Page 1

Jaargang 10 januari 2013 Nummer 39

Natuurkunde Sterrenkunde Wiskunde Informatica, Universiteit Leiden, in samenwerking met studievereniging De Leidsche Flesch.

Atmosfeer van exoplaneten Fotoreportage perkament Het tellen van oplossingen Interview met Aad van der Vaart


Redactioneel Beste lezer, Hoe snel kan de wereld veranderen. Het vorige redactioneel schreef ik nog in de zomer; nu is het alweer kil en koud. De winter is begonnen. Nu ik dit schrijf is dat volgens de kalender nog niet zo, maar meteorologisch wel. Althans, dat heb ik me laten vertellen. Ik ken tegenwoordig iemand die daar verstand van heeft. Hoewel de afgelopen herfst vlug is verlopen, zat deze wel vol met gave gebeurtenissen. Zo ben ik met een aantal redactieleden op bezoek geweest bij de redactie van KIJK in Hoofddorp. Daar zit het kantoor van Sanoma-uitgevers, een enorm gebouw waar een groot deel van de Nederlandse tijdschriften bedacht, gemaakt en uitgegeven worden. En ja, dat plaatst een en ander in perspectief. Voor ons is KIJK toch wel een voorbeeld: een blad dat echt bekendheid geniet, een nog trouwere groep lezers kent en toch steeds weet te vernieuwen. In onze ogen dus echt belangrijk. Maar daar in Hoofddorp hebben ook zij maar een klein kantoor, zoals wij dat op onze faculteit hebben. Ze zijn in tijdschriftenland toch een kleinere speler. En daar zitten wij dus weer mijlenver onder. Het maakt me dan wel weer extra blij dat jullie Eureka! nu aan het lezen zijn. Verder hebben we een interview-workshop genoten, nieuwe redactieleden erbij gekregen en heb ik met het bestuur zo'n 750 Eureka!s met brieven in enveloppen gestopt om naar leden te verzenden. Heb je #38 niet ontvangen? Dan ben je waarschijnlijk zevendejaars of hoger, of is je adres foutief bekend bij De Leidsche Flesch. Maar dat hoeft je natuurlijk niet in de weg te staan! Stuur vlug een e-mail naar ikwileureka@deleidscheflesch.nl. En ondertussen hebben we natuurlijk deze nieuwe Eureka! gemaakt. Ik denk dat hij goed gelukt is en ik wens jullie dan ook veel leesplezier toe. Erik Visse Hoofdredacteur Eureka!

51 Pegasi 2

Eureka! Universiteit Leiden


Eureka!

Inhoud

10

13

Het tellen van oplossingen

Studentartikelen exoplaneten en iSPEX

David Holmes, sinds kort postdoc aan het Mathematisch

Zoals vorig nummer al aangekondingd plaatsen we vanaf nu

Instituut, geeft ons in dit nummer een introductie in zijn vak-

elke editie een artikel geschreven door een student over zijn

gebied: het bestuderen van oplossingsruimtes van polynomi-

of haar eigen onderzoek. Dit nummer hebben we er zelfs twee.

ale vergelijkingen. Voor sommigen klinkt dit misschien droog,

Het artikel over exoplaneten zat al in de planning, maar nadat

maar het blijkt dat bijna alle takken van de wiskunde in deze

ze de Academische Jaarpijs hadden gewonnen konden we het

onderzoeksrichting gebruikt worden.

iSPEX-project natuurlijk niet negeren.

18

En verder... Kort kort kort .............................................................. 4 Interview ..................................................................... 16 Op de schouders van reuzen ...................................... 22 De Leidsche Flesch ..................................................... 25 Colofon. ...................................................................... 30 Puzzel .......................................................................... 31

Adverteerders Fotoreportage perkament

UL ............................................................................... 5

Wie zegt dat je na een wetenschappelijke opleiding per se aan

Bètabanenmarkt ......................................................... 21

de slag moet in het onderzoek of in de ICT, consultancy of

TOPdesk .................................................................... 32

financiĂŤle wereld? Je kunt natuurlijk ook iets totaal ongerelateerds doen. Zoals Erica van de Stadt deed. Ze geeft ons samen met Anouk een fotoreportage van het maken van perkament.

Universiteit Leiden Eureka!

3


Eureka! Kort kort kort

Prof.dr. Joost Frenken wint FOM-valorisatieprijs

Scotty, beam me up Iedere fan van Star Trek of een an-

naar het trekkend effect van licht.

dere galactische tv-serie, heeft er

Dit hebben de wetenschappers voor

wel is van gedroomd: omhoog te

elkaar gekregen door middel van

worden gebeamd met de tractor

de Besselbundel. Dit is een bundel

beam! Misschien blijft dit niet al-

die bestaat uit ringen licht. Grier en

leen bij een droom! De wetenschap-

Ruffner hebben twee Besselbundels

pers Grier en Ruffner zijn er in ge-

zo gebruikt dat een lens de twee

slaagd om de eerste ‘tractor beam’

bundels liet overlappen zodat een

te creëren. Het is al een langere tijd

bewegend licht-donker patroon ont-

De Fundamenteel Onderzoek der Mate-

bekend dat men door middel van fo-

stond. Daardoor kon een foton aan

rie-valorisatieprijs 2012 is gegeven aan

tonenbundels materie kan verplaat-

de achterkant van het deeltje reflec-

prof.dr. Joost Frenken van onze eigen

sen. Denk aan een optisch pincet,

teren en dus bewoog het deeltje zich

universiteit. Hij krijgt deze prijs omdat:

dat deeltjes op een plek kan vast-

in de richting van de lichtbron.

“hij de kunst verstaat fundamenteel on-

zetten met een serie laserbundels.

derzoek, techniekontwikkeling en het

Alleen wordt bij al deze technieken

genereren van nieuwe bedrijvigheid in

gebruik gemaakt van het duwend ef-

de marktsector op uitzonderlijke wijze

fect van lichbundels. Bij een ‘tractor

te combineren”, aldus de jury. Deze prijs

beam’ moet er juist gekeken worden

wordt aan personen gegeven die (fundamenteel) onderzoek rechtstreeks wisten te koppelen aan maatschappelijke belangen. En dat heeft Joost Frenken gedaan! Naast zijn onderzoek naar katalyse en

Een klap voor Susy

wrijving heeft hij verschillende nieuwe

Wetenschappers van het Large Hadron

meetinstrumenten ontwikkeld op o.a.

Collider hebben met hun nieuwe bevin-

het gebied van scanning probe micros-

dingen bewijs gevonden dat de theorie

copie en oppervlakte-röntgendiffractie.

van de supersymmetry, kortweg Susy

Ook heeft hij actief geholpen met het op-

genaamd, in twijfel trekt. De theorie

zetten van Leidse spin-offs, zoals Leiden

zegt dat er versies van deeltjes bestaan

Probe Microscopy BV dat geavanceerde

die meer massa bevatten, genaamd su-

meetinstrument creëert. Nu is prof.

perdeeltjes. Als dit correct is, heeft men

Frenken betrokken bij het oprichten van

een verklaring voor Dark Matter. Helaas

een nieuw bedrijf, Applied Nanolayers

is juist bewijs tegen deze theorie gevon-

BV, dat grote oppervlakken van grafeen

den. Wetenschappers hebben het verval

moeten zijn. De resultaten komen zelfs

gaat produceren. Prof. Frenken gaat de

van een Bs meson naar twee muons ge-

meer overeen met het Standaard Model.

prijs gebruiken voor een nieuw onder-

meten. Uit de gegevens blijkt dat als een

Dat terwijl de supersymmetrie theorie

zoek op het gebied van katalyse. Hij wil

miljard keer het verval wordt bekeken,

een aanvulling moet zijn op het Stan-

door middel van “live”technieken naar

slechts drie keer het gewenste verval

daard Model!

actieve katalysatoren gaan kijken.

plaatsvindt. Als superdeeltjes zouden bestaan, zou dit verval vele malen groter

4

Eureka! Universiteit Leiden


Eureka! Kort kort kort

Wiskundig bewijs met computers

weten wiskunden zeker dat het klopt. En

laten ontstaan op een planeet. De pla-

dit is natuurlijk van onschatbare waarde.

neet draait om een bruine dwerg die 42

Na een onderzoek van 6 jaar is het Geor-

Bovendien biedt het feit dat tegenwoordig

lichtjaren ver van ons vandaan staat. De

ges Gonthier en zijn collega’s gelukt om

bewijzen, zoals die van de stelling van

planeet is 7 keer groter dan de aarde en

de stelling van Feit-Thompson opnieuw

Feit-Thompson, kunnen worden gecon-

staat relatief gezien in dezelfde baan om

te bewijzen. Deze stelling was al 50 jaar

troleerd met een computer, een hoopvolle

zijn zon als de aarde staat om haar zon.

geleden bewezen, maar dit was een zeer

toekomst!

Sinds er exoplaneten zijn ontdekt, zijn er nog maar een paar planeten gevon-

lang en ingewikkeld bewijs. Nu heeft Georges door middel van de computer een

den die hun orbit hebben in de leef bare

formeel, controleerbaar bewijs gevonden

Andere aarde

voor de stelling van Feit-thompson. Dit is

Astronomen hebben de planeet HD

veel planeten een kant met altijd dag en

een belangrijke stelling in de groepenthe-

40307g gevonden die precies in de Gol-

een kant met altijd nacht. En dat heeft

orie. Het bewijs van deze stelling was ook

dilock zone van zijn ster ligt. Dit bete-

deze planeet niet. Daardoor is zijn situ-

een van de eerste zogenoemde superbe-

kent dat de planeet de juiste tempera-

atie dus nog meer vergelijkbaar met die

wijzen. Het bewijs van Feit en Thompson

tuur heeft, zodat vloeibaar water kan

van de aarde. Vandaar dat een heleboel

telde bij elkaar 255 pagina’s. Doordat dit

bestaan. Een van de eigenschappen die

astronomen enthousiast zijn over deze

bewijs door de computer gecontroleerd is,

volgens experts nodig is om leven te

ontdekking!

zone om hun ster. Bovendien is er op

(advertentie)

Untangle this!

Scan QR code to view career opportunities www.ul-ts.com/jobs

We offer an international and innovative work environment with a broad variety of complex and challenging projects.

formerly

Collis Eureka! Universiteit Leiden

5


Eureka!

15 jaar geleden was dit science-fiction Sinds 1995 weten we dat ons zonnestelsel niet de enige plaats is in het heelal waar planeten voorkomen. Michel Mayor en Didier Queloz publiceerden in dat jaar de resultaten van hun radiële snelheidsmetingen van 51 Pegasi, een zon-achtige ster op een afstand van 51 lichtjaar van de Aarde. De metingen lieten zien dat deze ster periodiek heen en weer wiebelt als gevolg van de aantrekkingskracht van een planeet die eromheen draait. Dit komt omdat het zwaartepunt waar de ster en de planeet omheen draaien niet precies in het middelpunt van de ster ligt. Deze radiële snelheidsvariatie van de ster is zichtbaar als een periodieke Dopplerverschuiving van het sterspectrum. Omdat dit effect wordt veroorzaakt door de gravitationele aantrekkingskracht van de planeet, geeft de radiële snelheidsmethode ons informatie over de massa en de baan van de planeet.

DOOR Jens Hoeijmakers

Hoewel de meeste exoplaneten die we kennen via deze methode zijn ontdekt, is er een aantal andere indirecte methoden om planeten te vinden. De transitmethode kan worden gebruikt wanneer de waarnemer precies in het baanvlak van de exoplaneet ligt. Eens per exo-jaar zal de planeet dan voor de ster langs schuiven. Dergelijke transits (overgangen) zijn zo nu en dan ook in ons eigen zonnestelsel waar te nemen. Zo schoof Venus bijvoorbeeld in 2004 en 2012 voor de zon langs. Wanneer een exoplaneet voor de ster langs schuift blokkeert hij een klein gedeelte van het sterlicht, waardoor de ster vanaf Aarde gezien een klein beetje minder helder lijkt te worden. Omdat dit helderheidsverschil (transitdiepte) schaalt met de ratio van de afmetingen van de planeet en de ster, vertelt de transitmethode Fig. 1: Waarnemingen van de Hubble Space Telescope uit

ons in eerste instantie de grootte van de planeet. Samen met de

2004. HD209458b schuift voor zijn ster langs, waardoor

massa, die we met de radiële snelheidsmethode kunnen achter-

deze 1.5% minder helder wordt.

halen, levert dit ons de dichtheid. Met deze informatie kunnen we onderscheid maken tussen gasreuzen en rotsachtige planeten.

6

Eureka! Universiteit Leiden


Eureka!

Iets soortgelijks kun je doen als de planeet achter de ster langs

pen vanaf de grond. De transitmethode geeft namelijk veel meer

schuift. Dit heet een secondaire eclips. Ditmaal blokkeert de ster

informatie dan alleen de afmetingen van de planeet.

het licht dat van de planeet afkomt, en lijkt de ster iets minder helder te worden. Het helderheidsverschil in het zichtbare deel

Tijdens een transit filtert licht van de ster door de planeetat-

van het spectrum geeft aan hoeveel sterlicht de planeet reflec-

mosfeer. In het sterspectrum dat we op Aarde waarnemen zal

teert (albedo). Het infrarode helderheidsverschil is straling die

daardoor een klein beetje absorptie van chemicaliën uit deze

door de planeet zelf uitgezonden wordt. Dit is direct gerelateerd

atmosfeer te zien zijn. Op golflengtes waar absorptielijnen van

aan de oppervlaktetemperatuur van de planeet.

deze stoffen zitten is de atmosfeer namelijk ondoorzichtig. Het probleem is om dat signaal te scheiden van dat van de ster. Aan-

Het blijkt dat de meeste planeten die we kunnen zien zogehe-

gezien de ster ordes van grootte groter is dan de atmosfeer waar-

ten hot-Jupiters zijn. Dit zijn gasreuzen die dicht rondom hun

in de absorptie plaatsvindt, is het signaal waarnaar we op zoek

ster draaien en daarom erg warm zijn. In werkelijkheid is slechts

zijn miniem. De transitmethode wordt vaak vergeleken met het

een klein deel van alle planeten hot-Jupiters, maar hebben we

detecteren van een mug die op de koplamp van een auto 500

te maken met een selectie-effect. Beide detectiemethoden zijn

kilometer verderop zit. In deze analogie zijn we op zoek naar de

namelijk gevoeliger voor grote zware planeten. Want wanneer de

absorptie van de pootjes van die mug en dat is vanzelfsprekend

planeet dichterbij staat, trekt de planeet harder aan de ster (radi-

niet makkelijk. In 2002 is het de ontdekkers van HD209458b

ële snelheid) en is de kans op een gunstige baanligging (transit)

gelukt om natriumabsorptie in de atmosfeer waar te nemen. Ge-

hoger. Deze bias zorgt er wel voor dat hot-Jupiters tot nog toe de

middeld over golflengte zorgt HD209458b voor een transitdiepte

enige soort exoplaneten is die we in detail kunnen bestuderen.

van 1.5%. Wanneer je de transit op de golflengte van de Natrium

De meest bekende hiervan is HD209458b en hierover gaat mijn

D-lijnen waarneemt komt hier zo’n 0.11% bij.

onderzoek. HD209458b draait net als 51 Peg. B om een zonachtige ster en bevindt zich op een afstand van 154 lichtjaar van de Aarde. Het is de eerste exoplaneet die met de transitmethode is gedetecteerd. Transits van deze planeet zijn sindsdien uitvoerig geobserveerd door ruimtetelescopen zoals Hubble en Spitzer, en vele telesco-

Fig 2: Deze schematische afbeelding laat zien dat de atmosfeer van de planeet zorgt voor extra absorptie en een grotere transitdiepte. In

Fig. 3: Een T-P-diagram van de atmosfeer van Uranus. Lagen van

welke mate de atmosfeer absorbeert hangt af van de absorptiespectra

koolwaterstoffen absorberen efficiënt zonlicht en zorgen voor ver-

van de aanwezige gassen en dus de golflengte waarnaar je kijkt.

scheidene inversielagen.

Lees verder

Eureka! Universiteit Leiden

7


Eureka!

Ook zijn er kenmerken van chemicaliën te zien in het reflectie-

De temperatuurinversie in de atmosfeer van HD209458b wordt

spectrum net voor en na de secondaire eclips. Waarnemingen

niet veroorzaakt door koolwaterstoffen, omdat de temperatuur,

van de Hubble Space Telescope uit 2008 laten wateremissie zien

die tussen de 1000K en 2000K varieert, veel te hoog is. Sinds de

in het nabij infrarood, wat duidt op een temperatuurinversie in

ontdekking van de temperatuurinversie is er een aantal molecu-

de atmosfeer van de planeet. Dit wil zeggen dat er een atmos-

len aangedragen die hiervoor mogelijk verantwoordelijk kunnen

ferische laag is waar de temperatuur met hoogte toeneemt. Een

zijn. Twee hiervan zijn de metaaloxiden titaniumoxide (TiO) en

temperatuurinversie wordt veroorzaakt door de aanwezigheid

vanadiumoxide (VO). Absorptie door TiO en VO is het belang-

van een gaslaag die efficiënt sterlicht absorbeert en herdistri-

rijkste kenmerk van de spectra van koele (2500K-3500K) dwerg-

bueert als warmte. Op Aarde is de ozonlaag bijvoorbeeld ver-

sterren en zou wellicht ook in hete gasreuzen voor kunnen ko-

antwoordelijk voor absorptie van UV-straling. De warmte die

men. TiO en VO hebben brede absorptiebanden in het zichtbare

hierbij vrijkomt, vormt wat wij de stratosfeer noemen. In figuur

deel van het spectrum en absorberen daarom efficiënt straling.

3 is het druk-temperatuurdiagram van de atmosfeer van Uranus

Zodoende zouden ze al in kleine hoeveelheden verantwoordelijk

te zien. Hier zorgen koolstofketens voor meerdere temperatuur-

kunnen zijn voor voldoende warmteontwikkeling om een tem-

inversies.

peratuurinversie te veroorzaken. Om erachter te komen of TiO/VO in de atmosfeer van HD209458b aanwezig is, bestuderen we het spectrum van het sterlicht gedurende de transit, zoals in 2002 ook voor natrium is gedaan. Natrium is relatief goed zichtbaar omdat het zich in een groot deel van de atmosfeer bevindt. Dit zorgt voor een brede absorberende laag (figuur 2). Als TiO/VO in de atmosfeer aanwezig is, zal het volgens modellen in veel kleinere laag aanwezig zijn, net zoals bijvoorbeeld de ozonlaag op Aarde. Absorptie van deze moleculen zou dus veel minder diep zijn. Daarnaast absorbeert natrium op één paar golflengtes (de bekende natrium D-lijnen), waardoor het in een spectrum makkelijk te identificeren is. TiO en VO hebben echter een kam van duizenden absorptielijnen (figuur 3). Hierdoor absorberen ze efficiënt, maar zijn ze vanwege de ruis in een spectrum nog moeilijker zichtbaar.

Fig. 3: Model spectra van TiO voor concentraties tussen 0.1 en 10 ppm. -6

Een TiO concentratie van 0.1ppm, wat overigens onrealistisch hoog is,

Nu zijn astronomen goed in het verzinnen van trucjes om uit

zorgt voor een extra absorptiediepte van ongeveer 0.2%

grote hoeveelheden ruis toch nuttige informatie te halen, en ook in dit geval is er een truc (ontwikkeld door de groep van Ignas Snellen) om de contributie van al deze absorptielijnen tot een signaal te combineren wat boven de ruis uitkomt. Omdat de baan van de planeet gekromd is (hij legt tenslotte ongeveer een cirkel af, is de radiële snelheid van de planeet anders aan het begin van

8

Eureka! Universiteit Leiden


Eureka!

de transit dan aan het einde. Aan het begin komt hij met ~15km/s

Na een half jaar onderzoek hoop je natuurlijk dat je werk een

naar ons toe, en aan het eind beweegt hij met ~15km/s van ons af.

nieuwe ontdekking teweeg brengt en als de resultaten minder

Hierdoor zullen absorptielijnen van de planeetatmosfeer onder

spectaculair zijn dan je bij aanvang verwachtte, is dat wel een

invloed van het Doppler effect met ~30km/s heen en weer schui-

beetje jammer. Na afloop realiseer je je echter dat zolang je geen

ven ten opzichte van lijnen in het sterspectrum. Hierdoor is het

professionele wetenschapper bent, dit soort onderzoeken alleen

gehele sterspectrum uit de data weg te middelen. Wat overblijft

maar zijn bedoeld om nieuwe vaardigheden mee aan te leren.

is een partij ruis waarin (hopelijk) duizenden absorptielijnen

En ook al kun je niet direct publiceren in Nature, in mijn bele-

van TiO/VO verborgen zitten. Om dit signaal uit de ruis te halen

ving is het waanzinnig dat je als student een onderzoek kan doen

convolueren we deze data met modelspectra van TiO en VO. De

waarmee je Ăźberhaupt iets zinnigs kan zeggen over buitenaardse

convolutie telt namelijk de contributie van alle individuele lijnen

planeten, honderden lichtjaren van ons vandaan. 15 jaar geleden

in de data bij elkaar op. Om dit te kunnen doen zijn er echter

was dit science-fiction.

twee vereisten: De absorptielijnen van TiO/VO moeten zijn opgelost. Dit wil zeggen dat de spectrale resolutie van de spectrograaf hoog genoeg moet zijn om de individuele lijnen te kunnen onderscheiden (zie figuur 3). Idealiter zou je waarnemingen van exoplaneten vanuit de ruimte willen doen, maar de instrumenten aan boord van de huidige ruimtetelescopen schieten qua spectrale resolutie 2 tot 3 ordes van grootte tekort. Dit betekent dat deze metingen vanaf de grond plaats moeten vinden, wat voor complicaties zorgt. Ten tweede hebben we modellen nodig die representatief zijn voor de manier waarop TiO en/of VO in de atmosfeer van HD209458b aanwezig zijn. Hierin ligt het echte knelpunt: Het transmissiespectrum van een absorberende gaslaag hangt zeer sterk af van omgevingsfactoren. Het hangt af van het T-P-profiel, de aanwezigheid van andere absorberende stoffen, de aanwezigheid van stof en wolken, chemische processen en atmosferische dynamica (wind). Helaas hebben we over al deze zaken vrijwel

Jens Hoeijmakers Jens Hoeijmakers is in 2008 begonnen met de Bachelor Sterrenkunde in Leiden, en is nu 2e jaars masterstudent astronomische instrumentatie. Na het afronden van zijn onderzoek naar HD209458b richt hij zich nu op de ontwikkeling van LOUPE: Een kleine spectropolarimeter die vanaf het oppervlak van de maan de Aarde moet gaan bestuderen. Om mogelijk leefbare exoplaneten te bestuderen is namelijk benchmarkdata van de Aarde nodig. De maan blijkt een goed platform om de Aarde te bestuderen alsof het een exoplaneet is. In de toekomst zal Jens zich verder richten op de ontwikkeling van instrumenten die vanuit de ruimte waarnemingen van exoplaneten mogelijk zullen maken.

geen informatie. Omdat modelspectra van TiO en VO in het publieke domein maar erg beperkt beschikbaar zijn kunnen we naar aanleiding van dit onderzoek niet bevestigen dat TiO/VO aanwezig is in de atmosfeer van HD209458b, noch uitsluiten. Wel weten we dat deze planeet zich niet laat beschrijven met simpele theorieĂŤn en aannames.

Eureka! Universiteit Leiden

9


Eureka!

An overview of rational solutions to polynomial equations Given a homogeneous equation f with integer coefficients, we can ask for the non-zero rational solutions to f = 0, which we denote Sf (ℚ). Many famous problems in mathematics are of this form. For example, the Congruent Number Problem (determining the possible areas of right-angled triangles with rational side lengths) or Fermat's Last Theorem (proving that the equation xn + yn = zn has no non-zero solutions for n > 2), as well as the conjectures of Birch and Swinnerton-Dyer and of Batyrev-Manin-Peyre. Of these, only Fermat has been solved (by Wiles, Taylor, Ribet, Diamond and others) - the rest remain open. BY David Holmes

What does it mean to `determine the set of rational solutions

for a given f is certainly harder, but in general not a big pro-

to f = 0'? Firstly, We can ask whether it is empty. If not, then

blem - for example, the Theorem of Chevalley guarantees the

is it finite? If it is finite, can we give an algorithm to compute

existence of solutions modulo all primes as long as the degree

the set of solutions? If it is infinite, can we find some additional

of f is not zero but is smaller than the number of variables.

structure which will enable us to parametrise the set of rational solutions? Maybe this is too much to ask, but maybe we can

Our discussion above about reducing modulo a prime p also

determine the distribution or density of the solutions, say in the

applies to reducing modulo any power of a prime. If f has a

real topology? The remainder of this note will be used to try to

solution modulo pn for all n > 0, we say that f has a solution

give a very brief and incomplete overview of most of these

in ℚp. Write ℚ ∞ = ℝ, and pretend that ∞ is a prime. Then we

questions, including how to correctly ask them.

can summarise by saying `If f has a solution in ℚ, then it has a solution in ℚp for all primes p.'

1 The Hasse Principle Suppose we have a rational solution to our equation f. Since f

It is then natural to ask whether the converse holds. We say 'the

is homogeneous, we may scale the solution to obtain a solution

Hasse Principle holds for polynomials of degree d in n varia-

in the integers. Now given any prime number p, we can reduce

bles' if every polynomial f of degree d in n variables, the fol-

both the equation f and the solution modulo p. In this way a

lowing implication holds:

rational solution to f gives us a solution modulo p for all primes p. In particular, if we want to prove that there are no rational solutions, an easy place to start is to see whether there are rational solutions modulo p for all primes p.

S (ℚ ) ≠ Ø ⇒ S (ℚ) ≠ Ø. П p f

p

f

(1)

It is a famous theorem of Hasse and Minkowski that equations of degree 2 satisfy the Hasse Principle, regardless of the

10

How can one check this? Certainly it is easy to test for a given

number of variables. However, the Hasse Principle does not

prime p whether f has any solutions modulo p - there are only

hold for all equations; for example, it fails for the equation

finitely many possibilities to try. To check all primes at once

f = 3x3 + 4y 3 + 5z3, as proven by Selmer.

Eureka! Universiteit Leiden


Eureka!

If the Hasse Principle fails, what can we do to determine

Having fixed the number of variables of f, the next thing to look

whether f has rational solutions? It is possible to construct pro-

at is the degree. The degree 1 case is easy, and left as an exer-

per subsets of the product

cise for the reader. Recall that in the degree 2 case, we know S (ℚ ) П p f

p

that there are solutions in ℚ if and only if there are solutions (2)

in ℚp for all p. In fact, more is true: fix a rational point x of V f . Then any line through x will meet Vf at one other point (since f has degree 2), and that point must be defined over ℚ (since x

which are known to contain the image of Sf (ℚ) under the dia-

is). This shows that rational solutions to f are in bijection with

gonal embedding, and if this subset turns out to be empty, then

lines through x; in particular, there are infinitely many. Thus

of course f has no rational solutions. The first interesting such

we can conclude:

subset was constructed by Manin, and many others have conti-

a curve of degree 2 has a point over ℚ if and only if it has a point over ℚp for all p if and only if it has infinitely

nued to produce smaller subsets.

many points over ℚp.

2 Describing sets of points

Curves of degree 3 are extremely special: their rational points

Having talked about how we might try to determine if f has

form a finitely generated abelian group, whose rank is predic-

any rational solutions, we will now move on to describing the

ted by the Conjecture of Birch and Swinnerton-Dyer, one of

sets of solutions. Notice that if f(x0, . . . , xn) = 0 is a solution to

the $1,000,000 Millennium prize problems.

f in a field k then, since f is homogeneous, we see that for any λ ∈ k we have f (λx0, . . . ,λxn) = 0. In particular, there can

A remarkable theorem of Faltings shows that any smooth curve

never be a finite non-empty set of solutions over an infinite

of degree at least 4 has only finitely many rational points. Ho-

field. In order to be make the problem of describing the rational

wever, Faltings' proof is not effective: it does not yield a method

solutions more meaningful, we consider instead the zeros of an

to determine the set of rational solutions. To give such an algo-

n + 1-variable homogeneous polynomial f in the projective space

rithm is another major open problem.

ℙn (ℚ) = (ℚn+1 \ {0} )/ℚ*,

(3)

2.2 Higher dimensions In higher dimensions we cannot in general hope for such pre-

which are well defined precisely because f is homogeneous. We

cise descriptions of the set of rational points. Instead, we will

call these zeros the `rational points' of Vf .

look at the distribution of the rational points from a more statistical point of view.

2.1 Curves This is because the set of solutions in the real numbers will

Given a point p = (x0 : . . . : xn+1) ∈ ℙn (ℚ), we define the height of p as follows: first, find λ ∈ ℚ* such that λx , . . . , λx are

(usually) be a manifold of dimension 1. We say f is smooth if

integers with no common factors (it is easy to check that this is

the set of zeros in the complex numbers is a manifold. From

always possible). Then define the height h(p) to be

If f is a polynomial in three variables, then we say Vf is a curve.

n+1

0

now on, we will consider only smooth f. h(p) = log max | λxi |, i

(4) Read more

Eureka! Universiteit Leiden

11


Eureka!

where | _ | is the usual Euclidean absolute value. The height

The problem of finding the accumulating curves on a given

measures the `complexity` of a point; it is approximately equal

surface is still wide open. If we remove all accumulating cur-

to the amount of memory needed to store the point on a compu-

ves, then the Manin Conjectures predict the rate of growth of

ter. For example, the point (2 : 1) has height log(2) whereas the

nf (B) with B, under the condition that Vf (ℂ is smooth and that

point (1,000 : 2,001) has height log(2,001).

the number if variables exceeds the degree).

It is an easy exercise left to the reader to check that, given any B > 0, the set

As well as only giving a brief sketch of the above problems, I have also omitted many more, such as describing the distribum(B) = {p ∈ ℙ (ℚ) : h(p) ≤ B}

tion of ranks of elliptic curves or the possible torsion subgroups

n

of abelian varieties via modular curves, to name only two. I have also said almost nothing about the techniques by which

is finite.

we try to solve these problems, but this is perhaps a less suiNow given a homogeneous equation f in n + 1 variables and of

table topic for a survey - it would need to take in techniques

degree d, we define

from algebra, analysis, combinatorics, representation theory and just about every other area of mathematics.

nf (B) = #{p ∈ ℙ (ℚ) : f(p) = 0 and h(p) ≤ B}, n

(6)

so nf is a function from ℝ to itself (in fact to the integers). The function is clearly increasing, and it is possible to bound it abo-

David Holmes

ve by an explicit exponential function by looking at the number of point in ℙn of bounded height (equivalently, considering the case f = 0). Studying the asymptotics of nf is a very effective way to study the distribution of rational zeros of f. For example, if n = 3, the zeros of f define a surface. Without heights, we can only ask whether the set of rational points is empty, finite or infinite. Now that we have heights, we can ask for the asymptotic growth of nf , and also whether the rational points are `evenly distributed' on the surface. We say a subset C of a surface S is accumulating if #{p ∈ S (ℚ) : h(p) ≤ B} lim = ∞. (7) B → ∞ #{p ∈ C (ℚ) : h(p) ≤ B}

(7)

It is not hard to check that if f has degree one, then there are no accumulating curves in its set of solutions - rational solutions are evenly distributed. It is a little harder (but still very possible) to write down examples where accumulating curves exist.

12

Eureka! Universiteit Leiden

David Holmes completed his PhD at Warwick University in the UK in March this year, and after 5 months as a postdoc in Hamburg he started a 2 year position in Leiden this September. His current research mainly relates to the limits of height functions in degenerating families of varieties - in particular, what this should mean (since height functions are far from continuous!) This involves studying a mixture of algebra, geometry and PDEs.


Eureka!

iSPEX: meet fijnstof met je smartphone In Nederland bezit meer dan de helft van de bevolking iSPEX in actie.

een smartphone. Smartphones zijn knappe staaltjes techniek. Inmiddels worden ze meer gebruikt om te internetten, foto’s te maken en plaats en richting te bepalen dan om mee te bellen. En dan hebben we het nog niet gehad over de eindeloze hoeveelheid apps, die variëren van spelletjes tot interactieve kookboeken. Maar nu is er ook iSPEX: een add-on die je over de camera van je smartphone schuift om er een wetenschappelijk meetinstrument van te maken. Samen met de bijbehorende app stelt deze door Nederlandse astronomen ontwikkelde technologie je in staat om fijnstof te meten door het spectrum en de polarisatie van licht waar te nemen van de blauwe lucht. Het doel van het iSPEX project is om een enorm experiment op te zetten op een mooie dag in 2013 en samen met tienduizend Nederlanders fijnstof te meten om zo een kaart te krijgen van de luchtkwaliteit van heel Nederland.

DOOR Ritse Heinsbroek

Fijnstof Onder fijnstof verstaan we deeltjes in de lucht met een grootte

voor opwarming van de aarde, terwijl fijnstof zonlicht terug

van zo’n 10 micron of kleiner. Zowel natuurlijke deeltjes, bij-

de ruimte in kaatst en daarmee zorgt voor verkoeling. Het is

voorbeeld zeezout, als door de mens uitgestoten deeltjes (roet,

dus mogelijk dat deze twee processen elkaar kunnen opheffen,

ammoniak) vallen onder deze noemer. Vooral de deeltjes die

maar daar zijn meer details voor nodig.

wijzelf uitstoten zijn schadelijk voor onze gezondheid. We ademen de allerfijnste deeltjes in en die komen via de longen in de

Ook bij vulkaanuitbarstingen komt er een enorme hoeveelheid

bloedbaan terecht. De hoeveelheid fijnstof die je in heel je le-

fijnstof in de lucht. Ze veroorzaken reusachtige stofwolken die

ven in ademt haalt in Nederland een half jaar van je levensver-

zich over een enorm gebied verspreiden. In 2010 lag het vlieg-

wachting af. Uit berekeningen van onder meer het Rijksinsti-

verkeer in een deel van Europa een week plat vanwege de uit-

tuut voor Volksgezondheid en Milieu blijkt dat de economische

barsting van de Eyjafjallajökull vulkaan in IJsland. De financi-

schade wordt geschat op meerdere miljarden euro’s per jaar.

ële schade voor de luchtvaartmaatschappijen bedroeg minstens een miljard euro.

Daarnaast is fijnstof nog een grote onbekende in het klimaatdebat. De foutmarges in de metingen zijn nog erg groot. We

Nu is het nog lastig om de benodigde gedetailleerde metingen

weten wel dat de rol van fijnstof cruciaal is, omdat het de op-

te verkrijgen. De huidige meetinstrumenten zuigen lucht aan,

warming van de aarde juist tegen gaat. Broeikasgassen zorgen

laten deze door een filter gaan met gaatjes erin waar alleen fijnEureka! Universiteit Leiden

13


Eureka!

stof doorheen kan en wegen dan de hoeveelheid die is opgevan-

van het iSPEX team (Snik, Karalidi & Keller (2009)). Het licht

gen. Naast dat dit een zeer lokale methode is, krijg je ook geen

komt het iSPEX opzetstukje binnen via een dunne spleet en

informatie over de grootte van de deeltjes en de chemische

gaat door een transmissietralie dat het licht uiteenrafelt in de

samenstelling ervan. iSPEX gaat hier verandering in brengen.

kleuren van het zichtbare spectrum. Tussen de tralie en het spleetje zit een een stapeltje polarisatie-optiek. Deze bestaat

Spectropolarimetrie

uit drie onderdelen: een kwart-lambda faseplaat, een hoge-orde

iSPEX zou niet door sterrenkundigen zijn ontwikkeld als fijn-

faseplaat en een polarisator. De hoge-orde faseplaat is het be-

stof niks met licht te maken zou hebben. In dit geval het licht

langrijkste onderdeel. Kort gezegd zorgt deze ervoor dat elke

van de zon. Zonlicht dat onze atmosfeer binnenkomt, wordt

golflengte een andere polarisatiehoek krijgt. De kwart-lambda

verstrooid door de deeltjes in de lucht. Blauw licht wordt meer

faseplaat zorgt ervoor dat elke polarisatiehoek wordt meege-

verstrooid dan rood licht, daarom is onze lucht blauw. Maar er

nomen in de hoge-orde faseplaat en de polarisator zorgt dat

gebeurt nog iets met het licht dat tegen deeltjes botst: het raakt

alleen de verticale componenten nog doorgelaten worden naar

gepolariseerd. Na een enkelvoudige verstrooiing krijg je sterk

de tralie. Samen zorgen ze zo voor een sinusvormige modula-

gepolariseerd licht. De waterdruppeltjes in een wolk hebben

tie van het spectrum, waarvan de amplitude direct schaalt met

weinig golflengtevoorkeur bij verstrooiing, vandaar dat wol-

de polarisatiegraad en de fase van de modulatie bepaald wordt

ken wit zijn. Binnen een wolk wordt het licht ook meervoudig

door de polarisatiehoek.

verstrooid, waardoor de polarisatie weer verdwijnt. De grootte

In eerste instantie werd deze methode toegepast in een toe-

van de verstrooiende deeltjes heeft dus een meetbaar effect op

komstig ruimte-instrument: de SPEX. Dit instrument wordt

de polarisatie en het spectrum van het verstrooide licht. Als we

ontwikkeld om metingen te doen aan stof in atmosferen van

deze eigenschappen meten als functie van de verstrooiingshoek

planeten in ons eigen zonnestelsel, zoals Mars en Venus. De

(de hoek vanaf de zon) kunnen we met behulp van een geavan-

methode bleek echter zo nauwkeurig en robuust - alle informa-

ceerd model ondubbelzinnig afleiden wat de eigenschappen

tie zit in een meting en er zijn geen bewegende onderdelen- dat

zijn van het fijnstof in de lucht. Dus tegelijkertijd de grootte,

deze ook bleek te werken op de camera van een smartphone. En

de hoeveelheid en de chemische samenstelling van de deeltjes.

zo ontstond het idee voor iSPEX.

Dit is dus wat we doen met iSPEX. We meten tegelijkertijd

Wetenschap voor iedereen

het spectrum en de polarisatie van licht met de combinatie van

De kracht achter iSPEX is dat nu iedereen met een interesse

het opzetstukje en de camera van de smartphone, die zelf de

voor wetenschap of fijnstof mee kan doen met wetenschap. Het

hoek met de zon bepaalt. Voor het spectrum en de polarisa-

enige wat je nodig hebt is een iSPEX opzetstukje en een smart-

tie gebruiken we een nieuwe techniek ontwikkeld door leden

phone met de bijbehorende app. Verder zal de app aanwijzingen geven over hoe de meting gedaan moet worden en zal dit zo makkelijk mogelijk gemaakt worden voor de gebruiker. De kwaliteit van de metingen wordt ook getest, om bijvoorbeeld metingen met wolken erop te filteren en op de achtergrond zullen kalibraties uitgevoerd worden. Een meting zal waarschijnlijk niet nauwkeurig genoeg zijn om alle eigenschappen van het fijnstof te achterhalen. Vanaf honderd metingen kunnen we een nauwkeurigheid bereiken die ons nieuwe informatie over fijnstof in Nederland zal opleveren. We hebben dus veel metingen nodig en daar kan iedereen aan bijdragen. Op 24 oktober hebben we de Academische Jaarprijs 2012 gewonnen, een prijs die uitgereikt wordt aan het team dat het best

Concept ontwerp van iSPEX.

14

Eureka! Universiteit Leiden

wetenschappelijk onderzoek weet te vertalen naar een breed


Eureka!

En dat zal slechts het begin zijn. Wat iSPEX betreft zijn er nog enorm veel mogelijkheden te bedenken om een groot publiek te bereiken. Denk bijvoorbeeld aan lespakketten voor scholen. Tijdens de uitleg over spectra en polarisatie bij natuurkunde kunnen de leerlingen zelf relevante metingen doen. Dan lonkt ook nog het buitenland natuurlijk. Als het slaagt in Nederland zullen we zeker uitbreiden naar de rest van Europa en wie weet Foto’s genomen op een iPhone met een iSPEX prototype. Links een

de rest van de wereld, want smartphones zijn overal. iSPEX is

spectrum van ongepolariseerd licht, rechts van een sterk gepolariseerd

de wetenschap van de toekomst, doe mee!

spectrum.

Meer informatie: www.iSPEX.nl publiek. Daaraan was een geldprijs van 100.000 euro verbonden die we gaan gebruiken om ons doel te bereiken: tienduizend iSPEX opzetstukjes produceren en deze verspreiden over Nederland. Vervolgens organiseren we een dag in 2013 waarop we met zijn allen de luchtkwaliteit gaan meten. Ter plekke zal de app al kwalitatief aangeven of de lucht schoon is of niet. De metingen zullen vervolgens via de internetverbinding van de smartphone naar onze centrale database verstuurd worden en wij zullen de kwantitatieve analyses uitvoeren. Uiteindelijk kunnen we zo een kaart van de luchtkwaliteit in Nederland ma-

Schematische tekening van de optische elementen tussen de spleet en

ken. Onze partners van het RIVM en het KNMI kunnen dan

de tralie. De kwart-lambda faseplaat laat hier het horizontaal gepola-

weer kijken wat de bronnen zijn van het fijnstof en of er iets aan

riseerde licht ongemoeid. De hoge-orde faseplaat geeft elke golflengte

gedaan moet worden.

een andere polarisatiehoek mee. De polarisator laat alleen de verticale componenten door, waardoor een sinusvormig patroon in het spectrum

Deze meetdag op zichzelf is ook een experiment. We kunnen

ontstaat.

nu nog niet aangeven welke dag het zal zijn, want we hebben blauwe lucht nodig. Zodra er een week goed weer aan lijkt te komen, zullen we via de app en de website de mensen vertellen wanneer we gaan meten. Waarschijnlijk zal dit dus in mei of juni plaatsvinden. Een ander vraagstuk is hoe we tienduizend mensen zover krijgen om mee te doen. Gelukkig lijkt dit geen probleem te worden. We hebben een vooraanmelding geopend op de website en sinds het winnen van de prijs zijn er al meer dan 850 aanmeldingen. Verder werken we samen met onder andere het Astmafonds. AstmapatiĂŤnten ondervinden de gevolgen van fijnstof elke dag en kunnen er enorm veel baat bij hebben als we er meer over te weten komen. Een deel van de opzetstukjes zal dus naar de leden van het Astmafonds gaan en zo zijn er nog meer fondsen en stichtingen aan wie we een deel beloofd hebben. De meetdag zal een van de grootste citizen science projecten

Ritse Heinsbroek Ritse Heinsbroek studeert sinds 2008 sterrenkunde. Na in januari 2012 zijn Bachelor gehaald te hebben, is hij in september begonnen aan de Master Astronomy & Science Based Business. Voor zijn sterrenkunde research project werkt hij in de instrumentatie groep van Frans Snik en Christoph Keller aan de calibraties van iSPEX. Naast de studie was Ritse in zijn eerste jaar actief bij de Leidsche Flesch in de film- en muziekcommissie. In zijn tweede jaar is hij lid geworden van studentenvereniging Augustinus. In zijn vrije tijd kijkt hij graag voetbal en films en speelt hij gitaar.

ooit worden en wij zijn ervan overtuigd dat deze dag gaat slagen.

Eureka! Universiteit Leiden

15


Eureka!

Interview Aad van der Vaart, hoogleraar Statistiek.

DOOR Joram Keijser en Erik Visse

U heeft hier in Leiden wiskunde gestudeerd. Ondanks dat de vakgroep statistiek nooit erg groot is geweest, bent u toch die richting opgegaan. Hoe is dat zo gekomen? Eigenlijk dacht ik in de eerste twee jaar van mijn studie dat ik zuivere wiskunde zou gaan doen; dat leek me toch leuker. Toen ben ik toch geswitcht, eigenlijk met een heel domme aanleiding. Destijds waren er twee vakgroepen binnen de wiskunde: de meer toegepaste en de meer zuivere. Bij de eerste kon je studentassistent worden na precies twee jaar. Bij de ander pas na tweeënhalf jaar. Ik wilde dat zo snel mogelijk worden en zo ben ik op de afdeling Toegepaste Wiskunde terecht gekomen en ik heb er nooit spijt van gehad. Een van de leuke dingen aan de statistiek is dat er veel verschillende manieren zijn om onderzoek te doen. Je kunt zuiver wiskundige statistiek doen, dat is gewoon stellingen buitengewoon leuk dat je je op die manier met alles kan bemoeien.

Is het niet moeilijk om één programma aan te bieden voor zo’n diverse groep?

Je komt andere wetenschappers tegen die zo hun eigen problemen

Je krijgt studenten in het eerste jaar van de master die heel diverse

hebben. De zuivere wiskundigen zitten toch een beetje in hun

achtergronden hebben. Het is heel lastig om iedereen op hetzelfde

eigen wereldje.

niveau te krijgen zodat je ermee verder kunt. Maar dat is eigen

bewijzen. Maar je kunt ook de toepassingen doen, met data. Het is

aan het hele Bachelor-Mastersysteem. Ik ben zeer tevreden over U bent een van de mensen achter de master Statistical Science. Wat voor studenten komen daarop af?

de master; er zit veel inhoudelijke informatie in verpakt. Het een

Dat is heel gevarieerd. We hebben de toegang opengezet voor

bestond een dergelijke opleiding ook, maar dan was het 70% wis-

bijna iedereen die iets aan voorbereiding heeft. Het is ook echt een

kunde met af en toe een vak statistiek erbij.

heel breed programma, terwijl het wel echt statistiek is. Vroeger

zelfstandige afstudeerrichting, apart van de wiskunde. Er komen

16

niet zoveel wiskundestudenten op af. Meer mensen uit sociale we-

Kunt u ons iets vertellen over uw eigen onderzoek?

tenschappen, de medische hoek en biologen en vooral veel inter-

Ik houd me bezig met zowel zuiver wiskundige projecten, als

nationale studenten.

meer toegepast onderzoek.

Eureka! Universiteit Leiden


Eureka!

Meer wiskundig werk ik aan modellen met oneindigdimensionale

a-priori-verdeling. Die werd vroeger zo gekozen dat de integraal

parameters, grote parameters en veel vrijheidsgraden. Daar heb

net uitgerekend kon worden. Je was enorm beperkt in wat je kon.

ik eerst vooral dingen met maximum likelihood gedaan, maar de

Maar tegenwoordig kunnen we daarin veel meer. Dertig jaar ge-

laatste tien jaar zit ik meer in de Bayesiaanse richting. De toege-

leden waren Bayesiaanse statistici maar een paar mensen die de

paste projecten hebben niet per se met elkaar te maken. Laatst had

wereld over gingen om iedereen te vertellen dat dat beter was,

ik bijvoorbeeld een onderzoek in de historische demografie. De

maar tegenwoordig zijn de methoden veel breder verspreid.

vraag was hoe lang mensen in de 17e eeuw leefden. Een groep demografen uit Cambridge had data die kwam uit 'parish registers':

Afgelopen zomer was ik voor de eerste keer op een grote Bayesi-

kleine boekjes waarin men kerkelijke gebeurtenissen opschreef

aanse conferentie. Tegenwoordig zijn ook zij niet meer zo dogma-

zoals doop, huwelijk en overlijden. Het probleem was dat ze de

tisch, maar tijdens het afsluitingsdiner zingen ze toch The Baye-

geboortes wel konden vinden,

sian Song: oh wat is het fijn dat

maar heel vaak niet de dag

wij Bayesianen zijn!

van overlijden. Men had maar ongeveer de helft van de data. Maar dan kun je daar met statistiek tóch iets over zeggen. Wat betreft mijn onderzoek in de Bayesiaanse statistiek: er

'Ja, maar dat is eigen aan elke statistische methode. Elke methode heeft een uitkomst.'

wordt vaak gesproken van de

Zong u mee? Nee, ik kende het niet, maar ik denk ook niet dat ik daarin mee kan gaan. Want dan krijg je weer zo’n gemeenschap, zo’n sekte.

Bayesiaanse versus de klassieHet zijn allemaal statistische methoden. Sommige mensen maken

Het verschil is tegenwoordig dus kleiner dan vaak gedacht, maar de resultaten zijn wel anders.

daar een heel groot verschil van; Bayesianen zelf zien zich graag

Ja, maar dat is eigen aan elke statistische methode. Elke methode

als een soort bedreigde diersoort.

heeft een uitkomst. Of die uitkomst zinnig is, dat is de vraag. Zo

Alle statistische methoden proberen met verschillende parame-

zijn er allerlei niet-Bayesiaanse methoden waar ook verschillende

ters en modellen de werkelijkheid te beschrijven. De Bayesiaanse

dingen uitkomen. Je komt nooit achter de volledige waarheid. Dus

statistiek werkt daarbij met een a-priori-verdeling die met de be-

werkt de statistiek met kansmodellen. Wat je analyseert zijn de

schikbare data wordt bijgesteld. In de 'klassieke' statistiek leg je

methodes, niet de uitkomsten. Daar moet je tegen kunnen, maar

niet van tevoren een verdeling vast.

voor mij maakt dat het juist interessant. Het antwoord op zo’n

ke statistiek, maar voor mij bestaat dat onderscheid niet zo sterk.

vraag is nooit absoluut: er is niet één beste methode. En je ziet dat Hoe is het zo gekomen dat er twee verschillende manieren zijn om statistiek te doen?

in de tijd de criteria wat verschuiven. Nu worden we geconfron-

Ik las dit weekend een historisch artikel over Fischer, ongetwijfeld

belangrijk dan voorheen. En dat proces zal altijd zo blijven door-

de belangrijkste statisticus van de twintigste eeuw. Hij heeft mis-

gaan, maar daar zit ‘m juist het leuke in.

teerd met hoogdimensionale data. Dan worden heel andere criteria

schien bewerkstelligd dat de Bayesiaanse statistiek uit de mode raakte. Want Bayes zelf komt uit de achttiende eeuw en tot Fischer kenden we niet anders. Die bedacht in de jaren twintig de methode van maximum likelihood. Hij en veel statistici toen vonden die methode beter. De klassieke statistiek is dus eigenlijk jonger dan de Bayesiaanse. Maar de laatste jaren is die weer heel populair geworden. Een oorzaak is denk ik dat het tegenwoordig uit te rekenen is. Je moet soms integralen uitrekenen over een tien-dimensionale ruimte, dat is niet zo makkelijk! Welke integraal dat is, hangt af van de

Eureka! Universiteit Leiden

17


Eureka!

Perkament maken:

een oud ambacht nieuw leven ingeblazen Voor de uitvinding van papier en de boekdrukkunst was perkament het meest gebruikte schrijfmateriaal. De geschiedenis van perkament gaat ver terug: het verhaal gaat dat perkament werd uitgevonden in het Griekse Pergamon, in het hedendaagse Turkije, rond 200 voor Christus. De aanleiding hiervoor was het plan om in Pergamon een grote bibliotheek, vergelijkbaar met die in Alexandrië, te bouwen. Echter, Alexandrië was de enige leverancier van papyrus, het materiaal dat tot dan toe werd gebruikt om op te schrijven. Om concurrentie te voorkomen besloot Alexandrië een stop te zetten op de export van papyrus naar Pergamon en was men in Pergamon dus wel gedwongen om iets anders uit te vinden om op te schrijven. Dit alternatief werd perkament. Dit verhaal kan echter niet helemaal waar zijn; Herodotus maakte in de 5e eeuw voor Christus al melding van het schrijven op dierenhuiden. Waarschijnlijk is dus dat men in Pergamon perkament niet heeft uitgevonden, maar wel geperfectioneerd en het zijn naam gegeven.

DOOR Anouk van de Stadt, Erica van de Stadt

Om perkament te maken, begon men met een dierenhuid. De huiden van kalveren werden veel gebruikt, maar in principe kan van elke huid perkament gemaakt worden. Om te beginnen moet de huid een aantal dagen in een bad met kalk liggen. De kalk zorgt ervoor dat de haren en vleesresten los gaan zitten en zacht worden. Hierna kan de huid met een bot mes ontdaan worden van vlees en haren. Dit is een tamelijk vies en zwaar karwei, dat ongeveer een uur duurt. Na het ontharen en ontvlezen wordt de huid opgespannen in een raam en moet de vleeskant verder afge-

18

Eureka! Universiteit Leiden


Eureka!

schraapt worden met een halvemaansmes (lunellum). Het schrapen heeft als doel de vleesresten en onderhuids vet te verwijderen en het vel mooi glad en soepel te maken. Na het afschrapen kan het vel in het raam blijven en drogen. Dit duurt meestal een week of twee. In de middeleeuwen werd perkament veel gebruikt om op te schrijven. Het werd verkozen boven papyrus omdat perkament veel beter tegen vocht kan dan papyrus. Papier bestond ook al sinds de 14e eeuw en is een stuk minder vochtgevoelig dan papyrus, maar het werd over het algemeen beschouwd als een minderwaardig materiaal. Toen de boekdrukkunst haar intrede deed en boeken opeens in veel grotere oplages konden worden geproduceerd, moest men wel overstappen op papier, omdat er simpelweg niet genoeg tijd was om al dat perkament te produceren en niet genoeg dieren om de huiden te leveren. De huid wordt met kalk ingesmeerd.

Deze foto is gemaakt in 1938,

Met behulp van een bot mes worden de haren van de huid afgeschraapt.

in de perkamentmakerij

Dit gaat vrij makkelijk omdat door het kalkbad de haren al los zijn gaan

N. Elzas & Zn in Borculo.

zitten.

Lees verder

Eureka! Universiteit Leiden

19


Eureka!

Tegenwoordig is perkament een zeldzaam materiaal geworden. De laatste industriële perkamentfabriek in Nederland sloot in de jaren '40. De dichtstbijzijnde perkamentfabriek staat nu in Duitsland. Toch zijn er in Nederland nog wel een aantal mensen die weten hoe perkament op de ambachtelijke wijze moet worden gemaakt. Deze mensen zijn verenigd in het project “Van Zeldzaam Schaap Naar Waardevol Perkament”. Dit project heeft zich tot doel gesteld het oude ambacht weer nieuw leven in te blazen. Er zijn nu een aantal plekken in Nederland die beschikken over de materialen en de kennis om op ambachtelijke wijze perkament te maken. Daar kunnen geïnteresseerden tijdens workshops leren hoe perkament gemaakt wordt. Vervolgens is het natuurlijk ook zaak om dat gemaakte perkament te gebruiken. Perkament wordt nog regelmatig gebruikt voor boekbinden en natuurlijk voor restauratie van middeleeuwse boeken. Maar er is nog veel meer mogelijk met perkament. Studenten van de Design Academy in Eindhoven hebben laten zien hoeveel er mogelijk is. Ze maakten de meest uiteenlopende dingen, zoals kamerschermen, tassen, sieraden en brillen. Perkament zal altijd wel een zeldzaam en kostbaar materiaal blij-

Als de huid in het raam is opgespannen, wordt de vleeskant nog een keer

ven. Maar misschien dat we het in de toekomst toch wat vaker

helemaal afgeschraapt om het vel zo glad en soepel mogelijk te maken.

zullen tegenkomen, ook buiten traditionele boekbinderijen.

De haarkant hoeft nu niet meer verder bewerkt te worden.

Erica van de Stadt Erica studeerde informatica in Leiden en promoveerde in Delft op Bayesian Belief Networks. Tegenwoordig is ze voorzitter van de Stichting Schaapskudde Eerde en Projectdirecteur van het project “Van Zeldzaam Schaap Naar Waardevol Perkament”. Voor meer informatie over het project, zie www.perkamentplein.nl of mail Erica op erica@schaapskudde-eerde.nl.

Anouk van de Stadt Anouk is bezig met de natuurkunde master in Leiden. Via familie is ze betrokken geraakt bij het project “Van Zeldzaam Schaap Naar Waardevol Perkament”. De vleeskant moet ook schoongemaakt worden. Dit kost wat meer moeite: de vleesrestjes zitten wat steviger vast dan de haren. 20

Eureka! Universiteit Leiden


(advertentie)

Eureka! Universiteit Leiden

21


Eureka!

Euclides beschrijft licht in termen van stralen

Descartes verklaart kleurscheiding vanuit de draaiing van de minuscule corpuskels waar licht instantaan doorheen beweegt

GESCHIEDENIS

300 v.Chr.

1633

Op de schouders van reuzen Newtons Optica versus Goethes Kleurenleer

In 1672 presenteerde Isaac Newton voor het eerst zijn theorie over licht in een brief aan de Royal Society. Zijn model was in staat de splitsing van een lichtbundel die door verschillende mediums passeert te verklaren. Newton beschreef hierbij licht als een samenstelling van een breed kleurenspectrum, wat tot op heden als een van de belangrijkste ontdekkingen wordt beschouwd voor de moderne natuurkunde. Echter, de theorie van Newton kent bij nadere beschouwing een aantal onvolkomenheden en in de loop der tijd zijn daarom veel wijzigingen en zelfs geheel nieuwe theorieën opgekomen, waarvan de kleurenleer van de beroemde Duitse schrijver Johann Wolfgang von Goethe de meest opmerkelijke is, waar dit artikel met name over zal gaan.

Door Bardo Frings

Newtons Optica In de Griekse Oudheid analyseerde Euclides in 300 v.Chr. licht als een van de eersten in termen van stralen, waarmee de basis werd gelegd voor de geometrische beschouwing van licht. Enkele eeuwen later beschreef Ptolemeus vervolgens als eerste eigenschappen van licht zoals refractie. Deze werken zouden een grote invloed hebben op de ontwikkeling van de optica in de renaissance en tijdens de wetenschappelijke revolutie. Als grondlegger van de hedendaagse fysische optica wordt echter René Descartes gezien. Volgens Descartes traden kleuren vanuit puur wit licht op, zoals bijvoorbeeld bij een regenboog het geval is, door de draaiing van minuscule kleine bolletjes waaruit de 'ether' bestond waar licht met oneindig hoge snelheid, ofwel instantaan, doorheen bewoog.

als golfverschijnsel beschouwden. Aan

ste belang, welke hij het expirimentum

de hand van waarnemingen die Newton

cruxis noemde. Dit experiment bestond

deed omtrent licht stelde hij dat wit licht

uit een opstelling met twee prisma's,

geen homogeen fenomeen was, maar als

welke aantoonde dat licht, als het twee

een samenstelling van verschillende kleu-

maal door een prisma werd geleid, bij de

ren lichtstralen met verschillende bre-

tweede prisma niet nogmaals verkleurde,

kingsindexen kon worden beschouwd. In

wat volgens Newton het bewijs was dat de

zijn in 1704 gepubliceerde boek Opticks

brekingsindex van de verschillende licht-

Newton was het niet eens met de theorie van Descartes, en evenmin met theorieën uit zijn eigen tijd

22

verklaarde hij dit verschijnsel uiteindelijk

stralen

er

zorgde

dat

voor de

verschillende kleuren licht van elkaar gescheiden werden, en dat

niet de prisma's zelf de kleuren creëerden.

met de mogelijkheid dat licht uit minuscule deeltjes bestond, waarbij verschillende

Newtons tijdgenoten waren echter niet

grootten van de deeltjes verwant waren

bepaald overtuigd van zijn theorie. Onder

aan de verschillende kleuren. Bij het pas-

andere Hooke en Huygens poogden de

seren door een medium zouden de deeltjes

uiteenzettingen van Newton te ontkrach-

dan onderhevig zijn aan krachten die de

ten. Dit zonder succes. Dit leek echter niet

banen van de deeltjes beïnvloedden. New-

zozeer door de onomstotelijkheid van de

Newton was het niet eens met de theorie

ton was op deze bevindingen gekomen

uiteenzettingen van Newton te komen, als

van Descartes, en evenmin met theorieën

door middel van experimenten die hij met

wel door zijn volharde overtuiging van de

uit zijn eigen tijd zoals die van Robert

prisma's had uitgevoerd. Volgens Newton

juistheid van zijn eigen theorie. Bij iedere

Hooke en Christiaan Huygens, die licht

was hierbij één experiment van het groot-

weerlegging bleef Newton wijzen op de

Eureka! Universiteit Leiden


Newton presenteert theorie over licht

1672

Newton publiceert zijn boek Opticks

1704

Goethe,Farbenkreis zur Symbolisierung des menschlichen Geistesund Seelenlebens, 1809

Kantenspektrum

wiskundige accuraatheid van zijn uiteen-

rimenten op te zetten. Hij besloot echter

opstelling, en volgens Goethe kon deze

zetting en het belang van zijn 'experimen-

nog even een vluchtige blik door een ge-

daarom nooit een omvattende beschrij-

tum cruxis'. Dit tot ongenoegen van zijn

leende prisma te werpen voordat hij deze

ving van het karakter van licht geven.

tegenstanders, die uiteindelijk vanwege

terug moest brengen naar de eigenaar van

Goethe besloot zijn kleurenleer verder

Newtons offensieve opstelling de discus-

wie hij hem geleend had. Deze blik bracht

uit te werken, en in 1810 publiceerde hij

sie met Newton beëindigden. Newton leg-

hem plots tot de overtuiging dat Newtons

het beruchte 'Zur Farbenlehre'. In dit werk

de zijn polemiek echter ook neer, en het

theorie niet klopte. Hij besloot toen een

beschreef hij, naast de eerder genoemde

duurde tot 1704 tot Newton uiteindelijk

serie essays te publiceren om de theo-

experimenten, een veelvoud aan waarne-

zijn beroemde Opticks publiceerde, toen

rie van Newton te weerleggen, onder de

mingen over kleurverschijnselen op che-

zijn grootste tegenstanders inmiddels al-

titel Beiträge zur Optik, die tussen 1791

misch, fysisch, creatief en natuurkundig

lemaal waren overleden, en hij zelf hoofd

en 1792 werden gepubliceerd, waarin hij

vlak. Goethe merkte onder andere op dat

van de Royal Society was geworden.

op subtiele wijze met een uiteenzetting

wanneer een zwart vlak door een prisma

van een serie experimenten poogde aan

wordt bekeken, er een regenboog ont-

Goethes Kleurenleer

te tonen dat kleur niet een elementaire

staat met een omgekeerd spectrum, met

Newtons theorie over licht hield sinds de

eigenschap van licht is, maar door de spe-

in het midden, in plaats van groen, ma-

publicatie van Opticks bijna honderd jaar

ling tussen licht en duisternis optreed.

genta (purper). Een kleur die in Newtons

stand. Een van de eerste personen die uit-

De Beiträge zur Optik werden amper

kleurcirkel volledig achterwege wordt

eindelijk de werking van kleuren in een

opgemerkt door de wetenschappelijke ge-

gelaten, maar hedendaags een primaire

ander licht durfde te zien was Johann

meenschap, mede omdat ze voornamelijk

kleur is binnen de drukkunst. Een ander

Wolfgang von Goethe. Goethe, die grote

enkel uit beschrijvingen van zijn experi-

belangrijk punt dat Goethe opwierp was

interesse had in Newtons theorie, wilde de

menten bestonden. Goethe was echter van

de constatering dat kleuren mede door het

experimenten van Newton uitgebreid on-

mening dat zijn serie van experimenten

oog bepaald worden. Een rood licht zal

der de loep nemen om de natuurkundige

aantoonde dat de theorie van Newton niet

bijvoorbeeld een groene schaduw werpen

eigenschappen van licht en kleur te leren,

klopte. In tegenstelling tot de beschreven

en de waargenomen tint van een bepaalde

maar door omstandigheden was hij niet

waarnemingen van Goethe, was Newtons

kleur wordt sterk bepaald door de kleuren

in staat de opstelling van Newtons expe-

theorie gebaseerd op één bijzondere proef-

die eromheen zitten. Daarnaast stelde hij Eureka! Universiteit Leiden

23


Eureka!

Goethe weerspreekt Newton in zijn Beiträge zur Optik

Goethe presenteert zijn kleurenleer in het boek Zur Farbenlehre

GESCHIEDENIS

1792

1810

Goethe was echter van mening dat zijn serie van experimenten aantoonde dat de theorie van Newton niet klopte. Prisma

vast dat in nabeelden in het oog dezelfde

gen Albert Einstein aan het begin van de

Conclusie

tegengestelde kleuren optreden als in de

20ste eeuw, werd vastgesteld dat licht het

Newton heeft een grote invloed gehad

omgekeerde regenboog uit de prisma.

best kon worden beschreven aan de hand

op de ontwikkelingen op het gebied van

van een model gebaseerd op een golf-

theorieĂŤn omtrent licht en kleur, maar

Verdere ontwikkelingen van optica

deeltjesdualiteit. Dit model culmineerde

volgens Goethe schoot Newtons mo-

in de ontwikkeling van de kwantumme-

del met name voor de beschrijving van

Goethes uiteenzettingen bleven groten-

chanica, die sindsdien de deeltjesfysica

het ontstaan van kleur ernstig tekort,

deels ongeaccepteerd binnen de weten-

heeft gedomineerd.

waarbij Goethe het belang van de eigen waarneming vooropstelde tegenover een

schap, maar hij was echter niet de enige die een nieuwe blik besloot te werpen op

Mogelijk mede vanwege deze verschui-

uitgebreide analyse van de fenomenen.

Newtons hypothesen. In het begin van de

vingen naar steeds complexere beschrij-

Goethes uiteenzettingen over de relatie

19de eeuw stelde de Engelse wetenschap-

vingen van deze natuurfenomenen, is er in

tussen licht, duisternis en kleur vinden

per Thomas Young aan de hand van expe-

de laatste decennia een vernieuwde, meer

tot de dag van vandaag weinig navolging

rimenten vast dat licht uit golven bestond

ontvankelijke interesse in Goethes uiteen-

binnen de wetenschap, echter blijkt zijn

en wist daarmee het deeltjesmodel van

zettingen gekomen. Een aantal bevindin-

onderzoek wel een belangrijke voorloper

Newton te verwerpen en de eerdere

gen van Goethe zijn later bevestigd door

van het onderzoek naar kleurperceptie, en

theorie van Huygens nieuw leven in te

verscheidene andere onderzoekers, zoals

wordt mede hierom de relevantie van zijn

blazen. Young wist verder de verschil-

door Edwin Land. Land bevestigde onder

ontdekkingen en onderzoeksmethode de

lende kleuren in het lichtspectrum aan

andere dat kleur ontstond op de grenzen

laatste decennia steeds meer erkend. Ver-

verschillende golflengtes te koppelen.

tussen licht en donker, maar nog veel be-

der heeft Goethes kleurenleer met name

Young's uiteenzettingen waren echter

langrijker, hij ontdekte dat kleurperceptie

aanhang gevonden binnen de kunst, waar

niet overtuigend voor de gevestigde we-

los stond van de frequenties die tot dat

zijn beschouwingen meer van toepassing

tenschap. Het was pas toen de Franse na-

toe waren gekoppeld aan de verschillende

blijken. Onder anderen de schilders J.W.M

tuurkundige Augustin-Jean Fresnel met

kleuren. Een andere belangrijke mede-

Turner en Wassily Kadinsky behoren tot

preciezere experimenten kwam, dat het

stander van Goethe kan gevonden worden

zijn bekendste aanhangers.

golfmodel van licht zijn werkelijke herin-

in de wiskundige fysicus Mitchell Feigen-

trede deed in de vroegmoderne optica.

baum. Hij wees erop dat Goethe met name belang hechte aan de waarneming zelf bij

24

De herboren golftheorie zou echter ook

het beoordelen van natuurfenomenen en

slechts een kleine honderd jaar stand we-

dat daarin Goethes beschouwingen over

ten te houden, totdat, dankzij ontdekkin-

kleur onweerlegbaar waren.

Eureka! Universiteit Leiden


DE LEIDSCHE FLESCH

Voorwoord

Na het Eerstejaarsweekend moesten wij als bestuur weer

Lieve lezer,

vol aan de bak. Zoals elk jaar heeft het oud-bestuur de Flesschekamer leeggehaald en omgetoverd tot een waar

Op dit moment is bestuur “Intensch” alweer een aantal we-

paradijs. Dit jaar was het thema jungle en in het midden

ken druk bezig met het besturen van onze prachtige vereni-

van de Flesschekamer stond dan ook een zwembadje met

ging. Iedereen heeft zijn draai gevonden en is vol enthousi-

waterplanten en de eerder genoemde vissen. Met op de

asme bezig om van dit jaar het mooiste jaar te maken sinds

achtergrond junglegeluiden zwommen In, Tens, Avalon,

de oprichting. Met een trots gevoel kijk ik elke dag over

Elise, Nigel en Remy tevreden rond in hun nieuwe habitat.

mijn bureau door de Flesschekamer om te genieten van het

Met veel bloed, zweet, tranen en honderden meters ver-

prachtige uitzicht. Vooral de nieuwe bewoners, de vissen

lengsnoer (en wat hulp van Abdel) hebben we in één dag

die we van bestuur “Gesmurft” hebben gekregen, zijn een

de jungle gekapt en lokaal 301 weer bewoonbaar gemaakt.

levendige toevoeging aan het meubilair. Ik hoop dat jij ook

Het resultaat is, zoals ik eerder al schreef, oogverblindend

net zo tevreden en blij bent met de nieuwe indeling als ik!

mooi geworden.

Een andere levendige toevoeging aan de vereniging zijn

Na deze eerste intensche weken gaat alles nu zijn gange-

de eerstejaars, die ik (bijna) allemaal heb leren kennen tij-

tje. Broodjes smeren, koffie zetten, Eureka!’s versturen.

dens het Eerstejaarsweekend. Tijdens dit weekend heeft de

Slechts een kleine greep uit de vele uitdagingen die ons

nieuwe lichting studenten elkaar maar ook onze prachtige

elke dag te wachten staan. In het voorgaande stuk heb ik

vereniging uitgebreid leren kennen. Met de nodige AR-

teruggeblikt op de eerste weken van mijn bestuursjaar. Nu

RRRRR’s en “Waar is Rien?” hebben we traditiegetrouw

wordt het tijd om vooruit te kijken. Tegen de tijd dat je de

Eindhoven het tweede weekend van september weer on-

volgende, wederom schitterende, Eureka! onder ogen krijgt

veilig gemaakt. Ik kan nu ook met zekerheid zeggen dat

is het alweer hartje winter en ontdekken de eerstejaars de

GRASsen een van de leukste en meest uitdagende spor-

banlieue van Parijs. In mijn volgende voorwoord zal ik

ten ter wereld is! De commissie heeft echt een topweekend

meer vertellen over de MEC in het lieflijke Parijs.

neergezet, waar ik erg van genoten heb. Nigel Fennet h.t. Praeses

Eureka! Universiteit Leiden

25


DE LEIDSCHE FLESCH

Masterpubquiz dinsdag 11 september

was een deelnemer die riep dat hij een maand lang nummers achterstevoren luisterde. Ten slotte heb je alle andere vragenrondes en daar zaten een aantal makkelijke tussen en een aantal moeilijke. Op sommige rondes scoorden mensen veel punten en op andere weinig. Het was een geslaagde eerste pubquiz en ik roep iedereen op om de komende quizzen team “Rijnsburgerweg” van hun tijdelijke troon te stoten. Rinse Kappetein - Master

Op dinsdag 11 september was de eerste masteractiviteit van het nieuwe collegejaar. Ditmaal betrof het de eerste pubquiz van de kersverse pubquizcommissie.

Eerstejaarsweekend donderdag 13 september

Nadat de ruzie met de apparatuur gesetteld was, kon het spektakel beginnen. Tien teams bestaande uit masters en

Voor de meeste mensen begon het EJW met verzamelen op

PhD’s streden om de felbegeerde wisselbeker. Zoals ge-

Leiden centraal door te zoeken naar rode truien en piraten.

bruikelijk is alles op een masteractiviteit in het Engels.

Voor mij begon het EJW op Den Haag HS, waar ik met een

Dit maakte het voor de nieuwe commissie extra lastig; ze

veel te grote rugzak net één minuut op een bankje zat toen

moesten namelijk extra duidelijk spreken en dat ook nog

er een overvolle trein binnen kwam rijden, vol gestampt

eens in een andere taal.

met tassen, slaapzakken en eerstejaars. Het mooiste van dat moment was dat Rien verkleed als Jack Sparrow als eerste

Aan het begin van de pubquiz werden de deelnemers direct

uit de trein sprong met een echte Jack Sparrow beweging.

geconfronteerd met de plaatjesronde. Deze ronde bestond

Dat was ook meteen de eerste keer van al die vele keren op

ditmaal uit het herkennen van landen aan de contouren van

het EJW dat ik echt hard heb moeten lachen. Vlak daarna,

ieder land. Deelnemers moesten in staat zijn om landen als

nadat iedereen zich bij de groep had aangesloten en alle-

Libië, Afghanistan, Vaticaanstad en Nieuw-Guinea te her-

maal in de volgende trein was gepropt, waren we op weg

kennen. De uiteindelijke winnaars bleken dit vlekkeloos te

naar Eindhoven.

kunnen en scoorden in deze ronde de volle punten. Het was natuurlijk 11 september en de commissie had een

Eenmaal daar aangekomen was het inmiddels negen uur ’s

filmronde samengesteld in thema van deze dag. Er werden

avonds en mochten we allemaal onze bagage afgeven bij

films en series getoond die iets te maken hadden met 11

het busje, want die hoefden we gelukkig niet te dragen naar

september. En als je twijfelt of dit een beetje gevarieerd

de scouting. We waren gewaarschuwd om wandelschoe-

is dan heb ik één ding te zeggen: South Park en Star Trek

nen aan te doen voor ‘de wandeling die je echt gemaakt

zaten hier ook tussen.

moet hebben’, dus ik had wel verwacht dat we een stukje moesten lopen, maar het was goed dat ik voor de wande-

26

Verder heb je ook altijd een muziekronde. Ditmaal werden

ling niet wist waar we heen moesten lopen (ik heb het la-

er bekende nummers afgespeeld in omgekeerde volgorde,

ter namelijk nagezocht met google maps, het was ver …).

achterwaartsch vooruit zullen we maar zeggen. Dat beta’s

Maarja, wij begonnen vol goede moed de overduidelijke

af en toe wat dichtgetikt kunnen zijn bleek ook toen. Er

instructies op ons blaadje te volgen naar de posten. Het lo-

Eureka! Universiteit Leiden


DE LEIDSCHE FLESCH

pen was misschien een beetje zwaar of lang, maar het was

uit een vieze oude man, ‘the like-a-sir’ Sir James Edward

wel heel gezellig, zeker met alle leuke posten tussendoor.

of Edenstein en Donald McDonald, die ieder op hun eigen

We gingen krantenmeppen om de namen te leren, er kwam

manier de beoordeling gaven, al dan niet met behulp van

een spiderman uit de bosjes tevoorschijn, we gingen op een

cijfers.

supercharmante manier theezakjes gooien en hebben heel hard liedjes gezongen. Toen we helemaal uitgeput van het

's Avonds kwamen de ouderejaars aanzetten om het nog

lopen en inmiddels drie en een half uur later aankwamen

gezelliger te maken. De Nemoknuffel van Avalon werd

bij de scouting, stond er gelukkig heerlijke warme chocola-

natuurlijk bij wijze van viering gelijk in de totempaal ge-

demelk voor ons klaar om even te ontspannen. Het was een

hangen. Toen in de dixo de speakers het tijdelijk begaven

geweldig lange, maar ook leuke dag.

hebben we zelf voor muziek gezorgd door onze net nieuw geleerde liederen te zingen. Hierdoor bleef de stemming

Rosa Schwartz- Eerstejaars

er goed in tot de muziek weer terugkwam. Met 50 cent per biertje was het een mooie avond.

Eerstejaarsweekend

Daniel Vente en Jelle Lubben - Eerstejaars

vrijdag 14 september Vrijdag was spelletjesdag. Na luid te zijn gewekt door de

Eerstejaarsweekend

klassieker “I’ve got a jar of dirt (remix)” was het meteen

zaterdag 15 september

tijd voor ochtendgymnastiek. Echt een ‘heerlijk’ begin van de dag. Het enthousiasme spatte er vanaf.

Volgeladen met een auto met voedsel reed ik weg van de scouting naar de parkeerplaats van de Stratumse Heide. De

De hele dag lang werden er spelletjes gedaan als mast-

avond daarvoor was gezellig geweest en ik had niet veel

batsen, bekertjesvoetbal (voetbal met een bril van bekers

geslapen, mede dankzij een zeker oud-bestuurslid die was

waardoor je bijna niks ziet) en piratenpoker. Verder werd

vergeten zijn alarmtijd van 6.00 uit te zetten. Na wat de-

er ook levend stratego gespeeld met de “good guys” en de

tours in de opgebroken wijk kwam ik aan bij de rand van

“bad guys”.

het bos, waar mijn commissiegenoot al heen was gefietst. Samen met de eerste lading liepen we het bos in richting

Na het spelen van de spellen was het tijd om je voor te be-

onze post. Doordat we onze handen vol hadden konden we

reiden op de bonte avond. Deze was geweldig met fantasti-

niet continu op de kaart kijken of onze GPS raadplegen. Zo

sche acts zoals: PIMP my schip, Vrouw zoekt piraat en de

kwam het dat we veel te laat en met een flinke omweg bij

gedichtenserenade “Ode aan het bestuur”. De jury bestond

onze post aankwamen. Na deze stressvolle opstart kwamen we met de rest van de commissie gelukkig snel op gang en hebben we de eerstejaars keer op keer uitgelegd waarom ze mee moesten naar Parijs (en hoe jeu de boules werkt), onder het genot van een stukje crêpe. Na het postenspel liepen we naar de verzamelplaats, waar een nieuw programmaonderdeel werd uitgelegd. Op het fictieve piratenschip waren dingen gebeurd en het was aan de onwetende nieuwelingen om uit te zoeken wat dit was. De eerste opdracht was het vinden van Rien, die liep

Eureka! Universiteit Leiden

27


DE LEIDSCHE FLESCH

als een dronken idioot/kapitein ergens in het bos rond. Ik

gegooid te worden door de almaar toenemende stroom wa-

moest even glimlachen toen er mensen vastberaden het bos

ter die uit de hemel kwam zetten, maar nadat de barbecues

in stormden, want ik wist dat je als informatiebron hele-

verplaatst waren naar het afdakje in de FooTuin kon het con-

maal niets aan hem had. De ouderejaars zonderden zich

sumeren van de vleeschrijke genoegens die de Flesch ons te

bij dit toneel even af, rustten uit van hun zware bestaan

bieden had in volle gang verdergaan. De herhaaldelijk wat

en verantwoordelijkheden en keken vermakelijk naar de

lange rijen voor de (gefrituurde) hamburgers en kaassoufflĂŠs

catfight tussen Simone en Nikki, die het licht niet in el-

ten spijt lukte het zelfs in de FooTuin prima om het eerste

kaars ogen leken te gunnen. Toen ook dit onderdeel ten

contact met de nieuwe commissies te leggen. Een zekere

einde was vertrokken we naar de andere locatie. Daar werd

hoeveelheid stokbrood, snacks en gerstenat verder maakte

's avonds enthousiast geGRASt, lekker barbecuevlees ge-

menige eerstejaars kennis met al dat de Flesch studenten

geten en gezellig gezongen bij het kampvuur.

meer te bieden heeft dan puur droge studie. Laat alle feesten, borrels en tostilunches maar komen!

Nils Out - Tweedejaars Niels Mokkenstorm - Eerstejaars

IntCie Barbecue maandag 24 september

Lustrum Openingsdiner woensdag 26 september

Toen ik me als aanstaand eerstejaars aanmeldde voor De Leidsche Flesch, zal ik niet de eerste geweest zijn die het

Op 26 september jongstleden was het dan eindelijk zover. Tijd

aanvankelijk deed voor de korting op de boeken. Bij gebrek

om dit prachtige lustrumjaar te openen, met een openingsbor-

aan wat beters te doen in het weekend van het EJW besloot

rel en aansluitend een openingsdiner. Onze geliefde vereni-

ik daaraan mee te doen en leerde ik de Flesch van een kant

ging De Leidsche Flesch bestaat namelijk al sinds april 1923,

kennen die ik me van een studievereniging niet had kunnen

wat betekent dat we dit jaar onze 90e verjaardag vieren. Dit

indenken. Het beeld van een studievereniging als slechts een

gaat uiteraard op grootsche wijze gevierd worden. Speciaal

middel om vooruit te komen met de studie door middel van

voor het vieren van dit lustrum is vorig jaar al een lustrum-

boeken, samenvattingen en bijles bleek geheel ongegrond.

commissie opgericht en op 26 september was het dan eindelijk tijd voor de eerste activiteit.

Vandaar ook dat ik me met hoge verwachtingen aanmeldde voor de IntCiebarbecue. Het idee was voor weinig geld veel

Gedurende dit jaar zullen we een reis door de tijd maken, van

vleesch eten en kennismaken met de vele commissies die de

0 tot 90 jaar in slechts zeven maanden, om daarna de toekomst

Flesch rijk is. Het eerste leek aanvankelijk wat in het water

in te gaan tijdens de resterende twee maanden van het collegejaar. Vandaar ook ons thema: To the nineties and beyond! Tijdens de openingsactiviteit werd dus de geboorte van De Leidsche Flesch gevierd. Vereniging is een vrouwelijk woord, dus was speciaal voor deze gelegenheid de gehele FooBar gehuld in prachtige roze versieringen. Inclusief minstens tien "Hoera een meisje"-slingers. Het is ons zelfs gelukt om tijdens de openingsborrel het overgrote deel van de bezoekers zo ver te krijgen om een roze prinsessenhoedje op te zetten. Nu waren de hoedjes niet het enige dat uitgedeeld werd tijdens de borrel, er waren ook beschuitjes met muisjes en prosecco,

28

Eureka! Universiteit Leiden


DE LEIDSCHE FLESCH

gramma te schrijven dat de optimale (niet dodelijke) route langs de Daltons berekent. Na acht minuten, net voordat de laatste deelnemer met een tas vol eten de zaal binnen kwam gesneld, werd de eerste opgave opgelost (hoeveel muggen op een tegeltjesmuur sla je dood?) door een team. Nadat nog twee teams deze opgave hadden opgelost bleef het een tijdje stil, iedereen was hard aan het rekenen, coden en nadenken. Het winnende team Geen Syntax zat echter niet stil en weet in het vierde uur nog vier opgaven goed in te sturen. En daarmee wordt meteen dus dat maakte veel goed bij de minder gewillige slachtoffers.

de eindsprint ingeleid, er wordt bij ieder team sneller getypt,

Na de borrel was het tijd voor het openingsdiner. Hiervoor

harder geschreeuwd: “Snel, submit! Nu! Nee, sterf, rotding!”

hebben we ons met zijn allen verplaatst van de FooBar naar

en harder gestrest.

Holle Bolle Gijs, een restaurant in Leiden. Daar was speciaal voor ons een zaal gereserveerd en een driegangenmenu

Met nog vijftien minuten te gaan bedenkt een team dat dat

voorbereid. Tijdens het diner werd er uitgebreid gespeecht

niet genoeg is, ze gaan alvast borrelen. Nadat de rest van de

door alle aanwezige oud-praesides van de vereniging. De

tijd voorbij is en de andere teams die minuten (tevergeefs)

huidige praeses van de vereniging had natuurlijk ook een

nog hard hebben geprogrammeerd is de wedstrijd over. Nie-

prachtige speech voorbereid en er was zelfs een eerstejaars

mand heeft Lucky Luke kunnen vertellen hoe hij voorbij de

bereid om ook nog even een woordje te doen. De sfeer was

Daltons komt. Het is tijd voor bier.

natuurlijk uitstekend en het eten heerlijk. Swier Heeres - Master Ik kijk nu al uit naar de volgende activiteit, op naar attractiecentrum Zoetermeer!

IntCie LAN- en spelletjesavond Anne Hommelberg - Tweedejaars

dinsdag16 oktober Een avond om enthousiast over te zijn was het en dat is wat

Leidsch Kampioenschap Programmeren

ik was. Bij aankondiging van deze geweldige IntCie avond

zaterdag 6 oktober

was ik meteen al naar de inschrijflijst gerend. Op mijn weg terug heb ik ook nog andere mensen proberen over te halen

Op zaterdag 6 oktober was het zover: om 12 uur zaten daar

van de opleidingen Informatica, Wiskunde, Natuurkunde en

twaalf die-hard programmeurs in de startblokken. Hoewel

Sterrenkunde, want zo een evenement wil je natuurlijk met

een volle computerzaal onder de bèta’s weinig bekijks trekt,

zo veel mogelijk mensen delen!

vond de buitenwereld in de hoedanigheid van de Mare dit voor de tweede keer wel nieuwswaardig. Een reporter en

Toen de avond eindelijk was aangebroken heb ik me vanaf de

fotograaf waagden zich tussen de schreeuwende teamleden

eerste seconde weten te vermaken. Ik was niet de enige die

om iets van dit tafereel duidelijk te krijgen.

zich leek te vermaken. Ik zag mensen aan de Xbox 360 zitten met ‘Halo’ en ‘Dead or Alive’; anderen die bordspelletjes

De opgaven mochten bekeken worden, tien opgaven waarin

aan het spelen waren, zoals schaak en de Wolven van Wak-

bijvoorbeeld Lucky Luke in een grot met een hoop Daltons

kerdam; en de rest die rustig aan het borrelen was. Verder

staat en naar de uitgang moet. De opdracht hier was een pro-

kon je in de computerlokalen, zoals lokaal 306, games spelen

Eureka! Universiteit Leiden

29


DE LEIDSCHE FLESCH

op de PC’s. Hieronder vielen onder andere ‘Unreal Tournament’ en ‘Red Alert 2’. Deze lokalen werden die avond ook erg druk bezocht en dat is ook in de foto’s terug te zien. Ergens rond zessen hebben we allemaal gezamenlijk lekker frituur gegeten wat wel passend is tijdens het gamen. Lekker ongezond, haha! Later in de avond leek het alsmaar gezelliger te worden en werden de Kinect en de Wii tevoorschijn gehaald. Je kon velen leuk aan de gang zien met de meest raarste bewegingen,

Verder was iedereen erg sportief en vriendelijk tijdens alles,

beweegt werd er op de Wii ook nog eens ‘Super Smash Bros.

dus de sfeer was te allen tijde zeer goed!

Brawl’ gespeeld waar erg competitief over werd gedaan wat ook erg leuk en interessant was om naar te kijken en natuur-

Naar mijn mening zeker voor herhaling vatbaar! :)

lijk ook om aan mee te doen. Wie wilt er nou geen overwinning op een blaaskaak?

Colofon Eureka! jaargang 10, nummer 39, januari 2013 Oplage

ongeveer 2500 Redactieadres

Eureka! Magazine Niels Bohrweg 2, 2333 CA Leiden eureka@deleidscheflesch.nl www.physics.leidenuniv.nl/eureka Redactie

Hoofdredactie: Erik Visse Eindredactie: Anna Freudenreich en Casper Remeijer Rubrieksredactie: Hedwig Eerkens, Anna Freudenreich, Swier Heeres, Joram Keijser, Erik Massop, Pim Overgaauw, Casper Remeijer, Ellen Schlebusch, Esther Schreuders, Anouk van de Stadt, Erik Visse, Kevin Widdershoven, Falko de Wit

Chivany van der Werff - Eerstejaars

Aan Eureka! 39 werkten verder mee:

Bardo Frings, Ritse Heinsbroek, Jens Hoeijmakers, David Holmes, Erica van de Stadt, Johan de Ruiter, Aad van der Vaart

Eureka! is een uitgave van een samenwerkingsverband tussen de Faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen aan de Universiteit Leiden en studievereniging De Leidsche Flesch en wordt ieder kwartaal gratis verspreid onder studenten en wetenschappelijk personeel van de opleidingen Wiskunde, Informatica, Natuurkunde en Sterrenkunde aan de Universiteit Leiden.

De redactie behoudt zich het recht artikelen te wijzigen of niet te plaatsen. Anonieme artikelen worden in principe niet geplaatst.

Het is mogelijk voor scholen en scholieren een abonnement te nemen op Eureka!. Voor een bescheiden bijdrage wordt deze dan toegestuurd. Wilt u meer weten? Neem dan contact op met de redactie. Adverteren in de Eureka! is mogelijk door schriftelijk contact op te nemen met studievereniging De Leidsche Flesch, door te mailen naar bestuur@deleidscheflesch.nl.

Drukker

Deadline Eureka! 40: 1 februari 2013

Opmaak en design

Eureka! en al haar inhoud © studievereniging De Leidsche Flesch. Alle rechten voorbehouden.

Drukkerij De Bink teambart 30

P

maar iedereen had er lol in! Naast spellen waar je veel in

Eureka! Universiteit Leiden


P Puzzel

Eureka!



  Snakes zen allebei een stuk van de slang bevatten, dan moeten dit In het diagram ligt een slang verborgen die - inclusief kop en  twee stukken van de slang zijn waar nog precies één stukje staart - 67 vakjes bezet. De slang kronkelt alleen horizontaal  slang tussen hoort. De getallen naast en onder de puzzel geen verticaal, en raakt zichzelf nergens - ook niet diagonaal.  ven aan hoeveel stukken slang er in de betreffende rijen en Dit betekent dat als twee buurvakjes allebei een deel van de kolommen liggen. De kop, de staart en één stukje slang slang bevatten, dit twee opeenvolgende stukken van de slang moeten zijn. Als twee vakjes die diagonaal aan elkaar gren-

zijn gegeven. Het vakje met blad bevat geen stukje slang.



Winnaars puzzel Eureka! 

Oplossing van nummer 38



De winnaar van de puzzel van nummer 38 is: Jeroen van Splunder. De prijs kan opgehaald worden op de Flesschekamer, Snellius kamer 301, waar het bestuur van De Leidsche Flesch elke dag aanwezig is. Eureka! Universiteit Leiden

31


(advertentie)

TOPdesk, een succesvol Nederlands software- en consultancybedrijf Als je nieuw bent in de TU wijk zal je binnenkort wel iemand langs zien fietsen met een TOPdesk-jas of iemand leren kennen die werkt bij dat succesvolle software- en consultancybedrijf uit Delft. Maar wat is TOPdesk eigenlijk? En wat maakt TOPdesk succesvol? Onze oprichters, Wolter Smit en Frank Droogsma zijn beiden afgestudeerd aan de TU Delft. Zij begonnen in 1993 met de ontwikkeling van de eerste Nederlandstalige helpdeskapplicatie. Een softwarepakket waar een helpdesk alle meldingen, vragen, klachten en storingen van medewerkers in registreert. Dit bleek een gat in de markt, want twintig jaar later is TOPdesk uitgegroeid tot een internationaal software- en consultancybedrijf met meer dan 400 medewerkers!

Onze specialiteit: dienstverlening Servicemanagement Van oorsprong richt TOPdesk zich op de ICT-helpdesk, maar in de praktijk blijkt dat allerlei serviceafdelingen gebaat zijn bij onze producten en diensten, zoals facilitaire- of HR-afdelingen.

Werken in een snelgroeiende organisatie

Stabiele en hoge servicekwaliteit leveren is essentieel voor

TOPdesk als werkgever

dit type organisaties. TOPdesk helpt deze organisaties hun

Als je voor het eerst binnenkomt in ons kantoor in Delft,

dienstverlening te professionaliseren. We voorzien hen van

valt op dat er vooral jonge mensen werken. Onze collega’s

goede standaardsoftware, onze consultants zorgen dat de

zijn hoogopgeleid, behulpzaam en gedreven. ‘Werken is

software wordt afgestemd op de bestaande werkwijze en

leuk’ is het motto. En we doen er dan ook alles aan om

onze afdeling Support ondersteunt klanten bij het

leerervaringen en werkplezier te combineren. Ondanks een

dagelijkse gebruik.

vervijfvoudiging van ons personeelsbestand in 10 jaar tijd, lukt het ons om een prettige, open cultuur te behouden

Vijf buitenlandse vestigingen

waarin jonge, hoogopgeleide mensen direct veel vrijheid en

Niet alleen in Nederland is er een focus op uitstekende

verantwoordelijkheid krijgen om zichzelf te ontwikkelen.

dienstverlening; servicemanagement is wereldwijd een hot item. De internationale mogelijkheden werden snel zichtbaar

Startersfuncties voor jonge academici

toen onze software ook in het Engels beschikbaar kwam.

Wil jij werken in een groeiende organisatie met veel jonge,

Potentiële klanten vanuit de hele wereld benaderden ons

hoogopgeleide mensen waarin je de vrijheid krijgt om dátgene

met aanvragen. De TOPdesk collega’s deden de rest. TOPdesk-

te doen dat jij leuk vindt? Dankzij onze groei, zijn we continu op

medewerkers zijn namelijk ondernemend van geest, leergierig

zoek naar starters als:

en doen graag alles zelf. Het is dan ook niet verwonderlijk dat

• IT-Consultant

vrijwel al onze buitenlandse vestigingen gestart zijn door een

• Accountmanager

TOPdesk-medewerker. We hebben inmiddels buitenlandse

• Software Developer

kantoren in Londen, Kaiserslautern, Antwerpen, Boedapest en

• Technisch product-Consultant

Kopenhagen. Ook brengen we onze software uit in tien talen en bedienen we met meer dan 400 collega’s wereldwijd 4500

Kijk voor al onze actuele vacatures op topdesk.nl/werk en

klanten in zo’n 45 landen.

wellicht zien we jou binnenkort bij een kennismakingsgesprek!

Wil jij ook je carrière starten bij TOPdesk? Kijk op www.topdesk.nl/werk Martinus Nijhofflaan 2, 2624 ES Delft t +31 (0)15 270 09 00 e vacatures@topdesk.nl

Eureka 39