2020-05-VL-Voka Paper

Een maandelijkse uitgave van Voka vzw | Verschijnt niet in juli en augustus | Jaargang 4- mei 2020 Koningsstraat 154-158, 1000 Brussel P912687

VOKA

PAPER MEI 2020

5G

5G, TURBO VOOR DIGITALE VERSNELLING Waarop wachten we?

TU

5G, TURBO VOOR DIGITALE VERSNELLING INHOUD

5G, turbo voor digitale versnelling Waarop wachten we?

De essentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Wat is 5G en wat maak het uniek? . . . . . . . 5 Het enorme economische potentieel van 5G voor Vlaanderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Hoe ver staan we in Vlaanderen?

. . . . .

14

Wat belemmert de 5G-uitrol en -ontplooiing? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Besluit en aanbevelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

colofon Voka-kenniscentrum Niko Demeester | Secretaris-generaal Bart Van Craeynest | Hoofdeconoom Sonja Teughels | Arbeidsmarkt Veronique Leroy | Arbeidsmarkt en arbeidsverhouding Pieter Van Herck | Welzijns- en gezondheidsbeleid Jonas De Raeve | Onderwijs Goedele Sannen | Mobiliteit en logistiek Katelijne Haspeslagh | Milieu en klimaat Lorenzo Van de Pol | Klimaat en energie Steven Betz | Ruimtelijke ordening en milieu Karl Collaerts | Fiscaliteit en begroting Johan Guldix | Innovatie en ondernemen Gilles Suply | EU en internationaal ondernemen Dieter Somers | Digitale transformatie

2 VOKA PAPER MEI 2020

Eindredactie Sandy Panis, Katrien Stragier Foto’s Imagedesk en Shutterstock Vormgeving Capone Druk INNI Group, Heule

‘5G, turbo voor digitale versnelling’ is een brochure van Voka, Vlaams netwerk van ondernemingen. De overname of het citeren van tekst uit deze Voka Paper wordt aangemoedigd, mits bronvermelding.

Verantwoordelijke uitgever Hans Maertens i.o.v. Voka vzw Burgemeester Callewaertlaan 6 - 8810 Lichtervelde info@voka.be - www.voka.be

U

VOKA.BE

De essentie Steeds meer landen investeren in de uitrol van 5G-netwerken en zien de nieuwe communicatietechnologie als dé katalysator voor digitale transformatie. Ons land blijft jammer genoeg achter. We hebben zelfs nog geen veiling georganiseerd om het benodigde spectrum beschikbaar te stellen. Daarnaast zijn er nog verschillende hinderpalen die de uitrol van 5G belemmeren of vertragen. In deze Voka Paper leggen we uit wat 5G precies inhoudt en waarom het zo belangrijk is om daarin snel doorbraken te realiseren.

5G is een substantiële verbetering in vergelijking met zijn voorgangers. De technologie komt optimaal tegemoet aan de exponentiële groei van dataverkeer en geconnecteerde objecten en personen. Bovendien verloopt de communicatie binnen 5G op een zeer betrouwbare manier en zonder enige vertraging, waardoor nieuwe innovatieve toepassingen mogelijk worden. In vergelijking met 4G is de downloadsnelheid bijvoorbeeld tot wel 100 keer hoger. De reactietijd verbetert met een factor groter dan 10, net als de hoeveelheid objecten en personen die op het netwerk kunnen worden aangesloten. Daarom zien velen 5G terecht als een superieure communicatietechnologie, die tegemoetkomt aan de problemen van bestaande technologieën op het vlak van dekking, signaalbetrouwbaarheid, snelheid en mobiliteit. 5G combineert het beste van twee werelden: de capaciteit en betrouwbaarheid

“Ondernemingen zien 5G als cruciale onderliggende technologie voor digitale transformatie.”

van vaste netwerken enerzijds en de mobiliteit van wifi-netwerken anderzijds.

Naar een efficiëntere, duurzamere en veiligere maatschappij Dankzij zijn unieke eigenschappen zal 5G ons katapulteren naar de wereld van morgen, waarin we onze economie en maatschappij beter en efficiënter kunnen beheren. Zo maakt 5G het bijvoorbeeld mogelijk om onze gezondheidszorg te decentraliseren en patiënten in realtime perfect op te volgen en te ondersteunen, of om via draadloze robotchirurgie vanop afstand te opereren. 5G zal de energiesector duurzamer maken, via een optimale ondersteuning van smart grids. Ook de mobiliteitssector zal veiliger en efficiënter georganiseerd kunnen worden, via autonome voertuigen en slimme verkeersnetten. De technologie zal ook een nieuwe impuls geven aan de industriële transitie: industriële processen kunnen efficiënter en vanop afstand beheerd worden, en robots en autonome voertuigen kunnen beter manoeuvreren en zelfstandig opereren op de werkvloer. Ondernemingen zien 5G als cruciale onderliggende technologie voor digitale transformatie. Ze schatten het vaak zelfs belangrijker in dan artificiële intelligentie of robotica. De economische impact van de 5G-technologie is dan ook ➜

WIE? Structurele partner:

DIETER SOMERS Senior adviseur Digitale Transformatie

dieter.somers@voka.be Dieter Somers volgt op het Voka-keniscentrum dossiers op rond digitale transformatie.

MEI 2020 VOKA PAPER 3

5G DE ESSENTIE

enorm. Een recent rapport schatte dat 5G tegen 2030 voor maar liefst 8,2 miljard euro extra inkomsten kan leiden in 10 belangrijke sectoren in België. Zeker nu de coronacrisis ons geleerd heeft hoe belangrijk digitale connecties en diensten zijn, neemt het belang van een snelle 5G-opstart toe. Het biedt ons immers dé digitale infrastructuur om veilig en op afstand diensten te leveren en fabrieken en ziekenhuizen te doen draaien.

Lees zeker ook ons digitaal dossier rond 5G en de digitale versnelling op

➜ voka.be/ digitaletransformatie

Helaas nog verschillende struikelblokken Ondanks de vele opportuniteiten van 5G zijn er nog verschillende struikelblokken die de volledige uitrol en ontplooiing van deze technologie in de weg staan. Zo zorgt het uitblijven van de federale spectrumveiling ervoor dat de nodige frequentiebanden nog steeds niet ter beschikking worden gesteld. Het BIPT (Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie) introduceert met de tijdelijke gebruiksrechten wel een tussenoplossing, maar dat biedt geen duidelijk investeringsperspectief. Een andere hinderpaal zijn de strikte stralingsnormen binnen België, die bovendien verschillen tussen de regio’s. Ook de vele benodigde vergunningen voor nieuwe of aangepaste zendmasten vertragen het proces. Er zijn ook grote investeringen nodig in de uitbouw van nieuwe of aangepaste infrastructuur. Ten slotte blijft het voor vele bedrijven nog onduidelijk wat 5G juist inhoudt en hoe de technologie geïmplementeerd kan worden.

Aanbevelingen overheid De overheden in ons land moeten dus dringend een duidelijke roadmap opstellen die aangeeft hoe we 5G optimaal willen uitrollen. De federale overheid dient zo snel mogelijk werk te maken van de spectrumveiling die telecomoperatoren de nodige investeringshorizon op lange termijn 4 VOKA PAPER MEI 2020

geeft. Ook het regelgevend kader moet aangepast worden, om de grote toename aan dataoverdracht en uitwisseling te faciliteren. De regionale overheden vragen we om de strikte stralingsnormen meer in lijn te brengen met de internationale normen. De administratieve rompslomp van de vele vergunningen en openbare onderzoeken die gepaard gaan met nieuwe antennes, moet ook zoveel mogelijk beperkt worden. We dringen ook aan op het stimuleren van testen binnen regelluwe experimenteerruimtes, zodat betrokken partijen de mogelijkheden van 5G beter kunnen inschatten en valoriseren. Dergelijke testzones zijn ook ideaal om beloftevolle cases uit te proberen en om zo te duiden op het enorme maatschappelijke en economische potentieel van de technologie. De overheid dient een voorbeeldfunctie aan te nemen. Ze kan 5G-toepassingen bijvoorbeeld een extra duwtje geven binnen het kader van smart cities. Ten slotte moeten gemeentes en steden komaf maken met de taksen op zendmasten en pylonen.

Aanbevelingen bedrijven

8,2 miljard

Een recent rapport schatte dat 5G tegen 2030 voor maar liefst 8,2 miljard euro extra inkomsten kan leiden in 10 belangrijke sectoren in België.

Bedrijven raden we aan om al vroeg te starten met het experimenteren met 5G en om ecosystemen te vormen die gericht zijn op onderlinge samenwerking. Alleen zo kunnen we enkele veelbelovende cases voor Vlaanderen realiseren.

Industriële gebruikers of afnemers van 5G kunnen het best ook starten met een implementatieroadmap voor 5G. Daarin evalueren ze eerst grondig de huidige communicatietechnologieën en gaan ze na hoe 5G daarvoor een oplossing kan bieden. Telecomoperatoren vragen we ten slotte om hun strategie en aanbod af te stemmen op de doelgroep en sterk te investeren in bewustmaking en opleiding van zowel particulieren als ondernemingen.

VOKA.BE

1. Wat is 5G en wat maakt het uniek?

Wereldwijd staan we aan de vooravond van de doorbraak van 5G. Desalniettemin heerst er in Vlaanderen en België nog veel onduidelijkheid over de nieuwe communicatietechnologie. In dit hoofdstuk bekijken we de unieke eigenschappen van 5G en geven we aan waarom we het kunnen zien als een gamechanger voor onze volledige maatschappij.

I

n de afgelopen decennia is mobiele communicatie sterk geëvolueerd, van de eerste draadloze spraaksystemen tot de intelligente communicatiesystemen die we vandaag kennen. 5G staat voor de 5de generatie van deze mobiele communicatietechnologieën. Figuur 1 geeft het evolutionaire ontwikkelingsproces weer van draadloze communicatietechnologie. Met elke nieuwe generatie worden de technologieën geavanceerder en de diensten die geleverd kunnen worden uitgebreider. De eerste generatie (1G) was gericht op het aanbieden van analoge spraaksystemen. De tweede generatie (2G) maakte de sprong van analoge naar digitale spraaksystemen en maakte eenvoudige dataoverdracht zoals SMS mogelijk. 3G bood dan weer snellere en grotere dataoverdracht en introduceerde mobiele breedband.

4G vervolgens vergrootte de datatransmissiecapaciteit en zorgde voor snelle mobiele breedband. Het maakte het bijvoorbeeld mogelijk om snel video’s te downloaden of streamen. 5G introduceert tal van nieuwe revolutionaire eigenschappen.

“De unieke kenmerken zorgen ervoor dat 5G een cruciale rol zal spelen in de verdere digitalisering van onze maatschappij.“ ze optimaal tegemoet komt aan de exponentiële groei van dataverkeer en verbonden apparaten.

Door het aanbieden van een platform voor het connecteren van een quasi onbeperkt aantal objecten en gebruikers met elkaar en het internet, zal 5G een key enabler zijn voor het ‘Internet der Dingen’ en Industrie 4.0. Alle verbonden punten kunnen daarbij naadloos communiceren met elkaar, met een grotere datacapaciteit en veel snellere overdracht. Bovendien gebeurt dat op een uiterst betrouwbare manier en zonder vertraging, waardoor nieuwe innovatieve toepassingen ondersteund worden. De unieke kenmerken, die op de volgende pagina kort worden samengevat, zorgen ervoor dat 5G een cruciale rol zal spelen in de verdere digitalisering van onze maatschappij.

Zo kan het binnen de industrie én de consumentenmarkt de sterk groeiende honger stillen naar meer data en snellere en betrouwbare overdracht.

De unieke eigenschappen van 5G 5G is een substantiële verbetering in vergelijking met zijn voorgangers. Het opent een hele wereld van nieuwe opportuniteiten. De nieuwe communicatietechnologie is zo ontworpen dat Figuur 1: Evolutie naar 5G-communicatiestandaard

1G

2G

3G

4G

5G

1980s

1990s

2000s

2010s

2020s

Analoog stemgeluid

Digitaal stemgeluid

Mobiel internet

Video en breedband

Grotere capaciteit

Smartphones

Extreme mobiele breedband

SMS

Internet of things ...

Bron: eigen bewerking

MEI 2020 VOKA PAPER 5

5G WAT IS 5G EN WAT MAAKT HET UNIEK?

Belangrijkste kenmerken van 5G

1

Ultrahoge mobiele breedbandsnelheid en verhoogde datacapaciteit 5G biedt snelheden aan die theoretisch tot wel 100 keer sneller zijn dan 4G.

2

Zeer hoge betrouwbaarheid en lage responstijd 5G heeft een betrouwbaarheidspercentage van 99,999%. Daarnaast kan de responstijd worden teruggebracht tot minder dan één milliseconde, een verbetering met een factor 10 tegenover 4G.

3

Ultrahoge densiteit van het netwerk 5G kan een zeer hoge dichtheid aan apparaten ondersteunen (tot meer dan een miljoen knooppunten per km²). 4G daarentegen kon maar maximaal 100.000 knooppunten per km² faciliteren.

4

Verbeterde beveiligingsmechanismes en efficiënter energieverbruik in vergelijking met zijn voorgangers.

5

5G maakt het mogelijk om het netwerk onder te verdelen in virtuele netwerkschijven met elk hun eigen functionaliteiten en toepassingen (‘netwerk slicing’).

Dat maakt het mogelijk om één schijf bv. voor te behouden voor zeer kritische toepassingen die steeds prioritair moeten kunnen functioneren (i.e. zonder overbelasting).

5G versus wifi en vaste verbindingen Naast 4G zijn er uiteraard nog vaste netwerken en wifi-netwerken die vaak worden gebruikt. Die hebben echter tal van nadelen. Zeker in industriële omgevingen stuiten zij steeds vaker op hun beperkingen. Zo ondervindt wifi vaak storing op het netwerk en is het verre van betrouwbaar.

Vaste verbindingen daarentegen zijn complex te beheren en zijn kostbaar in grote productieomgevingen. Bovendien is het moeilijk om de connectiviteit van mobiele objecten of gebruikers te ondersteunen. Met de introductie van 5G krijgt men een betrouwbaar alternatief dat de beperkingen laat wegvallen. 5G combineert het beste van twee werelden: de capaciteit en betrouwbaarheid van vaste netwerken en de mobiliteit van wifi-netwerken.

Gamechanger en katalysator voor digitale transformatie Als superieure communicatietechnologie zal 5G onze maatschappij en economie significant veranderen. Zowel voor particulieren als ondernemingen opent 5G talrijke nieuwe mogelijkheden.

Particulieren zullen vooral genieten van de hoge downloadsnelheden, de enorme datacapaciteit en betrouwbaarheid. Die maken het mogelijk om steeds geconnecteerd te zijn met al je naasten. Ook media en entertainment zullen een volledig nieuwe dimensie krijgen. Zo maakt 5G realtime videostreaming mogelijk en zal het een turbo zetten op innovatieve toepassingen zoals 6 VOKA PAPER MEI 2020

99,999% Dat is het betrouwbaarheidspercentage van 5G.

virtual reality en augmented reality. Het maakt ook ‘immersive entertainment’ mogelijk. Zo kan je bijvoorbeeld live in een sportstadion met behulp van een augmented reality-bril statistieken, namen van spelers en herhalingen van cruciale momenten bekijken.

VOKA.BE

Ondernemingen kunnen door 5G hun digitale transformatieprocessen drastisch versnellen.

Een recent grootschalig internationaal onderzoek1 geeft aan dat maar liefst 75% van de industriële bedrijven wereldwijd gelooft dat 5G een sleutelrol zal spelen in hun digitale transformatie. De technologie wordt als belangrijker aanzien dan artificiële intelligentie, big data-analyse of geavanceerde robotica. 5G wordt gezien als dé connectiviteitsmotor die een extra boost zal geven voor de grootschalige ontwikkeling van andere technologieën zoals realtime beeldverwerking, edge computing, geavanceerde automatisering en augmented en virtual reality.

“5G wordt gezien als dé connectiviteitsmotor die een extra boost zal geven voor de grootschalige ontwikkeling van andere technologieën.”

Met 5G kunnen we ook starten met het realiseren van dromen die voorheen quasi onmogelijk waren. Zo kunnen we met 5G stilaan evolueren naar een maatschappij met een: •

•

•

•

Gedecentraliseerde gezondheidszorg binnen een hypergeconnecteerd ecosysteem van welzijns- en zorgprofessionals: 5G maakt het immers perfect mogelijk om patiënten vanop afstand realtime op te volgen en bij te sturen. Dankzij 5G kunnen medische gegevens naadloos overgedragen en uitgewisseld worden tussen alle actoren, en robotchirurgie kan vanop afstand uitgevoerd worden; Verwerkende industrie waarbinnen de industriële transitie verder versnelt: zo maakt 5G een continue monitoring en bijsturing van productiesystemen mogelijk, en kunnen autonoom geleide voertuigen en robotica efficiënter en veiliger worden ingezet; Duurzame energiesector: 5G geeft een belangrijke boost aan het opzetten van smart grids, het slim elektriciteitssysteem waarbij de elektriciteitstoevoer wordt geoptimaliseerd op basis van het beschikbare aanbod en de huidige vraag; Veiligere en efficiënte mobiliteitssector: 5G zal zorgen voor de doorbraak van autonome voertuigen die efficiënt kunnen manoeuvreren en communiceren met andere actoren en objecten binnen het volledige verkeersnet.

Door het slim connecteren van alle actoren binnen het verkeersnet kan men het verkeer ook continu opvolgen en bijsturen.

Hefboom voor een duurzame, veilige en efficiëntere samenleving

75%

Een recent grootschalig internationaal onderzoek geeft aan dat maar liefst 75% van de industriële bedrijven wereldwijd gelooft dat 5G een sleutelrol zal spelen in hun digitale transformatie.

Naast de vele economische voordelen zal 5G ook zorgen voor niet te onderschatten maatschappelijke voordelen. Door het combineren van hoge netwerksnelheden, met grote betrouwbaarheid en zeer beperkte reactietijd, zullen bijvoorbeeld talrijke bedrijfsprocessen en dienstverleningsvormen veel veiliger kunnen verlopen. Het in realtime opvolgen van patiënten in de gezondheidszorg zal ook niet te onderschatten positieve gezondheidseffecten met zich meebrengen en zal hun levenskwaliteit opmerkelijk verhogen.

5G kan ook een sleutelrol spelen in de klimaatdoelstellingen. Zo zal de CO2-uitstoot verkleinen, dankzij de efficiëntere organisatie van transport of de ontwikkeling en optimalisatie van slimme elektriciteitsnetten. Bedrijven kunnen ook efficiënter omspringen met hun grondstoffen en energie, door meer te focussen op digitale bedrijfsmodellen die door 5G zullen worden aangestuurd.

1.

Capgemini Research Institute (2019). 5G in industrial operations. How telcos and industrial companies stand to benefit.

MEI 2020 VOKA PAPER 7

5G HET ENORME ECONOMISCHE POTENTIEEL

2. Het enorme economische potentieel van 5G voor Vlaanderen Naast het maatschappelijke potentieel is ook het economische potentieel van 5G voor Vlaanderen significant. Als ondersteunende technologie kan het leiden tot beter beveiligde processen, hogere efficiëntie, kostenbesparingen, betere klantenervaringen en verhoogde arbeidsproductiviteit. In dit hoofdstuk worden de meest relevante toepassingsdomeinen voor Vlaanderen behandeld. We verwijzen ook naar buitenlandse trials die al plaatsvinden in landen waar 5G is uitgerold. De geschatte economische return komt ook aan bod.

1. Relevante toepassingsdomeinen voor Vlaanderen We focussen hier op de belangrijkste domeinen voor Vlaanderen die volgens experten op korte of middellange termijn ook implementeerbaar zijn. De voordelen zijn breed verspreid onder de belangrijkste stakeholders in Vlaanderen: de netwerkleveranciers, de telecomoperatoren, overheidsdiensten, bedrijven en particulieren. In elk van de domeinen hebben we één of meerdere kennisinstellingen die zich mee kunnen opwerpen als katalysator voor de ontplooiing van 5G in de sector.

Toepassingen in de gezondheidszorg

We beweren vaak dat onze gezondheidszorg tot de beste van de wereld behoort. Willen we dit zo behouden en onze positie zelfs versterken, dan is het noodzakelijk om hier ook op de 5G-kar te springen. 5G zal in de gezondheidszorg een ware revolutie betekenen. De hoeveelheid data en het aantal geconnecteerde actoren stijgen immers zienderogen, waardoor er een grotere nood ontstaat aan meer bandbreedte, snellere dataoverdracht en minder vertragingen. We geven hier enkele belangrijke toepassingen mee.

•

Het adequaat monitoren van patiënten vanop afstand: met behulp van sensoren op of onder de huid kunnen frequent controles uitgevoerd worden van vitale waarden, zoals hartslag, bloeddruk, glucoseniveau en zuurstofverzadiging. De resultaten kunnen via een 5G-verbinding in realtime ter evaluatie worden verzonden naar computersystemen of dokters. De systemen kunnen zowel patiënten als zorgverleners meteen signaleren als er preventieve maatregelen nodig zijn, die vervolgens ook snel genomen kunnen worden. Op die manier kunnen ziekenhuisver-

8 VOKA PAPER MEI 2020

blijven verkort of zelfs voorkomen worden, en kunnen de terugnamepercentages verlagen.

Dat heeft vele voordelen voor patiënten met chronische ziekten zoals diabetes, chronische obstructieve luchtwegaandoeningen, hartfalen en hypertensie. Bovendien zullen zowel de ziekenhuisfactuur als de uitgaven voor de gezondheidszorg drastisch verkleinen. Op basis van de enorme toevloed van gemeten data kan men ook beter voorspellende analyses doen en in de toekomst intelligente zorg aanbieden.

“5G maakt het opereren vanop afstand veel veiliger en betrouwbaarder.”

•

•

Betere eerstehulpzorgen door het realtime connecteren van welzijns- en zorgprofessionals: met behulp van 5G kan men bijvoorbeeld een betrouwbare verbinding leggen tussen paramedici in een ambulance en artsen in het ziekenhuis. Via 5G kunnen de paramedici informatie over de patiënten doorsturen naar de artsen, die vervolgens meteen belangrijke en gerichte instructies kunnen geven (daarbij kunnen ook andere welzijnsen zorgprofessionals ingeschakeld worden).

De informatie kan bovendien ook gekoppeld worden aan het elektronische medische dossier van de patiënt. Het spreekt voor zich dat de dienstverlening naar de patiënt daardoor spectaculair kan verbeteren. In een interessant proefproject in de universitaire ziekenhuizen van Birmingham vinden al sinds het najaar van 2019 testen plaats (zie kader).

Operaties via robotchirurgie vanop afstand: 5G maakt het opereren vanop afstand veel

VOKA.BE

•

veiliger en betrouwbaarder. Vandaag zijn robotica in Vlaanderen met draden verbonden met de console, het controletoestel van de chirurg. Een draadloze koppeling (via 4G of wifi) is met de huidige communicatienetwerken niet mogelijk, omdat die te veel te lijden hebben onder vertraging of ruis. Bij 5G verdwijnen beide problemen. Dat maakt het mogelijk om vanop afstand te opereren. Artsen van grote en gespecialiseerde ziekenhuizen zijn op die manier ook inzetbaar in kleinere instellingen. Begin 2019 slaagde een chirurg in de Chinese provincie Fujian er al in om via 5G een robotarm te besturen op 50 kilometer afstand en zo een proefdier succesvol te opereren.

5G als digitale ruggengraat in het ziekenhuis: ziekenhuizen kunnen via het opzetten van een gigantisch sensornetwerk alle patiënten tegelijk monitoren en opvolgen. In een centrale database kan men ook alle medische gegevens met elkaar vergelijken om tot diagnoses te komen of het ziekteverloop bij te stellen. 5G maakt het ook mogelijk om bliksemsnel grote bestanden door te sturen die gegenereerd worden door medische apparatuur, denk maar aan een MRI-scan, die al snel enkele gigabytes ruimte in beslag neemt.

“5G maakt onderhoud op afstand mogelijk dankzij de zeer korte responstijd en hoge betrouwbaarheid.”

Toepassingen in de maakindustrie

Binnen het kader van Industrie 4.0 staat onze Vlaamse maakindustrie voor een ware transitie. Steeds meer objecten en machines worden met elkaar verbonden en communiceren met elkaar. Op basis daarvan worden intelligente beslissingen genomen. 5G zal een cruciale aandrijvende rol spelen in dit alles. Enkele toepassingen die via 5G mogelijk worden: •

Proefproject in universitaire ziekenhuizen Birmingham

In een proefproject in de universitaire ziekenhuizen van Birmingham worden paramedici en artsen met behulp van 5G-technologie naadloos met elkaar geconnecteerd. Via een speciaal uitgeruste VR-headset is de arts in staat om precies te visualiseren wat de paramedicus in de ambulance ziet. Hij kan de paramedicus in realtime op afstand sturen om de nodige scans uit te voeren en de verwondingen van een patiënt van dichtbij in beeld te brengen. De arts kan over het live 5Gnetwerk ook signalen sturen naar een robot of ‘haptische’ handschoen die door de paramedicus wordt gedragen. Op die manier kan die laatste specifieke handelingen uitvoeren die door de arts worden aangestuurd. Er is in de ambulance ook een camera die een high definition-beeld geeft van de binnenkant van de ambulance, de paramedicus en de patiënt. De arts is bovendien in staat om op basis van gegevens uit medische dossiers al voorbereidende acties te ondernemen voor wanneer de patiënt arriveert in het ziekenhuis.

•

•

Predictive maintenance: 5G zal de mogelijkheden voor preventief onderhoud verbeteren, omdat het de realtime gegevensverzameling van ontelbare machines mogelijk maakt. 5G maakt ook onderhoud op afstand mogelijk dankzij de zeer korte responstijd en hoge betrouwbaarheid.

Automatisch geleide voertuigen (AGV’s) kunnen beter worden aangestuurd: in Vlaamse ondernemingen werken dergelijke voertuigen nu voornamelijk via vaste paden of ze hebben slechts enkele basismogelijkheden voor het optimaliseren van routes. De voertuigen zijn typisch ook uitgerust met sensoren om te helpen bij de navigatie en om botsingen te voorkomen. De introductie van 5G maakt het mogelijk om meer geavanceerde navigatie- en coördinatiebeslissingen te nemen, gebaseerd op de realtime gegevens van de directe omgeving en van andere aangesloten machines en AGV’s. Door de beperkte latentie worden botsingen ook beter vermeden. Met testlicenties wordt er nu al geëxperimenteerd met dergelijke systemen, bijvoorbeeld in de fabriek van Atlas Copco.

Grootschaligere en veiligere introductie van collaboratieve robots: collaboratieve robots zijn robots die perfect kunnen samenwerken met mensen. Voor een grootschalige introductie van dergelijke robots zal een goed 5G-netwerk onontbeerlijk zijn. Ook robots kunnen veiliger opereren wanneer zij afgeschermd worden met 5Gtechnologie.

MEI 2020 VOKA PAPER 9

5G HET ENORME ECONOMISCHE POTENTIEEL

•

•

Controle op afstand van de productielijn: de gegarandeerde kwaliteit van het 5G-netwerk in combinatie met de betrouwbaarheid en korte responstijd kan de tijdskritische operaties in afgelegen installaties vanuit een centraal commandocentrum ondersteunen. Daarnaast kan er gebruik gemaakt worden van geavanceerde monitoring- en waarschuwingssystemen die bijvoorbeeld een realtime nooduitschakeling van systemen op afstand mogelijk maakt.

Grootschalige introductie van augmented reality (AR) op de werkvloer: in toenemende mate wordt er in Vlaanderen gebruik gemaakt van AR-brillen, bijvoorbeeld om kwaliteitsinspecties in fabrieken te begeleiden. Om zo’n goed mogelijke ondersteuning aan te kunnen bieden, is het essentieel dat gegevens in realtime kunnen worden verwerkt en geprojecteerd. Enkel 5G kan dat mogelijk maken.

10 VOKA PAPER MEI 2020

Samenwerking Ericsson, Audi en Sick in Duitsland

In Duitsland werken Ericsson, Sick (een producent van sensoren) en Audi samen om 5G-applicaties te testen voor automatisaties binnen de productiefaciliteiten van Audi. Zo loopt er bijvoorbeeld een pilootproject waarbij een industriële robot een airbagmodule in het stuur van een Audi installeert. De ruimte waarin de robot opereert wordt bewaakt door veiligheidssensoren. Zodra een menselijke hand door het lichtscherm breekt, stopt de robot bliksemsnel, met een vertraging van slechts een milliseconde. In een ander testproject worden AGV’s uitgerust met 5G-technologie om zich veilig op de werkvloer te begeven en samen te werken met menselijke operatoren.

VOKA.BE

Toepassingen in de energiesector

De energiesector is een belangrijke sector voor Vlaanderen. Daar is een duidelijke trend naar duurzamere energie en smart grids. Een smart grid is een slim elektriciteitssysteem waarbij de elektriciteitstoevoer wordt geoptimaliseerd op basis van het beschikbare aanbod aan stroom en de vraag op elk moment. Het systeem wordt steeds complexer vanwege de grote variabiliteit aan energieproductie, de toevoer van groene stroom in het elektriciteitsnet en de grote toename aan aangesloten punten. Zodoende is er realtime besturing nodig om overbelasting te voorkomen en de betrouwbaarheid van het systeem te waarborgen. 5G is een ideale technologie voor het realtime beheer van een dergelijk slim elektriciteitsnet, omdat het snelheid, betrouwbaarheid en beperkte communicatielatentie combineert. 5G kan de nodige ondersteuning bieden voor de optimalisatie van het net en een snelle detectie van fouten.

“In de mobiliteitssector is er een transitie naar slimme mobiliteit, waarbij voertuigen in toenemende mate worden verbonden met elkaar, de verkeersinfrastructuur, personen en de directe omgeving.”

•

Toepassingen in de mobiliteitssector

De mobiliteitssector is voor Vlaanderen als logistieke hub in West-Europa uiterst belangrijk.

Dat geldt niet enkel voor de aanwezige bedrijven, maar speelt zeker ook mee voor onze internationale aantrekkelijkheid voor buitenlandse investeringen. Binnen de sector is er een duidelijke transitie naar slimme mobiliteit, waarbij voertuigen in toenemende mate worden verbonden met elkaar, maar ook met de verkeersinfrastructuur, personen en de directe omgeving. 5G is essentieel voor het verzekeren van de snelheid en betrouwbaarheid van deze kritische processen. Enkele toepassingen die mogelijk worden: •

Versnelling van de introductie van autonome voertuigen: de introductie van autonome voertuigen op onze Vlaamse snelwegen laat nog even op zich wachten, maar de technologieën en sensoren waarmee de voertuigen communiceren en interageren met elkaar en de directe omgeving (e.g. verkeersborden, verkeerslichten, obstakels, prioritaire voertuigen, fietsers en voetgangers) evolueren pijlsnel. Voor een optimale ontplooiing van

die activiteiten is 5G broodnodig, aangezien de huidige technologieën niet dezelfde betrouwbaarheid en korte responstijd kunnen bieden. In dat kader richtte de auto-industrie de 5G-associatie op2 . Binnen de associatie wil men een nauwe samenwerking verwezenlijken tussen de telecomindustrie en de auto-industrie, met als gezamenlijke doelstelling het realiseren van autonome voertuigen. In Vlaanderen zijn er al enkele proefprojecten met autonome voertuigen (geweest of lopende), zoals o.a. in Mechelen, Brussel en op de luchthaven van Zaventem, maar telkens in een sterk gecontroleerde setting. Binnen Europa hebben 29 landen zich geëngageerd om op grote schaal grensoverschrijdende proefprojecten te lanceren waarbinnen 5G-applicaties worden toegepast binnen autonome voertuigen. Zo zal er bijvoorbeeld een proefproject gelanceerd worden over de as Antwerpen - Eindhoven Rotterdam. Dat moet nog worden opgestart, terwijl bijvoorbeeld het proefproject over de corridor Vigo (Spanje) en Porto (Portugal) al een tijd is opgestart en mooie toepassingen uittest (zie kader).

Introductie van platooning op onze snelwegen: bij platooning rijden met elkaar verbonden vrachtwagens vlak achter elkaar. De eerste vrachtwagen bepaalt de snelheid en richting en de andere volgen automatisch.

Het platooning-systeem verbetert de doorstroming op de snelweg en vermindert tegelijkertijd het brandstofverbruik. Maar om dat te verwezenlijken, heb je natuurlijk nood aan sensoren en een goede communicatieverbinding. De benodigde lage onderlinge responstijd kan enkel 5G bieden.

5G-MOBIX project in Spanje - Portugal

Dit project werd opgestart als onderdeel van het door de Europese Commissie ondersteunde 5G Publiek-Private Partnerschap (5G PPP). Het project werd al gelanceerd in november 2018 en test autonome voertuigen uit op de verbindingscorridor Vigo - Porto. De hele waardeketen wordt betrokken, gaande van automobielfabrikanten tot telecomoperatoren, publieke administraties en onderzoeksinstellingen.

Andere use cases die worden uitgetest zijn o.a. het in realtime aanpassen van rij- en voorsorteerstroken, truck platooning en slimme parkeersystemen.

2.

https://5gaa.org/

MEI 2020 VOKA PAPER 11

5G HET ENORME ECONOMISCHE POTENTIEEL

Toepassingen voor de overheid

De toepassingsmogelijkheden van 5G voor de overheid zijn ook bijzonder uitgebreid. Zo zal 5G een boost geven aan slimme video surveillancesystemen die in realtime videobeelden kunnen

“Stadsbesturen kunnen 5G ook aanwenden in het kader van Smart Cities, waarbij de technologie gebruikt kan worden om het stadsverkeer slimmer te beheren.” streamen, maar ook meteen kunnen analyseren en verdachte bewegingen kunnen opsporen en daar vervolgens naar kunnen handelen. In tegenstelling tot 4G kan men met 5G ook steeds een netwerkschijf vrijstellen voor prioritaire diensten, met behulp van netwerk slicing. Zo kunnen hulpdiensten bijvoorbeeld communiceren over een vrijgestelde schijf als het netwerk toch overbelast dreigt te raken. Dat bewijst zijn nut bij zware incidenten, wanneer er een piek is in het smartphonegebruik en de werking van hulpverleners (die over hetzelfde netwerk communiceren) bemoeilijkt wordt. Denk maar aan de terreuraanslagen in Brussel en Zaventem in 2016. Stadsbesturen kunnen 5G ook aanwenden in

12 VOKA PAPER MEI 2020

U

het kader van Smart Cities, waarbij de technologie gebruikt kan worden als onderliggende communicatietool om het stadsverkeer slimmer te beheren.

5G kan ook een nieuwe digitale impuls geven aan het onderwijs, daar het bijvoorbeeld gemakkelijk wordt om gebruik te maken van digitale tools zoals augmented of virtual reality-technologie in de klas.

De rol van 5G midden in de coronacrisis

Ook in tijden van coronacrisis, waarbij menselijk contact jammer genoeg zoveel mogelijk vermeden moet worden en social distancing stilaan het nieuwe normaal wordt, kan 5G een belangrijke rol spelen.

Zoals we hierboven beschreven, maakt de technologie het immers mogelijk om vanop afstand perfect industriële processen te monitoren, controleren en bijsturen. 5G zal ook een sterke impuls geven aan nieuwe robots die naadloos kunnen samenwerken met menselijke operatoren, zodat onderlinge menselijke interactie vermeden kan worden. Daarnaast kunnen patiënten beter vanop afstand worden gediagnosticeerd of behandeld. In Chinese ziekenhuizen werden de afgelopen maanden al 5G-netwerken ingeschakeld voor geavanceerde onlineraadplegingen van artsen. In combinatie met andere technologieën, zoals artificiële intelligentie, kan 5G ook innovaties versnellen die het nieuwe coronavirus beter kunnen behandelen of bestrijden (ook vaccins). 5G levert immers de optimale digitale infrastructuur om massaal veel data door te sturen en te verwerken.

U 2. Economische impact in cijfers Gereputeerde onderzoeksbureaus schatten de economische impact van 5G op de wereldeconomie bijzonder hoog in. Zo voorspelt het IHS Markit onderzoeksbureau3 dat 5G tegen 2035 13.2 biljoen dollar aan wereldwijde productie en 22,3 miljoen banen zal genereren. Een andere belangrijke studie van McKinsey Global Institute4 geeft aan dat 5G veelbelovende cases in de mobiliteit, gezondheidszorg, maakindustrie en retail zal helpen te realiseren en dat dit tegen 2030 voor een toename zal zorgen van het wereldwijde BBP van 1,2 biljoen tot 2 biljoen dollar. Uit een andere studie van Ericsson en Arthur D. Little5 blijkt dat 5G als onderliggende technologie steeds belangrijker wordt voor de wereldwijde opbrengsten van de ICT-industrie. Er wordt gerapporteerd dat 5G tegen 2030 aanleiding zal geven tot maar liefst 39% van de wereldwijde ICT-opbrengsten.

VOKA.BE

Figuur 2: 5G-aangestuurde ICT- inkomsten per sector, in België in 2030 (in miljarden euro’s)

Economische impact België

Eind oktober voerde Arthur D. Little in opdracht van Ericsson een onderzoek6 uit naar de precieze economische impact van 5G op de Belgische economie. De studie maakt een schatting van de totale industriële inkomsten van ICT-spelers in België in de periode 2020-2030 en maakte een inschatting van het gedeelte dat door 5G wordt gerealiseerd. Cijfers voor Vlaanderen zijn helaas niet beschikbaar.

Er wordt geschat dat 5G in België tegen 2030 zal leiden tot maar liefst 8,2 miljard euro inkomsten in 10 belangrijke sectoren. De industrieën die het meest kunnen groeien, zijn de gezondheidszorg (1,71 miljard euro), de maakindustrie (1,49 miljard euro), energie en nutsvoorzieningen (1,16 miljard euro), en de automobielindustrie (0,97 miljard euro). Dat stemt overeen met de toepassingsdomeinen die algemeen worden aanzien als degene met het grootste potentieel voor de 5G-technologie.

Gezondheidszorg (1,71)

Media en Entertainment (0,77)

Maakindustrie (1,49)

Financiële diensten (0,49)

Energy en nutsvoorzieningen (1,16)

Publieke transport (0,31)

Automobiel (0,97)

Retail (0,29)

Publieke veiligheid (0,85)

Landbouw (0,14)

Bron: eigen verwerking, gebaseerd op cijfers Ericsson en Arthur D. Little (2019).

3.

4.

5.

6.

IHS Markit (november 2019). The 5G Economy: How 5G will contribute to the global economy McKinsey Global Institute (februari 2020).

Connected world: an evolution in connectivity beyond the 5G revolution Ericsson en Arthur D. Little (october 2019). 5G for business: a 2030 market compass Ericsson i.s.m. Arthur D.Little (oktober 2019). 5G for business: a 2030 market compass. Analysis Belgium Market

MEI 2020 VOKA PAPER 13

5G HOE VER STAAN WE IN VLAANDEREN?

3. Hoe ver staan we in Vlaanderen?

Ondanks de enorme economische én maatschappelijke opportuniteiten die 5G met zich meebrengt, zien we dat de uitrol nog steeds vertraging oploopt in België. Dat heeft niet enkel nadelige gevolgen voor de aanwezige bedrijven hier, maar ook voor consumenten, overheden en de social profit-sector. We zoomen hier dieper in op de huidige ontwikkelingen in ons land, op hoe we ons verhouden tegenover andere landen en op wat de toekomst ons brengt.

1. Stand van zaken in Vlaanderen/België Uitblijven van de federale spectrumveiling

Mobiele data worden binnen 5G getransfereerd via elektromagnetische radiogolven die zich bewegen binnen verschillende frequentiebanden (spectrum). De prioritaire frequentiebanden voor de 5G-uitrol zijn: 700 MHz, 3,4 - 3,8 GHz en 26 GHz. De laagste frequenties hebben het grootste bereik, maar zijn minder geschikt voor veel en snel dataverkeer. Hogere frequenties daarentegen hebben een beperkter bereik, maar zorgen wel voor een snellere en grotere dataoverdracht. De federale overheid stelt de wetgeving op voor het opstarten van de veiling voor het benodigde 5G-spectrum, terwijl het BIPT (Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie) verantwoordelijk is voor het organiseren van de veiling. Typisch worden daarbij 20 jaar durende licenties verleend aan de telecomoperatoren.

Anno 2020 zijn die frequenties nog steeds niet geveild, waardoor 5G nog niet ruim commercieel toegepast kan worden. De procedure is geblokkeerd, omdat er nog geen akkoord is tussen de federale en regionale overheden over de verdeling van de opbrengsten die de veiling zou kunnen opleveren. Daarnaast wordt het hele proces extra 14 VOKA PAPER MEI 2020

Lees het interview met Mitch De Geest, CEO van Citymesh, in ons dossier op

➜ voka.be/ digitaletransformatie

bemoeilijkt door het uitblijven van een volwaardige en daadkrachtige federale regering.

Daardoor zal het jammer genoeg nog even duren voor 5G effectief volledig kan worden uitgerold in Vlaanderen. Op dit moment is er wel één telecomoperator die een licentie heeft op een beperkt gedeelte van het 5G-spectrum en dat gebruikt voor b2b-toepassingen: Citymesh heeft tot 2025 een licentie voor spectrum in de frequentieband 3,5 GHz. Daarnaast kan 5G enkel worden toegepast in niet-commerciële omgevingen en binnen trials (via testlicenties, die weliswaar snel kunnen worden verkregen).

Het is de verwachting dat 5G door het uitblijven van de veiling pas ten vroegste volledig zou kunnen worden uitgerold in 2021. Tegelijkertijd zien we dat de bestaande 4G-netwerken steeds meer verzadigd geraken. Bovendien is het uitblijven van 5G niet enkel nadelig voor de consument en de aanwezige bedrijven, maar ook voor de attractiviteit van ons land voor buitenlandse investeringen.

Tijdelijke gebruiksrechten bieden tussenoplossing

Eind januari introduceerde het BIPT de mogelijkheid om te werken met tijdelijke gebruiksrechten voor een gedeelte van het 5G-spectrum.

VOKA.BE

De gebruiksrechten zullen geldig blijven tot de federale veiling wordt georganiseerd. Ze gelden voor het hele grondgebied, waardoor geïnteresseerden in theorie een netwerk over heel België kunnen uitrollen. Nog voor de zomer van 2020 zouden deze gebruiksrechten worden toegekend.

De 5 partijen die in aanmerking komen, zijn Cegeka, Entropia, Orange, Proximus en Telenet.

2021

Het is de verwachting dat 5G pas ten vroegste volledig zou kunnen worden uitgerold in 2021.

Deze ontwikkelingen zijn duidelijk een stap in de goede richting en kunnen ervoor zorgen dat bepaalde 5G-toepassingen toch sneller kunnen worden opgestart dan verwacht. Het biedt ook de mogelijkheid om op brede schaal te experimenten met bedrijfstoepassingen. Belangrijke kanttekening: de tijdelijke rechten gelden uiteraard enkel voor een beperkt gedeelte van het spectrum en er is geen duidelijke investeringshorizon.

“Anno 2020 zijn de frequenties nog steeds niet geveild, waardoor 5G nog niet ruim commercieel toegepast kan worden.”

Ontwikkelingen binnen Vlaamse logistieke hotspots

In de haven van Zeebrugge ontwikkelen Nokia en Citymesh een privaat 5G-netwerk voor tal van toepassingen. In een eerste fase zal het vooral gebruikt worden om de connectiviteit naar sleepboten, snuffelpalen, camera’s en kaaisensoren te verzekeren. Daarnaast zal het bij de aanwezige bedrijven ingezet worden voor dispatching, connectiviteit naar straddle carriers, track-and-trace-systemen en kritische groepscommunicatie. Er zou volledige dekking moeten zijn later in 2020.

Diezelfde partijen ontwikkelen ook een 5G-netwerk voor Brussels Airport, om de operationele efficiëntie te versnellen en verdere technologische innovatie te ondersteunen.

Ook in de haven van Antwerpen wordt er steeds meer geëxperimenteerd met 5Gtechnologieën. Zo zijn er nog twee testomgevingen die beheerd zullen worden door Proximus en Orange.

Huidige ontwikkelingen

Het aantal 5G-trials en toepassingen in private settings zijn beperkt binnen Vlaanderen. We verwijzen hier graag naar enkele relevante cases en samenwerkingen. Er is een interessante testomgeving op de Corda Campus te Hasselt, waar men in samenwerking met Ericsson in 2018 een 5G-life Campus lanceerde om samen met lokale Vlaamse ondernemingen innovatieve applicaties uit te testen. Daarnaast wordt 5G vooral toegepast of uitgetest in logistieke hubs, waar er veel bedrijvigheid is en waar veel verschillende actoren elkaar kruisen of waar de huidige communicatietechnologieën op hun beperkingen stuiten.

Voorbeelden zijn de havens van Antwerpen en Zeebrugge, de windmolens voor de Vlaamse kust en Brussels Airport (zie kader).

Ook grotere bedrijven zoals Arcelor Mittal (Gent) en Atlas Copco (Wilrijk) beginnen steeds meer te experimenteren met 5G-technologie om zo volledig mee te zijn op het moment dat het netwerk volledig wordt uitgerold in Vlaanderen. Atlas Copco zette bijvoorbeeld recent een privaat 5Gready netwerk op (in samenwerking met Ercisson en Orange) dat het bedrijf in staat stelt om o.a.

AGV’s met elkaar te verbinden en de productieprocessen te versnellen.

Begin april van dit jaar introduceerde Proximus in maar liefst 30 steden en gemeentes een 5G-light

versie. Proximus maakt gebruik van capaciteit binnen de frequentieband van 3G (vandaar ook geen volwaardige 5G). Het netwerk is 30 procent sneller dan 4G. Daarnaast drijft men de investeringen rond het glasvezelnetwerk (‘fiber’) verder op. Investeringen in dat netwerk zijn belangrijk, omdat het zorgt voor een zeer snelle verbinding tussen de mobiele netwerken en het bredere internet. Ook Telenet investeerde de afgelopen jaren aanzienlijk in dit netwerk, waardoor men via het vaste netwerk snelheden kan aanbieden tot maar liefst 1 GB/s. Ten slotte investeert ook Fluvius in de verdere uitbouw van het glasvezelnetwerk in Vlaanderen, via een pilootproject in vijf steden en gemeenten.

2. Internationale context Internationaal staan de implementatie en uitrol van 5G bij vele landen hoog op de beleidsagenda.

Ook de Europese Commissie ziet 5G als een prioriteit binnen haar beleidsagenda gericht op de verdere digitalisering van de Europese Unie. In 2016 lanceerde de Europese Commissie het 5Gactieplan, met enkele belangrijke kernpunten: • Het opstellen van een duidelijke roadmap en stappenplan voor een gecoördineerde 5G-uitrol én -implementatie, gericht op commerciële en grootschalige uitrol tegen eind 2020; MEI 2020 VOKA PAPER 15

5G HOE VER STAAN WE IN VLAANDEREN?

• •

Het uitrollen van 5G in minstens één stad tegen eind 2020; Het uitrollen van 5G in grote stedelijke gebieden en langs belangrijke transportcorridors tegen 2025.

Anno 2020 is het duidelijk dat we die actiepunten zeer moeilijk kunnen realiseren. Het blijft onduidelijk wanneer de federale veiling georganiseerd zal worden en voor welke dynamiek de tijdelijke gebruiksrechten zullen zorgen. Er ontbreekt ook nog steeds een duidelijke roadmap voor de uitrol van 5G in Vlaanderen of België. Een roadmap is er overigens wel in tal van andere landen, waaronder al onze buurlanden.

Het plan was wel om van Brussel de eerste 5Gstad in België te maken. Dat proces wordt echter bemoeilijkt door de beperkte bereidwilligheid van de Brusselse regering en door de té strikte stralingsnorm in de hoofdstad.

Internationale voorlopers

Internationaal gezien zijn het vooral Zuid-Korea, de Verenigde Staten en China die voorlopen wat betreft de uitrol en implementatie van 5G. Daarnaast geeft Figuur 3 een overzicht van de Europese landen die al een (gedeeltelijke) uitrol

“De Europese Commissie ziet 5G als een prioriteit binnen haar beleidsagenda gericht op de verdere digitalisering van de Europese Unie.“ van 5G kennen, ondertussen al twaalf. Binnen Europa zijn Zwitserland, het Verenigd Koninkrijk en Finland koplopers.

3. Vlaamse regering toont grote bereidwilligheid

30

Begin april van dit jaar introduceerde Proximus in maar liefst 30 steden en gemeentes een 5G-light versie.

Binnen de Vlaamse regering heerst er een grote bereidwilligheid om werk te maken van de 5G-uitrol in Vlaanderen. Zo geeft de beleidsnota van Minister Crevits aan dat men de motor wil zijn voor een gebiedsdekkend 5G-netwerk. Een ander signaal wordt gegeven binnen de Brusselse en Waalse regering.

Daar heerst de boodschap dat men 5G wel wil uitrollen, maar enkel na een uitgebreide evaluatie van de impact op onder meer milieu, gezondheid, economische leefbaarheid en gegevensbescherming.

Figuur 3: Europese landen met een (gedeeltelijke) commerciële 5G-uitrol

5G commerciële diensten Geen commerciële uitrol

Bron: eigen bewerking

16 VOKA PAPER MEI 2020

VOKA.BE

4. Wat belemmert de 5G-uitrol en -ontplooiing?

Ondanks de vele opportuniteiten die 5G met zich meebrengt, lopen we internationaal duidelijk achter met de uitrol en de ontplooiing. We geven hier de belangrijkste struikelblokken mee die de ontwikkelingen belemmeren.

Uitblijven van federale spectrumveiling Het uitblijven van de federale veiling van spectrum die de benodigde frequenties verleent aan de telecomoperatoren werd al meermaals aangehaald als belangrijk struikelblok. De tijdelijke gebruiksrechten die het BIPT zal verlenen, blijven een tussenoplossing. Bovendien kan er per operator slechts maximaal 40MHz ter beschikking gesteld worden. De tijdelijke gebruiksrechten geven gelukkig toch al de mogelijkheid om breedschalige experimenten op te zetten en zich voor te bereiden op de volledige 5G-uitrol.

“Talrijke wetenschappelijke studies geven aan dat er geen enkel gezondheidsrisico verbonden is aan langdurige blootstelling aan stralingsvormen van 5G.” Daarnaast zal het even duren vooraleer de netwerkleveranciers en de telecomoperatoren hun infrastructuur hebben vernieuwd om zo 5G volledig uit te kunnen rollen; dat zal dus geleidelijk gebeuren. De voordelen van 5G voor consumenten en de bedrijven zullen dus even op zich laten wachten. Bovendien worden er in eerste instantie (zowel bij de tijdelijke gebruiksrechten als bij de federale veiling) geen frequenties ter beschikking gesteld in de hoogste frequentiebanden (26 GHz). Het zijn net die frequenties die o.a. gepaard zullen gaan met de hoogste downloadsnelheden. Het zal dus nog even duren vooraleer alle effecten van 5G zich kunnen manifesteren.

Strikte stralingsnormen en bijhorende problematiek 5G zorgt net zoals alle andere mobiele communicatietechnologieën (dus ook bijvoorbeeld babyfoons en wifi) voor een bepaalde hoeveelheid elektromagnetische straling. Talrijke wetenschappelijke studies geven aan dat er geen enkel gezondheidsrisico verbonden is aan lang-

300 GHz

De WHO-norm is gebaseerd op uitvoerig wetenschappelijk onderzoek en biedt met absolute zekerheid bescherming tegen alle mogelijke nadelige gezondheidseffecten door elektromagnetische frequenties tussen 100 KHz en 300 GHz.

durige blootstelling aan die stralingsvormen.

Internationaal zijn er ook al normen vastgelegd die maximale stralingsniveaus bepalen. Zo is er de WHO (Wereldgezondheidsorganisatie)-norm.

Die is gebaseerd op de richtlijnen van het ICNIRP 7, de organisatie die onderzoeken rond elektromagnetische straling en mogelijke gevolgen zeer grondig analyseert. De norm is gebaseerd op uitvoerig wetenschappelijk onderzoek en biedt met absolute zekerheid bescherming tegen alle mogelijke nadelige gezondheidseffecten door elektromagnetische frequenties tussen 100 KHz en 300 GHz. De norm is vastgelegd op 41,2 volt per meter. Internationaal wordt die door tal van landen overgenomen.

Ondanks het uitvoerige wetenschappelijk bewijs dat er geen risico is voor de gezondheid, zijn er nog steeds lobbygroepen die de komst van 5G trachten tegen te houden en beweren dat er toch negatieve gezondheidseffecten zouden zijn. Meer en meer mensen claimen hoogsensitief te zijn voor straling, maar ook daar is nooit een oorzakelijk wetenschappelijk verband gevonden tussen blootstelling aan straling en de vermeende klachten. Daarnaast springt 5G via beamforming efficiënter om met het versturen van signalen en wordt de straling enkel gericht op de persoon die of het object dat connectiviteit nodig heeft. Er is dus geen constante brede straling, zoals bij 4G het geval is. Ook dringen de hogere frequenties die typerend zijn voor 5G minder diep door in de huid.

De internationale WHO-norm wordt door tal van landen overgenomen. In de Belgische regio’s heeft men er echter voor gekozen om nog verder te gaan, waardoor onze stralingsnormen bij de strengste ter wereld zijn. Zo is de stralingsnorm voor Vlaanderen vastgelegd op 20,58 volt per meter (cumulatief voor alle operatoren). Brussel daarentegen hanteert een nog strengere norm: 7.

International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection is een vereniging van stralingsdeskundigen en andere wetenschappers die nagaat vanaf hoeveel elektromagnetische straling er schade kan komen.

MEI 2020 VOKA PAPER 17

5G WAT BELEMMERT DE 5G-UITROL EN -ONTPLOOIING?

daar ligt de limiet al op 6 volt per meter. In Wallonië wordt op een andere manier gemeten, maar ligt de stralingsnorm meer in de lijn van Vlaanderen. Voor de uitrol van 5G in Vlaanderen zal de norm die hier geldt in eerste instantie geen problemen geven. In Brussel is dat wel het geval. Zelfs vandaag al is het aanbieden van een degelijk netwerk voor 3G en 4G door meerdere operatoren op dezelfde plaats moeilijk in Brussel. Een recente analyse van Agoria gaf zelfs aan dat de huidige 4G-netwerken in Brussel tegen 2022 verzadigd zullen zijn. Een afzonderlijke analyse van het BIPT gaf ook aan dat de uitrol van 5G in Brussel niet mogelijk is met de huidige stralingsnorm.

“Een analyse van het BIPT gaf aan dat de uitrol van 5G in Brussel niet mogelijk is met de huidige stralingsnorm.“ Regelgevend kader Ook het regelgevend kader vertraagt de 5G uitrol in Vlaanderen. Meer bepaald is er voor het plaatsen van antennes of zendmasten steeds een conformiteitsattest en een stedenbouwkundige vergunning nodig (met enkele uitzonderingen bij het plaatsen op bepaalde bestaande constructies zoals gebouwen en watertorens).

De antenne-eigenaars moeten telkens een conformiteitsattest aanvragen voordat de antennes mogen uitzenden bij de ingebruikname van een nieuwe antenne, of bij wijzigingen aan een bestaande antenne of wanneer er in de omgeving van de antennes wijzigingen gebeuren waardoor de blootstelling verandert (bv. een nieuw gebouw). Een aanvraag voor een stedenbouwkundige vergunning moet worden ingediend bij de Vlaamse overheid. Dat kan soms ook gepaard gaan met een openbaar onderzoek. Gegeven dat bepaalde aanvragen en onderzoeken veel tijd in beslag kunnen nemen, en dat de uitrol van 5G gepaard zal gaan met een grote toename van zendmasten/antennes, kan het proces stevig vertraagd worden.

Grote investeringen in infrastructuur nodig Om het 5G-netwerk volledig te kunnen uitrollen, zijn substantiële investeringen nodig in de infrastructuur. Gezien het korte bereik van de hogere 5G-frequenties en de massa data die verstuurd dienen te worden, zal er een grote toena18 VOKA PAPER MEI 2020

VOKA.BE

“Voor veel bedrijven is het nog onduidelijk wat 5G voor hen kan betekenen en welke kosten en opbrengsten het met zich meebrengt.” me zijn in het aantal zendmasten en antennes.

De uitrol van 5G zou kunnen uitmonden in vijf keer meer antennes. Vanzelfsprekend vergt dat grote investeringen.

Naast die infrastructuurkosten, zien we ook dat steeds meer steden en gemeenten taksen proberen te heffen op zendmasten. Begin 2020 was er zelfs sprake van een 66-tal steden en gemeenten die gemeentebelastingen willen heffen op masten en pylonen op hun grondgebied.

Om tegemoet te komen aan die hoge kosten, hebben twee van de drie grote telecomoperatoren – Proximus en Orange – aangekondigd om een joint venture op te starten waarbij ze hun mobiele toegangsnetwerken delen. In een gezamenlijke persmededeling kondigden ze aan dat de samenwerking beide bedrijven onder meer in staat zal stellen om een betere dekking aan te bieden en in de toekomst 5G sneller en breder uit te rollen.

Onduidelijke businesscase voor bedrijven Voor veel bedrijven is het nog onduidelijk wat 5G voor hen kan betekenen en welke kosten en opbrengsten het met zich meebrengt. Dat maakt het voor hen uiteraard moeilijk om in te schatten of de nieuwe technologie voor hen geschikt is en of het binnen een duidelijk businessplan kan passen. Voor vele ondernemingen is het ook niet duidelijk in welke mate zij hun bestaande netwerk kunnen vervangen of upgraden. Zo weet men bijvoorbeeld vaak niet dat 4G en 5G binnen een industriële setting perfect naast elkaar kunnen opereren en dat netwerkleveranciers tools aanbieden waarbij de connectiviteit steunt op zowel 4G als 5G, afhankelijk van de behoefte (zogenaamde ‘spectrum sharing’). Ook de telecomoperatoren leven met veel onzekerheid. Ze hebben nog geen duidelijk zicht op wat de kosten van hun licenties zullen zijn en welke voorwaarden er aan hen gesteld zullen worden voor het verkrijgen van 5G-frequenties. Daardoor kunnen ze moeilijk inschatten in hoeverre ze kosten zullen kunnen doorrekenen aan eindgebruikers, zijnde consumenten en ondernemingen.

66

Begin 2020 was er sprake van een 66-tal steden en gemeenten die gemeentebelastingen willen heffen op masten en pylonen op hun grondgebied.

Samenwerking vereist over actoren en sectoren heen Verschillende toepassingsdomeinen van 5G vergen voor het succesvol implementeren van bepaalde cases nauwe partnerschappen tussen verschillende actoren. Er is dus coördinatie nodig overheen de hele waardeketen. Binnen het domein van slimme mobiliteit en autonome voertuigen zien we bijvoorbeeld dat openbare infrastructuuraanbieders, concurrerende automobielfabrikanten, connectiviteitsaanbieders, technologiespelers en fabrikanten van specifieke apparatuur nauw moeten samenwerken (ook op het vlak van technische standaarden in soften hardware). In een ander voorbeeld in de gezondheidszorg heeft patiëntenmonitoring op afstand duidelijke voordelen voor patiënten, maar er zijn onder andere ook medische instellingen, betalers en openbare instanties bij betrokken.

Er zullen gemeenschappelijke protocollen, normen en vergoedingsmodellen moeten worden gedefinieerd. Naast meer samenwerking vraagt dat ook vaak nieuwe businessmodellen van de betrokken actoren.

MEI 2020 VOKA PAPER 19

5G BESLUIT EN AANBEVELINGEN

5. Besluit en aanbevelingen Het is duidelijk dat 5G voor een ware revolutie kan zorgen in ons land. De technologie wordt door velen gezien als dĂŠ digitale infrastructuur van de toekomst. We geven hier enkele aanbevelingen of actiepunten voor zowel de overheden als de bedrijven.

U

las het al: 5G maakt niet enkel snelle dataoverdracht mogelijk, maar die wordt ook veel betrouwbaarder en zorgt voor de aansluiting van quasi oneindig veel objecten en personen. Zo maakt 5G belangrijke innovaties mogelijk in onder meer de gezondheidszorg, de maakindustrie, de energiesector en de mobiliteitssector. Ook voor de overheidsdiensten zijn er talrijke innovatieve ontwikkelingen mogelijk dankzij 5G. We hinken echter al jaren achterop bij de uitrol ervan. De technologie krijgt nog steeds niet de aandacht die ze verdient. Gelukkig wordt er met de tijdelijke gebruiksrechten een inhaalbeweging ingezet. Die is echter verre van voldoende om terug aansluiting te vinden bij het Europese koppeloton. Bovendien zal het nog even duren vooraleer de vele positieve effecten van 5G zich kunnen manifesteren. Er zijn nog verschillende obstakels die we moeten overwinnen. Om 5G optimaal te kunnen ontplooien, kunnen we belangrijke aanbevelingen formuleren voor zowel de federale als de regionale overheden, als voor de bedrijven.

20 VOKA PAPER MEI 2020

Aanbeveling aan alle overheden Stel een uitgebreide roadmap met bijhorende actiepunten op

Prioritair hebben we nood aan een duidelijke roadmap die aangeeft hoe we 5G snel kunnen uitrollen. De visie van de federale overheid en de regionale overheden moeten daarin gealigneerd zijn. We hebben nood aan een gecoĂśrdineerd actieplan dat niet enkel aangeeft hoe we de veiling gaan organiseren, maar ook hoe we investeringen in de infrastructuur kunnen stimuleren en ervoor kunnen zorgen dat er snel een landelijke dekking komt, zodat zoveel mogelijk consumenten ĂŠn ondernemingen kunnen profiteren van de nieuwe communicatietechnologie. Het actieplan moet ook nadenken over bepaalde struikelblokken die overwonnen dienen te worden. Daarnaast beraden de overheden zich het best goed over hoe ze de verkregen middelen van de veiling zullen besteden. De veiling mag niet enkel bedoeld zijn om de staatskas te spijzen. We bevelen aan de inkomsten te investeren in de verdere ontwikkeling van het netwerk. De overheid kan leren

VOKA.BE

uit bestaande strategieën of roadmaps van onze buurlanden, zoals Duitsland (zie kader).

Stappenplan 5G-strategie Duitsland

1. Het versnellen van de uitrol van het 5G-netwerk 2. Het beschikbaar maken van frequenties op aanvraag 3. Het bevorderen van de samenwerking tussen telecomoperatoren en industrie 4. Gericht en gecoördineerd onderzoek naar 5G-toepassingen 5. Het al vroeg initiëren van 5G in steden Aanbevelingen aan de federale overheid Maak snel werk van de spectrumveiling

Omwille van het essentiële belang van 5G voor onze economie mag de frequentieveiling niet meer op de lange baan worden geschoven. Door het verlenen van licenties van 20 jaar hebben de telecomoperatoren ook meer zekerheid en een duidelijke investeringshorizon. Met de tijdelijke gebruiksrechten ontbreken die.

Bovendien kan de federale veiling ook meer spectrum ter beschikking stellen, want via de tijdelijke gebruiksrechten wordt er in totaal maar 200MHz vrijgesteld. De federale veiling kan ook spectrum voorzien voor industriële bedrijven die eventueel zelf in hun connectiviteit kunnen voorzien (bv. de spectrumband 3,8GHz - 4,2GHz).

“Omwille van het essentiële belang van 5G voor onze economie mag de frequentieveiling niet meer op de lange baan worden geschoven.“ Zorg voor een adequaat regelgevend kader voor databeheer

5G zal een enorme toename veroorzaken van data die verstuurd en verwerkt moeten worden. Die data kunnen betrekking hebben op consumenten of op bedrijfsgevoelige informatie. De toegevoegde waarde zal ook sterk stijgen als de informatie gedeeld wordt tussen bedrijven of sectoren. Meer zelfs, het succes van bepaalde cases kan daarvan afhangen. Dat werpt vragen op met betrekking tot privacy, integriteit, veiligheid en aansprakelijk. Daarnaast is er nood aan standaarden rond datadeling of uitwisselingen, om zo de interoperabi-

“Er is er nood aan standaarden rond datadeling of uitwisselingen, om zo de interoperabiliteit tussen computersystemen te bevorderen.” liteit tussen computersystemen te bevorderen (bv. het informatiesysteem van een ziekenhuis dient afgestemd te worden op de monitor van patiënten thuis of op externe apparatuur). Dat alles vergt een duidelijk wettelijk kader rond databeheer en ook meer vastgelegde datastandaarden. In dat kader lanceert de Europese Commissie binnen de ‘Europese Data Strategie’ enkele relevante initiatieven om data-uitwisseling te bevorderen. De overheid dient dat nauw op te volgen, maar ook zelfs proactief enkele acties te ondernemen.

Aanbevelingen aan de regionale overheden Zorg voor niet te strikte stralingsnormen

De huidige regionale stralingsnormen behoren bij de strengste wereldwijd. Ze zijn zelfs zo streng dat een volledige uitrol van 5G zelfs niet mogelijk is binnen Brussel. We bevelen hier sterk aan onze normen te verhogen en deze meer in lijn te leggen van de internationaal aanbevolen stralingsnormen (bv. WHO), die op uitgebreid wetenschappelijk onderzoek zijn gebaseerd. We vragen ook ze te aligneren over de regio’s heen.

Beperk administratieve rompslomp

Het plaatsen en beheren van antennes/zendmasten in Vlaanderen wordt belemmerd door het proces van het aanvragen van conformiteitsattesten, stedenbouwkundige vergunningen en het soms bijhorende openbaar onderzoek. Dat proces moet vereenvoudigd worden.

Maak komaf met gemeentetaksen op zendmasten en pylonen

Steeds meer steden en gemeenten proberen taksen te heffen op zendmasten en pylonen. Daardoor kunnen de kosten voor de telecomoperatoren aanzienlijk oplopen en zal het uitrolproces vertragen. Het is onlogisch om de dienstverleners daarvoor extra te belasten, want de infrastructuur zal extra investeringen aantrekken en zal voorzien in belangrijke behoeften van de inwoners en aanwezige bedrijven; je kan het zien als een dienst van openbaar nut.

MEI 2020 VOKA PAPER 21

5G BESLUIT EN AANBEVELINGEN

Stimuleer testen binnen regelluwe experimenteerruimtes

Voor veel bedrijven is 5G nog grotendeels onontgonnen terrein. Men weet nog te weinig welke opportuniteiten er zijn. De telecomindustrie is nog relatief beperkt geconnecteerd met de industriële afnemers. Voor een optimale implementatie van 5G dienen vaak meerdere actoren samen te werken, steeds vaker over de verschillende sectoren heen. Dat het regelgevend kader daarnaast ook niet altijd ‘digital proof’ is, vergroot enkel de onzekerheid.

Daarom is het aan te bevelen dat de overheid dat ecosysteem mee voedt via het stimuleren van onderzoeksprojecten/testen, bij voorkeur in regelluwe omgevingen waar vergunningsvoorwaarden, licenties en andere beperkingen tijdelijk wegvallen. Door te experimenteren in dergelijke omgevingen kan het ecosysteem verder groeien en kunnen belangrijke toepassingen met groot economisch én maatschappelijk potentieel verder tot wasdom komen. Bovendien bieden dergelijke testen meer inzichten over mogelijke beperkingen en opportuniteiten, en kunnen ze standaardiseringsprocessen versnellen. Men kan hier vervolgens uit leren om de regelgeving aan te passen.

“Voor een optimale implementatie van 5G dienen vaak meerdere actoren samen te werken, steeds vaker over de verschillende sectoren heen.”

Neem een voorbeeldfunctie aan

De overheden kunnen op alle niveaus een voorbeeldrol opnemen door 5G al in een vroeg stadium te implementeren in de publieke overheidsdiensten en die zo verder te verbeteren. Dat zorgt voor meer kritische massa en stimuleert tevens het 5G-ecosysteem. 5G kan ook aangewend worden voor het realiseren van maatschappelijke doelstellingen, zoals publieke veiligheid, een efficiënter verkeersbeleid en een betere toerismebeleving. Dat kan bijvoorbeeld binnen het City of Things-initiatief van de Vlaamse overheid, waarbij men elke Vlaamse stad of gemeente ‘smart’ wil maken.

Er zijn ook enkele interessante voorbeelden uit het buitenland, waar 5G-toepassingen gepromoot of ondersteund worden door stadsbesturen (zie kader).

22 VOKA PAPER MEI 2020

5G Vienna Use Case Challenge

In 2019 lanceerde Wenen de ‘5G Vienna Use Case Challenge’, waarbij start-ups en technologiebedrijven gevraagd werden om interessante 5G-applicaties voor te stellen. De veelbelovendste voorstellen worden in 2020 uitgevoerd. De focus lag op het identificeren van relevante cases in de gezondheidszorg, onderwijs, mobiliteit en openbare veiligheid. Meer dan 30 internationale start-ups, incubators en wereldwijde technologiebedrijven hadden zich met innovatieve cases aangemeld. De volgende winnende proefprojecten werden vervolgens opgestart: (1) telemedische wondverzorging, (2) meer veiligheid bij verkeerslichten, (3) augmented reality voor virtueel leren bij Weense historische gebouwen en (4) autonome drones ter ondersteuning van de brandweer.

Aanbevelingen aan bedrijven Vorm een ecosysteem gericht op samenwerking

Bedrijven bevelen we aan om een ecosysteem te vormen dat gericht is op onderlinge samenwerking. Dat zal het 5G-implementatieproces sterk versnellen. Hetzelfde geldt voor belangrijke innovaties die steunen op 5G. Daarnaast bevordert dat standaardiseringsprocessen in de sector en worden eventuele struikelblokken sneller weggewerkt. Een mooi voorbeeld hiervan is het Car Connectivity Consortium.

Enkele belangrijke spelers in de automobielindustrie en de smartphone-industrie hebben dat opgestart. De voornaamste doelstelling is om innovaties binnen de sector te bevorderen en wereldwijde normen voor connectiviteit aan boord van voertuigen vast te leggen. Een

VOKA.BE

ander voorbeeld is de 5G Garage in Singapore, waar demonstratieinfrastructuur aanwezig is voor het uittesten van 5G-applicaties en waar verschillende stakeholders nauw samenwerken om te experimenteren met nieuwe cases.

Aanbevelingen voor industriële gebruikers of afnemers van 5G

•

•

•

Evalueer grondig het huidige communicatienetwerk en ga na in welke mate het de toepassingen beperkt die u wil implementeren. Bedrijven dienen een duidelijk beeld op te maken van waar de huidige technologie op haar beperkingen stuit. Daarbij dient men vanzelfsprekend ook na te gaan of 5G een antwoord biedt.

Ga in dialoog met de netwerkleveranciers en telecomoperatoren om te bekijken welke oplossingen 5G kan bieden. Denk daarbij ook aan het opzetten van proefprojecten met die partners: zij kunnen zorgen voor de ideale connectiviteitsparameters.

Ga na of het zinvol is om zelf een privaat 5G-netwerk op te bouwen of om gebruik te maken van een publiek netwerk. Beide netwerktypes hebben hun voor- en nadelen, maar ook een ander kostenmodel. Het ontwikkelen van een eigen netwerk biedt meer controle over het netwerk en de beveiliging, alsook meer flexibiliteit. De investeringen kunnen echter aanzienlijk zijn en bovendien

“5G kan ook aangewend worden voor het realiseren van maatschappelijke doelstellingen, zoals publieke veiligheid, efficiënter verkeersbeleid en een betere toerismebeleving.“ moeten ondernemingen ook in staat zijn om het netwerk zelf te beheren en onderhouden (kan via outsourcing). Een publiek netwerk daarentegen biedt meer opschalingscapaciteit, minimale investeringen en geen beheersactiviteiten. Bovendien kunnen de telecomoperatoren ook met behulp van netwerk slicing-technieken een afzonderlijk lokaal netwerk genereren voor elke onderneming (een quasi privaat netwerk).

Aanbevelingen voor telecomoperatoren

•

Stem de strategie af op de doelgroep. Zo hebben particulieren andere connectiviteitsvereisten dan ondernemingen. Het is belangrijk om uitvoerig in dialoog te gaan

•

•

•

met beide doelgroepen om hun behoeften goed te capteren.

Investeer in de bewustmaking van particulieren en ondernemingen. Zo zijn er bijvoorbeeld nog heel veel ondernemingen en particulieren die onvoldoende weten wat 5G impliceert en hoe het kan worden aangewend. Bepaalde 5G-functionaliteiten zullen ook pas later beschikbaar zijn (bv. omdat de hoogste frequenties pas later worden geveild). Het is belangrijk om potentiële klanten hier voldoende over te informeren.

Werk samen met industriële afnemers bij het opzetten van een 5G-implementatieplan met een duidelijk stappenplan. Mogelijk vereisen bepaalde processen ook geen onmiddellijke upgrade naar 5G. Evalueer hoe ver u wenst te gaan ter ondersteuning van de klant. De rol van operatoren kan variëren van het louter ter beschikking stellen van het netwerk tot het aanbieden van zeer gespecialiseerde 5G oplossingen en applicaties. Die laatste rol kan leiden tot de grootste opbrengsten, maar vergt een zeer nauwe samenwerking met de klant en grotere investeringen.

MEI 2020 VOKA PAPER 23

5G, TURBO VOOR DIGITALE VERSNELLING Waarop wachten we?

24 VOKA PAPER MEI 2020