταν βλακεία! Πρῶτ᾽ ἀπ᾽ ὅλα ὁ ἄνεμος ἦταν ἀντίθετος καὶ θά ᾽χαμε νὰ παλέψουμε μὲ φοβερὰ ρεύματα. Ὕστερα εἶναι τὰ πλοῖα, ποὺ συνεχῶς ἀνεβοκατεβαίνουν. Ἀλλὰ κι᾽ ἂν ὑποτεθᾹ πὼς τελικὰ 253

κατορθώναμε νὰ φτάσουμε στὴ νότια ἔξοδο, πῶς θὰ συνεχίζαμε μὲ τέτοια θεομηνία καὶ μὲ τέτοια τεράστια κύματα, ποὺ θὰ μ὚ς ἔβρισκαν στ᾽ ἀνοιχτὰ μόλις ξεμυτίζαμε; Τὴν ὥρα ὅμως αὐτή, ἀποκαρδιωμένοι ἀπὸ τὶς προηγούμενες ἄπνοιες, εἴχαμε τὴ λαχτάρα νὰ δοκιμάσουμε τὴ νέα περιπέτεια γεμάτοι περιέργεια κι᾽ ἔξαψη. Ἔτσι, νομίζω, ἡ βλακεία μας συγχωρεῖται, μιὰ κι᾽ ἄλλωστε ἐγκαίρως τὴν καταλάβαμε. Κατεβάσαμε λοιπὸν καὶ τὸ φλόκο καὶ μείναμε πίσω ἀπ᾽ τὸν Κάβο Πελόρο ξυλάρμενοι, μὲ τὸ μικρὸ σχετικὰ κῦμα καὶ τὸν ἀέρα στὴ μπάντα, περιμένοντας νὰ φέξη καλὰ καὶ νὰ καλμάρη ὁ καιρός. Ὁ μετεωρολογικὸς σταθμὸς ἔξω εἶχε ἀναμμένα τὰ εἰδικὰ φῶτα του, ποὺ σήμαιναν θύελλα. Ἐν τῷ μεταξὺ τὰ βαπόρια, μὲ μεγάλη προσοχὴ καὶ ἐλαττωμένη αἰσθητὰ τὴν ταχύτητά τους, μπαινόβγαιναν καὶ περνοῦσαν ἀρκετὰ κοντά μας. Ὁ δυνατὸς ἀέρας δὲν ἐμπόδιζε τοὺς Ἰταλοὺς νὰ πανηγυρίζουν. Ὣς τὰ χαράματα βάσταξε τὸ πανηγύρι τῶν φωτοβολίδων, ποὺ μὲ τὶς πολύχρωμες ἐκρήξεις τους φώτιζαν σά διαβολικὲς ἀστραπὲς τὸν οὐρανό. Κάποιον ἅγιο θὰ γιόρταζαν ἢ κάποια ἐπέτειο. Βρήκαμε καιρὸ καὶ γιὰ λίγον ὕπνο, ἔτσι ποὺ κάπως ἥσυχα κουρνιάσαμε στὰ σταβέντο τοῦ νησιοῦ. Μὲ τὸ πρῶτο φῶς τᾹς μέρας καὶ τὸ ξεθύμασμα τᾹς νοτι὚ς, σηκώσαμε πανιὰ ἀνυπόμονοι κι᾽ ἕτοιμοι γιὰ τὸ πέρασμα. Ἕνα λατίνι μπροστά μας δὲ μ὚ς ἔδωσε καθόλου κουράγιο. Ἀφοῦ ἔκανε μιὰ μακρυὰ βόλτα ὣς 254

τὴν ἄλλη ὄχθη, τὴν ἰταλική, ξανάρχονταν τώρα παρασυρμένο ἀπ᾽ τὰ ρεύματα στὸ μέρος ἀπ᾽ ὅπου ξεκίνησε. Ἴσως ἐμ὚ς, μὲ τὴ βαθειὰ τᾹς καρίνας, νὰ μὴ μ὚ς ξεπέση τόσο. Πήραμε κι᾽ ἐμεῖς πρῶτα τὴ βόλτα μας πρὸς τὴν Ἰταλία. Δὲ γινόταν ἀλλιῶς μὲ τὸ νότιο ἄνεμο, ποὺ ἦταν τόσο λιγοστός, ὥστε νὰ μ὚ς δώση κάθε εὐκαιρία νὰ χαζέψουμε μὲ τὴν ἡσυχία μας ὅλα γύρω. Στὴ φαντασία μου, ἀπὸ τὰ παιδικά μου χρόνια, μοῦ ᾽μενε ἡ ἐντύπωση πὼς τὸ τοπίο θά ᾽πρεπε νά ᾽ναι ἄγριο. Ἴσως σ᾽ αὐτὸ βοήθησαν τὰ παθήματα τοῦ Ὀδυσσέα μὲ τὴ Σκύλλα καὶ τὴ Χάρυβδη, τὰ τρομερὰ θηρία, ποὺ ἀκόμα καὶ στοὺς σημερινοὺς χρόνους διατηροῦν τὰ ἴδια ὀνόματα. Αὐτὸ πού ᾽βλεπα τώρα μπροστά μου ἦταν ἕνα ἥσυχο, ὅλο γλύκα κι᾽ ὀμορφιὰ τοπίο. Ἡ θάλασσα ἦταν γαλήνια, μόνο ποῦ καὶ ποῦ βλέπαμε σκούρους λεκέδες πάνω στὴν ἐπιφάνεια, σὰν ἀπὸ κοπάδι σαρδέλλας ποὺ ξενερίζει ἢ στρίμμα ἀνέμου. Κι᾽ ὅμως δὲν εἶναι παρὰ ρεύματα καὶ μικροδίνες. Ἴσως μὲ κακοκαιρία τὸ τοπίο θὰ πλησίαζε πιὸ πολὺ τὶς παιδικές μου ἐντυπώσεις. Ἡ Σκύλλα ἔμεινε πίσω μας, μακρυά. Μ὚ς ἄφησε νὰ περάσουμε ἀνενόχλητα. Ἡ ἀχνὴ μέσ᾽ στο ὑγρὸ ἀκόμη πρωϊνὸ σιλουέτα της δείχνει πὼς ἀναπαύεται πάνω στὰ γαληνεμένα νερά, ἀδιάφορη γιὰ μ὚ς ἢ κουρασμένη ἀπ᾽ τὴν κακή της δράση. Τὸ πλοῖο «Ἀντάρες» πέρασε ἀνάμεσά μας, γιὰ νὰ 255

μ὚ς κρύψη γιὰ λίγο τὴ θέα της καὶ νὰ μ὚ς φέρη στὴν πραγματικότητα. Πλησιάσαμε τόσο κοντὰ στὴν ἰταλικὴ ἀκτή, ποὺ ἔφτανε νὰ σηκώσουμε τὰ μάτια ψηλὰ γιὰ νὰ δοῦμε τὸ σιδηρόδρομο ποὺ σφύριζε διαπεραστικὰ στὸ ἥσυχο πρωϊνό. Παλιὰ κτίρια καὶ τείχη (ἴσως ρωμαϊκά, ἴσως μεσαιωνικὰ) ἔδειχναν πόση παράδοση κρύβει αὐτὸς ὁ τόπος. Ἕνα καλώδιο πάνω, ψηλά μας, ἑνώνει τὴ χερσόνησο μὲ τὴ Σικελία. Πρέπει νά ᾽ναι γιὰ ἠλεκτρισμό. Ὁ τεράστιος πύργος στὴ σικελικὴ ἀκτὴ τὸ κρατάει ψηλά, πολύ, τόσο ποὺ καὶ τὰ μεγαλύτερα ἀκόμη πλοῖα περνοῦν ἀπὸ κάτω ἀνενόχλητα. Στὴν ἄλλη μας βόλτα, πρὸς τὴν ἀκτὴ τᾹς Σικελίας, περάσαμε πάνω ἀπὸ τὸ σημεῖο ὅπου οἱ χάρτες μ᾽ ἕνα μικρὸ κύκλο λένε: «Χάρυβδις». Λίγο πιὸ ἔντονοι λεκέδες πάνω στὰ ἥσυχα νερὰ δείχνουν τὴ θέση της. Οἱ ψαράδες, δίπλα στὰ πολύχρωμα γραφικά τους σπιτάκια, ἔχουν τραβηγμένα καὶ τὰ ὄμορφα περιποιημένα τους σκάφη. Νά ποὺ περνούσαμε πάνω ἀπ᾽ τ᾽ ἀνήμερο θεριό, τὸ δεύτερο καὶ χειρότερο, χωρὶς νὰ μ὚ς πειράξη. Μ὚ς εὐνοοῦσαν οἱ θεοὶ ἢ τὰ τέρατα χορτασμένα ξεκουράζονταν κάτω ἀπ᾽ τὸ δυνατὸ ἥλιο; Ὑπάρχει μιὰ συνήθεια στὰ στενὰ τᾹς Μεσσήνης, ποὺ βαστάει ἀπὸ παλιὰ χρόνια. Ἐπιβάτες ἢ πληρώματα βαποριῶν μέσα σὲ μπουκάλια βάζουν ἕνα γράμμα γι᾽ ἀγαπητὰ πρόσωπα καὶ τὰ σφραγίζουν καλά, ἀφοῦ προηγουμένως ρίξουν καὶ δυὸ-τρία τσιγάρα μέσα 256

γιὰ τὸν κόπο τοῦ ψαρ὚ ποὺ θὰ τὰ μαζέψη καὶ θὰ ταχυδρομήση τὸ γράμμα ὁπωσδήποτε στὸν προορισμό του. Εἶναι γνωστὴ ἡ προθυμία κι᾽ ἡ τιμιότητα τῶν Ἰταλῶν ναυτικῶν τᾹς Μεσσήνης, ποὺ πάντα χωρὶς παράλειψη θὰ κάνουν τὸ καθᾹκον τους, ἔστω κι᾽ ἂν δὲ βάλει τίποτ᾽ ἄλλο κανεὶς στὸ μπουκάλι ὡς ἀμοιβή. Εἶναι παράδοση κι᾽ ἔθιμο γι᾽ αὐτούς. Μόλις ξεκαθαρίσαμε τὴ Χάρυβδη, ρίξαμε κι᾽ ἐμεῖς τὸ δικό μας μπουκάλι, μ᾽ ἕνα γράμμα γιὰ τὸ πιὸ ἀγαπητό μας πρόσωπο, τὴ Χαρά, τὴν κόρη μου. Μέσ᾽ στὸ ἴδιο μπουκάλι χώρεσαν καὶ καμιὰ δεκαριὰ τσιγάρα, καθὼς κι᾽ ἕνα μικρὸ σημείωμα γιὰ τὸν εὐγενικὸ ναύτη ποὺ θὰ τό ᾽στελνε. Τὸ σφραγίσαμε λοιπὸν καλὰ καὶ μὲ μεγάλη συγκίνηση τὸ ρίξαμε στὴ θάλασσα, γεμάτοι ἐλπίδες πὼς τὸ γράμμα αὐτὸ τᾹς ἀγάπης πρὸς τὸ παιδὶ πού ᾽δωσε τ᾽ ὄνομά του στὸ σκάφος μας θά ᾽παιρνε τὸ δρόμο του. Τὸ γράμμα αὐτὸ ποτὲ ὣς τώρα δὲν ἔφτασε στὰ χέρια τᾹς Χαρ὚ς. Γιατί; Ποιὸς ξέρει! Τώρα πιὰ π὚με πάλι πρὸς τὴν Ἰταλία, πρὸς τὴ Βίλλα Σὰν Τζιοβάννι. Περάσαμε γιαλὸ-γιαλὸ τὴν ἤρεμη ἀκρογιαλιά, ὅπου ψαράδες καθιστοὶ στὴν ἄμμο ματίζαν τὰ δίχτυα τους καὶ μ὚ς ἀντιχαιρετοῦσαν γελαστοί. Στὰ καθαρὰ νερὰ μέσα βλέπαμε τὸ βυθό· τόσο κοντά τους εἴμαστε. Κι᾽ ὅμως αὐτὴ ἡ στενὴ λουρίδα νεροῦ ἀνάμεσα στοὺς ψαράδες κι᾽ ἐμ὚ς, μ὚ς ἔδινε τὴν ἐντύπωση πὼς ζοῦμε σ᾽ ἄλλον κόσμο, τελείως ἀνεξάρτητο ἀπ᾽ τὴν ὑπόλοιπη ἀνθρωπότητα καὶ 257

τὸν πολιτισμό της. Κι᾽ ἐνῶ ὅλα ἦταν τόσο ὄμορφα κι᾽ εὔκολα, χωρὶς κι᾽ ἐμεῖς νὰ καταλαβαίνουμε πῶς καὶ γιατί, ξαφνικά, μπάντα-μπάντα, μὲ μεγάλη ταχύτητα, ἄρχισε τὸ σκάφος ν᾽ ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὴν παραλία. Γυρνώντας δεξιά μας, τρομάξαμε. Ἡ Χάρυβδη ξύπνησε καὶ μ὚ς ρουφοῦσε πρὸς τὴ μεριά της, γιὰ νὰ μ὚ς κατασπαράξη. Πολλὰ κοφτὰ κύματα, μὲ πίδακες, κάτι σὰν τὰ νύχια μάγισσας ποὺ βλέπουμε στὰ καρτοὺνς τοῦ Ντίσνεϋ, ἄρχισαν νὰ μ὚ς πετοῦν πίσω πρὸς τὴ Σικελία. Τὰ πανιὰ δὲ μποροῦσαν νὰ μ὚ς γλυτώσουν. Ὁ ἀέρας ἦταν ἀνίσχυρος. Τὸ τιμόνι πάλι ἦταν, μαζὶ μ᾽ ὅλη τὴ «Χαρά», παιγνίδι στὰ χέρια τοῦ θεριοῦ. Γιὰ μιὰ στιγμὴ σκέφτηκα νὰ ρίξω ἄγκυρα. Ἦταν ὅμως τέτοια ἡ δύναμη τοῦ ρεύματος, ποὺ ἢ θὰ ξέσερνε ἢ θά ᾽σπαζε ἡ καδένα, ἂν ἔπιανε ἡ ἄγκυρα στὸ βυθό. Τόσα καὶ τόσα ἔχουμε διαβάσει κι᾽ ἀκόμη πιὸ πολὺ τὴν ἑλληνικὴ μυθολογία. Κι᾽ ὅμως ὁρκίζομαι πὼς ἐκείνη τὴ στιγμὴ ἔβλεπα τὸ τέλος μας νά ᾽ρχεται. Πραγματικά, κάποιο θηρίο ἦταν κρυμμένο κάτω ἀπὸ τὸ νερό. Καὶ μ὚ς ἔσερνε γοργὰ πρὸς τὴν ἀκτὴ τᾹς Σικελίας, στὴ Χάρυβδη, θὰ μ὚ς πετοῦσε πάνω στὶς ξέρες, τὸ σκάφος μας θὰ διαλυόταν κι᾽ ἐμεῖς θὰ βουλιάζαμε στὸ βυθό. Γιὰ μιὰ στιγμὴ σκέφτηκα τί θὰ γίνονταν ἂν ἦταν θαλασσοταραχή, ὅπως πιὸ πρίν, τὴ νύχτα, ποὺ θέλαμε νὰ περάσουμε μόνο μὲ φλόκο, κι᾽ ἕνα ρῖγος πέρασε σ᾽ ὅλο μου τὸ κορμί. Ὅμως ὁ Ποσειδώνας μ὚ς λυπήθηκε. Ἴσως νά ᾽ταν ἡ μικρὴ θυ258

σία ἀγάπης πρὸς τὸ παιδί μου ποὺ τὸν ἐξευμένισε. Ἴσως νά ᾽ταν οἱ ταλαιπωρίες μας ποὺ τὸν μαλάκωσαν. Ἀλλὰ γιατί νὰ τά ᾽χη μαζί μας στὸ κάτω-κάτω; Ἐμεῖς δὲ σφάξαμε τὶς ἱερὲς ἀγελάδες, οὔτε τὸν Κύκλωπα τὸ γυιό του τυφλώσαμε... Μ὚ς ἔρριξε λοιπὸν σὲ μιὰ δίνη ποὺ κατηφόριζε τὰ στενὰ νότια καὶ μὲ ταχύτητα ἄρχισε νὰ μ὚ς πηγαίνη κόστα-κόστα στὴ σικελικὴ ἀκτή. Γρήγορα περάσαμε δίπλα ἀπ᾽ τὴν πόλη τᾹς Μεσσήνης καί, μ᾽ ἐλαττωμένη σὲ λίγο ταχύτητα, ὅσο ἀνοιγόμαστε στὰ φαρδύτερα μέρη τῶν στενῶν, προχωρούσαμε πρὸς τὸ Ρέτζιο ντὶ Καλάβρια τᾹς Ἰταλίας. Πολλὰ ποταμόπλοια ὀργώνουν τὰ νερὰ γύρω, γεμάτα κόσμο κι᾽ αὐτοκίνητα. Γιὰ πρώτη φορὰ εἴδαμε καὶ τὰ εἰδικὰ ταχύτατα σκάφη ποὺ ἀποθαλασσώνουνται ἀκουμπώντας στὸ νερὸ μόνο μὲ κάτι μετάλλινους σκελετούς, τὰ ἀεροφόϊλ. Λίγο πρὶν τὸ μεσημέρι, ἔπεσε ξαφνικὰ τελείως ὁ ἄνεμος, προμηνύοντας κάτι ἄσχημο. Καὶ ἦρθε ἡ χθεσινοβραδυνὴ θύελλα πάλι ἀπὸ Ν-ΝΔ. Κάτω ἡ μαΐστρα καὶ μόνο μὲ φλόκο μένουμε τραβέρσο, ὥσπου νὰ περάση ἡ πρώτη φούρια. Γιὰ καλή μας τύχη, τὸ κακὸ βάσταξε πολὺ λίγο, γιατὶ ἀλλιῶς θὰ μ὚ς πετοῦσε πίσω κι᾽ ἔτσι, αὐτὸ ποὺ γλυτώσαμε τὴν πρώτη φορά, θὰ τὸ παθαίναμε τὴ δεύτερη. Ἔμεινε ὅμως ἕνα ἀπαίσιο κῦμα, ποὺ ἀμέσως σηκώθηκε γιὰ νὰ κοπαν὚με ἄσχημα, ὅταν πάλι μ᾽ ὅλα μας τὰ πανιὰ συνεχίσαμε τὴν πορεία μας πρὸς νότο.

259

Ἕνας στολίσκος ἀπὸ πέντε ἀμερικάνικα πολεμικά, σὲ σχηματισμὸ παραγωγᾹς, μ὚ς πρόλαβε καὶ γρήγορα χάθηκε πίσω ἀπ᾽ τὰ νότια τᾹς Ἰταλίας. Τὴν ὥρα ποὺ περνοῦσαν δίπλα μας, ἕνα-ἕνα τὰ χαιρετήσαμε κατεβάζοντας τὴ σημαία· κι᾽ ὅλα μ὚ς ἀπάντησαν κατεβάζοντας τὴ δική τους, ἐνῶ ἀξιωματικοὶ ἀπ᾽ τὴ γέφυρα καὶ πληρώματα μ὚ς χαιρετοῦσαν θερμά, κουνώντας καπέλα καὶ χέρια. Ὅταν πιὰ φτάσαμε στὴν Ἑλλάδα, δυὸ ἀξιωματικοὶ τῶν πολεμικῶν αὐτῶν ἦρθαν νὰ μ὚ς ἐπισκεφθοῦν καὶ τότε λύθηκε ἡ ἀπορία μας γιὰ τὸν τόσο ἐνθουσιασμό τους. Ὅπως τὸ G.R.4 στὴν ἀρχὴ τοῦ ταξιδιοῦ μας, ἔτσι κι᾽ αὐτοί, ὅπως ὅλος ὁ στόλος, εἶχαν ὁδηγίες νά ᾽χουν τὸ νοῦ τους σ᾽ ἐμ὚ς γιὰ τὴν περίπτωση ποὺ χρειαστοῦμε κάτι. Ὕστερ᾽ ἀπὸ πολλὰ καὶ κουραστικὰ κοντοβόλτια, ξεκαθαρίσαμε γιὰ καλὰ τὰ στενὰ τᾹς Μεσσήνης. Στὴν ἀπελπιστική μας ἀκινησία, ἐξ αἰτίας τᾹς ἄπνοιας, εἴχαμε γιὰ παρηγοριὰ τὸ πέρασμα τῶν πλοίων ποὺ καβατζάριζαν τὴν Ἰταλία, πηγαίνοντας ἄλλα γιὰ τὸν Τάραντα, ἄλλα γιὰ τὴ Βενετία κι᾽ ἄλλα γιὰ τὸ Αἰγαῖο ἢ τὴ Μαύρη Θάλασσα. Ὅλα τους μ὚ς δίναν καὶ μιὰ σφυριξιά. Πέρασε κι᾽ ἕνα ἐγγλέζικο φορτηγό, ποὺ τὸ πλήρωμά του ματσακόνιζε τὴν παλιά του λαμαρίνα καὶ σοβαρὸς ὁ κυβερνήτης μ὚ς χαιρέτησε. Ἀπ᾽ τὴν πρύμη πετάχτηκε ἕνας ναύτης μ᾽ ἕνα γκουβὰ στὸ χέρι, ἴσως ὁ μάγειρας, κι᾽ ἄρχισε νὰ μ὚ς φωνάζη: «Γειά σου, ρε πατρίδα! Ποῦ π὚τε;» Τοῦ ᾽παμε τὸν προο260

ρισμό μας. «Χαιρετισμούς!» λέει. «Σὲ ποιόν;» «Σ᾽ ὅλους, μωρέ, σ᾽ ὅλους τοὺς Ρωμιούς! Ὅποιον βρᾹς χαιρέτα τον ἀπὸ μένα!»... Κατὰ τὶς 4.30´ τ᾽ ἀπόγευμα, ἔξω ἀπ᾽ τὸν Κάβο ντὲλ Ἄρμι, ἕνα κάτασπρο ἐπιβατικὸ μ὚ς χαιρέτησε μὲ πολὺ σαματά. Ἦταν τὸ «Ἀγαμέμνων», μὲ πρῶτον τὸν καπετὰν Πάτση. Καὶ τὴν ἴδια νύχτα, κατὰ τὶς 9, ἕνα ἄλλο κάτασπρο φωταγωγημένο ὑπερωκεάνειο μὲ τρίαινα σὰν κορόνα στὴν τσιμινιέρα του, ἀσφαλῶς τὸ «Ὀλυμπία», πέρασε ἀρκετὰ κοντά μας. Δὲ μ὚ς εἶδαν, γιατὶ εἴχαμε τὰ φῶτα σβηστά, γιὰ οἰκονομία, μιὰ ποὺ βεβαιωθήκαμε ὅτι περνοῦσε χωρὶς κίνδυνο ἔξω ἀπ᾽ τὴ θέση μας. Νιώθαμε πιὰ στὴ γειτονιά μας. Σὰ νά ᾽μασταν στὴ γωνιὰ τοῦ τετραγώνου καὶ μόλις στρίβαμε θὰ βλέπαμε τὸ σπίτι μας. Ἀπὸ δῶ καὶ μπρὸς τὸ ταξίδι μας ἦταν μ὚λλον ἀναψυχᾹς, χωρὶς ὅμως καὶ νὰ λείπη ἡ λαχτάρα νὰ φτάσουμε κι᾽ ἡ ἀγωνία ἐξ αἰτίας τᾹς ἄπνοιας. Ἦταν καὶ τὸ Ἰόνιο ποὺ μ὚ς ἀνησυχοῦσε. Τὸ Ἰόνιο, ποὺ τὸν Αὔγουστο εἶναι ὀνομαστὸ γιὰ τὰ μελτέμια καὶ τὶς κατεβασιές του. Περισσότερο ἀπὸ κάθε ἄλλη φορά, τώρα, στὸ τέλος πιά, στὸ τελευταῖο βᾹμα πρὸς τὸ τέρμα τοῦ ταξιδιοῦ, θά ᾽πρεπε νὰ προσέχουμε περισσότερο. Παράξενα παιχνίδια κάνει ἡ τύχη. Πόσοι δὲν πέρασαν τοὺς ὠκεανοὺς ὅλου τοῦ κόσμου καὶ δὲ χάθηκαν ἀκριβῶς ἔξω ἀπ᾽ τὸν τελευταῖο τους σταθμό! Ὁ Λόνγκ, ἀφοῦ γύρισε ὅλον τὸν κόσμο, ἔχασε τὸ 261

σκάφος του στὸ Λὸνγκ Ἄϊλαντ, ὅπου ἦταν φουνταρισμένο, ἀπὸ χάρικέϊν ποὺ ποτὲ δὲν περνοῦν ἀπὸ κεῖ. Τὴν ὥρα ἐκείνη, ὁ ἴδιος μιλοῦσε ἀπ᾽ τὸ μικρόφωνο τοῦ σταθμοῦ Νέας Ὑόρκης γιὰ τὸ ταξίδι καὶ τὶς περιπέτειές του. Ὅταν ἡ τροπικὴ θύελλα ξεθύμανε, ψάχνοντας στὶς ἀκτὲς τοῦ Λὸνγκ Ἄϊλαντ, τὸ βρᾹκε πάνω στὰ βράχια, κομμάτια. Ὅλες του οἱ φωτογραφίες ἀπ᾽ τὸ περιπετειῶδες ταξίδι κι᾽ οἱ συλλογές του ἀπὸ δείγματα διαφόρων πολιτισμῶν, πέτρες πολύτιμες καὶ μέταλλα, χάθηκαν μαζὶ μὲ τὰ ὄργανα ναυσιπλοΐας καὶ τὸ ρουχισμό του. Ἴσως κι᾽ ἐμ὚ς οἱ θεοὶ περίμεναν τὴν τελευταία στιγμὴ νὰ μ὚ς ἐκδικηθοῦν, ποὺ τολμήσαμε νὰ τὰ βάλουμε μὲ τὴ φύση, τὶς ἀστραπές, τὸν ἄνεμο καὶ τὸ κῦμα. Αὐτὴ ἡ ἄπνοια, ποὺ μ὚ς καθήλωνε γιὰ ὧρες στὸ ἴδιο σχεδὸν μέρος, μ὚ς φαινόταν σὰν παραμάζεμα κακοκαιρίας. Ἀπὸ τὴ μιὰ ὅμως τὰ βαπόρια κι᾽ ἀπὸ τὴν ἄλλη ὁ σιδηρόδρομος, ποὺ χαρούμενα περν὚ κοντά μας γύρω ἀπ᾽ τὴν Ἰταλικὴ Χερσόνησο στὸ εἰδυλλιακὸ τοπίο τοῦ δειλινοῦ, μαλακώνουν τὶς ἀνησυχίες. Μὲ τὸ πέσιμο τοῦ ἥλιου, πολλὲς βάρκες ξανοίχτηκαν γιὰ νυχτερινὸ ψάρεμα. Δυὸ ψαράδες πέσαν δίπλα μας κι᾽ ἔδεσαν πίσω ἀπ᾽ τὴ «Χαρά». Μ὚ς ζήτησαν τσιγάρο κι᾽ ἀνοίξαμε λίγη κουβέντα, πιότερο μὲ παντομίμα παρὰ μὲ λόγια. Ὅταν τέλειωσαν τὸ κάπνισμα, μ὚ς κατευώδωσαν καὶ ξανοίχτηκαν στὸ πέλαγος γιὰ τὶς συρτές τους, ὥσπου χάθηκαν στὴν πά262

χνη τᾹς νυχτερινᾹς ὑγρασίας, ποὺ βαρειὰ ἄρχισε ν᾽ ἁπλώνεται σκεπάζοντας τὸν ὁρίζοντα γύρω. Ὅλη τὴ νύχτα, ἂν καὶ δὲν εἴχαμε καθόλου ἀέρα, ἕνας πάντα ἔμενε στὴ βάρδια, γιὰ τὸ φόβο τῶν πλοίων. Ἡ ὑγρασία κατέβαινε ἀπάνω μας ἀπ᾽ τὸ πανὶ σὰ βροχὴ χοντρή. Οἱ ψαράδες, ποὺ ἀπὸ βραδὶς κουβεντιάζαμε, εἶπαν πὼς μόνο τὸ πρωῒ θά ᾽χαμε ἀέρα κι᾽ ἔτσι, μὲ τὸν ἐρχομό του, θ᾽ ἄρχιζε τὸ τελευταῖο πήδημα. Ἡ τελευταία παρατσάδα πελάγους ποὺ θὰ μ὚ς φέρη πιά, μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Θεοῦ, ὅπως πάντα, στὴν Πατρίδα. Τ ρ ί τ η, 28 Αὐγούστου. Οἱ πρῶτες ἀχτίδες τοῦ ἥλιου κι᾽ ἕνα ἐλαφρὸ νότιο ἀεράκι σκόρπισαν γύρω μας τὴν πάχνη. Γυρίσαμε πρὸς τὴ στεριὰ τὰ μάτια μας κι᾽ ἀντὶ στεριὰ εἴδαμε θάλασσα. Βόρεια ἀπὸ μ὚ς ξανοίγονταν καὶ πάλι τὰ στενὰ τᾹς Μεσσήνης. Πίσω μας, πολὺ κοντὰ ἦταν οἱ ἀκτὲς τᾹς Σικελίας. Εἴχαμε σπάσει τὸ μεγαλύτερο ρεκὸρ ὅλου τοῦ ταξιδιοῦ μας. Σὲ 24 ὧρες εἴχαμε διανύσει ἀπόσταση 20 μιλίων... πρὸς δυσμάς. Τὸ δυνατὸ ρεῦμα, μὲ τὴν ἄπνοια, μ὚ς πᾹγε πίσω πρὸς τὴ Σικελία καὶ τὰ στενά. Δὲ φτάνει ποὺ εἴχαμε τὴ μπουνάτσα, τώρα ἔχουμε καὶ τὰ ρεύματα. Ἄρχισε πιὰ ν᾽ ἀναρωτιέμαι τί κακὸ ἔκανα κι᾽ ὅλα μ὚ς ἔρχονταν ἀνάποδα! Φτάνει κανεὶς στὸ συμπέρασμα, ὅπως καὶ στοὺς ἀρχαίους Ἕλληνες, πὼς κάποιος θεὸς εἶναι θυμωμέ263

νος μαζί του. Κατεβαίνοντας, εἴχαμε ἀντίθετο ἄνεμο. Ὑπολογίζαμε πώς, μόλις στρίψουμε ἀνατολικά, θὰ τὸν ἔχουμε στὴ μπάντα. Ἀκριβῶς τὴ στιγμὴ ποὺ καβατζάραμε, ὁ ἄνεμος γύρισε ἀνατολικός, ἀντίθετος πάλι. Ἔ, δὲ μπορεῖ, μόλις περάσουμε τὸν Κάβο ντὲλ Ἄρμι, θὰ μ὚ς ἔρθη κάπως στὰ γεμάτα. Ἀκριβῶς ὅταν εἴχαμε δίπλα μας τὸν Κάβο, ὁ ἀέρας ἔπεσε τελείως! Κάποιος παίζει μ᾽ ἐμ὚ς. Δὲ μπορεῖ νά ᾽ναι σύμπτωση. Ἀλλὰ ποιὸς θεὸς εἶχε κέφι ν᾽ ἀσχολᾹται μ᾽ ἐμ὚ς τοὺς δυό, τοὺς ἀσήμαντους; Ἄντε τώρα, μὲ τὸ ἀσθενικὸ αὐτὸ ἀεράκι, νὰ ξανακάνουμε τὰ χαμένα 20 μίλια καὶ νὰ ξαναπιάσουμε τὸν Κάβο ντὲλ Ἄρμι. Εὐτυχῶς, γύρισε γρήγορα σὲ Δ-ΝΔ κι᾽ ἔτσι σὲ 12 ὧρες μέσα, μ὚ς πᾹγε 27 μίλια ὣς τὸν Κάβο Σπαρτιβέντο τᾹς Νοτίου Ἰταλίας, ἀπ᾽ ὅπου καὶ θ᾽ ἄρχιζε τὸ τελευταῖο σάλτο τᾹς «Χαρ὚ς». Ὅταν ἀργὰ τ᾽ ἀπόγευμα εἴχαμε πιὰ φτάσει στὸ Σπαρτιβέντο, ἡ ἀτμόσφαιρα ἦταν τόσο καθαρή, ποὺ ἡ Αἴτνα, 55 μίλια μακρυά μας, φαινόταν δίπλα. Πρὶν ξανοιχτοῦμε, μιὰ ματιὰ στὸ βαρόμετρο καὶ τοὺς χάρτες μ὚ς πείθουν πὼς ὅλα συμφωνοῦν γιὰ καλωσύνη σχετικὰ μὲ τὴν περιοχὴ καὶ τὴν ἐποχή. Τὸ ἐλαφρὸ γαρμπινό, τώρα ποὺ λέμε νὰ ψηλώσουμε, θὰ μ὚ς πηγαίνη στὰ πρίμα. Ψηλώναμε, γιατί, ἂν ἔπιανε μελτέμι γερό, θά ᾽χαμε τράτο νὰ π὚με νότια. Ὕστερα θὰ μ὚ς βοηθοῦσαν γιὰ στίγμα ἀκριβείας καὶ οἱ φάροι τᾹς Πούντα Στίλο (ὁρατὸς ἀπὸ 20 μίλια μακρυὰ) 264

καὶ τοῦ Κάμπο Ριτζοῦτο (ὁρατὸς ἀπὸ 34 μίλια). Μπήκαμε ἔτσι, μὲ τὶς καλύτερες συνθᾹκες, στὸ πέλαγος ποὺ φοβόμαστε, τὸ Ἰόνιο. Τὸ πρίμο ἀεράκι δυνάμωσε λίγο μὲ τὴ δροσιὰ τᾹς νύχτας, τόσο μόνο, ὥστε νὰ μὴ σηκώση κῦμα! Ἡ νύχτα αὐτὴ ἦταν ἀπὸ κεῖνες ποὺ ξεπλανεύουν, γιὰ νὰ μ὚ς τραβήξη καὶ πάλι ἡ θάλασσα στὴ πλάνα ἀγκαλιά της. Τὸ ραδιόφωνο μ὚ς προσφέρει πλούσιαν ἀπόλαυση, ὄπερα, καντσονέτες, κλασικὴ μουσική. Τὰ δελφίνια, μαγνητισμένα ἀπ᾽ τὴ μουσική, κάνουν γύρω μας ἕνα σωρὸ παιχνίδια. Μὲ ταχύτητα ἀσύλληπτη μ὚ς προσπερνοῦν, κάνουν ἕνα σάλτο κάπου στὴν πλώρη μας σὰν τοὺς γυμνασμένους ἀκροβάτες καὶ γυρνοῦν πίσω γιὰ νὰ ἐπαναλάβουν τὰ ἴδια καὶ τὰ ἴδια μύριες φορές. Ὅλο νέα κοπάδια ἔρχονται ἀπὸ μακρυά, νὰ μ὚ς καλωσορίσουν στὰ νερά τους. Καὶ τὸ εὐτυχισμένο μας σκαφάκι ὅλο καὶ πήγαινε σταθερὰ πρὸς τὴν Ἀνατολή, μικραίνοντας συνεχῶς τὴν ἀπόσταση ἀπὸ τὶς ἀκτὲς ποὺ τόσο λαχταρούσαμε νὰ δοῦμε. Μεγάλες στιγμὲς αὐτές, ὅταν ἔχουμε περάσει πιὰ τὸν ἀπέραντο ὠκεανὸ καὶ τὴν ὕπουλη Μεσόγειο κι᾽ ἕνα βᾹμα μόνο μ὚ς χωρίζει ἀπ᾽ τὴν Ἰθάκη. Μετὰ τὰ μεσάνυχτα, ὁ ἄνεμος ἄρχισε νὰ πέφτη καὶ μόνο τὰ χαράματα τᾹς 29ης μ὚ς ἦρθε πάλι, στὴν ἀρχὴ ἀπὸ τὸ νοτιά, ἐλαφρύς, κι᾽ ἀργότερα πιὸ φρέσκος, ἀπὸ τὸ γαρμπᾹ. Σύννεφα ζέστης σκέπαζαν τὸν 265

ὁρίζοντα γύρω κι᾽ ἔτσι χάσαμε ἀπὸ τὰ μάτια μας τὶς ἰταλικὲς ἀκτές. Ἀλλ᾽ ἀπὸ ἕνα παράξενο παιχνίδι τᾹς φύσης, κάπου 100 μίλια μακρυά, πίσω μας, διακρίναμε ἀκόμη τὴ σιλουέτα τᾹς Αἴτνας! Ἀργὰ ἀλλὰ σταθερὰ προχωρούσαμε ὅλο τὸ πρωΐ. Κι᾽ ὅταν τὸ μεσημέρι ἔβγαλα τὸν ἑξάντα γι᾽ αὐτὸ ποὺ θά ᾽ταν τὸ τελευταῖο στίγμα ὅλου μας ἴσως τοῦ ταξιδιοῦ, τὰ σύννεφα τᾹς ζέστης μὲ τὸ ἐλαφρὸ ἀεράκι ἦρθαν καὶ μ὚ς τὰ σκέπασαν ὅλα γύρω. Ὁ ἥλιος χάθηκε. Θάλασσα κι᾽ οὐρανὸς ἔγιναν ἕνα, χωρὶς ὁρίζοντα. ΜπᾹκε ὁ ἑξάντας πίσω στὸ κουτὶ καὶ διπλοκλειδώθηκε. Ἔκανε πιὰ τὴ δουλειά του καλά. Αὐτὸς ἦταν ποὺ μ὚ς ἔφερε ὣς ἐδῶ. Αὐτός, ἡ παρκέτα καὶ οἱ τέσσερες πυξίδες. Τὸν χάϊδεψα σὰν ἀδερφό μου. Μὲ ὑπολογισμοὺς εἴχαμε ἤδη κάνει 48 μίλια ἀπ᾽ τὸ Σπαρτιβέντο. Μ὚ς τὸ βεβαίωσαν κι᾽ οἱ ἰταλικὲς ἀκτὲς σὲ λίγο, ὅταν τὸ σύννεφο χάθηκε μπροστά μας καὶ πήραμε διοπτεύσεις. Ὅλο τ᾽ ἀπόγευμα καλύψαμε ἀρκετὴ ἀπόσταση. Ἄραγε ἡ τύχη μας ἄλλαξε ἢ ἡ φύση χαμογελ὚ ὕπουλα; Τώρα πιὰ πιστεύουμε πὼς εἶναι ἄχρηστο κι᾽ ἄλλο ψήλωμα. Ἴσως αὐτὸ ποὺ φοβόμαστε ποτὲ δὲ θὰ ᾽ρθᾹ. Γι᾽ αὐτὸ κι᾽ ἀρχίζουμε ἀνατολικὴ καθαρὰ πορεία. Ὅλη τὴ νύχτα, σιγὰ ἀλλὰ σταθερά, καλύψαμε ἀρκετὰ μίλια. Ἂν ἐξακολουθήση ὁ καιρὸς ἔτσι, ἡ 30 Αὐγούστου θά ᾽ναι ἡ μεγάλη μας μέρα. Ὅμως οἱ ἐλπίδες βγᾹκαν γρήγορα μάταιες. Γιατί, ἐνῶ ὅλο τὸ πρωϊνὸ εἴχαμε ἕνα ὡραῖο πουνεντάκι, 266

κατὰ τὸ μεσημέρι γύρισε ὁ ἄνεμος λίγο πρὸς τὸ μαΐστρο κι᾽ ἔχασε τὴ δύναμή του. Μόνο στὶς 6 τ᾽ ἀπόγευμα ὁ πουνέντης μ὚ς ἦρθε καὶ πάλι. Ὅλο αὐτὸ τὸ ἄδικο χασομέρι θὰ μ὚ς στερήση γιὰ μιὰ μέρα καὶ μιὰ νύχτα ἀκόμη τὸ θέαμα ποὺ λαχταροῦμε ν᾽ ἀντικρύσουμε: τὰ βουνὰ τᾹς Ἑλλάδας! Ἀπὸ ΒΔ μ὚ς ἦρθαν ἐντελῶς ἀδικαιολόγητα κάτι ἀπαίσια βουβὰ κύματα, ποὺ μ὚ς ξετίναξαν στὸ μπότζι. Ἀσφαλῶς κάπου ψηλά, στὴν Ἀδριατικὴ ἢ στὸν κόλπο τοῦ Τάραντος, φύσηξε γερὰ καὶ ξεθύμανε πρὶν φτάση σ᾽ ἐμ὚ς. Τὸ κῦμα ἀνενόχλητο πᾹρε τὸν κατήφορο, νότια. Κεφαλονίτικη μύγα ἦρθε σὲ προϋπάντηση, γιὰ νὰ μ὚ς τρελλάνη μὲ τὸ δυνατό της τσίμπημα. Ἀκόμη καὶ σκῶρος ἦρθε, ἀλλὰ ἐμεῖς δὲ βλέπαμε ἀκτή. Ἡ κακομοίρα ἡ Σοῦ, ποὺ τόσο λαχταροῦσε κι᾽ αὐτὴ νὰ γνωρίση τὴν πατρίδα μου, τὰ σάστισε λίγο μ᾽ αὐτὴ τὴν ὑποδοχή. Ἀσφαλῶς θὰ σκεφτόταν πώς, ἂν ἡ μύγα κι᾽ ὁ σκῶρος ἔρχουνται ὣς ἐδῶ, σκέψου τί θὰ γίνεται στὴ στεριά! Δὲν ἔλεγε ὅμως τίποτε. Μόνο κουνοῦσε κάθε τόσο τὰ χέρια της μπρὸς στὸ πρόσωπο, ν᾽ ἀμυνθᾹ. Τὴ νύχτα μ὚ς ἦρθε ἕνα ὡραῖο πρίμο μαϊστράλι. Ἦταν ἀρκετὸ νὰ μ὚ς φέρη στὴν περιοχὴ ἀπ᾽ ὅπου, ὅσο κι᾽ ὁμιχλώδης νά ᾽ταν ὁ καιρός, θὰ βλέπαμε στεριὰ ὁπωσδήποτε. Ὅλη νύχτα, περιμένοντας κι᾽ οἱ δυὸ τὴ μεγάλη στιγμή, μέναμε ἐκνευρισμένοι καὶ ἄγρυπνοι. Δὲν ξέραμε τί νὰ κάνουμε. Ἀκόμη καὶ ἡ Σοῦ, 267

μ᾽ ὅλη τὴν ψυχραιμία της, δυὸ-τρεῖς φορὲς ποὺ πᾹγε γιὰ ὕπνο, ὁμολογοῦσε πὼς... ἡ ζέστη ἢ τὸ μπότζι δὲν τὴν ἄφησαν νὰ κοιμηθᾹ. Ὅμως καταλάβαινα τὴν αἰτία. Τὴν εἶχε πιάσει ὁ πυρετὸς τοῦ θαλασσινοῦ, ἡ ἀγωνία νὰ ἰδᾹ τὴ γᾹ, ἡ λαχτάρα νὰ γνωρίση τὴ νέα της πατρίδα. Κάθε λίγο καὶ λιγάκι ψάχναμε κι᾽ οἱ δυὸ γιὰ κανένα φάρο, νὰ τρυπ὚ τὰ πυκνὰ σκοτάδια καὶ τὴ βαριὰ πάχνη ποὺ σκέπασε τὸν ἀνατολικὸν ὁρίζοντα. Τίποτε ὅμως. Ἀπ᾽ τὴν ὥρα ποὺ γλυκοχάραζε ἀρχίσαμε νὰ ψάχνουμε. Ὥσπου, στὶς 5.30´, ὅταν τὸ φῶς τοῦ ἥλιου ἔδιωξε πιὰ κάθε ἴχνος σκι὚ς, μπρὸς στὰ κουρασμένα μας μάτια ξεπρόβαλε πιὰ τὸ πιὸ γλυκὸ ὅραμα. Ἡ Ἑλλάδα! Τὴν προσδοκοῦσα ὅλη νύχτα καὶ πρόβαλε ξαφνικά, μὲ τὸ φῶς! Κεφαλονιά! Ἰθάκη! Ἡ πατρίδα... Ἀπ᾽ τὶς 10 Ἰουνίου ποὺ ξεκινήσαμε, ὀνειρευόμουν πῶς θὰ τὴ δῶ. Καὶ τὴν ὀνειρευόμουν ἀκριβῶς ἔτσι, καὶ σ᾽ αὐτὸ τὸ σημεῖο. Ποτὲ δὲ λογάριαζα πὼς θά ᾽χα μαζί μου τέτοιον καλὸ σύντροφο. Δὲν ξέρω ἂν ἦταν ἄλλος, ἕνας ἄντρας, ἂν τὸ ταξίδι θὰ γίνονταν πιὸ γρήγορο καὶ πιὸ εὔκολο. Ἐκεῖνο ποὺ ξέρω εἶναι πὼς κανεὶς δὲ θὰ βοηθοῦσε στὴν ἐκπλήρωση αὐτοῦ μου τοῦ ὄνειρου μὲ τόση ζέση. Σ᾽ εὐχαριστῶ, Σοῦ! Σ᾽ εὐχαριστῶ, ποὺ μὲ τόση αὐτοθυσία μὲ βοήθησες νὰ δῶ τὴν πατρίδα μου ἔτσι, ὅπως κανεὶς ξενιτεμένος δὲ θὰ τὴ δᾹ ποτέ. Γιατὶ δὲν πόνεσε, δὲν ταλαιπωρήθηκε, δὲν ἀμφέβαλε. Ἦρθε ἢ θὰ ᾽ρθᾹ στὴν καθωρισμένη ὥρα τοῦ βαποριοῦ ἢ τοῦ ἀερο268

πλάνου. Ἴσως λίγο ἀργότερα, λίγο νωρίτερα. Κοντὰ στὴν ὥρα του ὅμως. Γιὰ μ὚ς τὸ ταξίδι αὐτὸ ἦταν μιὰ ἀπόπειρα γεμάτη ἀμφιβολίες. Κι᾽ ἐσὺ μοιράστηκες μαζί μου ὅλους τοὺς κινδύνους, ὅλη τὴν ἁρμύρα τοῦ ὠκεανοῦ καὶ τᾹς Μεσογείου. Ἐμπιστεύτηκες στὰ χέρια μου τὰ νιάτα σου καὶ μαζὶ κι᾽ οἱ δυὸ ἐμπιστευτήκαμε τὴ ζωή μας στὸ Θεὸ καὶ στὴν τύχη! Πέθανες κι᾽ ἀναστήθηκες μαζί μου καὶ μαζὶ μου μοιράστηκες χαρὲς καὶ φουρτοῦνες, γενναία κι᾽ ὄμορφη σὰν τὴ «Χαρά» μας, ποὺ στάθηκε κι᾽ αὐτὴ γενναία κι᾽ ὄμορφη καὶ μαζὶ στάθηκε τὸ νοικοκυριό σου, τὸ σπίτι σου. Σ᾽ εὐχαριστῶ!

269

ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ VIII Τὰ χωρικὰ νερὰ τᾹς Ἑλλάδας ἔχουν ἀλλιώτικη ὀμορφιά. Νερὸ εἶναι κι᾽ αὐτό, θάλασσα ἁρμυρή, ὅπως τόση ἄλλη ποὺ μᾹνες τώρα ταξιδεύουμε. Ὅμως, θὲς γιατὶ εἶναι τὰ νερὰ τᾹς πατρίδας, θὲς γιατὶ βρέχουν τὰ ὀμορφότερα ἀκρογιάλια τοῦ κόσμου, ἔχουν μιὰ ξέχωρη γλύκα, ἕνα ἀλλιώτικο θέλγητρο. Στὶς 6 καὶ μισὴ τὸ πρωῒ τᾹς 31ης Αὐγούστου εἴδαμε τὴ στεριά· κι᾽ ὅμως, ὣς τὸ μεσημέρι, δὲν κάναμε καμιὰ πρόοδο. Μ὚ς τρέλλανε κυριολεκτικὰ τὸ χειρότερο μπότζι ὅλου μας τοῦ ταξιδιοῦ. Ἀέρας πουθενά. Μόνο τεράστια βουβὰ κύματα ἀπ᾽ τὸ μαΐστρο ἔρχονται γιὰ νὰ κάνουν μαρτύριο τὶς πιὸ εὐτυχισμένες μας ὧρες. Τὰ πανιὰ ὅλα πάνω, γιὰ νὰ μὴ χαθᾹ κι᾽ ἡ παραμικρότερη πνοή, παραδέρνουν στὰ ξάρτια μ᾽ ἄγρια τινάγματα, παρασύροντας τὴ μάτσα ὁρμητικὰ πάνω ἀπὸ τὸ κεφάλι μας σὰν πέλεκυ. Δυὸ ζημιές, ἡ μιὰ πάνω στὴν ἄλλη, μὲ κάνουν νὰ σκυλοβρίζω, ἔτσι ποὺ ἡ Σοῦ νὰ σπαρταράη στὰ γέλια. Πρῶτα χάσαμε πάνω στὸ πλύσιμο τὸ καπάκι τᾹς κατσαρόλας. Σ᾽ ὅλον τὸν ὠκεανὸ τό ᾽πλενε ἡ Σοῦ κι᾽ οὔτε τὸ μεγάλο κῦμα τοῦ Γκὸλφ Στρήμ, οὔτε τὰ μπο270

τζαρίσματα τᾹς Μεσογείου μπόρεσαν νὰ τ᾽ ἁρπάξουν ἀπ᾽ τὴν κουβέρτα. Σὲ λίγο, καθὼς ἤμουν ξαπλωμένος δίπλα, πάνω στὴν καμπίνα, βγάζοντας γιὰ μιὰ στιγμὴ τὰ μαῦρα γυαλιά μου, τ᾽ ἄφησα ἁπαλὰ νὰ... πέσουν στὴ θάλασσα, λὲς κι᾽ εἶχα τὸ κομοδίνο δίπλα μου. Φαίνεται πώς, στ᾽ ἀντίκρυσμα τᾹς στερι὚ς, ποὺ σήμαινε τὸ τέλος τᾹς περιπέτειας, ἀφήσαμε τὰ νεῦρα μας καὶ χαλάρωσαν. Ὡστόσο στὶς 4 καὶ 15´τ᾽ ἀπόγευμα μ὚ς ἦρθε ἕνα φρέσκο ἀεράκι καὶ μπορέσαμε νὰ βάλουμε πλώρη γιὰ τὴν Ἄκρα Βλιώτη τᾹς Κεφαλονι὚ς. Ἦταν σχεδὸν ἀπίστευτο, ὕστερ᾽ ἀπὸ τόση ἄπνοια, ὅταν σὲ κάπου μιάμιση ὥρα περνούσαμε τὰ βόρεια τᾹς Ἰθάκης. Μηχανοκίνητα σκαφάκια τρέχαν γιὰ τὸ λιμάνι, ὅταν ἐμεῖς, μὲ τὴν κυανόλευκη στὴν πρύμη καὶ τὴν καραντίνα στὸ σταυρό, ἕτοιμοι γιὰ εἴσοδο, κουπαστάραμε τὴ «Χαρά», ποὺ περήφανα ἔτρεχε πρὸς τὸ εὐτυχισμένο της τέρμα. Δὲν ἦταν ὅμως γραφτὸ νὰ πατήσουμε αὐτὴν τὴ νύχτα στεριά. Κάτι χρωστούσαμε ἀκόμη κι᾽ ἔπρεπε νὰ τὸ πληρώσουμε, ἔξω ἀπ᾽ τὸ λιμάνι, μέσα σὲ μιὰ τέλεια ἄπνοια ποὺ πλάκωσε ξαφνικά. Παράξενο ὅμως· ἡ μπουνάτσα αὐτὴ δὲ μ὚ς πείραξε καθόλου. Ἦταν ἀλλιώτικη ἀπ᾽ ὅσες ζήσαμε ὣς ἐκείνη τὴ στιγμή. Τὰ νερὰ προφυλαγμένα, ἀπ᾽ τὴν ἀγκάλη γύρω τᾹς στερι὚ς, ἔγιναν σὰν ἀκίνητος καθρέφτης. Ἄστρα πάνω καὶ κάτω. Ἡ ἀπέραντη σιωπὴ ἦταν κάτι καινούργιο, 271

σχεδὸν ἐνοχλητικό, γιὰ μ὚ς πού ᾽μαστε μαθημένοι στοὺς ψίθυρους καὶ τὸ βουητὸ τῶν ἀφρισμένων κυμάτων τᾹς ἀνοιχτᾹς θάλασσας. Μαγεία καὶ μυστήριο ἁπλώνονταν γύρω μας. Οἱ μυρουδιὲς τᾹς στερι὚ς, τὸ πουρνάρι, τὸ θυμάρι, τὸ χῶμα τὸ ἴδιο, στάλαζαν μέσα μου θείαν ἔκσταση, ποὺ ἔφερνε δάκρυα στὰ μάτια Ἡ Σοῦ, συνεπαρμένη κι᾽ αὐτή, μιλοῦσε ἀπὸ τώρα μ᾽ ἀγάπη καὶ θαυμασμὸ γιὰ τὴ νέα της πατρίδα. ΤᾹς φαινόταν παραμυθένια ἡ ἑλληνικὴ γᾹ μὲ τὶς καθάριες καμπύλες τῶν βουνῶν καὶ τὰ λεπτά της ἀρώματα, ἀνακατεμένα μὲ μυθολογία, ἱστορία καὶ θρῦλο. Κι᾽ ὅταν, κουρασμένη, πᾹγε νὰ ξαπλώση, μόνος μου πιὰ στὸ κόκπιτ, ἔζησα ἔξω ἀπ᾽ τὴν Ἰθάκη στιγμὲς ποὺ μὲ βούλιαζαν λίγο-λίγο καὶ μὲ πήγαιναν χρόνια πίσω στὰ βάθη αἰώνων καὶ χιλιετηρίδων. Σιγὰ-σιγὰ ἔγινα ὁ ἴδιος ὁ Ὀδυσσέας. Ὕστερ᾽ ἀπὸ περιπλάνηση χρόνων, ἔφτανα, ἐπιτέλους, στὴν ἀγαπημένη μου γᾹ κι᾽ ἔβλεπα τὸν ἀναθρώσκοντα καπνὸ τᾹς καλύβας μου. Τώρα, θὰ μποροῦσα πιὰ νὰ πεθάνω. Αὐτὸ ποὺ τόσο λαχταροῦσε ἡ ψυχή μου τὸ πέτυχε. Αὐτὸ ποὺ χρόνια τώρα θεοὶ καὶ δαίμονες πᾹγαν νὰ μοῦ στερήσουν, τό ᾽χω μπροστά μου. Μιὰ πνοὴ ἀνέμου καὶ θὰ τ᾽ ἀγγίξω!... Νύχτα ἀλησμόνητη! Νύχτα ποὺ μοῦ ᾽δωκε συμπυκνωμένο τὸ νόημα τᾹς ζωᾹς! Οἱ φαντασίες μου σιγὰ-σιγὰ κατακάθισαν, ἀκούμπησαν στὴ νοτισμένη ψυχή μου, ἔγινα ὅλος μιὰ αἴσθηση εὐτυχίας, ταυτι272

σμένη μὲ τὴ φύση καὶ τὴν ἰδέα τᾹς Ἰθάκης... Περασμένα μεσάνυχτα, ἕνα σκαφάκι μὲ μηχανὴ πέρασε δίπλα μας πηγαίνοντας στὸ λιμάνι. Ὁ θόρυβος τᾹς μηχανᾹς του δὲν ἐπέτρεπε σιγοκουβέντα. Κι᾽ ἔτσι ἄκουσα τὶς πρῶτες ἑλληνικὲς λέξεις στὴν πατρικὴ γᾹ, ποὺ κατὰ σύμπτωση ἦταν: —Ὁ Γεωργίου εἶναι... Ὁ καπετάνιος δὲν ἄκουσε κι᾽ ὁ ἐπιβάτης φώναξε δυνατώτερα: —Λέω ὁ Γεωργίου... μὲ τὴ «Χαρὰ»... ὠκεανὸ... γυναῖκα του... ΠᾹραν μιὰ βόλτα γύρω μας, ἔτσι ἀκίνητοι ποὺ εἴμαστε· κι᾽ ὁ ἐπιβάτης μὲ ρώτησε ἂν εἶμαι ὁ Γεωργίου. Μ὚ς καλωσόρισε εὐγενικὰ καὶ μὲ ρώτησε ἂν ἡ Σοῦ... εἶναι μέσα στὸ σκάφος.

—Ὄχι, τὴν πέταξα στὴ θάλασσα, λέω. Μ὚ς ρώτησαν ἂν θέλουμε ρεμούλκα.

—Εὐχαριστῶ, ὄχι. Προτιμῶ ν᾽ ἀπολαύσω τὴ γαλήνη τᾹς νύχτας καὶ νὰ μπῶ στὸ λιμάνι τὸ πρωΐ, μὲ τὸ φῶς τᾹς μέρας. Τὴν ἑπομένη ἔμαθα πὼς ὁ ἐπιβάτης ἦταν ἕνας δημοσιογράφος, ποὺ ἦρθε στὴν Ἰθάκη, ἀπεσταλμένος ἀπὸ ἀθηναϊκὴ ἐφημερίδα, εἰδικὰ γιὰ μ὚ς. Δὲν τὸ εἶπε ὅμως στὸν καπετάνιο, γιὰ νὰ μὴν... τοῦ ζητήση περισσότερα. Ἦταν ἕνας ἀπ᾽ τοὺς πιὸ εὐγενικοὺς καὶ καλοὺς φίλους ποὺ κάναμε στὴν Ἰθάκη κι᾽ ἔκανε τὴ δουλειά του χωρὶς νὰ μ὚ς κουράση καθόλου, ὅπως ἄλλωστε 273

κι᾽ οἱ ὑπόλοιποι δημοσιογράφοι, μὲ τὴν ἐξαίρεση ἑνὸς μόνο, ποὺ ἀποδείχτηκε πολὺ ἐνοχλητικός. Μαζὶ μὲ τὸ πρῶτο φῶς ποὺ χύθηκε στὶς γλυκόχρωμες ἀκτὲς τοῦ νησιοῦ, μιὰ λεπτὴ αὔρα ἦρθε νὰ μ὚ς δροσίση. Ἡ Σοῦ, ἀγουροξυπνημένη, ἄρχισε τὸ νοικοκυριό της, ὥστε ὅλα νὰ λάμπουν ὅταν οἱ πρῶτοι Ἕλληνες πατήσουν τὸ πόδι τους. Ἀργὰ-ἀργὰ τὸ σκάφος προχωροῦσε τώρα μέσ᾽ στὴν ἀγκάλη τοῦ ὡραίου κολπίσκου, λὲς κι᾽ ἤθελε νὰ ἐξετάση καλὰ τὴν καινούργια γᾹ, ποὺ θά ᾽ναι καὶ γιὰ τὴ «Χαρὰ» ἡ νέα πατρίδα. Χαρούμενες φωνὲς ἀκούστηκαν ἀπ᾽ τὸ λιμάνι καὶ βάρκες γεμάτες κόσμο ἦρθαν νὰ μ὚ς ποῦν τὸ καλωσόρισες. Ἐπὶ τέλους! Ἀνάμεσα σὲ δικούς μας ἀνθρώπους! Σ᾽ ἀνθρώπους πού ᾽βλεπαν ἐμ὚ς καὶ τὸ μακρυνό μας ταξίδι μ᾽ ἀγάπη κι᾽ ἐνδιαφέρον. Ζήτησα νὰ μ὚ς ὁδηγήσουν πρῶτα στὸ μέρος, ὅπου λὲν πὼς ὁ Ὀδυσσέας βγᾹκε κρυφὰ γιὰ πρώτη φορά. Κι᾽ ὅταν ἀράξαμε στὸ χαριτωμένο κι᾽ ἥσυχο λιμανάκι, πήδησα μὲ βιάση στὸ νερὸ κι᾽ ἔσκυψα αὐθόρμητα καὶ φίλησα τὸ ἑλληνικὸ χῶμα. Ἦταν ἡ πιὸ συγκινητικὴ στιγμὴ τᾹς ζωᾹς μου. Μιὰ στιγμή πού, ἀναπάντεχα, ἦρθε νὰ τὴ χαλάση ἕνας βέβηλος λόγος. Ἕνας δημοσιογράφος, ὁ ἐνοχλητικὸς ποὺ ἀνέφερα πιὸ πρίν, ἕτοιμος μὲ τὴ φωτογραφικὴ μηχανή του στὰ χέρια, μοῦ λέει: —Ξαναφίλα! Ἡ εὐγενικὴ παρέα τῶν συναδέλφων του, καθὼς καὶ τῶν ἀρχόντων καπετανέων τᾹς Ἰθάκης, τὸν ἔβαλε βέ274

βαια στὴ θέση του ὅπως ἔπρεπε. Τὸ κακὸ ὅμως μέσα μου εἶχε γίνει. Τὸ ἱερὸ δέος ποὺ μὲ συνεῖχε εἶχε διαλυθᾹ. Μὲ κουβέντες, χαρὲς καὶ γέλια, μπήκαμε στὸ κυρίως λιμάνι. Δὲ μ᾽ ἔνοιαζαν τὰ βάθη τοῦ λιμανιοῦ. Μπροστὰ πήγαιναν οἱ προκομμένοι καπετανέοι τᾹς Ἰθάκης, ὁ καπετὰν Κωλέτης, ὁ καπετὰν Χαλικιόπουλος κι᾽ ἕνα σωρὸ ἄλλοι, πού ᾽ξεραν ὄχι μόνο κάθε πιθαμὴ τοῦ νησιοῦ τους, ἀλλὰ καὶ τ᾽ ἀκρογιάλια καὶ τὶς θάλασσες ὅλου τοῦ κόσμου. Ἐργάτες ποὺ ἀνοικοδομοῦν τὴ σεισμόπληκτη πόλη καὶ κόσμος πολύς, μ᾽ ἐπικεφαλᾹς τὸ δήμαρχο, μ὚ς δέχονται μ᾽ ἕνα θερμὸ χειροκρότημα. Πιστεύαμε πὼς τὸ ταξίδι μας αὐτὸ θὰ ἐνδιέφερε ἴσως κάπως τὸν ἀθλητικὸ κόσμο, ποτὲ ὅμως δὲ φανταζόμαστε ὅτι θά ᾽χη συγκινήσει ὅλο τὸν κόσμο Κι᾽ αὐτὸ ἦταν μόνο ἡ ἀρχὴ ἀπὸ ἄπειρες θερμὲς ἐκδηλώσεις, ὅλο στοργὴ κι᾽ ἀγάπη, ποὺ μ὚ς ἐπεφύλαξαν παντοῦ, σ᾽ ὅλες τὶς πόλεις τᾹς Ἑλλάδας, ἀπ᾽ ὅπου περάσαμε. Ἀρχὲς καὶ λαός. Ἀγαπήσαμε πολὺ τὸν τόπο αὐτὸ μὲ τὶς ὀμορφιές του, ὅπου κάθε γωνιὰ καὶ κάθε πέτρα εἶναι δεμένη μὲ τὴν Παράδοση καὶ τὴν Ἱστορία. Οἱ κάτοικοι τᾹς Ἰθάκης, σὰ νησιῶτες, εἶναι ἁγνοὶ καὶ καλόκαρδοι. Ἀκόμη προσπαθῶ νὰ ᾽ρθῶ σ᾽ ἐπαφὴ μὲ τὸν καπετὰν Τάσο Χαλικιόπουλο, ποὺ τὸν γνωρίσαμε ἐκεῖ μόνο γιὰ δυὸ μέρες. Κι᾽ ὅμως νιώθουμε τόσο φίλοι, σὰ νὰ γνωριζόμαστε χρόνια. Ἀσφαλῶς κάπου θά ᾽ναι 275

μπαρκαρισμένος, σὲ κανένα βαπόρι, καὶ λείπει. Οὔτε μποροῦμε νὰ ξεχάσουμε τὴ φιλοξενία ποὺ βρήκαμε στ᾽ ἀρχοντικὸ τοῦ κυρίου Καλλίνικου, οὔτε καὶ τὴν καλὴ συντροφιὰ τοῦ καπετὰν Κωλέτη καὶ τόσων ἄλλων. Αὐτὴ λοιπὸν ἡ μέρα, ἡ πρώτη Σεπτεμβρίου, ἦταν ἡ πιὸ εὐτυχισμένη μέρα τοῦ ταξιδιοῦ μας. Τὴ Δευτέρα, 3 Σεπτεμβρίου, ἀπογεματάκι, σαλπάραμε γιὰ μιὰ γοργὴ περατσάδα ὣς τὴν Πάτρα, ὅπου μ὚ς περίμεναν τὸ ἑπόμενο μεσημέρι. Καμιὰ σαρανταριὰ μίλια εἶναι ἡ ἀπόσταση κι᾽ ἀσφαλῶς θὰ τὴ διανύαμε τὴν ἴδια αὐτὴ νύχτα. Τὸ γοργὸ ὅμως ξεκίνημα ἦταν ὣς τὴ μπούκα τοῦ λιμανιοῦ. Ἕνα σωρὸ βάρκες καὶ μοτόρια γύριζαν γύρω μας σὲ μιὰ τέλεια ἄπνοια, ὥσπου τοὺς παρακάλεσα ν᾽ ἀπομακρυνθοῦν, νὰ μὴ στενοχωριέμαι ποὺ τοὺς χασομερῶ. Ἕνα καλάθι σταφύλια μοιράστηκε ἀνάμεσά μας, καθὼς ἀστειευόμαστε· καὶ τὸ σούρουπο χτύπησαν οἱ καμπάνες τοῦ μοναστηριοῦ ψηλὰ ἀπ᾽ τὸ βουνό, γιὰ τὸ καλὸ κατευόδιο τᾹς «Χαρ὚ς». Ἡ νύχτα μ὚ς βρᾹκε μόνους. Ἡ τελευταία βάρκα, μὲ τὸν καπετὰν Τάσο Χαλικιόπουλο, χάθηκε πίσω ἀπ᾽ τὸν κάβο τοῦ λιμανιοῦ, κάνοντας συνεχῶς σήματα μὲ κλεφτοφάναρα σ᾽ ἀπάντηση τῶν δικῶν μας. Μόνο κατὰ τὶς 2 τὴ νύχτα μ὚ς βρᾹκε ἕνα γερὸ ἀεράκι ἀπ᾽ τὸ γραῖγο, ποὺ μ὚ς πέταξε ὣς τὴν Ὀξυά, ὅπου, τὴν ὥρα πού ᾽σπαζε, ἕνα τρεχαντήρι πέρασε κοντά μας καὶ μ὚ς χαιρέτησε. Ἡ Σοῦ ἦταν στὸ 276

τιμόνι κι᾽ ἐγὼ καθόμουν στὴν εἴσοδο τᾹς καμπίνας. Τὴν ἑπομένη οἱ ἐφημερίδες στὴν Πάτρα ἔγραφαν: «Τὸ τρεχαντήρι συνήντησε τὴ “Χαρὰ” σὲ φοβερὴ θαλασσοταραχή. Ἡ Σοῦ στὸ τιμόνι πάλευε μὲ τεράστια κύματα!» Ὅλη ἡ μέρα πέρασε σὲ ἄπνοια καὶ μόνο κατὰ τὶς 3 τ᾽ ἀπόγευμα, 4 Σεπτεμβρίου, πιάσαμε τὸν ἄλλο κάβο τοῦ Πατραϊκοῦ, τὴν Ἄκρα Πάπας. Τὰ νεῦρα μου ἄρχισαν πάλι νὰ τεντώνονται ἐπικίνδυνα, γιατὶ ἤξερα πὼς ἀπ᾽ τὶς 9 τὸ πρωῒ μ὚ς περίμεναν γιὰ ὑποδοχή. Πάνω στὴν ὥρα πέρασε κι᾽ ἕνα γερμανικὸ βαπόρι. Καθισμένος στὸ κόκπιτ, διάβαζα ἕνα βιβλίο γιὰ νὰ ξεχνιέμαι, μὲ μιὰ κουβέρτα στὰ πρυμιὰ ξάρτια γιὰ σκιά. Βαριεστημένα χαιρετιστήκαμε μὲ τὸν καπετάνιο καὶ γρήγορα χάθηκαν πρὸς τὴν Πάτρα. Οἱ ἐφημερίδες τὴν ἑπομένη ἔγραφαν: «Ἕνα γερμανικὸ πλοῖο συνηντήθη μὲ τὴ “Χαρά” ἔξω ἀπ᾽ τὸν Πάπα. Ὁ κυβερνήτης τοῦ πλοίου... ἐθαύμασε τὴ δεξιοτεχνία μὲ τὴν ὁποίαν ὁ Γεωργίου κυβερνοῦσε τὸ σκάφος του ἀποφεύγοντας τὰ τεράστια κύματα...» Ὅταν κλείσαμε ἕνα εἰκοσιτετράωρο ἀπ᾽ τ᾽ ἀπόγευμα, βρισκόμαστε ἀκόμη 13 μίλια ἀπὸ τὴν Πάτρα. Εἴχαμε κάνει δηλαδὴ μόνο 34 μίλια. Μόνο τὴν Τετάρτη τὸ πρωΐ, στὶς 5.30´ τᾹς 5 Σεπτεμβρίου, μπήκαμε στὸ λιμάνι. Τὴν ὥρα ποὺ μπαίναμε... ἔπιασε ὡραῖο βοριαδάκι! Στὴν ὄμορφη πόλη μείναμε μόνο μιὰ μέρα. Ὅλο καὶ πιὸ πίσω πήγαινε τὸ πρόγραμμα. Ὁ κόσμος ἐκεῖ, 277

ἂν κι᾽ ἀργήσαμε (μ὚ς περίμενε ἀπ᾽ τὴν προηγούμενη), μ὚ς ἐπεφύλαξε μιὰ θερμότατη ὑποδοχή. Ἀπὸ τὸ ναυτικὸ διοικητὴ κ. Ἀθανασίου καὶ τὸ νομάρχη κύριο Μπότση, ὣς τὰ μικρὰ παιδιά, εἴδαμε κάθε ἐκδήλωση ἀγάπης καὶ θαυμασμοῦ. Ὁ ναυτικὸς ὅμιλος μὲ τὸν κ. Γεωργιάδη ἐπὶ κεφαλᾹς μ὚ς περιποιήθηκε ἰδιαιτέρως καὶ μ὚ς ἐτίμησε μὲ κάθε τρόπο. Φίλος δημοσιογράφος τᾹς ἐφημερίδας «Νεολόγος» τᾹς Πάτρας, ὁ κ. Παπανδρόπουλος, μ὚ς πᾹγε στὴν Ἀκρόπολη καὶ σ᾽ ὅλα τὰ γεμάτα ἐνδιαφέρον μνημεῖα τᾹς Πάτρας. Μὲ λύπη μας ἀφήσαμε τὴν Πάτρα. Εἶχε πολλὰ ὄμορφα νὰ μ὚ς δείξη καὶ δὲν προλάβαμε νὰ τὰ χαροῦμε. Ἔπρεπε νὰ βιαστοῦμε. Τὴν Πέμπτη λοιπόν, 6 Σεπτεμβρίου, στὶς τρεῖς τ᾽ ἀπόγευμα, μὲ τέλεια ἄπνοια, ἡ βενζινάκατος τοῦ Λιμεναρχείου μ὚ς ἔδωσε ρεμούλκα, νὰ μ὚ς περάση ἀπ᾽ τὸ ρεῦμα τοῦ Ρίου, ἐνῶ ὁ κόσμος μ὚ς χαιρετοῦσε μ᾽ ἐνθουσιασμὸ καὶ οἱ ἀθλητὲς τοῦ «Ναυτικοῦ Ὁμίλου Πατρῶν» μ὚ς συνώδευσαν μὲ τὴ βαρειὰν ἀργοκίνητη, μοναδικὴ δυστυχῶς, βάρκα τους. Ἂν αὐτὰ τὰ παιδιά, μὲ τὴν ὄρεξη ποὺ τραβοῦσαν κουπὶ μέσ᾽ στὴ μεσημεριανὴ ζέστη, εἶχαν ἀληθινὰ γρήγορα σκαφάκια, τί δὲ θά ᾽ταν σὲ θέση νὰ κατορθώσουν! Σὲ μιὰ ὥρα περάσαμε τὸ Ρίο καὶ λύσαμε κάβο. Μόνοι πιά, τραβοῦμε πρὸς τὸ Λουτράκι ἢ τὴν Κόρινθο, ἀνάλογα με τὸν καιρό, ὥστε νὰ εἴμαστε προστατευμένοι ἀπ᾽ τὴ στεριά.

278

Κοντὰ στὸ ἀκρωτήριο Δρέπανον πήραμε καὶ μιὰν ἀπ᾽ τὶς μεγαλύτερες συγκινήσεις. Ἕνα ψαράδικο λατίνι μὲ τὸ πανὶ καὶ τὰ κουπιὰ ἐρχόταν κατὰ πάνω μας. Ὅταν πλησίασε, διακρίναμε μέσα δυὸ γέροντες ναυτικούς. Πέρασαν δίπλα μας καί, κουνώντας τὰ καπέλα τους μ᾽ ἐνθουσιασμό, μ὚ς χαιρετοῦσαν: —Νὰ ζήσης, λεβέντη μας! Δόξασες τὴν πατρίδα! Ἦταν κάτι παραπάνω ἀπὸ παράσημο. Αὐτοὶ οἱ τσακισμένοι ἀπὸ χρόνων καὶ χρόνων δουλειά, ποὺ πήγαιναν γιὰ τὸ βραδινὸ παραγάδι τους, γιὰ τὸ καθημερινό τους ψωμί, βγᾹκαν ἀπ᾽ τὸ δρόμο τους νὰ μ὚ς καλωσορίσουν καὶ νὰ μ὚ς προσκαλέσουν στὸ χωριουδάκι τους, ποὺ μέρες τώρα μ὚ς περιμένουν οἱ ναυτικοί του νὰ περάσουμε. Θὰ θέλαμε νὰ μποῦμε μέσα, νὰ μείνουμε μαζί τους ὥσπου νὰ τοὺς χορτάσουμε καὶ νὰ χαροῦμε τὴν ἁπλή τους καρδιά, τὴν καλωσύνη καὶ τὴν ἀγάπη τους. Εἴχαμε ὅμως ἕνα πρόγραμμα. Ἀρκετὰ οἱ ἄπνοιες μ὚ς βγάλαν ἔξω ἀπ᾽ τὸ πρόγραμμα αὐτό. Τώρα ποὺ ὁ ἀγέρας ἦρθε νὰ ξαναγεμίση τὰ πανιά μας, ἔπρεπε νά ᾽μαστε συνεπεῖς σ᾽ αὐτοὺς ποὺ μ὚ς περίμεναν. Ὕστερα, λαχταροῦσα νὰ φτάσω στὴν ἰδιαίτερη πατρίδα μου, τὴ Θεσσαλονίκη. Τέρμα τοῦ ταξιδιοῦ μας ἦταν βέβαια ἡ Ἰθάκη. Ἂν ὅμως δὲν ἔφτανα στὴ Θεσσαλονίκη, θά ᾽ταν σὰ νὰ μὴν ἔφτασα ποτέ. Ὅλη νύχτα ὁ φρέσκος μαΐστρος μ὚ς πήγαινε... καροτσάδα. Στὶς ἑφτὰ εἴχαμε δίπλα μας τὰ Τριζόνια καὶ στὶς ὀχτὼ καὶ μισὴ τὸ ἀκρωτήρι Ψαρομύτα. Λίγο 279

μετὰ τὰ μεσάνυχτα, ὅταν περνούσαμε κοντὰ στὴ Μάκρη, ὁ ἄνεμος γύρισε σὲ γαρμπᾹ. Στὶς τέσσερες καὶ μισή, τὰ χαράματα τᾹς 7 Σεπτεμβρίου, ἀφήναμε πίσω μας τὸ ἀκρωτήρι Μελαγκάβι. Μαγεία ἦταν τὸ πέρασμα τῶν στενῶν, ἔτσι γοργὰ ποὺ ἡ «Χαρὰ» κυλοῦσε στὰ ἥσυχα νερά. Τὰ βουνὰ κι᾽ οἱ ἀκτὲς εἶχαν κάτι τὸ φρέσκο, τὸ γιορτινό, σὰ νὰ μ὚ς καλωσώριζαν. Περνούσαμε τὴν καρδιὰ τᾹς ἑλληνικᾹς γᾹς, ποὺ τὴ χωρίζει μιὰ λουρίδα νεροῦ. Ἡ Σοῦ, συνεπαρμένη ἀπ᾽ τὴν ὀμορφιὰ καὶ τὶς μυρουδιές, θαύμαζε ἄγρυπνη τὴ νέα της πατρίδα. Ἔνιωθε κιόλας ἕνα μὲ τὸν τόπο αὐτό, ποὺ τόσο παιδεύτηκε μαζί μου ὣς ν᾽ ἀντικρύση. Τελικὰ ἀποφασίσαμε πὼς τὸ Λουτράκι θά ᾽ταν ὁ σταθμός μας. Ἔτσι βόλευε ὁ καιρός, ποὺ εἶχε καλμάρει γιὰ τὰ καλά. Ἦταν πολὺ νωρὶς ὅμως· κι᾽ ἔτσι, μ᾽ ἐλαττωμένη ἱστιοφορία, πιάσαμε τὴν πόλη ὅταν ὁ ἥλιος εἶχε ἀνέβει ἀρκετά. Μιὰ βάρκα μ὚ς πλησίασε· κι᾽ ὅταν πᾹρε βόλτα γύρω μας, ὁ βαρκάρης σήκωσε τὸ κουπὶ ὄρθιο. Δὲν καταλαβαίναμε τί σήμαινε αὐτό; Ὕστερα μάθαμε πὼς εἶχε πάρει ἐντολὴ ἀπὸ κάποιον στὴ στεριά, ἂν δᾹ πὼς τὸ κότερο εἶναι ἡ «Χαρά», νὰ σηκώση τὸ κουπί. Ὁ κάποιος αὐτὸς ἦταν ὁ κ. Δημητριάδης, ἕνας πολὺ καλὸς φίλος καὶ πρόεδρος τοῦ «Ὁμίλου Φίλων Θαλάσσης» Θεσσαλονίκης. Σὲ λίγο ἦρθε κι᾽ ὁ ἴδιος. Κι᾽ ἔτσι, μὲ φωνές, κλάματα κι᾽ ἀγκαλιές, ἔγινε ἡ συνάντηση μὲ τὸν πρῶτο Σαλονικιὸ συμπατριώτη μου. Δέσαμε σ᾽ ἕνα ρεμέτζο ποὺ 280

μ὚ς ὑπέδειξαν οἱ ντόπιοι ναυτικοὶ καὶ πηδήσαμε ξυπόλυτοι στὴ στεριά. Ὥσπου νὰ πᾹς τρία, βρεθήκαμε ἀνάμεσα σ᾽ ἕνα σωρὸ κόσμο, νομίζω ὅλο τὸν πληθυσμὸ τοῦ Λουτρακίου. Δὲν ξέρω πῶς βρέθηκε, ἀλλὰ μιὰ ὡραιότατη ἀνθοδέσμη προσφέρθηκε στὴ Σοῦ. Οἱ φωτογράφοι ἄρχισαν πραγματικὲς ἐπιχειρήσεις. Πῶς δὲ μ὚ς ἔβγαλαν τὰ μάτια, καθὼς ἔδιναν ἀλλόφρονες τὰ διπλότυπα σ᾽ αὐτοὺς ποὺ φωτογραφίζονταν δίπλα μας, εἶναι θαῦμα. «Νῖκο, μὲ πᾹρες;» – «Τράβα κι᾽ ἄλλη γιὰ νά ᾽μαστε σίγουροι!» – «Βαγγέλη, τράβα καὶ σὺ μιά!» – «Κι᾽ ἐμένα, Κώστα!» – «Τώρα καὶ μὲ τὴ Σοῦ»... Χωρὶς νὰ τὸ καταλάβουμε, μ὚ς τράβηξαν στὸ ξενοδοχεῖο γιὰ καφέ. Βρεθήκαμε ὅπως ἤμαστε, ἐγὼ μ᾽ ἕνα μπαλωμένο παντελόνι κι᾽ ἡ Σοῦ μὲ σόρτς. Τὸν καφὲ οὔτε τὸν χαρήκαμε, ὑποχρεωμένοι καθὼς εἴμαστε ν᾽ ἀπαντοῦμε ἀδιάλειπτα σὲ χείμαρρο ἐρωτήσεων. Γυρίζοντας στὸ κότερο, ντυθήκαμε καὶ τραβήξαμε μ᾽ αὐτοκίνητο γιὰ τὸν Ἀκροκόρινθο, ὅπου ὁ κ. Παπαδημητρίου μ὚ς ἔδειξε τὶς ἀρχαιότητες. Ἡ Σοῦ δὲν ἤξερε τί νὰ πρωτοθαυμάση! Δὲ θά ᾽ξερα ποιὸν νὰ πρωτοευχαριστήσω, ἂν ἔγραφα τὶς λεπτομέρειες τῶν θερμῶν ἐκδηλώσεων καὶ περιποιήσεων ποὺ μ὚ς ἐπιδαψίλευσαν στὸ Λουτράκι. Τὴν ἑπομένη, ὅταν ἑτοιμαζόμαστε νὰ φύγουμε, μιὰ σεβάσμια κυρία ἦρθε στὸ σκάφος καὶ μοῦ ζήτησε νὰ βαφτίσω τὸ μικρότερο κοριτσάκι τᾹς οἰκογενείας της. Ἦταν ἡ κυρία Βάτσικα. Στὴν ἀρχὴ δίστασα ν᾽ ἀνα281

λάβω τέτοια εὐθύνη, ξέροντας τὴν ἀδυναμία μου νά ᾽μαι συνεπὴς στὶς μελλοντικές μου ὑποχρεώσεις. Ἦταν ὅμως τόσο μεγάλος κι᾽ αὐθόρμητος ὁ ἐνθουσιασμὸς ὅλης τᾹς οἰκογένειας, ποὺ τελικὰ δὲ μπόρεσα ν᾽ ἀρνηθῶ μιὰ χριστιανικὴ πράξη. Ὅλα τακτοποιήθηκαν στὴν ἐκκλησία κι᾽ ἔτσι ἡ Σοῦ κι᾽ ἐγὼ δώσαμε στὴ μικρὴ τ᾽ ὄνομα Χαρά, σ᾽ ἔνδειξη ἀγάπης γιὰ τὴν κόρη μου κι᾽ εὐγνωμοσύνης γιὰ τὸ σκαφάκι ποὺ μ὚ς ἔφερε ὣς ἐδῶ. Μετὰ τὴν ἐκκλησία πήγαμε κάπου νὰ πιοῦμε κάτι κι᾽ ἀμέσως ὕστερα ἐπιβιβαστήκαμε στὴ «Χαρὰ» γι᾽ ἀναχώρηση. Τὰ παιδιὰ τοῦ Λιμενικοῦ Σώματος μ὚ς ἔκαναν ἕνα ὡραιότατο δῶρο ἀπὸ ντόπια γλυκὰ καὶ μ᾽ ἕνα φρέσκο ἀεράκι ξεκινήσαμε γιὰ τὸν Ἰσθμό. Ὁ «ἐνοχλητικὸς» δημοσιογράφος, ποὺ πιὰ τὸ πήραμε ἀπόφαση ὅτι θὰ μ὚ς ἀκολουθᾹ παντοῦ, ἐπέμενε νὰ ᾽ρθᾹ μαζί μας ὣς τὸν Ἰσθμό. Εἶδα κι᾽ ἔπαθα νὰ τὸν πείσω νὰ βγᾹ. Φαίνεται πὼς τὸ εἶχε ἀπόφαση νὰ κάνη πολὺ ντόρο γύρω ἀπ᾽ τ᾽ ὄνομά του καὶ τὴν ἐφημερίδα του. Ἀναγκάστηκα νὰ μεταχειριστῶ τὴν ἰδιότητά μου ὡς κυβερνήτου τοῦ σκάφους, γιατὶ μὲ τὸ καλὸ στάθηκε ἀδύνατο νὰ τὸν πείσω. Ἀπ᾽ τὴν παραλία καὶ τὴ σκάλα τοῦ Λουτρακίου ὁ κόσμος μ὚ς ἀποχαιρετοῦσε μ᾽ ἀγάπη καὶ θέρμη. Δὲν προχωρήσαμε ὅμως πολὺ κι᾽ ἡ ἀτμάκατος τοῦ Ἰσθμοῦ ἦρθε νὰ μ὚ς δώση ρεμούλκα... Συγκινητικὸ τὸ πέρασμα τοῦ Ἰσθμοῦ! Κι᾽ οὔτε «ἴσθμια» μ὚ς ἄφησαν νὰ πληρώσουμε, παρὰ ναῦτες 282

τοῦ Λιμενικοῦ καὶ στρατιῶτες, καθὼς περνούσαμε, μ὚ς χαιρετοῦσαν κανονικά. Ἦταν ἡ πρώτη ἐπίσημη ἐκδήλωση, στὴν πατρίδα, ἡ πρώτη νύξη ποὺ ξύπνησε μέσα μας τὴν αἴσθηση πὼς γυρίζαμε νικητές! Ἐκεῖ συναντήσαμε καὶ τοὺς παλιούς μας φίλους, ὅλους μαζὶ αὐτὴ τὴ φορά, ὡς ἀντιπροσώπους τῶν Ὁμίλων Νοτίου Ἑλλάδος καὶ ὡς ἐπιτροπὴ ὑποδοχᾹς ἐκ μέρους τᾹς ΕΘΕ. Φιλιὰ κι᾽ ἀγκαλιές! Τὸ τί ἔγινε δὲν περιγράφεται. Πρῶτος καὶ καλύτερος στὴν ὑποδοχὴ ἦταν ὁ Τάσος Ζάππας, ποὺ ἦρθε ὣς τὴ μέση τοῦ Ἰσθμοῦ νὰ μ὚ς πᾹ τὸ «καλωσώρισες». Κι᾽ ὅταν πιὰ πλευρίσαμε δίπλα στὸ «Νίσυρος» τοῦ Β. Ναυτικοῦ, ποὺ ἀπὸ δῶ καὶ μπρὸς θά ᾽ταν τὸ συνοδό μας, τοῦ ζήτησα πρῶτος νὰ πατήση τὸ πόδι του στὴ «Χαρά». Ἀπ᾽ τὰ γράμματά του κι᾽ ἀπ᾽ τὸ ἐνδιαφέρον του γιὰ τὴν ὅλη μας περιπέτεια εἶχε κάθε δικαίωμα. Ἦταν τὸ λιγώτερο ποὺ μποροῦσα νὰ κάνω γιὰ νὰ τοῦ ἐκφράσω τὴν εὐγνωμοσύνη καὶ τῶν δυό μας. Τὴ μεγαλύτερη ὅμως συγκίνηση τὴν πήραμε ἀπὸ τὰ γράμματα τᾹς κόρης μου τᾹς Χαρ὚ς, ἕξι γράμματα γεμάτα ἀγωνία, ἀγάπη καὶ λαχτάρα νὰ μ὚ς δᾹ. Τὰ διαβάζαμε καὶ δὲ χορταίναμε. Ἡ Σοῦ, ποὺ ἦταν ἰδιαίτερα πολὺ δεμένη μαζί της, ἔκλαιγε συνεχῶς. Αὐτὴ ἦταν ἡ πρώτη μας ἐπαφὴ μὲ τὴ Χαρά, ὕστερ᾽ ἀπὸ τέσσερες σχεδὸν μᾹνες. «Ἀγαπητέ μου πατέρα καὶ Σοῦ, Ἡ μαμὰ κι᾽ ἐγὼ εἴμαστε πολὺ εὐτυχεῖς ποὺ πή283

ραμε γράμμα σας ἀπὸ τὶς Ἀζόρες. Χαίρουμαι ποὺ εἴσαστε καλὰ καὶ σ὚ς ἄρεσε τὸ μέρος. Μπαμπὰ καὶ Σοῦ, δὲν ξέρετε πῶς σ὚ς ἐπιθύμησα. Εἶναι θαῦμα ἐδῶ (στὴν Ἑλβετία), ἀλλὰ τίποτα τόσο ὑπέροχο ποὺ νὰ τὸ λατρεύω. Εἶναι πολλὴ μοναξιά, δὲν ἔχω κανένα δικό μου γύρω. Νομίζετε πὼς θὰ μπορέσω νὰ σ὚ς δῶ αὐτὸ τὸ καλοκαίρι; Ἡ Σοῦ, μπαμπά, λέει πὼς μ᾽ ἀποθύμησες πολὺ καθὼς καὶ ἡ ἴδια. Πραγματικὰ μ᾽ ἀποθυμήσατε τόσο; Τὰ γράμματά σας τ᾽ ἀγαπῶ πολὺ καὶ μ᾽ ἀνακουφίζουν ὅταν τὰ διαβάζω. Σ὚ς ἔγραψα πολλὰ γράμματα, ὅπως θὰ δᾹτε. Ἐδῶ ὅταν ἦρθα, ἔκλαιγα πολύ, γιατὶ ὅλοι μὲ πείραζαν. Τώρα ὅμως συνήθισα. Ὡστόσο δὲν ξέρει ποτὲ κανεὶς τί μπορεῖ νὰ συμβᾹ σ᾽ αὐτὸ τὸ σχολεῖο. Μπορεῖ νὰ ξυπνήση τὸ πρωῒ καὶ μ᾽ ἕνα πόδι λειψὸ μὲ τ᾽ ἀστεῖα τῶν ἄλλων συμμαθητῶν.» Μὲ τὸ σούρουπο ἔφτασε καὶ τὸ «Ὄνειρο» τοῦ Ὀλυμπιακοῦ Πειραιῶς. Ἕνας παλιὸς φίλος καὶ συναθλητής, ὁ Παναγιώτης Γολέμης, ἦρθε νὰ μ὚ς ὑποδεχτᾹ μὲ πραγματικὰ θαλασσινὸ τρόπο. Μαζί του, γιὰ πλήρωμα, εἶχε τὴν Καίτη καὶ τὸ Θανάση, τὰ δυὸ παιδιὰ τοῦ Τάσου ΠαντελᾹ. Δώσαμε στὴ Σοῦ μιὰν ἀνθοδέσμη, νὰ τοῦ τὴν προσφέρη καὶ νὰ τοῦ πᾹ ἑλληνικὰ... «καλῶς οὑρίσατε»! Κέφι, γέλια καὶ χαρὲς εἶχε αὐτὴ ἡ ὄμορφη συνάντηση μὲ τοὺς φίλους μας. Αὐτὲς οἱ στιγμὲς μένουν ἀξέχαστες, ἔστω κι᾽ ἂν ἀργότερα οἱ ἄνθρωποι, μὲ τὶς ἀδυναμίες καὶ τοὺς μικροεγωϊσμούς τους χαλοῦν κάθε τί καλό. Ἐκεῖνο τὸ βράδι μείναμε στὸν Ἰσθμό.

284

Πρωῒ-πρωῒ τὴν ἄλλη μέρα, 9 Σεπτεμβρίου, Κυριακή, σηκωθήκαμε γιὰ τὸ ξεκίνημα πρὸς τὸν Πειραι὚. Γιὰ νά ᾽μαστε σίγουροι πὼς θὰ φτάσουμε στὸ Πασαλιμάνι ἀκριβῶς τὴν ὥρα τᾹς ὑποδοχᾹς ποὺ μ὚ς ἐπεφύλασσαν οἱ Ἀρχὲς κι᾽ ὁ λαὸς τοῦ Πειραιῶς, δέσαμε πίσω ἀπ᾽ τὴ «Νίσυρο», ποὺ μ὚ς ρυμουλκοῦσε μὲ μεγάλη ταχύτητα. Τὸ μεσημέρι σταματήσαμε στὰ Περιστέρια τᾹς Σαλαμίνας, μιὰν ἀπ᾽ τὶς πιὸ ὄμορφες τοποθεσίες, ὅπου ἦρθαν ἕνα σωρὸ μηχανοκίνητα καὶ ἱστιοφόρα σκάφη. Λίγο φαγητό, πολὺ κέφι, πολλὰ γέλια, ἦταν ἀρκετὰ νὰ μ὚ς ζωογονήσουν ἀπ᾽ τὸ δυνατὸ λιοπύρι. Ὅταν γυρίσαμε στὸ σκάφος, ἡ Σοῦ, μὲ τὴ βοήθεια τᾹς κ. Ζάππα, ἔβγαλε τὶς βαλίτσες μας (ἀφοῦ κράτησε ὅσα ροῦχα θὰ παίρναμε μαζί μας) καὶ τὶς ἔδωσε στὸ «Νίσυρος», νὰ π὚ν κατ᾽ εὐθεῖαν στὸ ξενοδοχεῖο, ὅπου μ὚ς... ἔπεισαν πὼς πρέπει νὰ μείνουμε κατὰ τὸ διάστημα τᾹς παραμονᾹς μας στὴν Ἀθήνα. Μὲ τὴ συνοδεία περισσότερων τώρα σκαφῶν, πότε ρεμούλκα καὶ πότε μόνοι, προχωρούσαμε πρὸς τὴν Ψυττάλεια, ὅπου γιὰ λίγο σταματήσαμε καὶ δώσαμε φόρο τιμᾹς στοὺς πεσόντας ἥρωας, ρίχνοντας ἕνα στεφάνι στὴ θάλασσα. Ὅσο πλησιάζαμε στὸν Πειραι὚, τόσο καὶ πιότερα σκάφη γίνονταν ἕνα μαζί μας, ὥσπου κατὰ τὶς 6 τ᾽ ἀπόγευμα μπήκαμε στὸ Πασαλιμάνι. Τὰ σαστίσαμε κι᾽ οἱ δυό μας, συνηθισμένοι στὴν ἐρημιά, μπρὸς στὸ πλᾹθος κόσμου ποὺ μ὚ς περίμενε.

285

Ἡ εἴσοδος στὸ λιμάνι ἦταν ἐπικίνδυνη ἐξ αἰτίας τῶν σκαφῶν ποὺ μ὚ς περιτριγύριζαν κι᾽ ἐμπόδιζαν τὶς κινήσεις μας, ἂν καὶ ὁ ἀντιπλοίαρχος κ. Ἀθανασίου ἐκτελοῦσε χρέη... χωροφύλακος. Ἦταν ἀδύνατο νὰ συγκρατήση κανεὶς τὸν ἐνθουσιασμὸ τοῦ Ἕλληνα, μιὰ καὶ πᾹρε μπρός. Ἀκριβῶς στὴν εἴσοδο ἡ «Χαρὰ» κόντεψε νὰ γίνη ἄδοξο ναυάγιο. Ἕνα μηχανοκίνητο, μ᾽ ὅλη του τὴν ταχύτητα, ἦρθε κι᾽ ἔπεσε ἀπάνω μας, ἐνῶ ὁ κυβερνήτης του, στὶς φωνές μου, ὠρύονταν: —Μὴ φοβ὚σαι, νὰ σὲ φιλήσω, ἥρωα! Μπάμμμμμ... Μὲ φίλησε, τὸν φίλησα, ἐνῶ ἡ μηχανὴ ἐξακολουθοῦσε φούλ. Μπὰμμμμμ ξανά, εὐτυχῶς λίγο παρὰ πίσω αὐτὴ τὴ φορά, γιατὶ ἀμφιβάλλω ἂν θ᾽ ἄντεχε ἡ «Χαρὰ» δυὸ τέτοια ἀλλεπάλληλα χτυπήματα στὸ ἴδιο μέρος. Ὅ,τι ἔγινε στὸ Πασαλιμάνι ἦταν κάτι πού, ὄχι μόνο δὲν τὸ περιμέναμε, ἀλλὰ οὔτε καὶ νὰ τὸ καταλάβουμε μπορούσαμε ἡ γυναίκα μου κι᾽ ἐγώ. Ἀρχὲς καὶ λαὸς ἔδειξαν ὅλο τὸ ἐνδιαφέρον, τὸν ἐνθουσιασμὸ καὶ τὴν ἀγάπη τους κατὰ τρόπο ποὺ μόνον οἱ Ἕλληνες ξέρουν νὰ δείχνουν. Κι᾽ ὁ ἐνθουσιασμὸς αὐτὸς εἶχε φτάσει σὲ τέτοιο παροξυσμό, ποὺ μόνο τ᾽ ἀνάστημά μου μ᾽ ἔσωσε ἀπὸ... λυντσάρισμα. Ἁπλούστατα, ὅλοι περίμεναν νὰ δοῦν ἕνα σωματώδη ἄντρα, ὅλο μῦς, ἐνῶ ἐγὼ περνοῦσα ἀπαρατήρητος! Ὁ Ζάππας, ποὺ περπατοῦσε κατὰ κακή του τύχη δίπλα στὴ Σοῦ, μὲ τὸ 286

πελώριο ἀνάστημα ποὺ ἔχει, πέρασε γιὰ ἥρωας τᾹς ἡμέρας, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ χάση ὣς καὶ τὸ πουκάμισό του, ποὺ σχίστηκε καὶ κρεμόταν στὴν πλάτη του σὰν ἀρχαία χλαμύδα. Ἐγὼ ἀκολουθοῦσα μὲ μιὰν ἄλλη ὁμάδα. Κάποιος μὲ χτυποῦσε συνεχῶς στὴ φτέρνα.

—Κύριε, μὲ πατ὚τε συνεχῶς! γυρίζω καὶ τοῦ λέω.

—Μὰ κι᾽ ἐμένα συνεχῶς μὲ πατ὚νε! μοῦ ἀπαντ὚. Σὲ δεύτερή μου παρατήρηση: —Δὲ μὲ παρατ὚ς, ρὲ κύριε; μοῦ λέει. Ἐγὼ θέλω νὰ δῶ τὸν... Γεωργίου! Συζήτηση θὰ κάνουμε τώρα; Σὲ λίγο βρέθηκα κοντὰ στὴ Σοῦ. Τὰ μάτια της ἦταν βουρκωμένα κι᾽ ἡ ἔκφρασή της ἔδειχνε σάστισμα καὶ χαρά.

—Ὅταν ἤμουν μικρή, μοῦ ψιθυρίζει, ἔβλεπα νὰ κάνουν τέτοιες ὑποδοχὲς σὲ ἠθοποιοὺς τοῦ κινηματογράφου. Ἀλλὰ δὲ φανταζόμουν ποτὲ πὼς θὰ ζούσαμε κι᾽ ἐμεῖς τέτοιαν ὑποδοχή! Τὶς λίγες μέρες ποὺ μείναμε στὸν Πειραι὚ καὶ τὴν Ἀθήνα τὶς περάσαμε σὰν ὄνειρο. Ἕνα ὄνειρο ὅμως κάπως κουραστικό. Στὸ ξενοδοχεῖο δὲ μπορούσαμε νὰ κλείσουμε μάτι, γιατὶ δὲν... κουνιόταν καθόλου! Ὕστερα εἶχα τὸ τηλέφωνο, ποὺ χτυποῦσε συνεχῶς· καὶ τὸν κόσμο, ποὺ εἶχε τὴν καλωσύνη νὰ ᾽ρθᾹ νὰ μ὚ς δᾹ. Στὶς δεξιώσεις ποὺ μ὚ς ἔγιναν, δυὸ-τρεῖς κάθε βράδι, μ὚ς ἔκαναν κάθε εἴδους τιμὲς καὶ μ὚ς ἔδειξαν ἀφάνταστη ἀγάπη. Ἔπρεπε ὅμως νὰ φοράω γραβάτα καὶ παπούτσια κι᾽ ἡ Σοῦ νά ᾽ναι ντυμένη ἀνάλογα. Κι᾽ αὐτὸ 287

μ὚ς ἐνοχλοῦσε, μιὰ καὶ συνηθίσαμε ἐπὶ τρεῖς μᾹνες νὰ γυρν὚με ξυπόλυτοι μέσ᾽ στὸ σκάφος καὶ μισόγυμνοι. Δὲ θέλω πάντως νὰ πῶ πὼς αὐτὰ μ὚ς ἐμπόδισαν νὰ χαροῦμε τὴ συγκίνηση τῶν ἐκδηλώσεων τοῦ κόσμου καὶ τὴν εὐτυχία μας ὕστερ᾽ ἀπ᾽ τὴν ἐκπλήρωση τοῦ σκοποῦ μας. Ἀλλὰ ἦταν καὶ ἡ Θεσσαλονίκη ποὺ μ὚ς περίμενε. Ἔπρεπε νὰ π὚με πρὶν κλείση ἡ Ἔκθεση. Καί, γιὰ νὰ μὴν καθυστερήσουμε, δεχθήκαμε μὲ λύπη μας ρυμούλκυση ἀπ᾽ τὸ συνοδὸ σκάφος «Φάρσαλα», ποὺ τὸ ΓΕΝ εἶχε τὴν εὐγενᾹ καλωσύνη νὰ παραχωρήση πρὸς τιμή μας. Εἴχαμε ἐπίσης τόση ἀνάγκη ἀπὸ ὕπνο, ποὺ εὐχαρίστως δεχτήκαμε ἕνα ναύτη τᾹς ἀκταιωροῦ, ποὺ ἦρθε στὴ «Χαρὰ» νὰ μοιραστᾹ μαζί μας τὶς βάρδιες. Δὲν ἀντέχαμε πιὰ στὴν ὑπερένταση. Μὲ ἀντίθετους ἀνέμους ἦταν δύσκολο το ταξίδι κι᾽ ἡ ταχύτης τοῦ σκάφους ἦταν πολλὲς φορὲς ἐπικίνδυνη. Στὴ Χαλκίδα ἄλλες τιμὲς μ὚ς περίμεναν ἀπ᾽ τὶς Ἀρχὲς καὶ τὸ λαό. Ἑπόμενος σταθμός μας ἦταν ἡ Σκόπελος, τὸ νησὶ τῶν παιδικῶν μου χρόνων. Εἶδα γιὰ μιὰ φορὰ ἀκόμη, ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσα χρόνια νοσταλγίας, τ᾽ ἀγαπημένο μου γραφικὸ λιμάνι της καὶ βρᾹκα παλιοὺς ἀγαπημένους φίλους. Στὴ Θεσσαλονίκη, τὴν πατρίδα μου, εἴχαμε ἄλλες συγκινήσεις. Τ᾽ ἀγκάλιασμα τοῦ γέρου πατέρα μου, οἱ φίλοι μου, οἱ γνωστοί μου, τὰ μέρη ὅπου ἔζησα καὶ μεγάλωσα, μαζὶ μὲ τὶς συγκινητικὲς ἐκδη288

λώσεις τοῦ κόσμου, ἔκαναν τὴν ὀλιγοήμερη παραμονή μας ἐκεῖ σωστὸ πανηγύρι. Σ᾽ αὐτὸ βοήθησε πολὺ τὸ ὅτι δὲν πεισθήκαμε πιὰ νὰ π὚με σὲ σπίτι ἢ ξενοδοχεῖο. Μείναμε στὸ σκαφάκι μας, ποὺ πιότερο ἀπὸ κάθε ἄλλη φορὰ τὸ λατρεύαμε καὶ δὲ θέλαμε γιὰ κανένα λόγο νὰ τ᾽ ἀφήσουμε μόνο. Τὸ ταξίδι μας, τώρα ποὺ ἔκανα τὸ προσκύνημα καὶ στὸν τόπο ποὺ πρωτοεῖδα τὸ φῶς, νιώσαμε πὼς τέλειωσε. Μὲ τὰ πανιά μας γιὰ μόνη κινητήριο δύναμη, θὰ κατεβαίναμε πάλι στὸν Πειραι὚, νὰ περάσουμε τὸν χειμῶνα. Ὕστερ᾽ ἀπὸ τόσες συγκινήσεις, τόσες ἐπαφές, τόση ἔνταση, θέλαμε νὰ μείνουμε λίγο μόνοι, νὰ συνέλθουμε, νὰ σκεφτοῦμε, νὰ βεβαιωθοῦμε πὼς ὅλ᾽ αὐτά, τὸ ταξίδι, ὁ κόσμος, τὰ παράσημα, τὰ κύπελλα, δὲν ἦταν ὄνειρο μόνο. Πὼς ἀλήθεια βρισκόμαστε στὴν Ἑλλάδα, ποὺ τρεῖς μᾹνες πρὶν φαινότανε στὸ χάρτη τόσο μακρυνὴ κι᾽ ἀπρόσιτη. Τώρα ζοῦμε πάλι στὴ «Χαρά», κάτω στὸν ΙΟΠ, κι᾽ ἂς εἶναι στὴ στεριά. Δὲ μποροῦμε χωρὶς τὸ σκαφάκι μας. Εἴμαστε ἕνα μαζί του. Μὲ τὴ θαλπωρή του ζεσταίνει νέα ὄνειρα μέσα μας γιὰ ταξίδια σὲ μαγευτικὰ ἑλληνικὰ νησιά, ἀνάμεσα σὲ καλοὺς νησιῶτες καὶ ναυτικούς. Ὅπου καὶ ν᾽ ἀράζαμε, τὴν ἴδια ἀγάπη θὰ βρίσκαμε, τὸ ξέρω. Καὶ τώρα ποὺ εἴμαστε στὸν ΙΟΠ, οἱ φίλοι καὶ συναθλητές μας κάνουν τὰ πάντα γιὰ νά ᾽χουμε τὴν ἄνεσή μας, περήφανοι γιὰ λογαριασμό μας, ποὺ μπορέσαμε νὰ κάνουμε μιὰν ἀρχὴ 289

γιὰ τὴν ἑλληνικὴ ὠκεανοπορία καὶ νὰ τιμήσουμε ἔτσι τὸ ναυτικὸ ὄνομα τᾹς πατρίδας μας, τᾹς Ἑλλάδας.

290

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ IX Τὸ ταξίδι αὐτὸ τᾹς «Χαρ὚ς» ἦταν ἡ ἐκπλήρωση ἑνὸς ὀνείρου μου, μι὚ς κοινᾹς ἐπιθυμίας καὶ τῶν δυό μας. Ἀπ᾽ τοὺς τρεῖς μας, τὴ «Χαρά», τὴ Σοῦ κι᾽ ἐμένα, ἡ «Χαρὰ» ἀποδείχτηκε τὸ πραγματικὸ παλληκάρι. Τὰ δικά μας νεῦρα πολλὲς φορὲς ἔσπασαν κι᾽ ἀκόμη εἶναι κουρασμένα ἐξ αἰτίας τᾹς μεγάλης ὑπερέντασης. Στὴ «Χαρὰ» ὅμως τίποτε δὲν ἔτριξε, τίποτε δὲν κουράστηκε. Ἡ φθορὰ στὰ μπαμπακερὰ πανιὰ ἦταν κάτι φυσικό, τὰ ντάκρον ὅμως μεῖναν ἀνέπαφα. Καὶ ἡ δεξιὰ χειρολαβὴ ποὺ ἔσπασε μέσ᾽ στὴν καμπίνα, ἦταν δικό μας λάθος. Ἡ «Χαρὰ» λοιπόν, μὲ τὴν καρίνα της, ὤργωσε πάνω ἀπὸ 6.000 μίλια. Δηλαδὴ ἔκανε σχεδὸν τὸ ἕνα τρίτο τᾹς ὑδρογείου, ἂν ὑπολογίσουμε καὶ τὶς παρεκκλίσεις ἀπ᾽ τὴν κανονικᾹ πορεία λόγῳ θυέλλης καὶ τὰ κοντοβόλτια, ὅταν εἴχαμε τὸν ἄνεμο ἀντίθετο. Εὐθεῖα γραμμὴ ἀπὸ τὴ Νέα Ὑόρκη ὣς τὶς Ἀζόρες εἶναι 2.200 μίλια. Ἀπὸ Ἀζόρες ὣς τὸ Γιβραλτὰρ 1.150. Κι᾽ ἀπὸ τὸ Γιβραλτὰρ ὣς τὴν Ἰθάκη, ἂν προσθέσουμε καὶ τὴν ἐπιστροφὴ ἀπὸ τὴν Ἰβίζα στὴν Καρθαγένη, 1.550. Δηλαδή, σύνολο, περίπου 5.000 μίλια. Αὐτὴ τὴν ἀπόσταση θὰ διήνυε ἡ 291

«Χαρά», ἂν εἶχε μηχανή. Μὲ τὰ πανιὰ ἔκανε χίλια μίλια παραπάνω. Κι᾽ αὐτὸ τὸ παραπανίσιο δὲν ἦταν μόνο στὴν ἀπόσταση. Ἦταν καὶ στὴν ὑπερένταση καὶ στοὺς φόβους καί, φυσικά, καὶ στὶς συγκινήσεις καὶ τὶς χαρές. Βάλε καὶ τὸ πλύσιμο, τὸ μαγείρεμα, τὶς συνεχεῖς ἀλλαγὲς τῶν πανιῶν. Πάνω ἀπὸ 20 φορὲς μουδάραμε τὰ πανιά μας. Καμιὰ πενηνταριὰ φορὲς ἀλλάξαμε τὸν ἐργαζόμενο φλόκο μὲ τὴ τζένοα κι᾽ ἄλλες τόσες ἀντίστροφα. Ξυλάρμενοι μείναμε 15 φορὲς καὶ τὸ φλόκο θυέλλης τὸν ἀνεβάσαμε δώδεκα φορές. Οἱ δυσκολώτερες μανοῦβρες ἦταν ὅταν περνοῦσα τὸ φλόκο θυέλλης ἢ κατέβαζα ὅλα τὰ πανιά, γιατὶ σ᾽ αὐτὲς τὶς περιπτώσεις εἴχαμε πολὺ δυνατοὺς ἀνέμους καὶ φοβερὸ κῦμα. Καί, σύμφωνα μὲ ἐπίσημη ἀνακοίνωση τᾹς ὙδρογραφικᾹς ὑπηρεσίας τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν, ὁ Ἀτλαντικός, τὸ καλοκαίρι τοῦ 1956, ἦταν ὁ χειρότερος τᾹς τελευταίας δεκαετίας, μὲ ἄπειρα ναυάγια. Τὸ ξεκίνημα τᾹς «Χαρ὚ς» ἔγινε ἀπὸ 40° 35´ βόρειο πλάτος, γιὰ νὰ καταλήξη, ὕστερ᾽ ἀπὸ 6.200 μίλια, πάλι στὸ 40° 35´, στὴ Θεσσαλονίκη. Κατὰ τὸ μεγαλύτερο ὅμως μέρος τοῦ ὠκεανοῦ καὶ τᾹς Μεσογείου ταξιδεύαμε μεταξὺ 37° 30´ καὶ 38° 30´. Κατώτερο σημεῖο ἦταν πλάτος 35° 50´ στὶς ἀκτὲς τᾹς ἈφρικᾹς, ἀπέναντι ἀπ᾽ τὸ Γιβραλτάρ. Ξεκινήσαμε ἀπὸ περιοχὴ ὅπου ἡ μαγνητικὴ ἀπόκλιση εἶναι 10° δυτική, περάσαμε τὸ ἀνώτερο ὅριο 24° 292

δυτική, ὅταν ἀφήναμε πιὰ πίσω μας τοὺς μπάγκους τᾹς Νιού Φάουντλαντ. Στὶς Ἀζόρες εἴχαμε 19° δυτική, στὸ Γιβραλτὰρ 10° μόνο, ὥσπου, φτάνοντας στὴν Ἑλλάδα, πιάσαμε τὶς 0°. Ἡ «Χαρὰ» θεωρεῖται σήμερα ἀπὸ τὸ διεθνᾹ ἱστιοπλοϊκὸ κόσμο ὡς τὸ μικρότερο σκάφος ποὺ πέρασε τὸν Ἀτλαντικὸ ἐκ δυσμῶν πρὸς ἀνατολὰς καὶ συνέχισε καὶ στὴ Μεσόγειο. Σκάφη μικρότερα ἀπ᾽ τὴ «Χαρὰ» πέρασαν τὸν Ἀτλαντικὸ εἴτε ἀπὸ τὶς Καναρίους νήσους πρὸς τὶς Δυτικὲς Ἰνδίες, συνηθέστερα, εἴτε ἀπὸ τὶς Βερμοῦδες ἢ τὴ Νέα Ὑόρκη ὣς τὸ Πλύμουθ ἢ ἄλλα λιμάνια τᾹς Εὐρώπης. Κανένα ὅμως τόσο μικρὸ δὲ συνέχισε καὶ στὴ Μεσόγειο. Ἐπίσης θεωρήθηκε τὸ πρῶτο σκάφος μὲ τέτοια κατασκευὴ (κολλητὸ χωρὶς στραβά), τὸ πειραματόζωο, νὰ ποῦμε, ποὺ πέτυχε ἕνα τόσο μακρυνὸ ταξίδι. Κι᾽ ἔγινε ἀφορμὴ νὰ γραφοῦν πολλὰ ἄρθρα ὑπὲρ τῶν πλεονεκτημάτων τῶν ἐλαφροῦ ἐκτοπίσματος σκαφῶν. Ἡ Σοῦ κι᾽ ἐγώ, ἐκτὸς ἀπ᾽ τὶς μεγάλες τιμὲς ποὺ μ὚ς ἔγιναν στὴν πατρίδα μου ἀπ᾽ τὴν Κυβέρνηση, τοὺς Ὁμίλους καὶ τὰ Σωματεῖα, ἔχομε τὴν ἐξαιρετικὴ τιμὴ νὰ εἴμαστε μέλη καὶ τοῦ Διεθνοῦς Ὁμίλου Ὠκεανοπορίας. Ἡ Σοῦ ὡς ὁ 61ος Ἀμερικανὸς κι᾽ ἐγὼ ὡς ὁ πρῶτος Ἕλλην. Γιὰ νὰ γίνη κανεὶς μέλος αὐτοῦ τοῦ Ὁμίλου πρέπει νά ᾽χη κάνει περατσάδα χωρὶς ἐνδιάμεσο σταθμὸ τὸ λιγώτερο 1.000 μίλια μὲ σκάφος κάτω τῶν 70 ποδῶν. Εἵμαστε ἐπίσης μέλη καὶ μι὚ς ἄλλης 293

ὀργανώσεως ὠκεανοπόρων, ποὺ λέγεται Σλόκουμ Σοσάϊτυ, παίρνοντας τ᾽ ὄνομά της ἀπὸ τὸ μεγαλύτερο ὠκεανοπόρο τοῦ κόσμου, τὸν Ζοσούα Σλόκουμ, πού, στὸ τέλος τοῦ 19ου αἰῶνος, μόνος καὶ γέρος πιά, ἔκανε μὲ τὸ σκάφος του «Σπραίη» τὸ γῦρο τοῦ κόσμου ὁλόκληρου. Ἀπ᾽ τὴν ὀργάνωση, αὐτή, ποὺ κρατ὚ λεπτομερᾹ στοιχεῖα γιὰ ὅλα τὰ ταξίδια ποὺ ἔχουν γίνει καὶ γίνονται, ἔμαθα πὼς δὲν εἶμαι ὁ μόνος ἢ ὁ πρῶτος Ἕλληνας ποὺ πέρασε τὸν ὠκεανό. Ἕνας δαιμόνιος πραγματικὰ ναυτικός, ὁ Ἀραπάκης ἀπ᾽ τὴ Μάνη, πέρασε τὸν Εἰρηνικὸ γιὰ νὰ χαθᾹ κάπου στὸν Ἀτλαντικό, μαζὶ μὲ τὸ σύντροφό του, τὸν Ἄγγλο πλοίαχο Μπλήθ. Οἱ πληροφορίες τᾹς Σλόκουμ Σοσάϊτυ, καθὼς καὶ ὅλα τ᾽ ἄλλα στοιχεῖα ποὺ εἶναι μαζεμένα στὴν Ἀγγλία καὶ στὴν Ἀμερική, ἀναφέρουν τὸν Μπλὴθ ὡς κυβερνήτη καὶ τὸν Ἀραπάκη ὡς πλήρωμα. Ἐδῶ στὴν Ἑλλάδα πιστεύομε τὸ ἀντίθετο κι᾽ εἶναι φυσικὸ νὰ καμαρώνουμε, ἔτσι, γιὰ ἕναν ἄνθρωπο ποὺ τίμησε τὴν πατρίδα του τόσο πολύ. Ὅμως τί σημασία ἔχει τὸ ἂν ἦταν πλήρωμα ἢ ὄχι; Ὁ ἆθλος του δὲ μειώνεται μὲ κανέναν τρόπο, οὔτε κι᾽ ὁ ἄδικος χαμός του τὸν κάνει ἀποτυχημένο. Ποιὸς ξέρει πόσες δοκιμασίες καὶ πόσες δύσκολες στιγμὲς θὰ πέρασε, ἀσφαλῶς πολὺ περισσότερες ἀπὸ μ὚ς, ὥσπου νὰ ᾽ρθᾹ τὸ μοιραῖο! Τώρα ποὺ κλείνω αὐτὲς τὶς γραμμές, φθινόπωρο τοῦ 1957, ἡ «Χαρὰ» ἔχει τελειώσει ἀκόμη ἕνα ταξί294

δι, αὐτὴ τὴ φορὰ στὰ μαγευτικὰ ἑλληνικὰ νησιὰ τοῦ Αἰγαίου. Ἔτρεξε σ᾽ ἀγῶνες κι᾽ ἔδειξε, μὲ τὶς νίκες της, τί ἀξίζει, κι᾽ ἂς ἔχει μικρὴ ἁρματωσιά, εἰδικὴ γιὰ τοὺς δυνατοὺς ἀνέμους τοῦ ὠκεανοῦ, κι᾽ ἂς εἶναι βαρειὰ σὲ σύγκριση μὲ τ᾽ ἀδερφάκια της σκάφη. Εἶναι τὸ πιὸ σβέλτο πλωτὸ σπιτάκι γιὰ ταξίδια ἀναψυχᾹς· γιὰ τὸ Αἰγαῖο τὸ πιὸ κατάλληλο. Ὅσο γιὰ μ὚ς, εἴμαστε εὐτυχισμένοι ἀνάμεσα σὲ συγγενεῖς καὶ φίλους, ποὺ μ὚ς ἐκτιμοῦν καὶ μ὚ς ἀγαποῦν, ἰδιαίτερα τὰ μέλη τοῦ ΙΟΠ. Ἕνα χρόνο τώρα, ὁ Ὅμιλος αὐτὸς εἶναι σχεδὸν τὸ σπίτι μας. Τὸ ἴδιο ἐνδιαφέρον δείχνουν γιὰ τὸ σκάφος καὶ γιὰ μ὚ς οἱ ἀξιωματικοὶ καὶ τὰ πληρώματα τοῦ Βασιλικοῦ Λεμβαρχείου, καθὼς καὶ ὁ Β.Ν.Ο.Ε. Γιὰ τὸ μέλλον, ἂν καὶ ποτὲ δὲ θὰ φύγη ἀπὸ μέσα μου ἡ ἀγάπη γιὰ τὴ ζωγραφική, τὸ πιὸ πιθανὸ εἶναι πὼς θὰ δουλέψω στὴ θάλασσα σὰν ἐπαγγελματίας ναυτικός. Ἡ Πανελλήνιος Ἕνωσις Πλοιάρχων Ἐμπορικοῦ Ναυτικοῦ, μ᾽ ἐπικεφαλᾹς τὸν πρόεδρό της καπετὰν Μελέτη, εἰσηγήθη στὸ ΥΕΝ νὰ μοῦ δοθᾹ δίπλωμα πλοιάρχου καὶ τὸ σεβαστὸ Ὑπουργεῖο τὸ ἐνέκρινε. Τώρα ἀπομένουν ὡρισμένες διατυπώσεις κι᾽ ἔτσι, ἀργὰ ἢ γρήγορα, θὰ μοῦ δοθᾹ ἡ εὐκαιρία νὰ ὑπηρετήσω πιὸ καλὰ τὴν πατρίδα μου, γεμάτος εὐγνωμοσύνη πάντα γι᾽ αὐτοὺς ποὺ μ὚ς ἐτίμησαν μὲ κάθε τρόπο γιὰ τὴν 295

προσπάθειά μας: τὸν Ἑλληνικὸ Λαό, τὶς Ἀρχές, τὸ Ναυτικὸ Κόσμο. Ὅσο γιὰ τὴ Σοῦ, ἀγάπησε τόσο τὴ δεύτερή της πατρίδα, ὥστε νὰ μὴ θέλη νὰ τὴν ἀποχωριστᾹ. Κι᾽ ἀγάπησε τόσο τὴ θάλασσα, ποὺ θέλει, μαζί μου, γιὰ σπίτι, τὴν ἀπεραντωσύνη της. Θὰ ᾽ρθᾹ πάλι ἡ μέρα ποὺ θὰ χαροῦμε μὲ τὸ σκάφος μας τὶς ὀμορφιὲς καὶ τὶς συγκινήσεις τῶν θαλασσινῶν ταξιδιῶν, μὲ τὴν ἐλπίδα πὼς μαζί μας ἴσως νά ᾽ναι κι᾽ ἡ κόρη μου ἡ Χαρά. f F

296

ΑΠΟ ΤΟΤΕ ΩΣ ΤΩΡΑ Ἡ ἱστορία ὅμως δὲν τελειώνει ἐδῶ. Ἀπὸ τότε ποὺ ἡ «Χαρὰ» ἔφτασε στὴν πατρίδα ἔγιναν πολλὰ κατορθώματα ἀπὸ Ἕλληνες στὸν ὑγρὸ στίβο, εἴτε στὴν ἀγωνιστικὴ ἱστιοπλοΐα, εἴτε στὰ πελάγη καὶ τοὺς Ὠκεανούς. Θὰ ἦταν παράλειψη νὰ μὴν ἀναφέρω ἐδῶ τὴν δόξα ποὺ χάρισαν στὴν Πατρίδα μας τόσοι καὶ τόσοι ἱστιοπλόοι, Ὀλυμπιονίκες, Βαλκανιονίκες ἢ θριαμβευτὲς σὲ παγκόσμια πρωταθλήματα ἢ Εὐρωπαϊκά. Ζήτησα ἀπὸ πολλοὺς νὰ μοῦ δώσουν στοιχεῖα γιὰ τὶς ἐπιτυχίες τους γιὰ νὰ τὶς ἀναφέρω σ᾽ αὐτὸ τὸ βιβλίο τιμώντας τὰ ἐπιτεύγματά τους. Ἡ μετριοφροσύνη τους ὅμως μοῦ στέρησε αὐτὴ τὴ χαρά. Ἀπὸ φόβο μήπως ξεχάσω ἔστω καὶ ἕναν, ἀποφεύγω νὰ ἀναφέρω ὀνόματα. Πάντα ὅμως ἔχω θαυμασμὸ γι᾽ αὐτοὺς καὶ εἶμαι ὑπερήφανος σὰν Ἕλληνας γιὰ τὰ κατορθώματά τους στὸ διεθνᾹ χῶρο. Ἃς περιοριστῶ λοιπὸν σὲ κείνους, ποὺ ξεκινώντας νὰ διασχίσουν μιὰ τεράστια θαλάσσια ἔκταση δὲν ξέρουν ἂν τελικῶς θὰ φθάσουν ἢ θὰ χαθοῦν στὴν ἀπεραντοσύνη της. Νάναι ἄραγες αὐτὴ ἡ ἀμφιβολία ποὺ μ὚ς κάνει νὰ τολμοῦμε κάτι τέτοιο; Εἶναι μαζοχισμός, ἢ ἀνάγκη νὰ γνωρίσουμε τὸν ἑαυτὸ μας μπρὸς στὴν τεράστια 297

δύναμη τᾹς Φύσης καὶ τὸ μεγαλεῖο της; Μήπως γιὰ νὰ δοῦμε πόσο ἀντέχουμε; Ἢ ἡ ἀνάγκη τοῦ Ἕλληνα γιὰ περιπλάνηση, γιὰ νὰ γνωρίσει καινούργιους τόπους; Ποιὸς ξέρει...Ὅποια καὶ νάναι ἡ αἰτία ἀπ᾽ τὰ ἀρχαῖα χρόνια ὡς τώρα, ὁ μεγάλος δρόμος τοῦ Ἕλληνα εἶναι ἡ θάλασσα. Ἡ θάλασσα ποὺ ἀγκαλιάζει τόσο σφιχτὰ τὴ στεριά μας. Εἶναι κι᾽ αὐτὴ Πατρίδα μας. Δὲν εἴμαστε μόνο ἐμεῖς ποὺ τὴ λατρεύουμε καὶ τὴ χαιρόμαστε. Εἶναι κι᾽ αὐτοὶ ποὺ τὴ δουλεύουν. Αὐτοὶ ποὺ χειμώνα-καλοκαίρι τὴν ταξιδεύουν γιὰ τὴ ζήση τους. Αὐτοὶ οἱ ἥρωες ποὺ παλεύουν μὲ θύελλες, χιονιάδες γιὰ νὰ θρέψουν τὴν οἰκογένειά τους. Γιὰ νὰ θρέψουν κι᾽ ἐμ὚ς ἀκόμη. Οἱ ναυτικοί μας ποὺ ταξιδεύουν σ᾽ ὅλα τὰ Πελάγη καὶ τοὺς Ὠκεανούς, στερούμενοι τὴ θαλπωρὴ τοῦ σπιτιοῦ, τᾹς οἰκογένειας. Θάθελα, ὅμως, νὰ ἐκφράσω καὶ μιὰ πίκρα: Αὐτὴ τὴ γαλανὴ θάλασσα, αὐτὸ τὸ θεῖο δῶρο ποὺ μ὚ς δόθηκε ἀπὸ τὴ μάνα φύση, τὸ καταστρέφουμε βάναυσα. Εἶναι νὰ λυπ὚ται κανεὶς ὅταν βλέπει ἀνθρώπους πούχουν παιδιά, οἰκογένεια, ποὺ λένε πὼς εἶναι Ἕλληνες καὶ εἶναι ὑπερήφανοι γι᾽ αὐτό, νὰ βρωμίζουν τὴ θάλασσά μας λὲς καὶ εἶναι σκουπιδοτενεκές. Ἐγκληματίες ποὺ χύνουν καμμένα λάδια, σκοτώνοντας ψάρια καὶ πουλιά. Ἀσυνείδητοι πού, μπαίνοντας στὸ λιμάνι, ἀδειάζουν τὶς βρωμιὲς τους κάνοντας τὴ ζωὴ τῶν συνανθρώπων τους ἀνυπόφορη. Σκουπίδια 298

μέσα σὲ πλαστικὲς σακοῦλες, τὸ χειρότερο εἶδος πετρελαίου, ἐπιπλέουν στὰ ἥσυχα νερὰ τῶν λιμανιῶν μας ἢ λιάζονται σ᾽ ἀμμουδιὲς κοντὰ σὲ κατοικημένα μέρη. Πολλοὶ λέν: Φταίει τὸ κράτος, οἱ ἀρχὲς ποὺ δὲν τιμωροῦν αὐτοὺς ποὺ ἀσχημαίνουν τὴ ζωή μας. Ποὺ καταστρέφουν καὶ τὴν ὑγεία μας ἀκόμη. Τί νὰ πρωτοπρολάβει τὸ κράτος; Νάχει μέσα σὲ κάθε σκάφος ἢ σὲ κάθε παραλία ἀνθρώπους νὰ παρακολουθοῦν; Θάπρεπε τότε τὸ ἕνα τρίτο τῶν Ἑλλήνων νὰ παρακολουθεῖ τὰ ἄλλα δύο!.. Τὸ πρόβλημα εἴμαστε ἐμεῖς οἱ ἴδιοι. Εἶναι θέμα πολιτισμοῦ, θέμα συνείδησης. Ἀλήθεια πόσο Δημοκράτες εἴμαστε, ὅταν ὁ καθένας κάνει τὸ κέφι του καὶ τὴν εὐκολία τὴν δική του, ἀδιαφορώντας γιὰ τοὺς ἄλλους; Γιὰ τὴν ὑγεία τους, γιὰ τὴν ἡσυχία τους ἀκόμη; Δὲ λέω: Εἶναι ὡραῖο νὰ τὰ βρίσκει κανεὶς ὅλα εὐχάριστα. Ὅμως ἡ ἀλήθεια, ὅσο πικρὴ κι᾽ ἂν εἶναι, πρέπει νὰ λέγεται. Βοηθάει πιὸ πολὺ ἀπ᾽ τὰ ὡραῖα λόγια. Μόνο νὰ μὴ συνέλθουμε πολὺ ἀργά. Ἐδῶ θέλω νὰ μιλήσω γιὰ κάτι πού, ἀπ᾽ ὅ,τι ξέρω, δὲν μνημονεύτηκε ποτέ. Κάτι ποὺ γιὰ μένα, πιστεύω καὶ γιὰ ὅλους ποὺ ἀγαποῦν τὸ ἄθλημα τᾹς Ἱστιοπλοΐας, εἶναι τὸ πιὸ ἐποικοδομητικό γιὰ τὴν πρόοδο, ὄχι μόνο στὸν τόπο μας ἀλλὰ καὶ σὲ διεθνᾹ ἐπίπεδα. Κι᾽ αὐτὸ εἶχε μιὰ ὑπέροχη ἐξέλιξη. Χρόνια πρίν, ὁ Γιάννης Γουλανδρής, ἔκανε μιὰ δωρεὰ ἀπὸ δέκα ΟΡΤΙΜΙSΤ, στὸ Ἱστιοπλοϊκὸ τμᾹμα τοῦ 299

Ὀλυμπιακοῦ. Τὰ σκαφάκια αὐτὰ εἶναι γιὰ τὰ μικρὰ παιδιά. Ἀγόρια-κορίτσια. Ἡ ἑκάστοτε διοίκηση τᾹς ΓενικᾹς Γραμματείας Ἀθλητισμοῦ, καθὼς καὶ τᾹς ἙλληνικᾹς ἹστιοπλοϊκᾹς Ὁμοσπονδίας, ὅπως ἐπίσης καὶ τῶν διαφόρων Ἱστιοπλοϊκῶν Ὁμίλων σ᾽ ὅλη τὴν Ἑλλάδα, ἔχοντας πιάσει τὸ μεγάλο μήνυμα, βοήθησαν ὥστε τὰ σκάφη αὐτὰ νάχουν ξεπεράσει τὰ ἑξακόσια σήμερα σ᾽ ὅλη τὴν ἐπικράτεια. Ἀπ᾽ αὐτὰ ξεκίνησαν πολλοὶ ἀπ᾽ τοὺς σημερινοὺς πρωταθλητές κι᾽ ἀπ᾽ αὐτὰ θὰ βγοῦν αὐτοὶ τοῦ μέλλοντος. Ἀγαλι὚ ἡ ψυχή σου βλέποντας ἑκατό, ἑκατὸ πενήντα τέτοια σκαφάκια νὰ γεμίζουν τὶς θάλασσές μας σὲ ἀγῶνες, ποὺ κάποτε σποραδικὰ μόνο ἔβλεπες κανένα πανί. Τώρα πιὰ ἔχει μόνο μπρός. Λίγα χρόνια μετὰ τὸ ταξίδι τᾹς «Χαρ὚ς» ἕνα παλικάρι γεμάτο ψυχικὴ δύναμη, ὁ Πέτρος Κλουδ὚ς, μ᾽ ἕνα αὐτοσχέδιο πολὺ μικρὸ κανώ, ξεκίνησε ἀπὸ τὸ Μικρολίμανο, ἔφτασε στὴν πατρίδα του τὴν Κέρκυρα κι᾽ ἀπὸ κεῖ... πετάχτηκε ὡς τὸ Μπρίντιζι τᾹς Ἰταλίας. Ὅμως τώρα ἐπανέρχομαι στοὺς τολμηροὺς ἐπωνύμους. Δυὸ χρόνια ἀργότερα, μ᾽ ἕνα μικρὸ ἱστιοφόρο χωρὶς μηχανή, ξεκίνησε γιὰ τὸ ταξίδι τοῦ Ὀδυσσέα στὴ Μεσόγειο, μόνος. Κατάμονος. Θυμ὚μαι ποὺ μὲ τὰ ἴδια μου τὰ χέρια γέμισα τὸ σκάφος μὲ φελιζόλ, πρὶν φύγει, ὥστε κι᾽ ἂν γέμιζε νερὰ νὰ μὴ βούλιαζε. Περι300

πλανήθηκε κι᾽ αὐτὸς σὰν τὸν Ὀδυσσέα καὶ ταλαιπωρήθηκε ἀρκετά. Τὰ κατάφερε ὅμως. Ἦταν ἕνα κατόρθωμα γεμάτο θάρρος, ποὺ ὅμως δὲν τοῦ δόθηκε ἡ ἀνάλογη ἀναγνώριση. Τὸ 1980, στὶς 7 Ἰουνίου, ἕνας καλὸς φίλος, ὁ Ἀντώνης Βασιλειάδης, ξεκίνησε ἀπὸ τὸ Πλύμουθ τᾹς Ἀγγλίας μόνος κι᾽ αὐτός, γιατί ἔτσι τὸ ζήταγαν οἱ κανονισμοὶ τοῦ ἀγώνα τᾹς ἐφημερίδας Observer, μὲ προορισμὸ τὸ Rhode Island τᾹς ἈμερικᾹς. Τὸ σκάφος του «Old Navy Lights» 10,50 μέτρων, σχεδιάσθηκε ἀπὸ τὸν Γιάννη Τσιάμα καὶ κατασκευάσθηκε ἀπὸ τὸν Στέλιο Κουρή. Ὁ Ἀντώνης ἦταν ὁ πρῶτος Ἕλληνας ποὺ θὰ περνοῦσε μόνος τὸν Ἀτλαντικό. Ὁρισμένες δυσκολίες καὶ ἀτυχίες στὸ ταξίδι ἀπ᾽ τὸ Λονδίνο, ὅπου εἶχε ξεφορτωθεῖ τὸ σκάφος, ὡς τὸ Πλύμουθ, καθυστέρησαν τὴν ἐκκίνησή του. Ἔφυγε μέρες μετὰ τὰ ἄλλα σκάφη, ἀπογοητευμένος, ἀποφασισμένος ὅμως νὰ κάνει τὴν περατσάδα. Μιὰ ἀκόμη ἀτυχία τὸν ἀνάγκασε νὰ ποδίσει στὴ Fayal Horta, στὶς Ἀζόρες. Εἶχε τρυπήσει ἡ δεξαμενὴ τοῦ νεροῦ. Ὅλες αὐτὲς οἱ καθυστερήσεις τοῦ στέρησαν τὴν δυνατότητα νὰ φέρει ἕνα καλὸ ἀποτέλεσμα, γιατί ἔφτασε τελικὰ στὸ τέρμα ἀφοῦ εἶχε ἐξαντληθεῖ τὸ χρονικὸ ὅριο τοῦ ἀγώνα. Αὐτὸ ὅμως δὲν μειώνει καθόλου τὸ κατόρθωμά του. Ἀπὸ δική μου ἐμπειρία ξέρω τί θὰ πεῖ νάχεις σύντροφο σ᾽ ἕνα τέτοιο ταξίδι. Νὰ μοιράζεσαι μαζί του ἢ μαζί της τὶς βάρδιες.

301

Στὶς δύσκολες στιγμὲς ὁ ἕνας νὰ πιάσει τὸ τιμόνι γιὰ ν᾽ ἀσχοληθεῖ ὁ ἄλλος μὲ τὶς βαριὲς δουλειές. Ν᾽ ἀλλάξει πανιά, νὰ μειώσει ἱστιοφορία, νὰ πομπάρει τὰ νερά, ποὺ ὅσο στεγανὸ κι᾽ ἂν εἶναι τὸ σκάφος θὰ βροῦν τρόπο νὰ τρυπώσουν μέσα. Μόνος ὅμως... Ἔχοντας ταξιδέψει ἀπ᾽ τὰ παιδικά μου χρόνια, ὡς καὶ τώρα ἀκόμη πού... μεγάλωσα κάπως, συχνὰ μόνος στὸ Αἰγαῖο μας ἢ τὸ Ἰόνιο, πόσες φορὲς δὲν λαχτάρησα νάχω στὶς δύσκολες στιγμὲς ἕνα σύντροφο, ὄχι μόνο γιὰ νὰ μὲ βοηθήσει στὴ φουρτούνα ἢ μπαίνοντας στὸ λιμάνι, ἀλλὰ γιὰ νὰ μοιραστῶ μαζί του τὶς ἐμπειρίες, καλὲς ἢ κακές. Ἐπιτέλους νάχω κοντά μου ἕναν ἄνθρωπο γιὰ νὰ πῶ ἔστω καὶ δυὸ κουβέντες μαζί του, σὰν κοινωνικὰ ὄντα ποὺ εἴμαστε. Μόνος, εἶσαι, πολὺ μόνος!!! Ὕστερα ἀπὸ δυὸ χρόνια ὁ Ἀντώνης ἔφερε τὸ σκάφος πίσω στὴν Ἑλλάδα περνώντας πάλι ἀπ᾽ τὴ Fayal, φέρνοντάς μου κι᾽ ἕνα σωρὸ δῶρα ἀπὸ φίλους ποὺ γνώρισα ὅταν ἡ «Χαρὰ» πέρασε ἀπὸ τὰ μέρη ἐκεῖνα. Αὐτὴ τὴ φορὰ ὅμως ἔκανε ταξίδι ἀναψυχᾹς, πότε μὲ τὸν ἕνα φίλο μαζί του ὡς τὶς Ἀζόρες, πότε μὲ τὸν ἄλλο ὡς τὸ Γιβραλτὰρ ἢ τὴ Μεσόγειο. Μὲ τὶς ἐμπειρίες ποὺ ἔχει ἀποκτήσει, δικαιωματικὰ ἔχει Σχολὴ Ἱστιοπλοίας γιὰ νὰ μεταδώσει καὶ σ᾽ ἄλλους τὴν ἀγάπη γιὰ τὴν θάλασσα καὶ τὸ πανί. Ἄλλωστε, ὅλες οἱ σχολὲς ποὺ ὑπάρχουν σήμερα βοηθοῦν στὸ νὰ πάει ὁ Ῥωμιὸς στὴ θάλασσα, ποὺ εἶναι 302

ἢ θὰ ἔπρεπε νὰ εἶναι τὸ στοιχεῖο γιὰ τὴν εὐτυχία του. Τὸ 1981, στὶς 4 Ἰουλίου, μιὰ ὄμορφη παρέα ἀπὸ ἐξαιρετικοὺς ναυτικούς, συμπατριῶτες μου ἀπὸ τὴν Θεσσαλονίκη, ξεκίνησε ἀπὸ τὴν Ἀμερικὴ γιὰ τὸ πέρασμα τοῦ Ἀτλαντικοῦ μ᾽ ἕνα σκάφος Irwin 52 Ketch. Κυβερνήτης ὁ Πάνος Σπύρου. Πλήρωμα οἱ Νώτης Μπατσής, Δημήτρης Φυντανίδης, Δημήτρης Πριτσούλης (ὅλοι μέλη τοῦ Ναυτικοῦ Ὁμίλου Θεσσαλονίκης) καὶ μέχρι τὸ Γιβραλτὰρ κάποιος Αὐστραλὸς Τζόκο, μαζί τους. Ὅλα πήγαιναν καλά, ὅταν τὴν 8η μέρα, ἀπὸ κάποιο καλώδιο, πᾹρε φωτιὰ τὸ σκάφος. Ἀναγκάστηκαν, ἀφοῦ τὴν ἔσβησαν, νὰ ποδίσουν στὸ νησὶ Flores, στὶς Ἀζόρες, γιὰ νὰ διορθώσουν πρόχειρα τὶς ζημιὲς κι᾽ ἀπὸ κεῖ νὰ π὚νε στὴ Fayal Horta. Στὸ Γιβραλτὰρ ἔφτασαν ἀρχὲς Αὐγούστου καὶ στὴ Θεσσαλονίκη, μὲ σταθμὸ στὸ Reggio, στὶς 14 Αὐγούστου. Στὶς 27 τοῦ Νοέμβρη 1984 ὁ Δημήτρης Τσάλλης, γιὸς τοῦ Κώστα Τσάλλη, τοῦ ἥρωα τῶν παιδικῶν μου χρόνων ποὺ ἀναφέρω στὴν ἀρχὴ αὐτοῦ τοῦ βιβλίου, μὲ τὸ σκάφος του «Χριστίνα 2», 11.30 μέτρων καὶ συντροφιὰ τὴν Andrea Schucker καὶ τὸν Robert Bayne ξεκίνησαν ἀπὸ τὸ Μικρολίμανο γιὰ ἕνα... ταξιδάκι ἀναψυχᾹς ὡς τὴν Καραϊβική, 5000 μίλια μακρυά. Πέρασαν ἀπ᾽ τὴν Σικελία, Σαρδηνία, Γιβραλτάρ, Γκράν Κανάρια, γιὰ νὰ φτάσουν, στὶς 11 τοῦ Γενάρη 1985, 303

στὸ νησὶ Barbados. Ἄλλα 5000 μίλια, περνώντας ἀπὸ τὸ νησὶ St Martin, τὶς Ἀζόρες, πάλι Γιβραλτὰρ καὶ Σικελία, αὐτὴ τὴ φορὰ μὲ συντροφιὰ μόνο τὴν Schucker, ἦταν τὸ ταξίδι τᾹς ἐπιστροφᾹς τοῦ Δημήτρη στὴν πατρίδα. Ἕνα μεγάλο κατόρθωμα καὶ μάλιστα ἀπὸ ἕνα λαμπρὸ παιδὶ καὶ ἐξαίρετο ναυτίλο. Τὸ μᾹλο ἔπεσε κάτω ἀπ᾽ τὴ μηλιά. Τὸ 1987, γιὰ τὰ 200 χρόνια ἀπ᾽ τὸν καιρὸ ποὺ ἔγινε τὸ Σύνταγμα τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν τᾹς ἈμερικᾹς καὶ τὰ 30 χρόνια ἀπ᾽ τὴν συνθήκη τᾹς Ῥώμης, ὠργανώθηκε ἕνας ἱστιοπλοϊκὸς ἀγώνας ἀπὸ τὴν Ε.Ο.Κ. μὲ ἐκκίνηση ἀπὸ τὸ Nieuwport τοῦ Βελγίου καὶ τερματισμὸ στὴ Φιλαδέλφεια. Κάθε χώρα τᾹς Ε.Ο.Κ. ἔλαβε μέρος στὸν ἀγώνα αὐτὸ μὲ ἕνα σκάφος ποὺ ἔφερε τὸ ὄνομα τᾹς χώρας ποὺ ἀντιπροσώπευε. Ἐπίσης ἕνα μὲ ὄνομα «Philadelphia» – μὲ μικτὸ Εὐρωπαϊκὸ καὶ Ἀμερικανικὸ πλήρωμα. Στὸ Ἑλληνικὸ μὲ τὸ ὄνομα «Hellas», πρώην «Borsalino», κυβερνήτης ἦταν ὁ Μανώλης Γκογκόσης καὶ πλήρωμα οἱ Δημήτρης Τσάλλης, Γιάννης Σπέης, Μιλτιάδης Χαρατζής, Φώτης Λυγεράκης, Δημήτρης Μπενάκης καὶ Ἀλέκος Καραμαλέγκος, ὅλοι τους ἐξαίρετοι καὶ δοκιμασμένοι ἱστιοπλόοι, ἂν καί, ἐκτὸς ἀπ᾽ τὸν Τσάλλη, τὸ πέρασμα, τοῦ Ὠκεανοῦ ἦταν ἡ πρώτη τους ἐμπειρία.

304

Ἡ ἐκκίνηση δόθηκε στὶς 16 Μαΐου, ὅμως μιὰ σοβαρὴ ζημιὰ στὸ τιμόνι τοῦ σκάφους, τοὺς ἀνάγκασε νὰ ποδίσουν σ᾽ ἕνα λιμάνι τᾹς Ἀγγλίας γιὰ ἐπισκευή. Αὐτὴ ἡ καθυστέρηση ἡμερῶν, ἂν καὶ στὴ συνέχεια ἔκαναν μιὰ ὑπέροχη καὶ γρήγορη περατσάδα, τόσο ὥστε νὰ πλησιάσουν τὰ προηγούμενα σκάφη, δὲν ἔδωσε στὸ πλήρωμα τοῦ «Hellas» τὴ χαρὰ τᾹς νίκης. Ὅλοι ὅμως, ἀντίπαλοι καὶ Ἐπιτροπή, θαύμασαν τὴν ἀπόδοσή τους. Πρέπει νὰ γυρίσω πίσω στὸ 1985 γιατί τότε ἄρχισε τὸ μεγαλύτερο κατόρθωμα ἀπὸ Ἕλληνα ἱστιοπλόο: ὁ Γύρος τοῦ Κόσμου. Στὶς 15 Ἰουλίου, ὁ Γιῶργος Γκρίτσης καὶ ἡ φίλη του Anne-Marie Biederman, μὲ τὸ μικρὸ σκαφάκι «Ἰάσων» μήκους 7,85 μέτρων, σχεδιασμένο ἀπ᾽ τὸν Γάλλο Philippe Harle, ἕνα Armagnac ποὺ κατασκευάσθηκε τὸ 1966, ξεκίνησαν γιὰ τὴν μεγάλη περιπέτεια. Κάτι παραπάνω ἀπὸ 2 χρόνια χρειάστηκαν γιὰ νὰ φτάσουν στὴν Ἑλλάδα καὶ πάλι. Τὸν Αὔγουστο τοῦ 1987. Ὅ,τι κι᾽ ἂν πῶ γιὰ τὸν Γιῶργο, ποὺ τὸν ἤξερα ἀπὸ μικρὸ παιδί, ἀγέννητο ἀκόμη ὅταν ἤρθαμε μὲ τὴ «Χαρά», γιὰ τὸ πάθος του μὲ τὰ σκάφη, τὴ θάλασσα, τὸ πανί, καθὼς καὶ γιὰ τὴν Anne-Marie ἐξαίρετη κι᾽ αὐτὴ ἱστιοπλόο, θὰ εἶναι λίγο μπρὸς στὸ κατόρθωμά τους, πολὺ περισσότερο γιατί ἔχει γραφτεῖ ἀπ᾽ τὸ Γιῶργο ἕνα ὑπέροχο βιβλίο ὅπου περιγράφονται ὅλες τους οἱ ἐμπειρίες καὶ λεπτομέρειες τοῦ ταξιδιοῦ τους.

305

Χαρακτηριστικό της εὐγένειας τοῦ Γιώργου καὶ τᾹς μετριοφροσύνης του εἶναι πού μου ἔκανε τὴν τιμὴ νὰ προλογίσω αὐτὸ τὸ βιβλίο του, πράγμα ποὺ ἔκανα μὲ πολλὴ χαρὰ καὶ ὑπερηφάνεια. Νὰ ποὺ πιὰ ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες ἔχουμε μπεῖ γιὰ καλὰ στὴν Ὠκεανοπορεία. Στὴν ἀρχή, ὕστερα ἀπ᾽ τὸ ταξίδι τᾹς «Χαρ὚ς», πέρασαν 24 χρόνια ὥσπου νὰ περάσει ὁ Βασιλειάδης δυὸ φορὲς τὸν Ἀτλαντικό. Τώρα ὅμως πήραμε φόρα κι᾽ ὅσο πάει βλέπουμε πιὸ συχνὰ τέτοια κατορθώματα. Τώρα, ὕστερα κι᾽ ἀπ᾽ τὸ ταξίδι τοῦ «Ἰάσονα», θὰ περίμενε κανείς, (τί ἄλλο;) τὸν γύρο τοῦ κόσμου μ᾽ ἕνα ἄτομο μόνο, ὅπως ὁ Guzwell μὲ τὸ «Trekka» ἕνα σκαφάκι 7 μέτρων, ἕνα Audacity, σχεδιασμένο ἀπὸ τὸν Laurent Giles, ἢ ὅπως ὁ Robin Lee Graham, 16,5 ἐτῶν, μὲ τὸ σκάφος «Dove» 24 ποδῶν (7,30 μέτρων) ποὺ ἔφτασε πάλι στὴν πατρίδα του τὴν Ἀμερικὴ ὅταν πιὰ ἦταν 21,5 ἐτῶν. Καὶ τόσοι ἄλλοι ξένοι θαλασσοπόροι, πολλοὶ καὶ μὲ μικρότερα ἀκόμη σκάφη. Στὸ Ἀμερικανικὸ περιοδικὸ «Yachting» τοῦ Φεβρουαρίου 1988, στὴ σελίδα 37, κάτω ἀπὸ μιὰ φωτογραφία μι὚ς ὄμορφης κοπέλας μὲ λουλούδια στὴν ἀγκαλιά της, διάβασα καὶ μεταφράζω: — Μπράβο Τάνια. 21 χρόνων κοπέλα, ποὺ ἄφησε σπίτι καὶ οἰκογένεια στὴ Νέα Ὑόρκη, δυόμιση χρόνια πρίν, γιὰ νὰ κάνει τὸ γύρο τοῦ κόσμου μόνη της, πλεύρισε σὲ μιὰ προβλήτα τοῦ Μανχάτταν τὴν πρώ306

τη ἑβδομάδα τοῦ Νοέμβρη (1987) ἀσφαλὴς καὶ γερή. Ἱστορίες ἀπ᾽ τὸ ταξίδι, μόνη μὲ τὸ «Contessa» της 26 ποδῶν 7,90 μέτρα μὲ μόνη συντροφιὰ τὴ γάτα της (καὶ κάπου-κάπου το φίλο της Olivier Berner ὁ ὁποῖος τὴν ἀκολούθησε μὲ τὸ δικό του σκάφος) δημοσιεύτηκαν σ᾽ ὅλο τὸν κόσμο. Στὶς 12 τοῦ Δεκέμβρη βραβεύτηκε μὲ τὸ 87ο βραβεῖο τᾹς Joshua Slocum Society γιὰ τὸν περίφημο μοναχικό της γύρο τοῦ κόσμου». Ὁ ἴδιος ὁ Γιῶργος Γκρίτσης, ὅταν ἦταν ἀκόμη στὴ Τζαμάϊκα, μούστειλε ἕνα ὡραιότατο γράμμα, γεμάτο μετριοφροσύνη γιὰ τὸ δικό τους ταξίδι, ὅπου μεταξύ των ἄλλων μούλεγε πὼς εἶχε διαβάσει γιὰ ἕνα Γάλλο ποὺ μόλις εἶχε φθάσει στὴν πατρίδα του ἀνεβαίνοντας τὴν Ἐρυθρὰ θάλασσα καὶ τὴν Μεσόγειο γιὰ νὰ συμπληρώσει ἔτσι τὸν γύρο τοῦ κόσμου μ᾽ ἕνα Ecume de Mer, σκάφος 26 ποδῶν (8 μέτρων) ὁλομόναχος!... Καὶ τώρα στὰ δικά μου. Τὰ πρῶτα χρόνια μετὰ τὸν ἐρχομὸ μας δούλεψα σὰν πλοίαρχος σὲ καράβια διαφόρων ἑταιρειῶν. Στὴν ἀρχὴ σὰν ἀνθυποπλοίαρχος, ὥσπου νὰ προσαρμοσθῶ στὸ ἐπάγγελμα αὐτό. Γρήγορα ὅμως ἀνέβηκα τὶς σκάλες τᾹς ἱεραρχίας. Μέχρι καὶ τὸ «Μοσχάνθη» πρόλαβα σὰν πλοίαρχος, γιὰ ἕνα φεγγάρι, πρὶν διαλυθεῖ ὕστερα ἀπὸ λίγα χρόνια, γιατί «ἔφαγε τὰ ψωμιὰ του» ὅπως λὲν οἱ ναυτικοί. Ὅμως, παρ᾽ ὅλο ὅτι εἶχα τὴν ἐκτίμηση ἀπὸ μέρους τῶν πλοιοκτητῶν, τῶν ἀνωτέρων μου καὶ τὴν 307

ἀγάπη τῶν πληρωμάτων, ἡ ρουτίνα τᾹς δουλει὚ς στὰ ποστάλια δὲν μὲ κράτησε γιὰ πολύ. Ἡ ψυχή μου ἤθελε πάντα τὸ πανί. Χωρὶς μηχανή, μὲ τὸν ἀέρα σὰν κινητήρια δύναμη, σὰν τὰ πουλιά, κάθε καλοκαίρι, ταξιδεύαμε ἀπ᾽ ἄκρη σ᾽ ἄκρη τὸ Αἰγαῖο καὶ τὸ Ἰόνιο, γνωρίζοντας ὅλο καὶ περισσότερους παράδεισους κι᾽ ὡραίους ἀνθρώπους, ἢ τρέχοντας σὲ ἀγῶνες, πάντα μὲ ἐπιτυχία, γιατί ἡ «Χαρὰ» ἀποδείχτηκε πολὺ σβέλτο σκαφάκι. Ὅταν τὸ 1962 χώρισαν οἱ δρόμοι μας μὲ τήν Σου, δούλεψα στὰ καράβια δυὸ χρόνια ἀκόμη, συμπληρώνοντας ἔτσι 6 χρόνια περίπου σ᾽ αὐτὸ τὸ ἐπάγγελμα. Τὸ 1966 ἀποχωρίστηκα τὴ «Χαρὰ» κι᾽ ἀπὸ τότε ταξίδευα ἢ ἔτρεχα σὲ ἀγῶνες μὲ σκάφη καλῶν φίλων, κάνοντας ταξίδια καὶ στὴ Μεσόγειο ἀκόμη. Τὸ 1968 μὲ ζήτησαν στὸ Λίβανο σὰν διευθυντὴ μι὚ς ὑπέροχης Μαρίνας, 15 χιλιόμετρα βόρεια τᾹς Βυρηττοῦ, καὶ σὰν ἐκπαιδευτή γιὰ ἀγωνιστικὴ ἱστιοπλοΐα τριγώνου καὶ ἀνοιχτᾹς θάλασσας. Ὕστερα ἀπὸ ἐνάμισυ χρόνο εὐχάριστης δουλει὚ς μὲ ὑπέροχα παιδιὰ καὶ ἀπίθανους ἀνθρώπους, ἀναγκάστηκα νὰ διακόψω γιατί ἄρχισαν οἱ φασαρίες στὴν ταλαίπωρη αὐτὴ χώρα. Ὅταν ἡσύχασαν κάπως ξαναγύρισα γιὰ νὰ συνεχίσω. Τελικὰ ὅταν τὰ πράγματα πᾹραν τὴν ὄψη πολέμου, ἀναγκάστηκα νὰ ἐγκαταλείψω γιὰ καλὰ τὴν ὑπέροχη αὐτὴ χώρα γιατί κινδύνευε καὶ ἡ ζωή μου ἀκόμη. Αὐτὴ τὴ χώρα ποὺ μὲ τὸ ἀλλη308

λοφάγωμα ἔχει σχεδὸν καταστραφεῖ. Γυρνώντας στὴν πατρίδα ἀσχολήθηκα μὲ τὴν ἐκπαίδευση καὶ πάλι. Στὴν ἀρχὴ στὸν «Πανελλήνιο Ὅμιλο Ἱστιοπλοΐας ἈνοιχτᾹς Θαλάσσης» (Π.Ο.Ι.Α.Θ.) γιὰ πολλὰ χρόνια καὶ στὸν «Ναυτικὸ Ὅμιλο Καλαμακίου» γιὰ Ἱστιοπλόους τριγώνου. Ἀργότερα καὶ στὸν «Ναυτικὸ Ὅμιλο Βουλιαγμένης» ὅπου καὶ τώρα συνεχίζω, στὸν «Ἱστιοπλοϊκὸ Ὅμιλο Πειραιῶς» καὶ στὴν «Πειραϊκὴ Σχολή». Ἐπίσης μοῦ δόθηκε ἡ μεγάλη τιμὴ νὰ διδάξω τὸν Γενάρη τοῦ 1984, στὶς ἐγκαταστάσεις τοῦ Ὀλυμπιακοῦ σταδίου, στὴν Καλογρέζα στοὺς μέλλοντες ἐκπαιδευτὲς ἱστιοπλοίας, καθὼς καὶ τώρα τὸν Μάϊο τοῦ 1988, πάλι σὲ μέλλοντας ἐκπαιδευτές, ἀνάμεσα στοὺς ὁποίους ἦταν ἄριστοι ἱστιοπλόοι. Τὸ 1983, ἐκεῖ ποὺ δὲν τὸ περίμενα, ἀπόκτησα ἕνα ἀκόμη σκάφος. Μιὰ ἀκόμη «Χαρά». Τὴν πέμπτη ἀπὸ τὰ ἕξη μου σκάφη ποὺ διαδοχικὰ εἶχα ὡς τώρα, γιατί τὸ πρῶτο ἦταν τὸ «Λάμπεθ Γουώκ», ὅπως ἤδη ἔχω πεῖ. Εἶναι ἕνα Dromor 26, σχεδιασμένο ἀπὸ τὸν Dick Carter, 8 μέτρων (ὅλο γιὰ μικρότερα πάω), κατασκευασμένο ἀπὸ τὴν Dromor στὰ Καλύβια ἈττικᾹς. Αὐτὸ τὸ σκάφος μούχει δώσει μεγάλη εὐτυχία. Εἶναι τὸ σπίτι μου, πολλὲς φορὲς καὶ τὸν χειμώνα ἀκόμη, μὲ τὴν σομπίτσα τοῦ οἰνοπνεύματος, ἢ ταξιδεύοντας τὸ καλοκαίρι στὰ ἀτέλειωτα νησιὰ κι᾽ ἀκρογιάλια τοῦ τόπου μας, ἀκόμη τρέχοντας σὲ ἀγῶνες, 309

μὲ καλοὺς φίλους, πάντα μὲ ἐπιτυχία, γιατί κι᾽ αὐτὸ βγᾹκε γρήγορο. Πιστεύω πὼς μ᾽ αὐτὸ θὰ τελειώσω τὶς περιπλανήσεις μου καὶ τὴν συμμετοχή μου σὲ ἀγῶνες. Ἂν ὅμως... προλάβω κι᾽ ἂν θάχω τὴν δυνατότητα, θάθελα νάχω ἕνα ἀκόμη μικρότερο, ποὺ συνέχεια τὸ σχεδιάζω, γιὰ νάναι πιὸ εὔχρηστο γιὰ μοναχικὰ ταξίδια ἢ μὲ πολὺ μικρὸ πλήρωμα. Τὸ τωρινό μου σκάφος εἶναι τὸ πρῶτο μὲ μηχανή. Ἂν βοηθήσει ἡ τύχη νὰ γίνει αὐτὸ ποὺ ὀνειρεύομαι, θάναι χωρίς. Φαίνεται πὼς εἶμαι πολύ... πρωτόγονος γιὰ νὰ συνεννοηθῶ μαζί της. Ὅλο ἂγχος ἔχω ὅταν δουλεύει, πότε μὲ τὴν ἴδια καὶ τὰ ὑγρά της, πότε μὲ τὴν προπέλα, ποὺ κάθε τόσο πιάνει πλαστικὲς σακοῦλες ἢ στουπιά, κι᾽ ἕνα σωρὸ ἄλλες ἀνησυχίες ποὺ δημιουργεῖ. Λένε μερικοί: Ἂν ἔχει μπουνάτσα; Ἂς ἔχει. Θὰ περιμένω ὥσπου νὰ φυσήξει. Δὲν βιάζομαι. Καὶ στὴ μπουνάτσα ἔχει τόσα νὰ κάνεις, χώρια ἀπ᾽ τὴν ὀμορφιά της, τὴν ἄλλη ὄψη τᾹς θάλασσας, τὴ χαμογελαστή. Ἔτσι κι᾽ ἀλλοιῶς γιὰ μένα εἶναι βίωμα ἡ θαλασσινὴ ζωή. Ἄλλωστε τότε, στὴν ἡλικία ποὺ θάμαι δὲν θὰ βιάζομαι. Δὲν θάχω κάπου νὰ πάω ἀναγκαστικά. Μοῦ ἄρεσε πάντα νὰ ταξιδεύω σὰν πουλί, μὲ τὸν ἀέρα, μὲ τὰ πανιὰ σὰν φτερά μου. Θέλει τέχνη κι᾽ ἔχει ὀμορφιά. Πολλοὶ μὲ ρωτοῦν: Θάθελες νὰ κάνεις πάλι μιὰ μεγάλη περατσάδα; Νὰ περάσεις ἕναν ὠκεανό; Ναὶ θάθελα! Θάθελα πάλι νὰ δῶ παληοὺς φίλους 310

στὶς Ἀζόρες καὶ σ᾽ ἄλλα μέρη ποὺ πέρασα. Τὸ ἕνα ὄνειρο ποὺ κάθε νέος θὰ μποροῦσε νὰ ᾽χει, πραγματοποιήθηκε. Τώρα ποὺ ἔχω γνωρίσει κάπως τὸ Αἰγαῖο καὶ τὸ Ἰόνιο –γιατί δὲν φτάνει μιὰ ὁλόκληρη ζωὴ γιὰ νὰ γνωρίσεις ὅλη τὴν Ἑλλάδα– ὄχι μόνο τὴ στεριὰ μὰ καὶ τ᾽ ἀκρογιάλια καὶ τὰ νησιά της, τώρα ποῦ σὰν μαγνήτης μὲ κρατ὚ ἡ ὀμορφιά της, ἡ μαγεία της, ποὺ κάθε τόσο καινούργιοι παράδεισοι ξανοίγονται στὰ ἔκπληκτα γεμάτα θαυμασμὸ μάτια μου, ποῦ θὰ βρῶ καλλίτερα μέρη; Τόσους φίλους; Ὅπου κι᾽ ἂν πάω, πάλι μὲ νοσταλγία θὰ θέλω νὰ γυρίσω πίσω. Νὰ ταξιδέψω στὰ πελάγη γιὰ νὰ γνωρίσω τὸν ἑαυτό μου; Μὰ τώρα πιὰ τὸν ἔμαθα γιὰ καλὰ, ξέρω τὶς δυνατότητες καὶ τὶς ἀδυναμίες μου. Νὰ ψάχνω γιὰ περιπέτεια; Μὰ περιπέτεια βρίσκω κι᾽ ἐδῶ. Καὶ φουρτοῦνες νὰ τὶς παλαίψω. Κι᾽ ἀκόμη ἔχω τὴν εὐτυχία νὰ βλέπω τὴν κόρη μου Χαρὰ ποὺ ἔχει ἐπιτύχει στὴ ζωὴ σὰν ἐπιστήμων, σὰν σύζυγος καὶ μάνα δυὸ ἀγοριῶν, ὅταν τὸ καλοκαίρι, ὅλη ἡ οἰκογένεια ἔρχεται στὴν ὄμορφη Τζιά. Δὲν ἔχω κανένα παράπονο ἀπ᾽ τὴ ζωή. Παντοῦ καὶ πάντα βρᾹκα ἀγάπη ἤ, ἔστω, συμπάθεια. Αὐτὸ εἶναι ποὺ μετράει πιότερο. Κι ἂν δυὸ τρεῖς δὲν μὲ συμπαθοῦν, εἶναι στὸ παιχνίδι τᾹς ζωᾹς κι᾽ αὐτό. Κανεὶς δὲν εἶναι τέλειος. Τοὺς εὐχαριστῶ κι᾽ αὐτοὺς γιατί μου δίνουν ἔτσι τὴν αἴσθηση πὼς ἴσως νάχω κάπου κάποια ἀξία.

311

Ἐσὺ ποὺ εἶχες τὴν καλωσύνη καὶ τὴν ὑπομονὴ νὰ διαβάσεις αὐτὸ τὸ βιβλίο, πήγαινε στὴ θάλασσα, ἂν δὲν ἔχεις πάει ἀκόμη. Θὰ λυτρωθεῖς. Ἀνάμεσα οὐρανοῦ καὶ θάλασσας τὸ μυαλό σου θὰ λαμπικάρει. Θὰ νοιώσεις ἐλεύθερος. Πήγαινε...

312

313

Άλλες εκδόσεις της

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΟΡΤΟΛΑΝΟΙ. Τα πρωτότυπα χειρόγραφα κείµενα του 15ου και 16ου αιώνα (2000).

Christopher Wordsworth, GREECE, Historical, pictorial and descriptive. Αγγλική έκδοση (2001). ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΛΕΥΚΩΜΑ ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΟΣ 1821-1921, Οικονοµολογικά (2001). Α. Κ. Ιωνίδης, ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ. Ελληνική έκδοση (2002).

Alexander Con. Ionides, Α GRANDFATHER᾽S TALE. Αγγλική έκδοση (2002). Δηµήτριος Βικέλας, Η ΖΩΗ ΜΟΥ (2003). Κόµης Πέτρος Γκάµπα, Ο ΒΥΡΩΝ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ. Ελληνική έκδοση (2004).

Count Peter Gamba, LORD BYRON᾽S LAST JOURNEY TO GREECE. Αγγλική έκδοση (2004). Ερρίκος Σλήµαν, ΙΛΙΟΝ, Η ΠΟΛΗ ΚΑΙ Η ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΤΡΩΩΝ. Ελληνική έκδοση (2005).

314

Henry Schliemann, ILIOS, THE COUNTRY AND THE CITY OF TROJANS. Αγγλική έκδοση (2005). Γεώργιος Μουζάλας Καλβοκορέσσης, ΤΕΣΣΕΡΑ ΕΤΗ ΣΕ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗΓΙΑ ΤΟΥ ΠΛΟΙΑΡΧΟΥ ΤΣΑΡΛΣ ΓΟΥΙΛΚΣ ΚΑΤΑ ΤΑ ΕΤΗ 1838-1842. (2 τόµοι, 2006). Ν. Α. Τοµπάζης, ΑΦΗΓΗΣΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΣΤΑ ΣΙΚΙΜ ΙΜΑΛΑΪΑ. (2007). Παναγιώτης Ποταγός, ΠΕΡΙΛΗΨΙΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΩΝ ΠΟΤΑΓΟΥ. (2 τόµοι, 2008). Κ. Ι. Φ. Ιωνίδης, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΚΥΝΗΓΟΥ (Αυτοβιογραφία, 2009). Δρ. Ρίχαρντ Λέβινσον, ΣΕΡ ΜΠAΖΙΛ ΖΑΧAΡΩΦ, Ο ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΑΝΔΡΑΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ (2010). Γεώργιος Κρητικός & Ρίτσαρντ Βάινερ, Ο ΤΖΩΡΤΖ ΤΟΥ ΡΙΤΖ (Αυτοβιογραφία, 2011). Γιόραν Σιλντ, ΣΤΑ ΧΝΑΡΙΑ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ (2012). Χ. Ν. Φ. Κίττο, ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ (2013)

315